फिल्टर बबल अर्थात् अदृश्य जेल

हिजो एउटा 'रील' थियो 'फलानो'का बारेको। तपाइँले पुरै हेर्नुभयो। अनि अरु पनि त्यस्तै त्यस्तै छोटा भिडियोहरु देखिए, हेर्दै जानुभयो। अहिले सम्झँदै हुनुहुन्छ, जति बेला सोसल मिडिया खोलिन्छ पहिले 'फलानो'कै बारेमा बनाइएका पोस्ट देखिन्छन्। बिस्तारै तपाइँ आफूले थाहै नपाइ फलानोको समर्थक भइसक्नुभयो। कसैले उसका बारेमा कुरा गरे तपाइँ छिटो जवाफ दिनुहुन्छ, धेरै बोले कन्सिरी तातेर आउँछ। यो के भएको हो थाहा छ? 

किन तपाईंको फेसबुक वा टिकटकमा एउटै व्यक्तिका भिडियोहरू मात्र आइरहन्छन्? यो 'फिल्टर बबल'ले गर्दा भएको हो। सोसल मिडियामा 'फिल्टर बबल' (Filter Bubble) भनेको यस्तो अवस्था हो, जहाँ तपाईंले देख्ने सामग्री (पोस्ट, भिडियो, समाचार) तपाईंको रुचि, विश्वास र पहिलेको व्यवहार अनुसार एल्गोरिदमले छनोट गरेर मात्र देखाउँछ। 

सामाजिक सञ्जालको दुनियाँमा फिल्टर बबल एउटा यस्तो अदृश्य पर्खाल हो, जसले हामीलाई हाम्रो आफ्नै विचार र रुचिभित्र कैद गरिदिन्छ। यसले हामीलाई संसारलाई एउटै दृष्टिकोणबाट मात्र हेर्न बाध्य बनाउँछ।

जब तपाईं फेसबुक, टिकटक वा युट्युब चलाउनुहुन्छ, ती प्लेटफर्मका अल्गोरिदम (Algorithms) ले तपाईंको व्यवहार निगरानी गरिरहेका हुन्छन्। के लाइक गर्नुभयो, कुन भिडियो कतिबेला सम्म हेर्नुभयो र के सेयर गर्नुभयो भन्ने आधारमा उनीहरूले तपाईंलाई त्यस्तै सामग्रीहरू मात्र देखाउन थाल्छन्।

यसरी तपाईंको वरिपरि एउटा यस्तो 'बबल' वा घेरा बन्छ, जहाँ तपाईंले आफूलाई मन पर्ने वा आफ्नो विचारसँग मिल्ने कुराहरू मात्र देख्नुहुन्छ। यसैलाई 'फिल्टर बबल' भनिन्छ। यो अवधारणा पहिलो पटक Eli Pariser ले लोकप्रिय बनाएका हुन्।

सोसल मिडिया प्लेटफर्महरू (जस्तै Facebook, YouTube, TikTok) ले तपाईंले कुन पोस्ट लाइक गर्नुभयो, कुन भिडियो लामो समय हेर्नुभयो, कसलाई फलो गर्नुभयो आदि सबै डाटा प्रयोग गरेर 'तपाईंलाई मन पर्ने' सामग्री मात्र बढी देखाउँछन्। तपाइँ बालेन हेर्नुस् वा रवि, गगन हेर्नुस् वा हर्क साम्पाङ, तिनै तिनैका पोस्टहरुले तपाइँलाई पछ्याएझैँ देखिन थाल्छ। 

यसले कसरी काम गर्छ?

• निजीकरण (Personalization): अल्गोरिदमले तपाईंको 'डिजिटल प्रोफाइल' तयार पार्छ।
• छनोट (Filtering): तपाईंको विचारभन्दा फरक वा मन नपर्ने जानकारीलाई अल्गोरिदमले लुकाइदिन्छ।
• पुष्टि (Confirmation): तपाईंले जे कुरामा विश्वास गर्नुहुन्छ, त्यस्तै कुराहरू बारम्बार देखिँदा तपाईंको विश्वास झन् बलियो हुँदै जान्छ।

के यो समस्या के हो?

