Tuesday, March 31, 2026

Crave for validation

Liking praise is not unusual. When our work is appreciated, the mind feels lighter, energy increases, and motivation to perform better grows. For this reason, praise is a natural part of human behavior. A large number of people seek appreciation. No matter how small or big the work, there are people everywhere who hunger for praise.

At present, the Rastriya Swatantra Party (RSP) and its leaders are receiving widespread praise. Media outlets are full of admiration, along with unsolicited advice on how the country should be governed. It is yet to be seen how a party that has unexpectedly received such public support will move forward. For now, they should be allowed to proceed with their own plans. Whether people previously knew them or not is secondary. Amid deep frustration, their election symbol became a “new option” for voters. When citizens speak through the ballot, no party can reject that voice. This mandate reflects anger, disappointment, and a lesson directed at previously dominant forces.

A party that has gained more support than expected is not a newly planted seed imported from elsewhere. It is a new current emerging from within the same society. It resembles the Congress, UML, Maoists, Rastriya Prajatantra Party, and Madhes-based parties in many ways. Its leaders may have come from those same parties. Its supporters may also be their ideological descendants. The new has been given a chance because the old failed. Those who now have the opportunity must have their own approach, and they will likely move forward by addressing public dissatisfaction in their own way.

We have seen the past—how, after the Nepal People’s revolution II (061-62), major parties rose and governed. We know what they did, what they failed to do, and what they should have done. They received praise, and they benefited from it. In party politics, loyalists excel at praising leaders and quickly reaping the benefits.

Even more concerning is how academic sectors have sunk into political alignment. It is alarming to see capable individuals abandoning self-confidence in favor of flattery for opportunities. Those in positions of power also seem hungry for praise. When interests align, it is not surprising—but the gradual degradation of society is deeply worrying.

This trend can be observed across civil service, judiciary, healthcare institutions, and even the private sector. Those who worship power have always managed to serve their own interests regardless of who holds authority. But this is not merely a political analysis—it is about praise, and the hunger for it.

Praise is necessary. It should be given. But it must be balanced and genuine. Excessive praise often carries hidden interests. Why hesitate to understand that? And why should those receiving it feel uncomfortable acknowledging it? Genuine praise energizes good work.

However, when this natural desire becomes imbalanced, it can distort not just individuals but also society and governance. Psychology recognizes the importance of praise—but only in moderation.

In 1943, American psychologist Abraham Maslow introduced the Hierarchy of Needs. According to him, after basic needs, esteem needs—respect and recognition—are crucial. People want to feel competent, useful, and valued. This desire motivates growth and achievement. In his work A Theory of Human Motivation, he wrote, “What a man can be, he must be.” This is what he called self-actualization.

Maslow emphasized that everyone needs recognition. But when this need becomes excessive, it can lead to arrogance or insecurity. Overreliance on praise becomes a barrier to growth.

Liking praise is normal—it is not a disorder. It is tied to the natural human need for acceptance and validation. When praised, the brain’s reward system is activated, creating positive feelings. However, when the need becomes excessive—when one constantly seeks validation, cannot tolerate criticism, and sees oneself as superior—it can develop into narcissistic traits, and in extreme cases, Narcissistic Personality Disorder.

Healthy self-esteem allows appreciation without dependence. Excessive craving for praise often signals insecurity or ego imbalance.

American psychologist Carl Rogers, a key figure in humanistic psychology, developed the concept of client-centered therapy. He emphasized self-acceptance and unconditional positive regard in his book On Becoming a Person. He famously stated, “The curious paradox is that when I accept myself just as I am, then I can change.”

According to Rogers, true mental health comes from self-acceptance rather than dependence on external praise. Those lacking this inner stability tend to seek excessive validation.

This pattern is evident in our society. Consider annual awards—often, recipients are already connected to the awarding institutions. Praise becomes a tool for building relationships and securing benefits.

Take a simple example: a student fails an exam. If they think, “I am useless,” they become discouraged. But if they think, “I failed, but I can improve,” they grow. This is self-acceptance. When a teacher says, “You failed, but you are capable,” that is positive regard. Such an environment builds inner strength and reduces dependence on praise.

However, excessive desire for praise can lead to psychological distortion. Individuals may overestimate themselves, reject criticism, and rely entirely on external validation. This can damage relationships, impair judgment, and detach them from reality.

Narcissistic individuals often display exaggerated self-importance, lack empathy, and manipulate others for personal gain. Beneath this outward confidence lies deep insecurity. Even minor criticism can destabilize them, leading to fragile and unstable relationships.

Heinz Kohut, founder of self psychology, described narcissism as a condition where a fragile self depends heavily on external validation. In his 1971 book The Analysis of the Self, he explained that such individuals appear confident but possess a weak inner structure.

The use of praise as a tool for personal gain is a subtle but serious problem. It prioritizes flattery over merit. Capable individuals are sidelined, while opportunists thrive. In governance, this weakens policy-making and implementation. Socially, it promotes artificial image-building and unhealthy competition, eroding institutional trust.

In our society, there is a tendency to favor “our people” over “good people.” Praise builds proximity and influence, and those who understand this exploit it effectively.

So, is praise motivation or dependency?

When balanced, it motivates. A student praised for good results works harder. An employee recognized for good work gains confidence. But when praise becomes the goal, problems arise. People focus more on being praised than on doing meaningful work.

This is increasingly visible on social media, where self-worth is measured through likes and shares. Image has begun to outweigh substance.

The relationship between power and praise is also significant. Power seeks validation. Leaders often prefer admiration over honest evaluation. This creates a culture of blind loyalty, where truth disappears and decision-making weakens.

When praise replaces accountability, governance becomes superficial. Policies prioritize image over impact. Leaders become self-satisfied, ignoring the need for improvement.

This pattern is evident in Nepal as well, where connections and flattery often outweigh merit. Such a system gradually weakens institutions from within.

When praise dominates, criticism disappears. Without criticism, there is no improvement. In organizations where leaders are never questioned, even flawed decisions go unchallenged, weakening long-term effectiveness.

The absence of criticism leads to stagnation, corruption, and misuse of power. It encourages complacency and false confidence. Ultimately, it erodes trust and credibility.

Praise-driven environments distance leaders from reality. They create illusions of success while underlying systems deteriorate. The consequences are borne by the public.

This does not mean praise is bad. It is essential—but only when balanced. Genuine recognition should replace flattery. Constructive criticism must coexist with appreciation.

At the individual level, emotionally healthy people value praise but do not depend on it. They learn from criticism and strive for continuous improvement.

This balance fosters maturity, resilience, and sound judgment. It strengthens relationships and enhances productivity in professional settings.

A healthy society is not one that craves praise, but one that values fairness. When merit-based evaluation becomes the norm, blind admiration fades naturally. Power must learn to accept criticism as an opportunity for growth.

Education, media, and social behavior must promote this culture. Praise is important—but it is not greater than truth.

Ultimately, the foundation of change lies in individual awareness. When people cultivate self-reflection, society evolves. Transparency, accountability, and open dialogue must be prioritized.

In the long run, such a culture strengthens not only individuals but entire systems. An informed citizenry balances power and weakens harmful practices.

Change must begin from within. Only then can we build a just, resilient, and progressive society.

***

'प्रशंसाको भोक' को अंग्रेजी अनुवाद

Monday, March 30, 2026

ख्याल–ठट्टा कति गर्नु, कति नगर्नु

'ओहो ! कस्तो ठट्टा गरेको ! हद भयो !' धेरैजनाले खित्का छाडेका बेला कोही यसो भन्दै रिसाए के गर्नु हुन्छ ?  मानिस सामाजिक प्राणी हो, सम्बन्धलाई सहज, रमाइलो र जीवन्त बनाउन ख्याल–ठट्टा गर्नुपर्छ भनेर सुख पाइँदैन। कहाँ, कुन सन्दर्भ, प्रसंग र जमातका बीच ठट्टा गरियो भन्नेले धेरै फरक पार्छ। 

सामान्य ठानेका ख्याल–ठट्टा कहिले स्वस्थ हास्य रहन्छ र कहिले अरूलाई चोट पुर्‍याउने व्यवहारमा बदलिन्छ। ठट्टा कसैमाथि लक्षित भए उसले कसरी लिन्छ भन्ने कुरा गम्भीर हो। कतिले हाँसेर टार्छन्, कतिलाई त्यही काँडाजसरी बिझ्छ, जसले सम्बन्ध बिगार्छ। शत्रुता बढाउँछ, कटुता बढाउँछ। 

मनोविज्ञानका विभिन्न सिद्धान्तहरूले यस्ता व्यवहारका सन्तुलन बुझ्न मद्दत गर्छन्। पहिलो, सुपेरियोरिटी थ्यौरीका अनुसार मानिस अरूलाई कमजोर, मुर्ख वा तल देखाएर हाँस्न खोज्छ। यस्तो ठट्टा गर्ने व्यक्तिलाई क्षणिक सन्तुष्टि मिल्न सक्छ, तर यसले सम्बन्धमा असमानता र अपमानको भावना सिर्जना गर्छ। उदाहरणका लागि, साथीको कमजोरीलाई बारम्बार उडाउने बानीले अन्ततः सम्बन्ध बिगार्न सक्छ। यो सिद्धान्त भन्छ - 'हामी प्रायः त्यतिबेला हाँस्छौँ, जब अरूलाई आफूभन्दा तल देख्ने मौका पाउँछौँ।'

दोस्रो, रीलिफ थ्यौरी भन्छ - हास्यले तनाव घटाउने माध्यमका रूपमा काम गर्छ। यो सिद्धान्तमा भनिएको छ - 'हाँसो भनेको दबिएको तनावको निस्कने सहज बाटो हो। मन हलुका बनाउने प्राकृतिक माध्यम हो।' कठिन परिस्थिति वा दबाबबीच गरिएको हल्का ठट्टाले मानसिक राहत दिन सक्छ। तर यही ठट्टा यदि गलत समय वा संवेदनशील विषयमा भयो भने उल्टै तनाव बढाउन सक्छ।

तेस्रो, इन्कंग्रिटी थ्यौरी भन्छ - 'हामी त्यतिबेला हाँस्छौँ, जब अपेक्षा र वास्तविकता अचानक ठोक्किन्छन्।' यो सिद्धान्त अनुसार हास्य तब उत्पन्न हुन्छ जब अपेक्षा र वास्तविकताबीच अन्तर देखिन्छ। यस्तो प्रकारको ठट्टा सामान्यतया सुरक्षित मानिन्छ, किनकि यसले कसैलाई लक्षित गरेर चोट पुर्‍याउँदैन। उदाहरणका लागि, शब्द खेल वा अप्रत्याशित मोड भएका मजाकहरू।

व्यवहारिक रूपमा हेर्दा, मनोवैज्ञानिकहरूले 'सम्बन्ध जोड्ने हास्य' (एफिलिएटिभ ह्युमर) र आक्रामक हास्य (एग्रेसिभ ह्युमर) छुट्याएका छन्। पहिलो प्रकारले मित्रता बलियो बनाउँछ भने दोस्रोले अरूलाई हेप्ने, गिज्याउने वा अपमान गर्ने जोखिम बढाउँछ।

