शीर्षक पढेर यता आउनुभएको भए सुरुमै भन्छु - 'नझुक्किनुस् म कुनै औषधिको ज्ञाता होइन, जसले यो खानुस् मगजमा सबथोक झल्झली आउँछ भन्ला। त्यसो भन्दिन।' बिर्सनु मानवीय गुणभित्रै पर्छ। धेर बिर्सनु चाहिँ अवगुण हो। बिर्सने समस्याका गुणदोष हामी अहिले यहाँ मनोविज्ञानको कोणबाट केलाउँछौँ। बारम्बार बिर्सेर समस्या आएको छ भने के गर्न सकिन्छ भन्ने छलफल गर्छौं।
बिर्सने रोग (बिर्सिने समस्या वा बिर्सने बानी)का धेरै कारणहरू हुन सक्छन्। यो सामान्य मानसिक तनाव, निन्द्राको कमी देखि लिएर अल्जाइमर जस्ता जटिल स्वास्थ्य अवस्थाका कारण पनि हुन सक्छ। म पटक्कै बिर्सन्न भन्ने दाबी गर्नेहरु विरलै छन्। कति बिर्सेको ? अति बिर्सन थालियो, त्यसैले समस्या आयो भन्नुहुन्छ भने यसको ओखती वा समाधान खोज्नुअघि समस्या कत्तिको गम्भीर छ भन्ने बुझ्न जरुरी हुन्छ।
प्रष्ट हुनुस् भाँडो जत्रो छ, त्यति नै अँटाउछ। हाम्रो मस्तिष्कमा मेमोरी स्पेस कति होला ? मस्तिष्कको क्षमतालाई डिजिटल स्टोरेज (जीबी वा टीबी)सँग तुलना गर्दा हाम्रो र्याम कति, स्टोरेज क्यापासिटी कति होला ? तर, हाम्रो दिमाग त कम्प्युटरको हार्डडिस्क होइन नि। साथीहरुसँग म यदाकदा ठट्टा गर्छु, 'यो २६४ जीबी स्टोरेज र ५१२ एमबी र्यामको दिमागमा कति थोक राख्नु ! जे बिर्सिनुभो, छाड्नुस् नयाँ केही गरौं।'
मस्तिष्क र कम्प्युटरको काम गर्ने तरिका फरक हुन्छ, वैज्ञानिकहरूले यसको भण्डारण क्षमताको अनुमान लगाउने प्रयास गरेका छन्। वैज्ञानिक खोज र क्यालिफोर्नियाको ला जोलास्थित जैविक अनुसन्धान संस्था साल्क इन्स्टिट्युटको सन् २०१६ को एक अध्ययनअनुसार, मानव मस्तिष्कको मेमोरी क्षमता लगभग २.५ पेटाबाइट (2.5 Petabytes) हुने अनुमान छ। यसलाई हामीले बुझ्ने इकाइमा बदल्दा यो २५०० टेराबाइट (टीबी) वा २५ लाख गिगाबाइट (जीबी) हुन्छ। उदाहरणका लागि यदि हाम्रो मस्तिष्क एउटा डिजिटल भिडियो रेकर्डर हुन्थ्यो भने लगातार ३०० वर्षसम्म एचडी भिडियो स्टोर गर्न सक्थ्यो।
मस्तिष्कमा करिब ८६ अर्ब न्यूरोन्स् हुन्छन्। प्रत्येक न्यूरोनले अन्य न्यूरोन्ससँग हजारौं सम्बन्धहरू (Synapses) बनाउँछ। एउटा मात्र 'सिनेप्स' ले लगभग ४.७ बिट्स डाटा बोक्न सक्छ भन्ने पछिल्लो अनुसन्धानले देखाएको छ, जसले गर्दा कुल क्षमता पहिले सोचिएभन्दा १० गुणा बढी हुन पुगेको हो।
कम्प्युटर र मस्तिष्क बीचको भिन्नता डेटा व्यवस्थापन, डिलिट गर्ने प्रक्रिया, गति र ऊर्जामा फरक हो। कम्प्युटरमा एउटा फाइलले निश्चित ठाउँ ओगट्छ, तर मस्तिष्कमा यादहरू छरिएर रहेका हुन्छन् र अनुभवका आधारमा परिवर्तन भइरहन्छन्। कम्प्युटरको मेमोरी भरिएपछि नयाँ कुरा अटाउँदैन, तर मस्तिष्कले पुराना वा कम महत्त्वपूर्ण कुराहरू बिर्सिँदै नयाँका लागि ठाउँ बनाइरहन्छ। हाम्रो मस्तिष्कले मात्र २० वाट ऊर्जा (एउटा सानो चिम जति) प्रयोग गरेर यति ठूलो डाटा प्रोसेस गर्छ, जबकि त्यति नै काम गर्न सुपर कम्प्युटरलाई मेगावाटमा बिजुली चाहिन्छ।