थोरै भए ठिक्क, धेरै भए दिक्क व्यवहारमा जहाँ पनि लागू हुन्छ। चाहिने चाहिने विषय सर्च गर्दै हेर्दै गर्नुहुन्छ, विषय फेरिरहनुहुन्छ भने तपाइँलाई फिल्टर बबलले केही खाराबी गर्दैन। एउटै प्याटर्नका चिजबिज आइरहन्छन्, हेरिरहनु हुन्छ भने चाहिँ समस्या नआउला भन्न सकिँदैन। फिल्टर बबलले तपाईंलाई आरामदायी अनुभव दिन्छ, तर केही गम्भीर असर पनि हुन्छन्। 

• एकतर्फी सोच (Echo chamber) : तपाईंले आफ्नै विचारसँग मिल्ने कुरा मात्र देख्न थाल्नुहुन्छ
• भिन्न विचारबाट टाढा हुनु : फरक दृष्टिकोण बुझ्ने मौका घट्छ
• गलत सूचना बलियो हुनु : एउटै प्रकारको जानकारी बारम्बार देख्दा त्यो सत्यजस्तै लाग्न सक्छ
• समाजमा ध्रुवीकरण (polarization) बढ्नु

फिल्टर बबल सुन्दा सजिलो लागे पनि यसका केही गम्भीर असरहरू छन्। हामीले अर्को पक्षको विचार सुन्न वा बुझ्न पाउँदैनौँ, जसले गर्दा हाम्रो सोच साँघुरो हुँदै जान्छ। हामीलाई संकीर्ण सोचको बनाउँछ। समाज 'हाम्रो मान्छे' र 'राम्रो मान्छे' भन्दा पनि 'हाम्रो विचार' र 'अरूको विचार' मा विभाजित हुन थाल्छ। यसले राजनीतिक र सामाजिक कट्टरता बढाउँछ। ध्रुवीकरण ल्याउँछ। फिल्टर बबलभित्र एउटै झुटो कुरा बारम्बार देखिँदा त्यो साँचो जस्तो लाग्न थाल्छ। भ्रम र अफवाह पनि पत्यारिलो भान गराउँछ। यसलाई Echo Chamber पनि भनिन्छ।

उदाहरणका लागि यदि तपाईंले बारम्बार राजनीतिक रूपमा एउटै विचारको भिडियो हेर्नुभयो भने, प्लेटफर्मले त्यस्तै भिडियो मात्र देखाउन थाल्छ। त्यसपछि तपाईंलाई लाग्न सक्छ, 'सबै मानिस यस्तै सोचिरहेका छन्।'

फिल्टर बबलले हामीलाई कुनै पनि विषयको थोरै र एकपक्षीय जानकारी मात्र दिन्छ। जब व्यक्तिले आफ्नो विचारसँग मिल्ने सीमित सूचना बारम्बार देख्छ, उसलाई लाग्छ कि उसले त्यो विषयमा सबै कुरा बुझिसक्यो। यसले गर्दा आफ्नो वास्तविक क्षमता वा ज्ञानभन्दा बढी जान्ने भएको भ्रम पैदा हुन्छ। मानिसहरू सम्बन्धित क्षेत्रका विज्ञ वा विशेषज्ञको कुरा सुन्नुको सट्टा सामाजिक सञ्जालको छोटो क्लिप वा 'मिम' का आधारमा धारणा बनाउन थाल्छन्।

कसरी बच्ने?