एफिलिएटिभ ह्युमर भनेको सबैलाई समेट्ने, हल्का र सकारात्मक खालको ठट्टा हो। यसले समूहमा सहजता ल्याउँछ, दूरी घटाउँछ र आपसी विश्वास बढाउँछ। उदाहरणका लागि, साथीहरूसँग दैनिक जीवनका सामान्य कुरामा गरिएको रमाइलो मजाक वा आफूलाई समेत समेटेर गरिएको आत्म-हास्य (सेल्फ-डिप्रेक्टिङ ह्युमर)  यसमा पर्छ। यस्तो हास्यले कसैलाई चोट पुर्‍याउँदैन, बरु सँगै हाँस्ने वातावरण बनाउँछ।

यसको विपरीत, एग्रेसिभ ह्युमर अरूलाई लक्षित गरेर गरिने ठट्टा हो, जसमा गिज्याउने, हेप्ने, व्यंग्य गर्ने वा अपमान गर्ने तत्व हुन्छ। यस्तो व्यवहार सुरुमा रमाइलो जस्तो लागे पनि दीर्घकालमा सम्बन्ध बिगार्न सक्छ। बारम्बार कसैको कमजोरीलाई उडाउने वा सार्वजनिक रूपमा मजाक बनाउने बानीले आत्मसम्मानमा चोट पुर्‍याउँछ र भावनात्मक दूरी बढाउँछ।

मनोवैज्ञानिक रूपमा, एफिलिएटिभ ह्युमर स्वस्थ सामाजिक सीपको संकेत मानिन्छ भने एग्रेसिभ ह्युमर  कहिलेकाहीँ असुरक्षा, शक्ति देखाउने चाहना वा सहानुभूतिको कमीसँग सम्बन्धित हुन सक्छ। त्यसैले, हास्य प्रयोग गर्दा 'सबै हाँस्छन् कि कसैलाई चोट पुग्छ ?' भन्ने कुराले यसको सही सीमा निर्धारण गर्छ। 

लगातार आक्रामक ठट्टा गर्ने प्रवृत्ति कहिलेकाहीँ गहिरो असुरक्षा वा व्यक्तित्व सम्बन्धी समस्यासँग पनि जोडिन सक्छ, जस्तै नार्सिसिस्टिक पर्सनालिटी डिसअर्डरमा देखिने अरूप्रति सहानुभूतिको कमी। प्रयोगात्मक अध्ययनहरूले देखाउँछन् कि 'सँगै हाँस्ने अनुभव' (शेयर्ड लगर)ले विश्वास र निकटता बढाउँछ। तर  अर्थात् कसैमाथि हाँस्नु (लगिङ एड समवन)ले दूरी बढाउँछ। यही भिन्नता ख्याल–ठट्टाको सीमा निर्धारण गर्ने आधार हो।

ख्याल–ठट्टा गर्ने सरल मापदण्ड हुन सक्छ, के यो ठट्टाले सबैलाई हँसाउँछ, कि कसैलाई चुप गराउँछ ? यदि कसैको आत्मसम्मानमा चोट पुग्छ भने त्यो ठट्टा होइन, आक्रमण हो।

यसैले, ख्याल–ठट्टा सम्बन्ध जोड्ने, तनाव घटाउने र खुसी बाँड्ने हदसम्म राम्रो हो। तर अरूलाई सानो देखाउने, बारम्बार लक्षित गर्ने वा अपमान गर्ने स्तरमा पुग्दा यसले सामाजिक र मानसिक दुबै हिसाबले नकारात्मक असर पार्छ। सन्तुलन, संवेदनशीलता र सहानुभूति नै यसको सही सीमा निर्धारण गर्ने मुख्य आधार हुन्।

ख्यालठट्टा गर्दा यति हेक्का राखौं -

  • सांस्कृतिक र सन्दर्भगत संवेदनशीलता - ठट्टा सधैं शब्दमा मात्र हुँदैन, यो समय र स्थानमा पनि भर पर्छ। एउटा साथीको समूहमा रमाइलो मानिने कुरा औपचारिक कार्यक्रम वा कार्यस्थलमा अपमानजनक हुन सक्छ। लेखमा सन्दर्भको महत्त्व छ। कुन कुरा कहाँ बोल्ने भन्ने ज्ञानले नै हास्यलाई स्वस्थ बनाउँछ।
  • सेल्फ-डिप्रिकेटिङ ह्युमर'को सीमा - तपाईँले आत्म-हास्यको चर्चा गर्नुभएको छ, जुन सकारात्मक हो। तर मनोविज्ञानका अनुसार आफैंलाई धेरै तल गिराएर गरिने ठट्टाले कहिलेकाहीँ व्यक्तिको आत्मविश्वास कम भएको वा अरूको स्वीकृति खोजिरहेको संकेत गर्छ। यसलाई थोरै स्पष्ट पार्दा पाठकले 'आफैंलाई जोक बनाउनु' र 'आफ्नो अपमान गर्नु' बीचको फरक बुझ्नेछन्।
  • ग्यासलाइटिङ र ठट्टा - धेरैजसो अवस्थामा कसैलाई चोट पुर्‍याउने गरी बोलिसकेपछि 'मैले त ठट्टा गरेको त हो नि, तिमी त कति सिरियस भएको !' भनेर पन्छिने गरिन्छ। यसलाई मनोविज्ञानमा एक प्रकारको 'ग्यासलाइटिङ' मानिन्छ, जहाँ पीडकले पीडितकै संवेदनशीलतामाथि प्रश्न उठाउँछ।
  • सक्रिय श्रोता र प्रतिक्रिया - हास्य दुईतर्फी प्रक्रिया हो। यदि ठट्टा सुन्ने व्यक्तिको शारीरिक हाउभाउ (बडी ल्याङ्ग्वेज) असहज देखिन्छ, ऊ चुप लाग्छ वा कृत्रिम हाँसो हाँस्छ भने, त्यो ठट्टा असफल भएको मान्नुपर्छ। मौनता वा असहजतालाई बुझ्ने क्षमता पनि सामाजिक प्राणीको एउटा महत्त्वपूर्ण गुण हो।

गोल्डेन रुल - ख्यालठट्टा साँचो अर्थमा त्यो हो, जसले हामीलाई जोड्छ, कसैलाई बाहिर पार्दैन। चोट पुर्‍याउँदैन।

Sunday, March 29, 2026

बिर्सनु सधैं नराम्रो हो ?

शीर्षक पढेर यता आउनुभएको भए सुरुमै भन्छु - 'नझुक्किनुस् म कुनै औषधिको ज्ञाता होइन, जसले यो खानुस् मगजमा सबथोक झल्झली आउँछ भन्ला। त्यसो भन्दिन।' बिर्सनु मानवीय गुणभित्रै पर्छ। धेर बिर्सनु चाहिँ अवगुण हो। बिर्सने समस्याका गुणदोष हामी अहिले यहाँ मनोविज्ञानको कोणबाट केलाउँछौँ। बारम्बार बिर्सेर समस्या आएको छ भने के गर्न सकिन्छ भन्ने छलफल गर्छौं। 

बिर्सने रोग (बिर्सिने समस्या वा बिर्सने बानी)का धेरै कारणहरू हुन सक्छन्। यो सामान्य मानसिक तनाव, निन्द्राको कमी देखि लिएर अल्जाइमर जस्ता जटिल स्वास्थ्य अवस्थाका कारण पनि हुन सक्छ। म पटक्कै बिर्सन्न भन्ने दाबी गर्नेहरु विरलै छन्। कति बिर्सेको ? अति बिर्सन थालियो, त्यसैले समस्या आयो भन्नुहुन्छ भने यसको ओखती वा समाधान खोज्नुअघि समस्या कत्तिको गम्भीर छ भन्ने बुझ्न जरुरी हुन्छ।

प्रष्ट हुनुस् भाँडो जत्रो छ, त्यति नै अँटाउछ। हाम्रो मस्तिष्कमा मेमोरी स्पेस कति होला ? मस्तिष्कको क्षमतालाई डिजिटल स्टोरेज (जीबी वा टीबी)सँग तुलना गर्दा हाम्रो र्‍याम कति, स्टोरेज क्यापासिटी कति होला ? तर, हाम्रो दिमाग त कम्प्युटरको हार्डडिस्क होइन नि। साथीहरुसँग म यदाकदा ठट्टा गर्छु, 'यो २६४ जीबी स्टोरेज र ५१२ एमबी र्‍यामको दिमागमा कति थोक राख्नु ! जे बिर्सिनुभो, छाड्नुस् नयाँ केही गरौं।' 

मस्तिष्क र कम्प्युटरको काम गर्ने तरिका फरक हुन्छ, वैज्ञानिकहरूले यसको भण्डारण क्षमताको अनुमान लगाउने प्रयास गरेका छन्। वैज्ञानिक खोज र क्यालिफोर्नियाको ला जोलास्थित जैविक अनुसन्धान संस्था साल्क इन्स्टिट्युटको सन् २०१६ को एक अध्ययनअनुसार, मानव मस्तिष्कको मेमोरी क्षमता लगभग २.५ पेटाबाइट (2.5 Petabytes) हुने अनुमान  छ। यसलाई हामीले बुझ्ने इकाइमा बदल्दा यो २५०० टेराबाइट (टीबी)  वा २५ लाख गिगाबाइट (जीबी) हुन्छ। उदाहरणका लागि यदि हाम्रो मस्तिष्क एउटा डिजिटल भिडियो रेकर्डर हुन्थ्यो भने लगातार ३०० वर्षसम्म एचडी भिडियो स्टोर गर्न सक्थ्यो।

मस्तिष्कमा करिब ८६ अर्ब न्यूरोन्स् हुन्छन्। प्रत्येक न्यूरोनले अन्य न्यूरोन्ससँग हजारौं सम्बन्धहरू (Synapses) बनाउँछ। एउटा मात्र 'सिनेप्स' ले लगभग ४.७ बिट्स डाटा बोक्न सक्छ भन्ने पछिल्लो अनुसन्धानले देखाएको छ, जसले गर्दा कुल क्षमता पहिले सोचिएभन्दा १० गुणा बढी हुन पुगेको हो।

कम्प्युटर र मस्तिष्क बीचको भिन्नता डेटा व्यवस्थापन, डिलिट गर्ने प्रक्रिया, गति र ऊर्जामा फरक हो। कम्प्युटरमा एउटा फाइलले निश्चित ठाउँ ओगट्छ, तर मस्तिष्कमा यादहरू छरिएर रहेका हुन्छन् र अनुभवका आधारमा परिवर्तन भइरहन्छन्। कम्प्युटरको मेमोरी भरिएपछि नयाँ कुरा अटाउँदैन, तर मस्तिष्कले पुराना वा कम महत्त्वपूर्ण कुराहरू बिर्सिँदै नयाँका लागि ठाउँ बनाइरहन्छ। हाम्रो मस्तिष्कले मात्र २० वाट ऊर्जा (एउटा सानो चिम जति) प्रयोग गरेर यति ठूलो डाटा प्रोसेस गर्छ, जबकि त्यति नै काम गर्न सुपर कम्प्युटरलाई मेगावाटमा बिजुली चाहिन्छ।