मस्तिष्कको क्षमता यति धेरै भए पनि हामी किन सानो कुरा पनि बिर्सिन्छौँ त? यसको कारण 'स्टोरेज' को कमी होइन, बरु आवश्यक परेको बेला त्यो सूचनालाई 'रिट्रिभ' (खोजेर निकाल्ने) गर्ने प्रक्रियामा हुने अवरोध हो।
बिर्सनु मानवीय गुण हो। लगभग जोसुकैले बिर्सन्छन्। वास्तवमा, मनोविज्ञान र स्नायु विज्ञान (न्युरोसाइन्स) का अनुसार बिर्सनु कमजोरी मात्र होइन, यो स्वस्थ मस्तिष्कको एक अनिवार्य कार्य पनि हो। मस्तिष्कले हरेक सेकेन्ड हजारौं सूचनाहरू प्राप्त गर्छ। यदि हामीले सबै कुरा (जस्तै: बिहान बाटोमा भेटिएको अपरिचितको अनुहार, हिजो खाएको खानाको स्वाद, वा पुरानो बसको टिकट नम्बर) याद राख्ने हो भने 'ओभरलोड' हुन्छ। बिर्सने प्रक्रियाले अनावश्यक विवरणहरूलाई हटाएर महत्त्वपूर्ण कुराका लागि ठाउँ खाली गरिदिन्छ।
बिर्सनु वरदान पनि हो। आफ्नो जीवनका सबै पीडा, अपमान र दुःखहरू जस्ताको तस्तै हाइ डेफिनेसन भिजुअल क्वालिटीमा सधैं सम्झिरहने हो भने मान्छे कहिल्यै खुसी हुन सक्दैन। बिर्सने बानीले गर्दा नै पुराना चोटहरू बिर्सिएर नयाँ जीवन सुरु गर्न सकिन्छ।
संसारमा केही यस्ता अति नै दुर्लभ मानिसहरू पनि छन्, जसले केही पनि बिर्सिँदैनन्। यसलाई चिकित्सा विज्ञानमा 'हाइली सुपेरियर अटोबायोग्राफिकल मेमोरी' (HSAM) भनिन्छ। यस्ता मानिसहरूलाई १० वर्षअघिको कुनै निश्चित मिति सोध्यो भने उनीहरूले त्यो दिन कुन रङको लुगा लगाएका थिए, मौसम कस्तो थियो र के खाएका थिए भन्ने समेत बताउन सक्छन्। तर, रोचक के छ भने यस्ता मानिसहरू प्रायः खुसी हुँदैनन्। दिमागमा सूचनाको थुप्रो हुन्छ, ससाना कुरामा पनि अल्झिरहन्छन् र उनीहरुलाई वर्तमानमा एकाग्र हुन गाह्रो हुन्छ। त्यसैले 'बिर्सनु' नै सामान्य र स्वस्थ मानवीय अवस्था हो।
दार्शनिक फ्रेडरिक निन्त्सेले भनेका छन् - 'धन्य हुन् ती मानिसहरू जो बिर्सन्छन्, किनकि उनीहरूले आफ्ना गल्तीहरूबाट पनि मुक्ति पाउँछन्।' बिर्सनु जीवन जिउने एक कला पनि हो। यदि हामीले अनावश्यक कुरा बिर्सिएनौँ भने नयाँ सिक्न सक्दैनौँ। धेरै नै बिर्सने र चाहिँदा कुरा नै पनि बिर्सने भए चाहिँ सतर्क हुनुपर्छ। लक्षण बुझेर उपचारमा लाग्नुपर्छ।
जीवनशैलीमा सुधार (प्राकृतिक उपचार)
धेरैजसो अवस्थामा जीवनशैली परिवर्तन गर्दा स्मरणशक्तिमा सुधार आउँछ। सन्तुलित आहार सेवन गर्नुपर्छ। ओमेगा-३ फ्याटी एसिडयुक्त खानेकुरा (ओखर, आलस, माछा), हरियो सागपात र एन्टिअक्सिडेन्टयुक्त फलफूल (जस्तै: अमला, जामुन) सेवन गर्नुपर्छ।