• फरक–फरक स्रोतबाट जानकारी लिनुहोस्
• जानाजानी आफू असहमत हुने सामग्री पनि हेर्नुहोस्
• समाचारको तथ्य जाँच (fact-check) गर्नुहोस्  
• आफ्नो feed लाई समय-समयमा सफा/रिसेट गर्नुहोस्

फिल्टर बबल भनेको तपाईंलाई थाहा नै नपाई डिजिटल संसारले तपाईंको लागि बनाएको ‘सीमित संसार’ हो। यसबाट पूर्ण रूपमा उम्किन गाह्रो भए पनि केही उपायहरू अपनाउन सकिन्छ। 

फरक विचारका मानिसहरूलाई पछ्याउने गर्नुपर्छ। जानीजानी आफूभन्दा फरक राजनीतिक वा सामाजिक धारणा राख्ने व्यक्तिहरूको पोस्ट पढ्ने गर्न सकिन्छ। ब्राउजरको 'Incognito Mode' प्रयोग गर्न सकिन्छ। यो यस्तो मोडहो, जसमा तपाइँले चलाएका कुरा ट्रयाक गरिराख्दैन भन्ने मान्यता छ। यसले तपाईंको अघिल्लो सर्च हिस्ट्रीको आधारमा नतिजा देखाउँदैन।

Ad-blockers र Privacy Tools प्रयोग गर्नुपर्छ, जसले गर्दा ट्रयाकिङ कम हुन्छ। सर्च इन्जिन बदल्ने गर्न सकिन्छ। गुगलको सट्टा 'DuckDuckGo' जस्ता सर्च इन्जिन प्रयोग गर्ने, जसले प्रयोगकर्ताको डाटा ट्रयाक गर्दैनन्। सामाजिक सञ्जालले हामीलाई जे देखाउँछन्, त्यो नै पूर्ण सत्य होइन। फिल्टर बबल फुटाउनका लागि हामी आफैं सचेत भएर नयाँ र फरक जानकारीहरूको खोजी गर्नुपर्छ।

***

फिल्टर बबललाई मनोविज्ञानको दृष्टिकोणबाट हेर्दा यो केवल प्राविधिक विषय मात्र नभई मानव मस्तिष्कको काम गर्ने शैलीसँग पनि जोडिएको छ। हाम्रा केही स्वाभाविक मनोवैज्ञानिक प्रवृत्तिहरूले फिल्टर बबललाई झन् बलियो बनाउँछन्। 

१. पुष्टिकरण पूर्वाग्रह (Confirmation Bias)

यो फिल्टर बबलको सबैभन्दा बलियो मनोवैज्ञानिक आधार हो। मानिसको स्वभाव नै आफूले पहिलेदेखि नै विश्वास गर्दै आएको कुरालाई पुष्टि गर्ने जानकारी मात्र खोज्ने र विश्वास गर्ने हुन्छ।

• अल्गोरिदमसँगको सम्बन्ध: जब फेसबुक वा युट्युबले तपाईंको विचारसँग मिल्दो भिडियो देखाउँछ, तपाईंको मस्तिष्कले त्यसलाई तुरुन्तै स्वीकार गर्छ र 'म त सही रहेछु"' भन्ने ठान्छ। यसले गर्दा तपाईं त्यो सामग्रीमा बढी समय बिताउनुहुन्छ, जसलाई अल्गोरिदमले 'सफलता' मान्छ।

२. संज्ञानात्मक सहजता (Cognitive Ease)

मस्तिष्कले कम मेहनत पर्ने कुराहरूलाई रुचाउँछ। नयाँ वा विरोधी विचारहरू बुझ्न र विश्लेषण गर्न मानसिक ऊर्जा बढी खर्च हुन्छ, जसलाई 'Cognitive Dissonance' (संज्ञानात्मक असहमति) भनिन्छ।

• बबलको भूमिका: फिल्टर बबलले हामीलाई त्यस्ता सामग्रीहरू दिन्छ जुन हाम्रो सोचसँग ठ्याक्कै मेल खान्छन्। यसले मस्तिष्कलाई "कन्फर्ट जोन" मा राख्छ र हामीलाई 'मानसिक तनाव' बाट जोगाउँछ।

३. पहिचान र समूहवाद (Social Identity Theory)

मानिस सामाजिक प्राणी हो र ऊ सधैँ कुनै न कुनै 'समूह' (In-group) को हिस्सा बन्न चाहन्छ।