मस्तिष्कको क्षमता यति धेरै भए पनि हामी किन सानो कुरा पनि बिर्सिन्छौँ त? यसको कारण 'स्टोरेज' को कमी होइन, बरु आवश्यक परेको बेला त्यो सूचनालाई 'रिट्रिभ' (खोजेर निकाल्ने) गर्ने प्रक्रियामा हुने अवरोध हो।

बिर्सनु मानवीय गुण हो। लगभग जोसुकैले बिर्सन्छन्। वास्तवमा, मनोविज्ञान र स्नायु विज्ञान (न्युरोसाइन्स) का अनुसार बिर्सनु कमजोरी मात्र होइन, यो स्वस्थ मस्तिष्कको एक अनिवार्य कार्य पनि हो। मस्तिष्कले हरेक सेकेन्ड हजारौं सूचनाहरू प्राप्त गर्छ। यदि हामीले सबै कुरा (जस्तै: बिहान बाटोमा भेटिएको अपरिचितको अनुहार, हिजो खाएको खानाको स्वाद, वा पुरानो बसको टिकट नम्बर) याद राख्ने हो भने 'ओभरलोड' हुन्छ। बिर्सने प्रक्रियाले अनावश्यक विवरणहरूलाई हटाएर महत्त्वपूर्ण कुराका लागि ठाउँ खाली गरिदिन्छ।

बिर्सनु वरदान पनि हो। आफ्नो जीवनका सबै पीडा, अपमान र दुःखहरू जस्ताको तस्तै हाइ डेफिनेसन भिजुअल क्वालिटीमा सधैं सम्झिरहने हो भने मान्छे कहिल्यै खुसी हुन सक्दैन। बिर्सने बानीले गर्दा नै पुराना चोटहरू बिर्सिएर नयाँ जीवन सुरु गर्न सकिन्छ। 

संसारमा केही यस्ता अति नै दुर्लभ मानिसहरू पनि छन्, जसले केही पनि बिर्सिँदैनन्। यसलाई चिकित्सा विज्ञानमा 'हाइली सुपेरियर अटोबायोग्राफिकल मेमोरी' (HSAM) भनिन्छ। यस्ता मानिसहरूलाई १० वर्षअघिको कुनै निश्चित मिति सोध्यो भने उनीहरूले त्यो दिन कुन रङको लुगा लगाएका थिए, मौसम कस्तो थियो र के खाएका थिए भन्ने समेत बताउन सक्छन्। तर, रोचक के छ भने यस्ता मानिसहरू प्रायः खुसी हुँदैनन्। दिमागमा  सूचनाको थुप्रो हुन्छ, ससाना कुरामा पनि अल्झिरहन्छन् र उनीहरुलाई वर्तमानमा एकाग्र हुन गाह्रो हुन्छ। त्यसैले 'बिर्सनु' नै सामान्य र स्वस्थ मानवीय अवस्था हो।

दार्शनिक फ्रेडरिक निन्त्सेले भनेका छन् - 'धन्य हुन् ती मानिसहरू जो बिर्सन्छन्, किनकि उनीहरूले आफ्ना गल्तीहरूबाट पनि मुक्ति पाउँछन्।' बिर्सनु जीवन जिउने एक कला पनि हो। यदि हामीले अनावश्यक कुरा बिर्सिएनौँ भने नयाँ सिक्न सक्दैनौँ। धेरै नै बिर्सने र चाहिँदा कुरा नै पनि बिर्सने भए चाहिँ सतर्क हुनुपर्छ। लक्षण बुझेर उपचारमा लाग्नुपर्छ।

जीवनशैलीमा सुधार (प्राकृतिक उपचार)

धेरैजसो अवस्थामा जीवनशैली परिवर्तन गर्दा स्मरणशक्तिमा सुधार आउँछ। सन्तुलित आहार सेवन गर्नुपर्छ। ओमेगा-३ फ्याटी एसिडयुक्त खानेकुरा (ओखर, आलस, माछा), हरियो सागपात र एन्टिअक्सिडेन्टयुक्त फलफूल (जस्तै: अमला, जामुन) सेवन गर्नुपर्छ। 

ज्यानलाई पर्याप्त निन्द्रा पुगेको छ? निद्रा पर्याप्त पुर्‍याउनुस्। मस्तिष्कलाई सूचनाहरू भण्डारण गर्न र आराम दिन दैनिक ७–८ घण्टाको गहिरो निन्द्रा अनिवार्य छ। दिमागी कसरत पनि चाहिन्छ। चेस खेल्ने, पजल भर्ने, नयाँ भाषा सिक्ने वा किताब पढ्ने गर्नाले मस्तिष्क सक्रिय रहन्छ। त्यो गरौं। 

सँगै शारीरिक व्यायाम पनि अत्यावश्यक हो। क्षीण शरीरले मस्तिष्क पनि क्षीण बनाउँछ भन्ने बिर्सनु हुन्न। नियमित व्यायामले मस्तिष्कमा रक्तसञ्चार बढाउँछ, जसले स्मरणशक्ति बलियो बनाउँछ।

घरेलु तथा आयुर्वेदिक उपाय

नेपाली समाजमा परम्परागत रूपमा प्रयोग गरिने केही जडीबुटीहरू छन्। धेरै परिवारमा अग्रजले मात्रै थाहा पाएका कुरा जो हामी खासै ध्यानमा राख्दैनौं। ब्राह्मी, यसलाई स्मरणशक्ति बढाउने सबैभन्दा उत्तम जडीबुटी मानिन्छ। शंखपुष्पी, मानसिक एकाग्रता बढाउन यसको प्रयोग गरिन्छ। बेसार र दूध, बेसारमा हुने 'कुरकुमिन' ले मस्तिष्कको कार्यक्षमता सुधार्न मद्दत गर्छ।

मेडिकल उपचार (एलोपेथिक)

बिर्सनु समस्या वा रोग होइन। धेरै बिर्सनु चाहिँ हो। समस्या धेरै गम्भीर छ जस्तै: आफ्नै घर जाने बाटो बिर्सने, मान्छे नचिन्ने आदि भए यो 'डिमेन्सिया' वा 'अल्जाइमर'को अवस्था हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा विशेषज्ञको सल्लाह लिन ढिला गर्नु हुन्न। तुरुन्तै न्युरोलोजिस्ट वा मनोचिकित्सकसँग परामर्श गर्नुपर्छ।

चिकित्सकले अवस्था हेरेर डनपेजिल वा मेमन्टाइन जस्ता औषधिहरू सिफारिस गर्न सक्छन्। तर, यी औषधिहरू डाक्टरको प्रेस्क्रिप्सन बिना कहिल्यै आफूखुसी सेवन गर्नुहुँदैन।

बिर्सने समस्या तपाइँलाई तनाव लिने बानीका कारण त भएको होइन ? तनाव घटाउनु पर्छ। चिन्ता र 'स्ट्रेस' ले गर्दा पनि मानिसले कुराहरू बिर्सने गर्छ। भिटामिन चेकअप गरेर हेर्दा पनि उचित हो। कहिलेकाहीँ शरीरमा भिटामिन बी१२ को कमीले गर्दा पनि बिर्सने समस्या हुन्छ। रगत जाँच गरेर यसको कमी छ कि छैन हेर्न सकिन्छ।

***

मनोविज्ञानका अनुसार 'बिर्सनु' (Forgetting) सधैं नराम्रो मात्र हुँदैन। यो मस्तिष्कको एक स्वाभाविक र आवश्यक प्रक्रिया पनि हो। मस्तिष्कले अनावश्यक सूचनाहरू हटाइ नयाँ जानकारीका लागि ठाउँ बनाउँछ।

मुख्य मनोवैज्ञानिक कारणहरू

  • सञ्चय असफलता (स्टोरेज फेलर) : कहिलेकाहीँ हामीले कुनै कुरालाई ध्यान दिएर मस्तिष्कमा दर्ता (इनकोडिङ) नै गरेका हुँदैनौँ, जसले गर्दा त्यो सूचना हराउँछ।

  • हस्तक्षेप (इन्टरफेरेन्स) : पुराना सम्झनाहरूले नयाँ कुरा सिक्न बाधा पुऱ्याउनु वा नयाँ कुराले गर्दा पुराना कुरा बिर्सनु (जस्तै: नयाँ फोन नम्बर याद गर्दा पुरानो बिर्सनु)।

  • समयको प्रभाव (डीके थ्यौरी) : यदि हामीले कुनै जानकारीलाई लामो समयसम्म प्रयोग वा अभ्यास गरेनौँ भने त्यो बिस्तारै धमिलो हुँदै जान्छ।

  • प्रेरित विस्मृति (मोटिभेटेड फरगेटिङ) : कहिलेकाहीँ मानिसले अन्जानमै धेरै दुखद वा तनावपूर्ण घटनाहरू बिर्सन खोज्छ, जसलाई फ्रायडको 'रिप्रेसन' सिद्धान्तले व्याख्या गर्छ।

'फरगेटिङ कर्भ'मार्फत मानिसले किन र कसरी छिटो बिर्सन्छन् भन्ने प्रमाणित गरेका मनोवैज्ञानिक हर्मन एबिङगासले भनेका छन् - 'बिर्सने प्रक्रिया सबैभन्दा तीव्र गतिमा पढेको वा सिकेको केही समयभित्रै हुन्छ, त्यसपछि यो दर बिस्तारै कम हुँदै जान्छ।' 

बिर्सने प्रक्रियामा इच्छाशक्ति र भावनाको भूमिकालाई दर्शाउने व्याख्या गरेका सिग्मन्ड फ्रायडले कतिपय कुरा व्यक्ति आफैंले बिर्सन चाहँदा बिर्सने गरेको बताएका छन्। उनले भनेका छन् - 'हामी कुनै कुरा त्यसै बिर्सँदैनौँ; बरु कतिपय अवस्थामा हामी ती कुराहरू बिर्सन चाहन्छौँ किनकि ती हाम्रा लागि अप्रिय वा कष्टकर हुन्छन्।'

'साइकोलोजी अफ फरगेटिङ' का अनुसार बिर्सनु सधैं कमजोरी होइन, बरु यो मस्तिष्कको एक 'सफाई प्रक्रिया' हो। हाम्रो मस्तिष्कले दिनभरि प्राप्त हुने लाखौं अनावश्यक जानकारी (जस्तै: बाटोमा देखेको गाडीको नम्बर) लाई बिर्सिएर मात्र महत्त्वपूर्ण कुराहरूका लागि ठाउँ खाली राख्छ। हर्मन एबिङगासको 'फरगेटिङ कर्भ'को व्याख्या अनुसार हामीले सिकेको कुराको करिब ५०-७० प्रतिशत अंश पहिलो २४ घण्टाभित्रै बिर्सिन्छौं। त्यसैले, कुनै कुरा सम्झिरहन निश्चित अन्तरालमा 'रिभिजन' गर्नु अनिवार्य हुन्छ। 