ज्यानलाई पर्याप्त निन्द्रा पुगेको छ? निद्रा पर्याप्त पुर्याउनुस्। मस्तिष्कलाई सूचनाहरू भण्डारण गर्न र आराम दिन दैनिक ७–८ घण्टाको गहिरो निन्द्रा अनिवार्य छ। दिमागी कसरत पनि चाहिन्छ। चेस खेल्ने, पजल भर्ने, नयाँ भाषा सिक्ने वा किताब पढ्ने गर्नाले मस्तिष्क सक्रिय रहन्छ। त्यो गरौं।
सँगै शारीरिक व्यायाम पनि अत्यावश्यक हो। क्षीण शरीरले मस्तिष्क पनि क्षीण बनाउँछ भन्ने बिर्सनु हुन्न। नियमित व्यायामले मस्तिष्कमा रक्तसञ्चार बढाउँछ, जसले स्मरणशक्ति बलियो बनाउँछ।
घरेलु तथा आयुर्वेदिक उपाय
नेपाली समाजमा परम्परागत रूपमा प्रयोग गरिने केही जडीबुटीहरू छन्। धेरै परिवारमा अग्रजले मात्रै थाहा पाएका कुरा जो हामी खासै ध्यानमा राख्दैनौं। ब्राह्मी, यसलाई स्मरणशक्ति बढाउने सबैभन्दा उत्तम जडीबुटी मानिन्छ। शंखपुष्पी, मानसिक एकाग्रता बढाउन यसको प्रयोग गरिन्छ। बेसार र दूध, बेसारमा हुने 'कुरकुमिन' ले मस्तिष्कको कार्यक्षमता सुधार्न मद्दत गर्छ।
मेडिकल उपचार (एलोपेथिक)
बिर्सनु समस्या वा रोग होइन। धेरै बिर्सनु चाहिँ हो। समस्या धेरै गम्भीर छ जस्तै: आफ्नै घर जाने बाटो बिर्सने, मान्छे नचिन्ने आदि भए यो 'डिमेन्सिया' वा 'अल्जाइमर'को अवस्था हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा विशेषज्ञको सल्लाह लिन ढिला गर्नु हुन्न। तुरुन्तै न्युरोलोजिस्ट वा मनोचिकित्सकसँग परामर्श गर्नुपर्छ।
चिकित्सकले अवस्था हेरेर डनपेजिल वा मेमन्टाइन जस्ता औषधिहरू सिफारिस गर्न सक्छन्। तर, यी औषधिहरू डाक्टरको प्रेस्क्रिप्सन बिना कहिल्यै आफूखुसी सेवन गर्नुहुँदैन।
बिर्सने समस्या तपाइँलाई तनाव लिने बानीका कारण त भएको होइन ? तनाव घटाउनु पर्छ। चिन्ता र 'स्ट्रेस' ले गर्दा पनि मानिसले कुराहरू बिर्सने गर्छ। भिटामिन चेकअप गरेर हेर्दा पनि उचित हो। कहिलेकाहीँ शरीरमा भिटामिन बी१२ को कमीले गर्दा पनि बिर्सने समस्या हुन्छ। रगत जाँच गरेर यसको कमी छ कि छैन हेर्न सकिन्छ।
***
मनोविज्ञानका अनुसार 'बिर्सनु' (Forgetting) सधैं नराम्रो मात्र हुँदैन। यो मस्तिष्कको एक स्वाभाविक र आवश्यक प्रक्रिया पनि हो। मस्तिष्कले अनावश्यक सूचनाहरू हटाइ नयाँ जानकारीका लागि ठाउँ बनाउँछ।
मुख्य मनोवैज्ञानिक कारणहरू
सञ्चय असफलता (स्टोरेज फेलर) : कहिलेकाहीँ हामीले कुनै कुरालाई ध्यान दिएर मस्तिष्कमा दर्ता (इनकोडिङ) नै गरेका हुँदैनौँ, जसले गर्दा त्यो सूचना हराउँछ।
हस्तक्षेप (इन्टरफेरेन्स) : पुराना सम्झनाहरूले नयाँ कुरा सिक्न बाधा पुऱ्याउनु वा नयाँ कुराले गर्दा पुराना कुरा बिर्सनु (जस्तै: नयाँ फोन नम्बर याद गर्दा पुरानो बिर्सनु)।
समयको प्रभाव (डीके थ्यौरी) : यदि हामीले कुनै जानकारीलाई लामो समयसम्म प्रयोग वा अभ्यास गरेनौँ भने त्यो बिस्तारै धमिलो हुँदै जान्छ।
- प्रेरित विस्मृति (मोटिभेटेड फरगेटिङ) : कहिलेकाहीँ मानिसले अन्जानमै धेरै दुखद वा तनावपूर्ण घटनाहरू बिर्सन खोज्छ, जसलाई फ्रायडको 'रिप्रेसन' सिद्धान्तले व्याख्या गर्छ।