• ध्रुवीकरण: फिल्टर बबलले तपाईंको समूहको विचारलाई मात्र महान् देखाउँछ र अर्को समूह (Out-group) को विचारलाई गलत वा शत्रुवत देखाउँछ। यसले "हामी" र "उनीहरू" बीचको मनोवैज्ञानिक खाडल झन् ठूलो बनाउँदै लैजान्छ।

४. डोपामाइन लुप (Dopamine Loop)

जब हामीले आफूलाई मन पर्ने वा आफ्नो विचारसँग मिल्ने कुराहरू सोसल मिडियामा देख्छौँ, मस्तिष्कमा डोपामाइन (Dopamine) नामक रसायन उत्सर्जन हुन्छ, जसले हामीलाई खुसी र सन्तुष्टि दिन्छ।

• लत: फिल्टर बबलले निरन्तर तपाईंको रुचि अनुसारका सामग्री पस्किने हुनाले तपाईं बारम्बार ती एपहरू चलाइरहन बाध्य हुनुहुन्छ। यो एक किसिमको मनोवैज्ञानिक 'पुरस्कार' (Reward) जस्तै हो।

५. भ्रमपूर्ण सत्य प्रभाव (Illusory Truth Effect)

यदि कुनै कुरालाई पटक-पटक दोहोर्‍याएर सुनिन्छ भने, मस्तिष्कले त्यसलाई बिस्तारै 'सत्य' मान्न थाल्छ। फिल्टर बबलभित्र एउटै सूचना वा अफवाह बारम्बार घुमिरहने हुनाले मानिसलाई त्यो बाहेक अर्को संसार नै छैन वा अरू सबै कुरा झुटो हो भन्ने भ्रम पर्न जान्छ।

यी मनोवैज्ञानिक पक्षहरूले गर्दा नै फिल्टर बबलबाट निस्कन केवल प्रविधि मात्र बदलिएर पुग्दैन, हामीले आफ्नो सोच्ने तरिका र 'इगो' लाई पनि चुनौती दिनुपर्ने हुन्छ।

***

एल्गोरिदमको नैतिकता (Ethics of Algorithms) आजको डिजिटल युगको सबैभन्दा पेचिलो विषय बनेको छ। प्रविधि कम्पनीहरूले प्रयोग गर्ने सफ्टवेयर कोडहरूले हाम्रो सोच्ने शैली र समाजको दिशा तय गरिरहेका छन्, तर के ती कोडहरू 'नैतिक' छन् त? एल्गोरिदमको नैतिकतासँग जोडिएका केही चुनौतीहरू छन्। 

१. कति नाफा, कति सामाजिक उत्तरदायित्व (Profit vs. Responsibility)

धेरैजसो सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदमको मुख्य उद्देश्य 'Engagement' (प्रयोगकर्तालाई एपमा अल्झाइराख्नु) हो।

• समस्या: शान्त र तथ्यपरक जानकारीभन्दा उत्तेजक, घृणा फैलाउने वा विवादित सामग्रीले मानिसलाई बढी बेर अल्झाउँछ।

• नैतिक प्रश्न: कम्पनीको नाफा बढाउनका लागि समाजमा घृणा वा गलत सूचना फैलाउने सामग्रीलाई बढावा दिनु कत्तिको जायज हो?

२. पारदर्शिताको अभाव (The Black Box Problem)

एल्गोरिदमले कसरी काम गर्छ र कुन आधारमा कसैलाई केही सामग्री देखाउँछ भन्ने कुरा गोप्य राखिन्छ। यसलाई 'Black Box' भनिन्छ।

• समस्या: जब एल्गोरिदमले कुनै गलत निर्णय वा भेदभाव गर्छ, त्यसको जिम्मेवारी कसले लिने भन्ने स्पष्ट हुँदैन।

• नैतिक प्रश्न: के प्रयोगकर्तालाई उनीहरूको 'फिड' मा किन यस्तो सामग्री आयो भनेर जान्ने अधिकार छैन?