फ्रायडका अनुसार बिर्सनु एक डिफेन्स मेकानिज्म पनि हो। यसले विगतका पीडादायी वा तनावपूर्ण सम्झनाहरूलाई कम गर्दै मानिसलाई वर्तमानमा सहज रहन मद्दत गर्छ। मनोवैज्ञानिकहरुका व्याख्या अनुसार स्मरणशक्ति बढाउने प्रभावकारी ओखती खाएर लाएर हुँदैन। सूचनालाई अर्थपूर्ण बनाएर (एसोसिएसन) वा स-साना समूहमा बाँडेर (चंकिङ) भण्डारण गरेमा बिर्सने दर कम हुन्छ।

***

'साइकोलोजी अफ फरगेटिङ' (बिर्सने मनोविज्ञान) लाई बुझ्न प्रसिद्ध मनोवैज्ञानिक हर्मन एबिङगासको आफ्नै एउटा रोचक 'प्रयोगात्मक कथा' निकै सान्दर्भिक छ।

सन् १८८० को दशकमा एबिङगासले मानव मस्तिष्कले कसरी बिर्सन्छ भन्ने जान्न आफैंमाथि एउटा अनौठो प्रयोग गरे। उनले कुनै अर्थ नभएका तीन अक्षरका हजारौं शब्दहरू (जस्तै: VID, KEP, QAL) बनाए। उनले ती शब्दहरू कण्ठ गरे र समयको विभिन्न अन्तरालमा आफूले कति बिर्सिएँ भनेर मापन गरे।

एबिङगासको त्यो प्रयोगबाट निस्किएको 'कथा' र निष्कर्ष

१. तीव्र विस्मृति (द स्टीप ड्रप) : उनले के पाए भने, कुनै कुरा सिकेको पहिलो २० मिनेटमै उनले त्यसको ४० प्रतिशत बिर्सिसकेका थिए। एक घण्टापछि त आधाभन्दा बढी जानकारी हराइसकेको थियो।

२. फरगेटिङ कर्भ : उनले एउटा रेखाचित्र (ग्राफ) तयार पारे, जसले देखाउँछ कि यदि हामीले कुनै कुरालाई दोहोर्‍याएनौँ भने हाम्रो स्मृति एउटा भिरबाट खसेजस्तै ह्वात्तै तल झर्छ।

३. पुनरावृतिको शक्ति (द पावर अफ रिभ्यु) : एबिङगासले यो पनि पत्ता लगाए कि यदि उनले बिर्सनुअघि नै ती शब्दहरूलाई थोरै समय दिएर दोहोर्‍याए भने, त्यो 'बिर्सने रेखा' बिस्तारै सिधा हुन थाल्यो। अर्थात्, दोहोर्‍याउँदा सूचना मस्तिष्कमा गाडिँदै गयो।

मस्तिष्क भिडियो रेकर्डर होइन जसले सबै कुरा जस्ताको तस्तै सुरक्षित राखोस्। बरु यो एउटा छान्ने मेसिन हो। यदि हामीले कुनै सूचनालाई 'यो महत्त्वपूर्ण छ' भनेर बारम्बार संकेत (दोहोर्‍याउने काम) गरेनौँ भने, मस्तिष्कले त्यसलाई 'फोहोर' ठानेर तुरुन्तै हटाइदिन्छ।

त्यसैले, बिर्सनु मस्तिष्क कमजोर हुनु होइन, बरु अनावश्यक डेटा डिलिट गरेर अपडेट भइरहेको अवस्था हो।

***

सिग्मन्ड फ्रायडले एबिङगासले जस्तो प्रयोगशालामा 'डाटा' वा 'नम्बर' राखेर वैज्ञानिक प्रयोग गरेनन्। उनको पद्धति 'क्लिनिकल अब्जर्भेसन' आधारित थियो। उनले आफ्ना बिरामीहरूको उपचार (साइकोएनालिसिस) गर्ने क्रममा उनीहरूका कुरा सुनेर बिर्सने प्रक्रियाको विश्लेषण गरे।

फ्रायडले बिर्सने बानीका विषयमा विशेषगरी दुईवटा महत्त्वपूर्ण कुराहरू अगाडि सारेका छन्:

  • 'द साइकोप्याथोलोजी अफ एभरीडे लाइफ' 

सन् १९०१ मा उनले यो प्रसिद्ध पुस्तक लेखे, जसमा उनले मानिसले दैनिक जीवनमा किन नामहरू, शब्दहरू वा घटनाहरू बिर्सन्छन् भन्ने कुराको व्याख्या गरे। उनले यसलाई 'प्याराप्राक्सिस' वा सामान्य भाषामा 'फ्रायडियन स्लिप' भनेका छन्।

उनको तर्कमा हामीले कुनै कुरा अचानक बिर्सनु संयोग मात्र होइन। हाम्रो अवचेतन मन (अनकन्सियस माइन्ड) ले कुनै न कुनै कारणले त्यो कुरालाई बाहिर आउन नदिएको हो।

  • दमनको सिद्धान्त (थ्यौरी अफ रिप्रेसन)

फ्रायडका अनुसार बिर्सनु एउटा 'रक्षात्मक संयन्त्र' (डिफेन्स मेकानिज्म) हो। उनले देखे कि मानिसहरू ती घटना वा यादहरू बढी बिर्सन्छन् जुन उनीहरूका लागि अपमानजनक, डरलाग्दो वा धेरै दुखद हुन्छन्। उनले यसलाई "इच्छापूर्ण बिर्सने कार्य" (मोटिभेटेड फरगेटिङ) भने। मस्तिष्कले आफूलाई मानसिक चोटबाट जोगाउन त्यस्ता यादहरूलाई चेतन मनबाट धकेलेर अवचेतन मनको अँध्यारो कुनामा लुकाइदिन्छ।

फ्रायडका अनुसार यदि तपाईंले कुनै साथीको नाम बारम्बार बिर्सिरहनुभएको छ भने, फ्रायडका अनुसार सायद तपाईंको अवचेतन मनमा त्यो साथीप्रति कुनै रिस, ईर्ष्या वा नमिठो अनुभव लुकेको हुन सक्छ, जसले गर्दा तपाईंको मस्तिष्कले उसको नाम उच्चारण गर्न खोज्दैन।

***

कल्पना गर्नुहोस्, सहरमा एउटा विशाल पुस्तकालय छ। त्यहाँ संसारभरका सबै ज्ञान र घटनाका पुस्तकहरू छन्। त्यो पुस्तकालयको हेरचाह गर्ने एक वृद्ध 'लाइबेरियन' (हाम्रो मस्तिष्क) छन्। सुरु-सुरुमा पुस्तकालय सानो थियो, लाइबेरियनले हरेक किताब कहाँ छ भन्ने ठ्याक्कै जान्दथे। तर समय बित्दै जाँदा, हरेक दिन हजारौँ नयाँ किताबहरू (हाम्रा दैनिक अनुभवहरू) थपिन थाले। पुस्तकालयका दराजहरू भरिँदै गए।

एकदिन, एकजना आगन्तुकले एउटा पुरानो किताब माग्यो। लाइबेरियनले खोजे, तर भेट्टाउन सकेनन्। उनले भने, 'किताब त यहीँ छ, तर यसमाथि यति धेरै नयाँ किताबको थुप्रो लागिसक्यो कि पुरानो किताब कहाँ दबियो, पत्ता लगाउनै गाह्रो भयो।'

मनोवैज्ञानिक विश्लेषणअनुसार यो कथाले के सिकाउँछ? विस्मृति भनेको हराउनु होइन। हामीले धेरैजसो कुरा बिर्सनु भनेको त्यो मस्तिष्कबाट 'डिलिट' हुनु होइन, बरु त्यसको माथि नयाँ सूचनाको थुप्रो लाग्नु हो। यसलाई 'इन्टरफरेन्स' भनिन्छ।

लाइबेरियनको 'क्लिनिङ' (सिग्मन्ड फ्रायडको पाटो) : कहिलेकाहीँ लाइबेरियनले आफैं केही किताबहरू लुकाइदिन्छन्। यदि कुनै किताबमा साह्रै दुःखद कथा छ भने, उनले त्यसलाई पुस्तकालयको सबैभन्दा अँध्यारो छिँडीमा राखिदिन्छन् ताकि कसैले सजिलै नभेटोस्। यो फ्रायडको 'दमन'को सिद्धान्त हो।

धुलो र मर्मत (एबिङगासको पाटो) : जुन किताब कसैले कहिल्यै पढ्दैन, त्यसमा धुलो जम्छ र बिस्तारै त्यसका अक्षरहरू मेटिँदै जान्छन्। एबिङगासले भनेझैँ, यदि हामीले कुनै यादलाई 'रिभ्यु' (दोहोर्‍याउने) गरेनौँ भने समयको धुलोले त्यसलाई मेटाइदिन्छ।

***

अन्त्यमा बुझ्नुपर्ने के हो भने जे-जे बिर्सनुभो भन्ने लाग्छ, चिन्ता नलिनुस्। तपाइँ-हामीले सम्झँदै र बिर्सँदैमा भूकम्प आउन्न। बिर्सेको थोकको फिक्री छाडेर अरु नै केही गर्नुस्। प्राक्टिकल कुरा के हो भने घर वा बाइकको चाबी, टिभीको रिमोट कता राखियो राखियो ! बिर्सनुभो ? भैगो नखोज्नुस्। एकछिन त्यसलाई पुरै बिर्सेर केही अरु थोक गर्नुस्, त्यो तपाइँले नै कतै राखेर बिर्सनुभएको भए केहीबेरमै सम्झनु हुनेछ। अभ्यास गरेर हेर्नुस्।

Thursday, March 26, 2026

डिप्रेसन : किन रिसाउनु आफैंसँग ?