'साइकोलोजी अफ फरगेटिङ' (बिर्सने मनोविज्ञान) लाई बुझ्न प्रसिद्ध मनोवैज्ञानिक हर्मन एबिङगासको आफ्नै एउटा रोचक 'प्रयोगात्मक कथा' निकै सान्दर्भिक छ।
सन् १८८० को दशकमा एबिङगासले मानव मस्तिष्कले कसरी बिर्सन्छ भन्ने जान्न आफैंमाथि एउटा अनौठो प्रयोग गरे। उनले कुनै अर्थ नभएका तीन अक्षरका हजारौं शब्दहरू (जस्तै: VID, KEP, QAL) बनाए। उनले ती शब्दहरू कण्ठ गरे र समयको विभिन्न अन्तरालमा आफूले कति बिर्सिएँ भनेर मापन गरे।
एबिङगासको त्यो प्रयोगबाट निस्किएको 'कथा' र निष्कर्ष
१. तीव्र विस्मृति (द स्टीप ड्रप) : उनले के पाए भने, कुनै कुरा सिकेको पहिलो २० मिनेटमै उनले त्यसको ४० प्रतिशत बिर्सिसकेका थिए। एक घण्टापछि त आधाभन्दा बढी जानकारी हराइसकेको थियो।
२. फरगेटिङ कर्भ : उनले एउटा रेखाचित्र (ग्राफ) तयार पारे, जसले देखाउँछ कि यदि हामीले कुनै कुरालाई दोहोर्याएनौँ भने हाम्रो स्मृति एउटा भिरबाट खसेजस्तै ह्वात्तै तल झर्छ।
३. पुनरावृतिको शक्ति (द पावर अफ रिभ्यु) : एबिङगासले यो पनि पत्ता लगाए कि यदि उनले बिर्सनुअघि नै ती शब्दहरूलाई थोरै समय दिएर दोहोर्याए भने, त्यो 'बिर्सने रेखा' बिस्तारै सिधा हुन थाल्यो। अर्थात्, दोहोर्याउँदा सूचना मस्तिष्कमा गाडिँदै गयो।
मस्तिष्क भिडियो रेकर्डर होइन जसले सबै कुरा जस्ताको तस्तै सुरक्षित राखोस्। बरु यो एउटा छान्ने मेसिन हो। यदि हामीले कुनै सूचनालाई 'यो महत्त्वपूर्ण छ' भनेर बारम्बार संकेत (दोहोर्याउने काम) गरेनौँ भने, मस्तिष्कले त्यसलाई 'फोहोर' ठानेर तुरुन्तै हटाइदिन्छ।
त्यसैले, बिर्सनु मस्तिष्क कमजोर हुनु होइन, बरु अनावश्यक डेटा डिलिट गरेर अपडेट भइरहेको अवस्था हो।
***
सिग्मन्ड फ्रायडले एबिङगासले जस्तो प्रयोगशालामा 'डाटा' वा 'नम्बर' राखेर वैज्ञानिक प्रयोग गरेनन्। उनको पद्धति 'क्लिनिकल अब्जर्भेसन' आधारित थियो। उनले आफ्ना बिरामीहरूको उपचार (साइकोएनालिसिस) गर्ने क्रममा उनीहरूका कुरा सुनेर बिर्सने प्रक्रियाको विश्लेषण गरे।
फ्रायडले बिर्सने बानीका विषयमा विशेषगरी दुईवटा महत्त्वपूर्ण कुराहरू अगाडि सारेका छन्:
- 'द साइकोप्याथोलोजी अफ एभरीडे लाइफ'
सन् १९०१ मा उनले यो प्रसिद्ध पुस्तक लेखे, जसमा उनले मानिसले दैनिक जीवनमा किन नामहरू, शब्दहरू वा घटनाहरू बिर्सन्छन् भन्ने कुराको व्याख्या गरे। उनले यसलाई 'प्याराप्राक्सिस' वा सामान्य भाषामा 'फ्रायडियन स्लिप' भनेका छन्।
उनको तर्कमा हामीले कुनै कुरा अचानक बिर्सनु संयोग मात्र होइन। हाम्रो अवचेतन मन (अनकन्सियस माइन्ड) ले कुनै न कुनै कारणले त्यो कुरालाई बाहिर आउन नदिएको हो।
- दमनको सिद्धान्त (थ्यौरी अफ रिप्रेसन)