३. एल्गोरिदममा हुने पूर्वाग्रह (Algorithmic Bias)

एल्गोरिदम मानिसले बनाएका हुन् र यसलाई सिकाउन प्रयोग गरिने 'डाटा' मा मानवीय पूर्वाग्रह हुन सक्छ।

• समस्या: यदि डाटामा कुनै जाति, लिंग वा समुदायप्रति पूर्वाग्रह छ भने एल्गोरिदमले पनि त्यस्तै भेदभावपूर्ण नतिजा देखाउँछ। उदाहरणका लागि, केही एआई (AI) हरूले निश्चित समुदायका मानिसलाई मात्र अपराधी जस्तो देखाउने वा जागिरको अवसरमा भेदभाव गर्ने गरेको पाइएको छ।

४. स्वायत्तता र छनोटको स्वतन्त्रता (Autonomy)

हामीलाई लाग्छ कि हामी आफ्नै इच्छाले भिडियो वा पोस्ट छानिरहेका छौँ, तर वास्तवमा एल्गोरिदमले हामीलाई 'अदृश्य' रूपमा डोर्‍याइरहेको हुन्छ।

• समस्या: यसले मानिसको स्वतन्त्र निर्णय लिन सक्ने क्षमतालाई बिस्तारै कमजोर बनाउँदै लैजान्छ।

• नैतिक प्रश्न: के एउटा मेसिनलाई मानिसको विचार र व्यवहार 'मेनुपुलेट' गर्ने अधिकार हुनुपर्छ?

सुधारका लागि के गर्न सकिन्छ?

• Ethical AI Design: इन्जिनियरहरूले कोड लेख्दा नै सामाजिक प्रभावलाई ध्यानमा राखेर 'एथिकल गाइडलाइन्स' पालना गर्ने।

• Algorithmic Auditing: स्वतन्त्र संस्थाहरूले एल्गोरिदमको परीक्षण गर्ने कि यसले कतै भेदभाव वा नकारात्मक असर त गरिरहेको छैन?

• Right to Explanation: प्रयोगकर्तालाई कुनै सामग्री किन देखाइयो भन्ने स्पष्ट कारण दिने संयन्त्र बनाउने।

एल्गोरिदमले हाम्रो रुचि बुझ्नु राम्रो कुरा हो, तर जब यसले प्रयोगकर्ताको मानसिक स्वास्थ्य वा समाजको सद्भावलाई दाउमा राखेर नाफा कमाउन खोज्छ, त्यहाँ नैतिकताको प्रश्न उठ्छ।

***

फिल्टर बबल र यसले सिर्जना गर्ने डिजिटल वातावरणले मानिसमा विभिन्न किसिमका मनोविकार (Psychological Disorders) वा मानसिक समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ। जब एउटा व्यक्ति लामो समयसम्म एउटै खाले विचार र सूचनाको घेरामा रहन्छ, त्यसले उसको मस्तिष्कको संरचना र सोच्ने क्षमतामा प्रत्यक्ष असर पार्छ।

यसबाट उत्पन्न हुन सक्ने प्रमुख मनोविकार र समस्याहरू यस प्रकार छन्:

१. बाह्य संसारप्रतिको संशय र 'प्यारानोइया' (Paranoia)

फिल्टर बबलले मानिसलाई आफ्नो विचार मात्र सही र अरू सबै गलत हुन् भन्ने भ्रम पैदा गराइदिन्छ। यसले गर्दा बिस्तारै व्यक्तिमा 'Paranoia' को लक्षण देखिन सक्छ, जहाँ उसले आफूभन्दा फरक मत राख्ने जोकोहीलाई पनि शत्रु वा षड्यन्त्रकारी देख्न थाल्छ। यसले गर्दा सामाजिक असुरक्षाको भावना बढ्छ।

२. संज्ञानात्मक विसंगति (Cognitive Dissonance) र चिन्ता

जब फिल्टर बबलमा बस्ने व्यक्ति अचानक वास्तविक संसारमा आफ्नो विचारसँग मेल नखाने तथ्यहरूसँग ठोक्किन्छ, उसको मस्तिष्कमा ठूलो द्वन्द्व पैदा हुन्छ। यसलाई 'Cognitive Dissonance' भनिन्छ। यसले व्यक्तिमा:

• अत्यधिक तनाव र चिडचिडापन पैदा गर्छ।

• आफ्नो विश्वास डगमगाउँदा गहिरो चिन्ता (Anxiety) निम्त्याउँछ।

३. 'इको-चेम्बर' सिन्ड्रोम र आत्म-केन्द्रित स्वभाव (Narcissistic Tendencies)

फिल्टर बबलले व्यक्तिको अहम् (Ego) लाई निरन्तर पोषण दिइरहन्छ। अल्गोरिदमले "तपाईं जे सोच्नुहुन्छ, त्यो सही छ" भनेर बारम्बार देखाइरहँदा मानिसमा आत्म-केन्द्रित स्वभाव (Narcissism) बढ्न सक्छ। उसले अरूको कुरा सुन्नै नसक्ने र आफूलाई मात्र सर्वज्ञानी ठान्ने समस्या विकसित हुन सक्छ।

४. डिजिटल डिप्रेसन र एक्लोपन (Digital Depression)

यद्यपि फिल्टर बबलले हामीलाई मन पर्ने कुरा देखाउँछ, तर यसले वास्तविक र विविध मानवीय सम्बन्धबाट टाढा लैजान्छ।

• अवास्तविक मानक: फिल्टर बबलले कहिलेकाहीँ सफलता, सुन्दरता वा जीवनशैलीको एउटै मात्र मापदण्ड देखाइरहन्छ। त्यो मापदण्डमा आफूलाई नपाउँदा व्यक्तिमा हिनताबोध र डिप्रेसनको समस्या देखिन सक्छ।

• एक्लोपन: आफ्नै विचारको घेरामा बस्दा व्यक्ति सामाजिक रूपमा एक्लिँदै जान्छ।

५. निर्णय क्षमतामा ह्रास (Decision Fatigue & Impaired Judgment)

सूचनाको अत्यधिक भार र केवल एकपक्षीय जानकारीले गर्दा व्यक्तिको आलोचनात्मक चेत (Critical Thinking) हराउँदै जान्छ। यसले गर्दा:

• साँचो र झुटो छुट्याउन नसक्ने (Loss of reality testing)।

• साना-साना कुरामा पनि निर्णय लिन गाह्रो हुने।

• उत्तेजना र आवेगमा आएर प्रतिक्रिया दिने (Impulsivity)।

६. साइबर-हाइपोकोन्ड्रिया (Cyberchondria)

यदि कोही व्यक्ति स्वास्थ्य सम्बन्धी चिन्तामा छ र फिल्टर बबलले उसलाई लगातार गम्भीर रोगका लक्षण वा नकारात्मक जानकारी मात्र देखाइरह्यो भने, उसमा 'Cyberchondria' विकसित हुन सक्छ। यसमा व्यक्तिले सामान्य शारीरिक अवस्थालाई पनि गम्भीर रोगको रूपमा बुझ्न थाल्छ र मानसिक रूपमा त्रसित रहन्छ।

यी मनोविकारहरूबाट बच्नका लागि 'डिजिटल डिटक्स' (Digital Detox) र सचेत रूपमा विविध विचारहरूसँग अन्तरक्रिया गर्नु आवश्यक हुन्छ।

***

कथा: दोषी चस्मा 

सुरुवातमै भन्दिन्छु, यो बिपी कोइरालाको 'दोषी चस्मा' होइन, 'दाउरे र बञ्चरो'जस्तै नयाँ भर्सन हो।  

एउटा सहर थियो, जहाँ मानिसहरू एउटा विशेष प्रकारको 'जादुई चस्मा' लगाएर बस्थे। चस्मा कुनै साधारण ऐना थिएन, संसारलाई त्यस्तै देखाउँथ्यो जस्तो लगाउने व्यक्तिले हेर्न चाहन्थ्यो। त्यही सहरमा आर्यन र किरण नामका दुई साथी थिए। उनीहरू एउटै टोलमा बस्थे, एउटै हावापानीमा हुर्किएका थिए, तर दुवैको चस्मा फरक थियो।