हाम्रा दैनिकी दौडधुपपूर्ण छन्। कामको हतार र जिम्मेवारीको बोझ छ। बजारको महँगी र तलबको तालमेल मिल्दैन। कसैलाई घाटा बजेटमा घर चलाउँदा रहरहरु खुम्च्याउनु परेको छ, कसैलाई आम्दानी भए पनि बजेट व्यवस्थापन गर्न नजान्दा  द्विविधा छन्। बेखर्ची छन्, फजुलखर्ची छन्। अपेक्षाअनुसारको व्यवहार नपाएकाहरु छन्। परिस्थितिले मान्छेलाई एउटा भयावह थकानतर्फ धकेल्दै छ। प्रविधिले संसारलाई जोडे पनि मानिसलाई आफ्नै कोठाभित्र एक्लो बनाइदिएको छ। सामाजिक सञ्जालको कृत्रिम चमकदमकमा अरूको खुसी खोज्दाखोज्दै हामी आफ्ना समस्या लुकाउन अभ्यस्त हुँदैछौं।

सामाजिक सञ्जालका फ्रेण्ड लिस्टमा साथी थुप्रै छन्, तर सुखदुःख कोसँग बाँड्ने ? मेरा कुरा उसले कसरी लेला ? उडाउला वा हेप्ला, अन्डरस्टीमेट गर्ला वा सहानुभूति देला ? यस्ता द्विविधाका बेला धेरैले मन बुझाउँछन् – 'भैगो नभनौँ।' यसरी जे छ आफैंभित्र राखेर मुस्कुराएको अनुहार देखाउनुपरेको छ। 

कामको तनाव र डिजिटल संसारको शून्यताले मनलाई भारी बनाउन थाल्छ। निराशाको बादल मडारिन थाल्छ। यो केवल एक दिनको उदासी मात्र होइन, हाम्रो जीवनशैलीले उपहारमा दिएको एउटा यस्तो अन्तरद्वन्द्व हो, जसले भित्रभित्रै कमजोर बनाउँदै लैजान्छ। यही विन्दुबाट डिप्रेसनको एउटा लामो र अँध्यारो यात्रा सुरु हुन्छ। जसलाई समयमै चिन्नु र सम्बोधन गर्नु आवश्यक छ।

चिकित्सकीय रूपमा महत्त्वपूर्ण 'डिप्रेसन' भनेको निरन्तर उदासी, निराश मूड, पहिले रमाइलो गतिविधिहरूमा कम रुचि र दैनिक जीवनमा काम गर्ने क्षमतामा हस्तक्षेप गर्ने अन्य लक्षणहरूद्वारा थाहा हुन्छ। यो अवस्था प्रायः वंशाणु, पारिवारिक इतिहास, आघात, तनाव र रोग समावेश गर्न सक्ने कारकहरूको जटिल संयोजनबाट उत्पन्न हुन्छ। 

अमेरिकीका लागि यो सबैभन्दा सामान्य मानसिक विकारहरू मध्ये एक हो। मनोविज्ञानसम्बन्धी अनलाइन 'भेरीवेल माइन्ड'मा प्रकाशित एउटा लेखअनुसार अमेरिकामा लगभग ५ मध्ये १ वयस्कलाई आफ्नो जीवनकालमा एकपटक डिप्रेसनले ग्रसित पारेकै हुन्छ। उपचार गराएका हुन्छन्। यसका लागि अमेरिकीलाई सुविधा छ। भाग्यवश, औषधि, मनोचिकित्सा, वा दुईको संयोजन सहित प्रभावकारी उपचारहरू उपलब्ध छन्। हामी चाहिँ त्यो अवस्थामा छैनौँ।

यस्ता अवस्था चिनेर, सतर्क भएर आफूलाई सामान्यीकरण गर्न सक्नु नै जित हो। कोही ग्रसित पहिचान भए तिनका लागि सहायता र उपचारमा सहयोग गर्न सक्छौं। आत्म-सहायता रणनीतिहरूले मानिसहरूलाई आफ्ना लक्षणहरूसँग राम्रोसँग सामना गर्न र राम्रो महसुस गर्न सुरु गर्न मद्दत गर्न सक्छ।

डिप्रेसन (मानसिक अवसाद) केवल सामान्य उदासी मात्र नभएर एक गम्भीर मानसिक स्वास्थ्य अवस्था हो, जसले व्यक्तिको सोच्ने, महसुस गर्ने र दैनिक क्रियाकलाप गर्ने क्षमतालाई प्रत्यक्ष असर गर्छ। मनोविज्ञानले यसलाई 'मूड डिसअर्डर' को रूपमा चिन्दछ, जहाँ व्यक्तिको संवेगात्मक सन्तुलन लामो समयसम्म बिग्रिएको हुन्छ। यसलाई क्लिनिकल भाषामा 'मेजर डिप्रेसिभ डिस्अर्डर' पनि भनिन्छ। मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा यो मस्तिष्कमा हुने न्यूरोट्रान्समिटरको असन्तुलन, वंशाणुगत कारण, र जीवनमा आइपर्ने तनावपूर्ण घटनाहरूको समष्टिगत परिणाम हो।

मनोवैज्ञानिकहरूले डिप्रेसनलाई विभिन्न कोणबाट व्याख्या गरेका छन्। संज्ञानात्मक मनोविज्ञानका प्रणेता एरोन बेकका अनुसार डिप्रेसन व्यक्तिको नकारात्मक सोचको उपज हो। उनले 'कग्निटिभ ट्रायड' को अवधारणा प्रस्तुत गर्दै भनेका छन् - 'डिप्रेसन भएका व्यक्तिहरूले आफ्नो बारेमा, संसारको बारेमा र भविष्यको बारेमा अत्यन्तै नकारात्मक दृष्टिकोण राख्छन्।' 

अर्का प्रसिद्ध मनोवैज्ञानिक मार्टिन सेलिगम्यानले 'सिकाएको असहायपन'(लर्न्ड हेल्पलेसनेस)को सिद्धान्त अघि सारेका छन्। उनका अनुसार जब मानिसले आफ्नो जीवनका प्रतिकूल घटनाहरूमा आफ्नो कुनै नियन्त्रण छैन भन्ने महसुस गर्न थाल्छ, तब उसमा डिप्रेसनको विकास हुन्छ। 

त्यस्तै, मनोविश्लेषक सिग्मन्ड फ्रायडले डिप्रेसनलाई 'आफै‌ंतर्फ फर्किएको क्रोध' को रूपमा व्याख्या गरेका छन्, जहाँ व्यक्तिले कुनै गुमेको वस्तु वा सम्बन्धको पीडालाई बाहिर व्यक्त गर्न नसकी आफैंलाई दोष दिन थाल्छ। फ्रायडले सन् १९१७ मा प्रकाशित लेख 'माउर्निङ एण्ड मेलान्कोलिया' मा डिप्रेसनलाई 'मेलान्कोलिया' को रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनका अनुसार शोक (माउर्निङ) र डिप्रेसनका लक्षणहरू उस्तै देखिए तापनि यिनीहरूमा एउटा ठूलो भिन्नता छ। शोकमा व्यक्तिले बाहिरी संसारको कुनै प्रिय वस्तु वा व्यक्ति गुमाएको महसुस गर्छ, तर डिप्रेसनमा व्यक्तिले आफ्नो 'अहम्' (सेल्फ/इगो) भित्रै केही गुमेको महसुस गर्छ।

फ्रायडको मुख्य तर्क छ - डिप्रेसन भनेको 'आफैंतर्फ फर्किएको क्रोध' (एन्गर टर्न्ड इनवार्ड) हो। जब कुनै व्यक्तिले आफूले प्रेम गरेको वा महत्त्वपूर्ण ठानेको वस्तु वा सम्बन्ध गुमाउँछ, उसलाई स्वाभाविक रूपमा रीस उठ्छ। तर यदि उसले त्यो बाहिर व्यक्त गर्न सक्दैन वा व्यक्त गर्नु अनुचित ठान्छ भने, त्यो क्रोध बिस्तारै आफ्नै विरुद्धमा सोझिन्छ। 

यसले गर्दा व्यक्तिमा अत्यधिक आत्म-आलोचना, आत्म-घृणा र आफूलाई निकम्मा महसुस गर्ने प्रवृत्ति बढ्छ। फ्रायडका व्याख्याअनुसार डिप्रेसनको बिरामीले अरू कसैलाई भन्नुपर्ने कठोर शब्दहरू र गुनासोहरू झुक्किएर आफैंलाई भनिरहेको हुन्छ।

फ्रायडले डिप्रेसनलाई बुझाउन प्रयोग गरेको 'इगो,' 'सुपर इगो' र 'इड'को संरचनात्मक मोडेलले पनि यसमा भूमिका खेल्छ। जब व्यक्तिको 'सुपर इगो' (जसले नैतिकता र आदर्शको कुरा गर्छ) धेरै बलियो र कठोर हुन्छ, तब यसले 'इगो' लाई निरन्तर सजाय दिइरहन्छ, जसले गर्दा व्यक्तिमा हीनताबोध र निराशा पैदा हुन्छ। यो अवस्थामा व्यक्तिको मानसिक ऊर्जा (लिबिडो) बाहिरी संसारबाट हटेर आफ्नै आन्तरिक द्वन्द्वमा फस्न पुग्छ।

डिप्रेसनको बिरामीमा देखिने लक्षणहरू शारीरिक र मानसिक दुवै प्रकृतिका हुन्छन्। मुख्य लक्षणका रूपमा मनमा लगातार शून्यता वा उदासी छाइरहनु, पहिले रुचि लाग्ने कामहरूमा पनि जाँगर हराएर जानु र सधैं थकान महसुस हुनुलाई लिइन्छ। 

बिरामीमा एकाग्रताको कमी हुने, स-साना कुरामा पनि निर्णय लिन गाह्रो हुने र आफूलाई अपराधी वा व्यर्थ महसुस गर्ने भावना बलियो हुन्छ। शारीरिक रूपमा हेर्दा निद्रामा गडबडी (धेरै निद्रा लाग्ने वा पटक्कै नलाग्ने), खानपानमा परिवर्तनका कारण तौल घट्ने वा बढ्ने, र शरीरका विभिन्न भागमा बिना कारण दुखाइ महसुस हुने जस्ता समस्या देखिन्छन्। 

गम्भीर अवस्थामा व्यक्तिमा मृत्यु वा आत्महत्याको विचार बारम्बार आउन सक्छ। यी लक्षणहरू कम्तीमा दुई हप्तासम्म लगातार देखिएमा त्यसलाई डिप्रेसनको संज्ञा दिइन्छ। यो अवस्थाबाट बाहिर निस्कन मनोपरामर्श र आवश्यक परेमा विशेषज्ञको सल्लाह अनुसार औषधि दुवै प्रभावकारी मानिन्छन्।

डिप्रेसनको अवस्थाबाट गुज्रिरहेको थाहा पाउन व्यक्तिका व्यवहारमा आएका सूक्ष्म परिवर्तनहरूलाई नियाल्नुपर्ने हुन्छ। आफूलाई जाँच्न मन छ? यदि कसैलाई दुई हप्ताभन्दा बढी समयदेखि बिहान उठ्दा नै भारीपन महसुस हुने, भविष्यप्रति कुनै आशा नलाग्ने र पहिले अत्यन्तै खुसी दिने कुराहरू (जस्तै: मनपर्ने खाना, खेल वा कुराकानी) बाट कुनै आनन्द नआउने भएको छ भने यो डिप्रेसनको संकेत हुन सक्छ। 

यसमा व्यक्तिलाई सधैं कतै हराइरहेको जस्तो महसुस हुने, स-साना कुरामा पनि झर्को लाग्ने र मानिसहरूसँग टाढिएर एक्लै बस्न मन लाग्ने हुन्छ। कतिपय अवस्थामा बिरामीले आफूलाई अपराधी जस्तो ठान्ने र 'मेरो कारणले गर्दा नै सबै बिग्रिएको हो' भन्ने सोच पाल्ने गर्छन्। शारीरिक रूपमा भने टाउको दुख्ने, पाचन प्रक्रियामा समस्या आउने वा शरीरका मांसपेशीहरू बिना कारण दुखिरहने जस्ता लक्षणले पनि यसलाई संकेत गरिरहेका हुन्छन्।