फ्रायडका अनुसार बिर्सनु एउटा 'रक्षात्मक संयन्त्र' (डिफेन्स मेकानिज्म) हो। उनले देखे कि मानिसहरू ती घटना वा यादहरू बढी बिर्सन्छन् जुन उनीहरूका लागि अपमानजनक, डरलाग्दो वा धेरै दुखद हुन्छन्। उनले यसलाई "इच्छापूर्ण बिर्सने कार्य" (मोटिभेटेड फरगेटिङ) भने। मस्तिष्कले आफूलाई मानसिक चोटबाट जोगाउन त्यस्ता यादहरूलाई चेतन मनबाट धकेलेर अवचेतन मनको अँध्यारो कुनामा लुकाइदिन्छ।
फ्रायडका अनुसार यदि तपाईंले कुनै साथीको नाम बारम्बार बिर्सिरहनुभएको छ भने, फ्रायडका अनुसार सायद तपाईंको अवचेतन मनमा त्यो साथीप्रति कुनै रिस, ईर्ष्या वा नमिठो अनुभव लुकेको हुन सक्छ, जसले गर्दा तपाईंको मस्तिष्कले उसको नाम उच्चारण गर्न खोज्दैन।
***
कल्पना गर्नुहोस्, सहरमा एउटा विशाल पुस्तकालय छ। त्यहाँ संसारभरका सबै ज्ञान र घटनाका पुस्तकहरू छन्। त्यो पुस्तकालयको हेरचाह गर्ने एक वृद्ध 'लाइबेरियन' (हाम्रो मस्तिष्क) छन्। सुरु-सुरुमा पुस्तकालय सानो थियो, लाइबेरियनले हरेक किताब कहाँ छ भन्ने ठ्याक्कै जान्दथे। तर समय बित्दै जाँदा, हरेक दिन हजारौँ नयाँ किताबहरू (हाम्रा दैनिक अनुभवहरू) थपिन थाले। पुस्तकालयका दराजहरू भरिँदै गए।
एकदिन, एकजना आगन्तुकले एउटा पुरानो किताब माग्यो। लाइबेरियनले खोजे, तर भेट्टाउन सकेनन्। उनले भने, 'किताब त यहीँ छ, तर यसमाथि यति धेरै नयाँ किताबको थुप्रो लागिसक्यो कि पुरानो किताब कहाँ दबियो, पत्ता लगाउनै गाह्रो भयो।'
मनोवैज्ञानिक विश्लेषणअनुसार यो कथाले के सिकाउँछ? विस्मृति भनेको हराउनु होइन। हामीले धेरैजसो कुरा बिर्सनु भनेको त्यो मस्तिष्कबाट 'डिलिट' हुनु होइन, बरु त्यसको माथि नयाँ सूचनाको थुप्रो लाग्नु हो। यसलाई 'इन्टरफरेन्स' भनिन्छ।
लाइबेरियनको 'क्लिनिङ' (सिग्मन्ड फ्रायडको पाटो) : कहिलेकाहीँ लाइबेरियनले आफैं केही किताबहरू लुकाइदिन्छन्। यदि कुनै किताबमा साह्रै दुःखद कथा छ भने, उनले त्यसलाई पुस्तकालयको सबैभन्दा अँध्यारो छिँडीमा राखिदिन्छन् ताकि कसैले सजिलै नभेटोस्। यो फ्रायडको 'दमन'को सिद्धान्त हो।
धुलो र मर्मत (एबिङगासको पाटो) : जुन किताब कसैले कहिल्यै पढ्दैन, त्यसमा धुलो जम्छ र बिस्तारै त्यसका अक्षरहरू मेटिँदै जान्छन्। एबिङगासले भनेझैँ, यदि हामीले कुनै यादलाई 'रिभ्यु' (दोहोर्याउने) गरेनौँ भने समयको धुलोले त्यसलाई मेटाइदिन्छ।
***
अन्त्यमा बुझ्नुपर्ने के हो भने जे-जे बिर्सनुभो भन्ने लाग्छ, चिन्ता नलिनुस्। तपाइँ-हामीले सम्झँदै र बिर्सँदैमा भूकम्प आउन्न। बिर्सेको थोकको फिक्री छाडेर अरु नै केही गर्नुस्। प्राक्टिकल कुरा के हो भने घर वा बाइकको चाबी, टिभीको रिमोट कता राखियो राखियो ! बिर्सनुभो ? भैगो नखोज्नुस्। एकछिन त्यसलाई पुरै बिर्सेर केही अरु थोक गर्नुस्, त्यो तपाइँले नै कतै राखेर बिर्सनुभएको भए केहीबेरमै सम्झनु हुनेछ। अभ्यास गरेर हेर्नुस्।
No comments:
Post a Comment