नीलो चस्मा लगाउने आर्यनलाई चराचुरुङ्गी र प्रकृति मन पर्थ्यो। जब बाटोमा हिँड्थ्यो, उसको चस्माले सडकका फोहोर र खाल्डाखुल्डीहरूलाई 'फिल्टर' गरेर लुकाइदिन्थ्यो र केवल रूखका हरियाली, चराका गुँडहरू मात्रै चम्किलो बनाएर देखाइदिन्थ्यो। उसलाई लाग्थ्यो, 'आहा ! मेरो सहर त संसारकै सबैभन्दा सफा र सुन्दर छ।'

रातो चस्मा लगाउने किरण समाजका विकृति र बेथितिबारे परिचित थियो। समस्या छन् भन्ने बुझेकाले उसलाई चस्माले यथार्थ देखाउँथ्यो। जब ऊ त्यही बाटोमा हिँड्थ्यो, चस्माले रूख र चराका सुन्दरता धमिलो बनाइदिन्थ्यो र  सडकका खाल्डा, छरिएका फोहोर र मानिसहरूका झगडालाई प्रष्ट देखाइदिन्थ्यो। किरणलाई लाग्थ्यो, 'धत्तेरिका ! यो सहर त बस्नै नहुने गरी बिग्रिसकेछ।'

चिया पसलमा भेट भएका बेला एक दिन आर्यनले भन्यो, 'हाम्रो सहर कति शान्त र सुन्दर छ है, किरण?' किरण रिसायो। भन्यो, 'के कुरा गरेको ? सहर त कचिंगल र फोहोरले भरिएको छ, तिमी अन्धो छौ कि क्या हो?'

दुवैबीच भनाभन भयो। झगडा पर्‍यो। आर्यनलाई लाग्यो किरण 'नेगेटिभ माइन्डेड' मान्छे हो। किरणलाई लाग्यो 'आर्यन भ्रममा बाँचिरहेको छ।' उनीहरूले एक-अर्कासँग बोल्न छोडिदिए। वास्तवमा, गल्ती आर्यनको थियो न किरणको। गल्ती त उनीहरूले लगाएको त्यो 'जादुई चस्मा' (एल्गोरिदम) को थियो, जसले उनीहरूलाई आधा सत्य मात्र देखाइरहेको थियो।

यो कथामा चस्मा नै 'फिल्टर बबल' हो। हामी जब फेसबुक वा टिकटक चलाउँछौँ, हामीलाई थाहै नपाई एउटा यस्तो चस्मा लगाइदिएको हुन्छ, जसले हाम्रो विचारसँग मिल्ने कुरा मात्र देखाउँछ। हामीलाई लाग्छ कि हामीले देखिरहेको कुरा नै 'पुरै संसार' हो, तर वास्तवमा हामी केवल आफ्नै रुचिको एउटा सानो 'बबल' भित्र कैद भइरहेका हुन्छौँ।

जबसम्म हामी चस्मा खोलेर अर्को पक्षको दृष्टिकोण हेर्ने प्रयास गर्दैनौँ, आर्यन र किरणजस्तै विभाजित भइरहन्छौँ।

***

तपाईं फिल्टर बबलको प्रभावमा हुनुहुन्छ कि हुनुहुन्न? यसरी थाहा पाउनुस् 

• के तपाईंको सोसल मिडियाको भित्तामा फरक राजनीतिक विचार भएका साथीहरूका पोस्ट आउन छोडेका छन्?

• के तपाईंलाई लाग्छ कि 'संसारका सबै मानिसले म जस्तै सोचिरहेका छन्'?

• के तपाईं आफूभन्दा फरक विचार सुन्नेबित्तिकै रिस उठ्छ?

यदि जवाफ 'हो' हो भने, तपाईं फिल्टर बबलभित्र हुनुहुन्छ। अब सावधानी अपनाउनु पर्छ। के गर्न सकिन्छ भन्ने बारे माथि नै उल्लेख भइसकेको छ। फर्केर जानुस् 'कसरी बच्ने?' फर्मुला हेर्नुस्।