यस अवस्थाबाट जोगिन र मानसिक स्वास्थ्यलाई बलियो बनाउन केही व्यवहारिक कदमहरू चाल्न सकिन्छ। सबैभन्दा पहिले, आफ्ना भावनाहरूलाई दबाउनुको साटो विश्वासिलो साथी वा परिवारका सदस्यसँग खुलेर कुरा गर्नु पर्छ। नियमित व्यायाम र सन्तुलित आहारले मस्तिष्कमा 'सेरोटोनिन' र 'डोपामाइन' जस्ता खुसी बनाउने रसायनहरूको सन्तुलन मिलाउन मद्दत गर्छन्। दैनिक रूपमा एउटा निश्चित तालिका बनाउने र साना-साना लक्ष्यहरू पूरा गर्दा आत्मविश्वास फर्कन थाल्छ। ध्यानको अभ्यासले वर्तमानमा रहन सिकाउँछ, जसले गर्दा विगतको पश्चात्ताप र भविष्यको चिन्ताबाट मस्तिष्कले केही राहत पाउँछ।

यदि यी स्व-हेरचाहका उपायहरूले काम नगरेमा वा आत्मघाती विचारहरू आउन थालेमा ढिलो नगरी मनोविज्ञ वा मनोचिकित्सकको सल्लाह लिनु अनिवार्य हुन्छ। व्यावसायिक परामर्श (सीबीटी जस्ता थेरापीहरू) ले नकारात्मक सोचको चक्रलाई तोड्न प्रभावकारी भूमिका खेल्छन्। डिप्रेसन कुनै कमजोरी नभएर एउटा उपचार गर्न सकिने स्वास्थ्य अवस्था हो भन्ने कुरा बुझ्नु नै यसबाट जोगिने पहिलो खुड्किलो हो।


सधैं खुसी रहन सम्भव छ ?

वास्तवमा, हामीले सधैं र हरेक पल खुसी रहन सम्भव छैन। यस्तो अपेक्षा गर्नु आफैंमा एउटा मनोवैज्ञानिक बोझ बन्न सक्छ। खुसी एउटा स्थायी अवस्था नभएर एउटा क्षणिक संवेग (इमोसन) मात्र हो। जसरी दिनपछि रात आउँछ, त्यसरी नै मानवीय जीवनमा सुख र दुःखको चक्र चलिरहन्छ। मनोविज्ञान भन्छ - 'सबै समय खुसी हुनुपर्छ भन्ने दबाबले नै मानिसलाई झन् बढी तनाव र निराशामा धकेल्छ।'

हामीलाई डिप्रेसनको अवस्थाले कतै न कतै 'सिकार' गर्छ भनेर किन डराउने? आधुनिक जीवनशैली, अत्यधिक प्रतिस्पर्धा, सामाजिक सञ्जालको कृत्रिम संसार र जैविक कारणहरूले गर्दा आजको समयमा जोकोही कुनै न कुनै बिन्दुमा मानसिक रूपमा कमजोर महसुस गर्न सक्छ। यसलाई 'सिकार' हुनु भन्दा पनि जीवनको एउटा चुनौतीपूर्ण कालखण्डका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। डिप्रेसनबाट जोगिनु भनेको दुःखलाई पूर्ण रूपमा निषेध गर्नु होइन, दुःख र प्रतिकूलतासँग जुध्न सक्ने 'मानसिक प्रतिरोधात्मक क्षमता' (रिजिलेन्स) विकास गर्नु हो।

सधैं खुसी रहनु भन्दा 'सन्तुष्ट' र 'शान्त' रहन सिक्नु बढी व्यावहारिक हुन्छ। खुसीको खोजीमा दौडिनु भन्दा आफ्ना सबै प्रकारका भावनाहरू चाहे त्यो उदासी होस्, क्रोध होस् वा डरलाई स्विकार्न सक्नु नै मानसिक स्वास्थ्यको बलियो आधार हो। जब हामी आफ्ना नकारात्मक भावनाहरूलाई पनि सहज रूपमा स्वीकार गर्छौं, तब ती भावनाहरूले हामीलाई थिच्ने शक्ति गुमाउँछन्। डिप्रेसनको सिकार हुनबाट जोगिनका लागि पर्फेक्सनिस्ट बन्ने/चाहिने सोच त्यागेर आफ्ना कमीकमजोरीसहित आफूलाई माया गर्नु आवश्यक छ।

स्वाभाविक रूपमा दुःखी हुन पनि बन्देज !

समाजमा एउटा यस्तो अदृश्य दबाब छ, जहाँ हामीले सधैं 'सबै ठिक छ' भनेर देखाउनुपर्ने हुन्छ। विशेषगरी सामाजिक सञ्जालको युगमा अरूको चमकधमकपूर्ण जीवन देख्दा आफ्नो सामान्य र कहिलेकाहीँ संघर्षपूर्ण जीवन 'अपूर्ण' जस्तो लाग्न थाल्छ। यसले गर्दा मानिस आफ्नो वास्तविक समस्या लुकाउन बाध्य हुन्छ, जसलाई मनोविज्ञानमा 'स्माइलिङ डिप्रेसन' (स्माइलिङ डिप्रेसन) भनिन्छ। जसमा बाहिरबाट हाँसिरहेको तर भित्रभित्रै टुटिरहेको अवस्था हुन्छ।

कामको कडा प्रतिस्पर्धा, लामो कार्यतालिका र परिवारप्रतिको ठूलो जिम्मेवारीले मानिसलाई आफ्नो मानसिक थकान महसुस गर्ने फुर्सद नै दिँदैन। जब हामी आफ्ना स्वाभाविक उदासी वा थकानलाई 'म त कमजोर हुनुहुँदैन' भनेर दबाउँछौँ, त्यही दबिएको भावना नै पछि गएर डिप्रेसनको 'सिकार' बन्ने मुख्य कारण बन्छ। सामाजिक अपेक्षाहरूले हामीलाई एउटा मेसिन जस्तो बनाउन खोज्छन्, जसमा भावनाका लागि कुनै ठाउँ हुँदैन।

यस्तो अवस्थामा आफूलाई जोगाउने एउटै उपाय भनेको 'स्व-स्वीकारोक्ति' (सेल्फ-एक्सेप्टेन्स) हो। आफू सधैं बलियो हुन सकिँदैन र कहिलेकाहीँ कमजोर महसुस हुनु, रुन मन लाग्नु वा केही समयका लागि संसारबाट टाढिन मन लाग्नु पूर्ण रूपमा स्वाभाविक हो भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ। आफ्नो मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिँदा समाजले के भन्ला भन्ने डर त्याग्नु नै साँचो अर्थमा स्वतन्त्र हुनु हो।

मन लागे किन नरुने ? 

रुनु झन् मानसिक स्वास्थ्यका लागि एउटा प्राकृतिक 'सेफ्टी भल्भ' हो। तर, हामी त रुन जान्दैनौँ, रुनै हुन्न। हाम्रो समाजमा रुनु हुँदैन वा रुने मान्छे कमजोर हुन्छ भनेर सिकाइएको छ। यो सिकाइ मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणले निकै हानिकारक छ। रुनु पर्छ, रुन आए किन नरुने ? आँसु बगाउनु कमजोरी होइन, शरीरले आफ्नो आन्तरिक तनावलाई बाहिर निकाल्ने एउटा जैविक प्रक्रिया हो।

जब हामी धेरै तनाव वा मानसिक चापमा हुन्छौँ, हाम्रो शरीरमा 'कोर्टिसोल' जस्ता तनाव उत्पन्न गर्ने हर्मोनको मात्रा बढ्छ। वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूले देखाएका छन्, रुँदा निस्कने आँसुमा त्यस्ता तनावपूर्ण हर्मोनहरू र विषाक्त पदार्थहरू शरीरबाट बाहिर निस्कन्छन्। रोइसकेपछि मानिसले जुन हल्कापन महसुस गर्छ। त्यो मस्तिष्कले 'इन्डोर्फिन' र 'अक्सिटोसिन' जस्ता प्राकृतिक पीडानाशक रसायनहरू उत्सर्जन गरेकाले हो। यसले मनको भारीपन कम गर्छ र व्यक्तिको मूडलाई शान्त बनाउन मद्दत गर्छ।

मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार भावनालाई जबर्जस्ती दबाउनु (इमोसनल रिप्रेसन) नै पछि गएर गम्भीर डिप्रेसन वा एन्जाइटीको कारण बन्न सक्छ। रोएर मनको भडास निकाल्दा मानिसले आफ्नो पीडासँग साक्षात्कार गर्छ र त्यसलाई स्वीकार गर्छ। 

रुन नपाउनु वा भावना लुकाउनु भनेको एउटा प्रेसर कुकरको सिट्टी बन्द गरेर आगोमा राखिराख्नु जस्तै हो, जो कुनै न कुनै बेला विस्फोट हुन्छ हुन्छ। त्यसैले, मन भारी भएको बेला वा पीडा महसुस हुँदा निर्धक्कसँग रुनु एउटा साहसी र स्वस्थकर काम हो।

एटेन्सन सीकर

सबैले मेरो कुरा सुनुन्, मेरो उपस्थितिलाई ध्यान दिउँन्, मलाई महत्त्व दिउँन्। म साह्रै गतिलो मान्छे। मेरा बारेमा धेरैलाई चासो हुनुपर्छ। म त जे गर्छु गज्जब पो गर्छु, म जस्तो अर्को छैन। कसरी दिँदैनन् चासो, दिनुपर्छ। म सबैको ध्यान खिच्ने जुक्ति लगाउँछु। के तपाइँलाई यस्तो लाग्दैन? 

आफूप्रति ध्यानाकर्षण गराउने सामाजिक मनोवृत्ति नयाँ होइन। आधुनिक समाजमा झन् प्रबल छ। यो प्रवृत्ति मूलतः मानिसको स्वीकृति, मान्यता र सम्बन्धको आवश्यकतासँग जोडिएको हुन्छ। जब व्यक्तिले आफूलाई अरूले देखुन्, सुनुन् र स्वीकारून् भन्ने चाहना राख्छ, तब उसले विभिन्न तरिकाबाट ध्यान खिच्ने प्रयास गर्छ। जस्तै, बोल्ने शैली, पहिरन, सामाजिक सञ्जालमा सक्रियता वा भावनात्मक अभिव्यक्ति।

अहिले यो मनोवृत्ति सबैभन्दा बढी सोसल मिडियामा देखिन्छ। फोटो, भिडियो र लेखेर गरिएका पोस्टमा 'लाइक', 'कमेन्ट' वा 'भ्युज' पाउनुलाई मानिसहरूले आफ्नो सफलता र लोकप्रियताको मापदण्ड मान्न थालेका छन्। कहिलेकाहीँ मानिसहरू अरूभन्दा फरक देखिनका लागि अनौठा व्यवहार गर्ने वा जोखिमपूर्ण काम गर्ने गर्छन्, जसको मुख्य उद्देश्य 'भाइरल' हुनु वा ध्यानाकर्षण गराउनु नै हुन्छ।

मनोवैज्ञानिक रूपमा हेर्दा, यस्तो व्यवहार आंशिक रूपमा स्वाभाविक हो। अमेरिकी मनोवैज्ञानिक अब्राहम मास्लोको आवश्यकताको सिद्धान्त अनुसार, सम्मान र स्वीकृति पाउने चाहना मानवको आधारभूत आवश्यकता हो। तर समस्या तब उत्पन्न हुन्छ, जब यो चाहना असन्तुलित बन्छ र व्यक्ति निरन्तर बाह्य ध्यानमा निर्भर हुन थाल्छ। यस्तो अवस्थामा आत्मसम्मान भित्री बलबाट होइन, अरूको प्रतिक्रिया र प्रशंसाबाट निर्धारण हुन थाल्छ।

सामाजिक सन्दर्भमा, विशेषगरी डिजिटल युगमा, यो प्रवृत्ति अझ तीव्र देखिन्छ। सामाजिक सञ्जालले 'देखिने' र 'प्रतिक्रिया पाउने' संस्कृतिलाई बढावा दिएको छ, जहाँ लाइक, कमेन्ट र शेयरले व्यक्तिको आत्ममूल्यसँग जोडिन थाल्छ। यसले कहिलेकाहीँ कृत्रिम छवि निर्माण, अतिरञ्जित व्यवहार वा नाटकीय प्रस्तुतिकरणलाई पनि प्रोत्साहन गर्छ।

ध्यानाकर्षण चाहने बानीलाई पूर्ण रूपमा नकारात्मक भन्न मिल्दैन। उचित सन्तुलनमा ध्यानाकर्षण गर्ने क्षमता व्यक्तित्व विकास, नेतृत्व र अभिव्यक्तिको सशक्त माध्यम पनि हुन सक्छ। मुख्य कुरा भनेको भित्री आत्मविश्वास र बाह्य स्वीकृतिबीच सन्तुलन कायम गर्नु हो। जब व्यक्ति आफैंसँग सन्तुष्ट हुन्छ, तब उसले ध्यान खोज्ने होइन, आफ्नो वास्तविकता प्रस्तुत गर्ने गर्छ। यही सन्तुलनले स्वस्थ व्यक्तित्व र सुदृढ सामाजिक सम्बन्ध निर्माण गर्न मद्दत गर्छ।

आफूप्रति ध्यानाकर्षण गराउने सामाजिक मनोवृत्ति आधुनिक समाजमा तीव्र रूपमा देखिने एक महत्त्वपूर्ण व्यवहारिक प्रवृत्ति हो। यसको जड मानवको स्वीकृति, सम्बन्ध र पहिचानको आवश्यकतासँग जोडिएको हुन्छ। मास्लोको आवश्यकता श्रेणी सिद्धान्तअनुसार, मानिसले शारीरिक र सुरक्षाका आवश्यकता पूरा गरेपछि सम्मान र स्वीकृति खोज्छ। यही चरणमा व्यक्ति अरूको ध्यान र प्रशंसाबाट आफूलाई मूल्यवान महसुस गर्न थाल्छ।

उदाहरणका लागि, सामाजिक सञ्जालमा बारम्बार आफ्नो तस्बिर पोस्ट गर्ने, साना उपलब्धिलाई ठूलो बनाउँदै प्रस्तुत गर्ने, वा निरन्तर प्रतिक्रिया (लाइक, कमेन्ट) हेर्ने बानी यसै मनोवृत्तिको अभिव्यक्ति हो। यदि पोस्टमा अपेक्षित प्रतिक्रिया आएन भने निराश हुने वा अर्को पोस्टमार्फत ध्यान तान्ने प्रयास गर्ने व्यवहार देखिन्छ। यो बाह्य स्वीकृतिमा आधारित आत्मसम्मानको संकेत हो।

सैद्धान्तिक रूपमा, मनोवैज्ञानिक जोन बल्बीको एट्याचमेन्ट थ्यौरीले पनि यसलाई स्पष्ट पार्छ। बाल्यकालमा पर्याप्त भावनात्मक ध्यान र सुरक्षा नपाएका व्यक्तिहरूले वयस्क जीवनमा बढी 'एटेन्सन सीकीङ' व्यवहार देखाउन सक्छन्। उनीहरू भित्री असुरक्षालाई बाह्य ध्यानबाट पूर्ति गर्न खोज्छन्। त्यसैगरी, सामाजिक सिकाइ सिद्धान्त (सोसल लर्निङ)अनुसार, जब ध्यानाकर्षण गर्ने व्यवहारले सकारात्मक प्रतिक्रिया पाउँछ, त्यो व्यवहार पुनः दोहोरिन्छ।

यसको अर्को रूप कार्यक्षेत्रमा पनि देखिन्छ। केही कर्मचारीहरू आफ्नो कामभन्दा बढी आफ्नो उपस्थितिलाई हाइलाइट गर्न खोज्छन्। जस्तै, सानो योगदानलाई ठूलो देखाउने, बैठकमा अनावश्यक बोल्ने, वा उच्च अधिकारीको ध्यान खिच्ने प्रयास गर्ने। यसले कहिलेकाहीँ वास्तविक दक्षता ओझेलमा पार्छ।

तर, ध्यानाकर्षण गर्ने प्रवृत्ति सधैं नकारात्मक हुँदैन। नेतृत्व, प्रस्तुति कला, र सामाजिक प्रभाव निर्माणमा यसले सकारात्मक भूमिका खेल्न सक्छ। समस्या तब हुन्छ जब यो अत्यधिक, कृत्रिम वा आत्मसम्मानको एकमात्र आधार बन्छ। यस्तो अवस्थामा व्यक्ति बाह्य प्रतिक्रियामा निर्भर भई अस्थिर बन्न सक्छ।

अन्ततः, सन्तुलन नै मुख्य कुरा हो। जब व्यक्तिले आफ्नो मूल्य आफैंले बुझ्छ र बाह्य प्रशंसालाई पूरक रूपमा लिन्छ, तब ध्यानाकर्षण स्वस्थ अभिव्यक्तिमा रूपान्तरण हुन्छ। यही सन्तुलनले व्यक्तित्वलाई परिपक्व, आत्मनिर्भर र सामाजिक रूपमा विश्वसनीय बनाउँछ।

मनोवैज्ञानिक दृष्टिले, ध्यानाकर्षण गर्ने व्यवहार प्रायः बाह्य ध्यान, स्वीकृति वा मान्यताको आवश्यकता (नीड फर भ्यालिडेसन)सँग जोडिएको हुन्छ। यस्तो व्यक्तिले आफूलाई महत्त्वपूर्ण, देखिने वा स्वीकार्य महसुस गर्न अरूको ध्यान खोज्छ। यसमा प्रशंसा पाउनु एउटा प्रमुख माध्यम हुन सक्छ।

तर सबै एटेन्सन सीकीङ व्यवहार प्रशंसाको भोकले मात्र हुँदैन। केही अवस्थामा यो बाल्यकालमा पर्याप्त ध्यान नपाएको अनुभव, आत्मसम्मान कमजोर हुनु, सामाजिक सीपको कमी वा केवल सामाजिक रूपमा सक्रिय र अभिव्यक्त स्वभावका कारण पनि हुन सक्छ।

त्यसैले, एटेन्सन सीकर प्रशंसाको भोको भन्ने सरल निष्कर्ष सही हुँदैन र यो व्यवहारलाई खराब भनिहाल्न पनि उपयुक्त हुँदैन। यो एउटा व्यवहार हो, जसको पछाडि फरक–फरक मनोवैज्ञानिक कारण हुन सक्छन्। 

मनोविज्ञानले एटेन्सन सीकरलाई कुनै औपचारिक रोगको नाम होइन, तर व्यवहारिक प्रवृत्ति (बिहेभियरल प्याटर्न)का रूपमा बुझ्छ। यसको मूलमा प्रायः ध्यान, स्वीकृति (भ्यालिडेसन) र सम्बन्धको आवश्यकता हुन्छ।

यसबारे मुख्य मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोण यस्ता छन्

आवश्यकताको सिद्धान्त (नीड्स थ्यौरी) : अब्राहम मास्लोका अनुसार, मानिसलाई सम्मान र स्वीकृतिको आवश्यकता हुन्छ। जब यो आवश्यकता पूरा हुँदैन, व्यक्ति ध्यान खोज्ने व्यवहारतर्फ जान सक्छ।

आत्मसम्मान (सेल्फ-इस्टीम) : कम आत्मसम्मान भएका व्यक्तिहरूले आफूलाई मूल्यवान महसुस गर्न अरूको ध्यान र प्रशंसा खोज्छन्।

बाल्यकालको अनुभव : जोन बल्बीको एट्याचमेन्ट थ्यौरीका अनुसार, बाल्यकालमा पर्याप्त भावनात्मक ध्यान नपाएमा ठूलो हुँदा एटेन्सन सीकीङ व्यवहार देखिन सक्छ। उनका अनुसार यदि बच्चाले आफ्ना भावना सुरक्षित रूपमा व्यक्त गर्न पाउँदैन भने, उसले ती भावनाहरू आफैंसँग पनि बुझ्न र स्वीकार्न सक्दैन। यही कारणले पछि जीवनमा ध्यान खोज्ने वा असुरक्षित सम्बन्ध व्यवहार देखिन सक्छ। 

यो विचार उनले १९६९ मा प्रकाशित आफ्नो पुस्तक 'एट्याचमेन्ट एण्ड लस'(भाग १) मा प्रस्तुत गरेका हुन्। उनले बाल्यकालमा आमा (वा प्राथमिक हेरचाह गर्ने व्यक्ति)सँगको भावनात्मक सम्बन्धले व्यक्तिको आत्मबोध, भावनात्मक सुरक्षा र भविष्यका सम्बन्धहरू कस्तो बन्छ भन्ने व्याख्या गरेका थिए।

व्यक्तित्व र विकारसँग सम्बन्ध : केही अवस्थामा यो व्यवहार नार्सिस्टिक पर्सनालिटी डिसअर्डर वा हिस्ट्रिओनिक पर्सनालिटी डिसअर्डरसँग पनि जोडिन सक्छ, जहाँ व्यक्ति अत्यधिक ध्यानको आवश्यकता महसुस गर्छ। केही अवस्थामा यो व्यवहार दुवै मनोविकारसँग पनि जोडिन सक्छ। यस्तो अवस्थामा ध्यान खोज्ने व्यवहार केवल बानी होइन, गहिरो मनोवैज्ञानिक संरचनासँग सम्बन्धित हुन्छ। 

उदाहरणका लागि, नार्सिसिस्टिक प्रवृत्तिमा व्यक्ति आफूलाई विशेष र श्रेष्ठ देखाउन निरन्तर प्रशंसा चाहन्छ, जबकि हिस्ट्रियोनिक प्रवृत्तिमा व्यक्ति भावनात्मक रूपमा नाटकीय र आकर्षणको केन्द्र बन्न खोज्छ। दुवै अवस्थामा आत्मसम्मान अस्थिर हुन्छ र बाह्य प्रतिक्रिया (एटेन्सन) बाटै आफूलाई मूल्यवान् ठान्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। यदि यस्तो व्यवहारले सम्बन्ध, काम वा सामाजिक जीवनमा असर पार्न थाल्छ भने, मनोवैज्ञानिक परामर्श आवश्यक हुन सक्छ।

'एटेन्सन सीकीङ' सधैं नकारात्मक होइन, यो मानव स्वभावकै भाग हो। तर जब यो अत्यधिक, कृत्रिम वा सम्बन्ध बिगार्ने स्तरमा पुग्छ, तब यसले गहिरो मनोवैज्ञानिक आवश्यकता वा असन्तुलन संकेत गर्न सक्छ।

एटेन्सन सीकरको व्यवहार बुझ्न सामाजिक मनोविज्ञान र विकासात्मक मनोविज्ञान दुवै उपयोगी हुन्छन्। अल्फ्रेड एल्डरले 'इनफेरिओरिटी कम्प्लेक्स' को अवधारणामार्फत भनेका छन् कि, मानिसले आफूलाई काँतर महसुस गर्दा त्यसलाई ढाकछोप गर्न विभिन्न क्षतिपूर्तिका उपाय अपनाउँछ। ध्यान आकर्षित गर्ने व्यवहार पनि यस्तै एक माध्यम हुन सक्छ, जहाँ व्यक्ति भित्री असुरक्षालाई बाहिरी देखावटी आत्मविश्वासले छोप्न खोज्छ।

एरिक एरिक्सनको मनोसामाजिक विकास सिद्धान्तअनुसार, किशोरावस्थामा 'आइडेन्टिटी भर्सेज रोल कन्फ्युजन'को चरण पार हुन्छ। यस समयमा यदि व्यक्तिले स्पष्ट पहिचान निर्माण गर्न सकेन भने, ऊ अरूको ध्यान र प्रतिक्रिया मार्फत आफ्नो अस्तित्व पुष्टि गर्न खोज्न सक्छ।

एक सानो घटनाक्रमले यो प्रष्ट पार्छ। कलेजमा पढ्ने एक विद्यार्थी सधैं कक्षामा अनावश्यक ठट्टा गर्ने, शिक्षकको ध्यान तान्ने र साथीहरूमाझ केन्द्रमा बस्न खोज्ने गर्थ्यो। सुरुमा सबैले उसलाई रमाइलो स्वभावको ठान्थे, तर पछि थाहा भयो। ऊ घरमा प्रायः बेवास्ता महसुस गर्थ्यो। जब उसले ध्यान पाउँथ्यो, उसलाई आफ्नो अस्तित्व प्रमाणित भएको जस्तो लाग्थ्यो।

यसले देखाउँछ कि आफूप्रति ध्यानाकर्षण गराउने व्यवहार केवल सतही देखिने ड्रामा होइन, भित्री आवश्यकता र अनुभवसँग जोडिएको हुन्छ। त्यसैले यस्ता व्यवहारलाई केवल आलोचना गर्ने होइन, बुझ्ने र सन्तुलित मार्गदर्शन दिने दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ।

ध्यानाकर्षणका विभिन्न स्वरूपहरू छन्। यस्तो व्यवहार सधैं सकारात्मक मात्र हुँदैन, यसका दुई पाटा हुन्छन्।सकारात्मक, राम्रो काम गरेर, कला देखाएर वा सफलता हासिल गरेर ध्यान खिच्नु। नकारात्मक, बिरामी भएको बहाना गर्नु, अनावश्यक विवादमा फस्नु, वा सानो कुरालाई अतिरञ्जित (एक्जाजरेट) गरेर सहानुभूति बटुल्न खोज्नु।

ध्यानाकर्षण गर्ने अतिशय व्यवहारले व्यक्तिको व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनमा विभिन्न नकारात्मक असरहरू पार्न सक्छ। यसका केही प्रमुख खराबीहरू छन्। जस्तै, वास्तविक पहिचानको संकट हुनु। अरूको ध्यान खिच्न सधैं 'परफेक्ट' वा 'फरक' देखिनुपर्ने दबाबले गर्दा मानिसले आफ्नो वास्तविक स्वरूप गुमाउँदै जान्छ। बाहिरी प्रशंसामा मात्र खुसी खोज्दा आफ्नो आन्तरिक शान्ति र वास्तविक व्यक्तित्व ओझेलमा पर्छ।

सम्बन्धहरूमा चिसोपन आउँछन्। सधैं चर्चाको केन्द्रमा रहन चाहने स्वभावले गर्दा साथीभाइ र परिवारका सदस्यहरू दिक्क हुन सक्छन्। यस्ता व्यक्तिहरू प्रायः अरूको कुरा सुन्नुभन्दा आफ्नै कुरा सुनाउन र आफूलाई मात्र प्रस्तुत गर्न खोज्छन्, जसले गर्दा सम्बन्धमा हुनुपर्ने पारस्परिकता हराउँछ।

मानसिक तनाव र चिन्ता बढ्छ। जब अपेक्षा गरेअनुसारको ध्यान वा 'लाइक/कमेन्ट' पाइँदैन, तब व्यक्तिमा हिनताबोध, निराशा र तनाव बढ्छ। अरूको प्रतिक्रियामा आफ्नो खुसी निर्भर हुनु मानसिक स्वास्थ्यका लागि निकै जोखिमपूर्ण मानिन्छ। जब मानिस भाइरल हुने रहरमा डुब्छ, ऊ प्लेटफर्मको 'अल्गोरिदम' अनुसार चल्न थाल्छ। आफ्नो मौलिकता र सिर्जनशीलता हराउँछ र ऊ केवल अरूले जे मन पराउँछन्, त्यही गर्न बाध्य हुन्छ। यसले गर्दा व्यक्तिको आफ्नो स्वतन्त्र सोच र रचनात्मक क्षमता कुण्ठित हुन्छ।

भाइरल हुनु एक नशा जस्तै हो। एकपटक चर्चामा आएपछि सधैं त्यस्तै चर्चा खोज्ने बानी पर्छ। यदि अर्को भिडियो वा पोस्टले सोचेजस्तो प्रतिक्रिया पाएन भने व्यक्तिमा छटपटी, ईर्ष्या र 'डिजिटल एन्जाइटी' सुरु हुन्छ, जसले अन्ततः डिप्रेसनसम्म पुर्‍याउन सक्छ। भाइरल हुने होडमा कतिपयले अरूको प्रतिलिपि अधिकार (कपीराइट) मिच्ने, व्यक्तिको अनुमतिबिना फोटो/भिडियो हाल्ने वा झुटा समाचार फैलाउने गर्छन्। यसले गर्दा साइबर अपराधअन्तर्गत कानुनी कारबाही भोग्नुपर्ने र जेलसमेत जानुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

भाइरल हुँदा सबैले सकारात्मक प्रतिक्रिया मात्र दिँदैनन्। सामाजिक सञ्जालमा आउने नकारात्मक टिप्पणी, ट्रोल र गालीले व्यक्तिको आत्मसम्मानमा ठूलो चोट पुर्‍याउँछ। कतिपय अवस्थामा यस्तो 'बुलिङ' सहन नसकेर मानिसहरूले आत्मघाती कदम समेत चालेका उदाहरणहरू छन्।

भिडियोमा 'भ्युज' र 'लाइक्स' बढाउनका लागि अग्ला भवनबाट हाम फाल्ने, गुडिरहेको सवारी साधनमा स्टन्ट गर्ने वा खतरनाक ठाउँमा सेल्फी खिच्ने जस्ता कार्यले गर्दा ज्यान नै जाने जोखिम बढेको छ। क्षणिक चर्चाको लोभमा गरिने यस्ता असावधानीले अपूरणीय क्षति पुर्‍याइरहेको छ। भाइरल हुनका लागि मानिसहरूले अचेल पारिवारिक गोपनीयता, सामाजिक मर्यादा र नैतिक सीमाहरू भुल्न थालेका छन्। सस्तो लोकप्रियताका लागि 'प्रयांक' गर्ने नाममा अरूलाई अपमान गर्ने वा अश्लील र भ्रामक सामग्री पस्कने प्रवृत्तिले समाजको सांस्कृतिक जग कमजोर बनाउँदैछ।

यसको दुर्गुण हो, विश्वसनीयताको कमी आउँछ। ध्यानाकर्षणका लागि कुराहरू बढाइचढाइ गर्ने वा सानो समस्यालाई ठूलो बनाएर प्रस्तुत गर्ने बानीले गर्दा बिस्तारै समाजमा व्यक्तिको विश्वसनीयता घट्दै जान्छ। मानिसहरूले त्यस्ता व्यक्तिका वास्तविक समस्यालाई पनि 'नाटक' ठानेर बेवास्ता गर्न थाल्छन्।

रचनात्मकताको ह्रास हुन्छ। जब कामको उद्देश्य 'सिर्जना' भन्दा पनि 'देखावटी' वा 'भाइरल' हुनु मात्र हुन्छ, तब कामको गुणस्तर घट्छ। गहिरो अध्ययन र साधनाभन्दा पनि सस्तो लोकप्रियतामा ध्यान जाँदा दीर्घकालीन सफलता हासिल गर्न गाह्रो हुन्छ।

जोखिमपूर्ण व्यवहार देखिन्छन्। आजभोलि सामाजिक सञ्जालमा ध्यानाकर्षण गराउनका लागि मानिसहरूले खतरनाक स्टन्ट गर्ने, अनावश्यक विवाद गर्ने वा आफ्नो गोपनीयतालाई दाउमा राख्ने गर्छन्, जसले शारीरिक वा कानुनी संकट निम्त्याउन सक्छ।

आफ्ना कुरा भन्नु की नभन्नु ?

ध्यानाकर्षण गर्नै हुँदैन भन्ने होइन। ठिक्क गर्दा हुन्छ। आफ्ना कुरा नर्मल तरिकाले प्रस्तुत गर्दा हुन्छ। आफ्ना कुरा बढाइचढाइ नभन्ने र आफूमा ध्यानाकर्षण गर्न नरुचाउने पनि हाम्रै समाजमा छन्। त्यस्तो गर्दा पनि केही बिग्रदैन। प्रचार र प्रशंसा पाउने काम गर्दा पनि व्यक्ति सामान्य, स्थिर र विनम्र रहनु मनोविज्ञानमा प्रायः 'आन्तरिक स्थिरता,' 'स्वस्थ आत्मसम्मान' र स्वनियमन (सेल्फ-रेगुलेसन)को संकेत मानिन्छ।

यस्तो व्यक्तिको आत्ममूल्य बाहिरी प्रशंसामा निर्भर हुँदैन। ऊ आफ्नो मूल्य र क्षमताबारे भित्रै स्पष्ट हुन्छ, त्यसैले प्रशंसाले उसलाई अत्यधिक उचाल्दैन। सेल्फ-कन्सेप्टमा स्पष्ट हुनु: उसले आफू को हो भन्ने स्थिर बुझाइ बनाइसकेको हुन्छ। त्यसैले प्रचारले उसको पहिचान बदल्दैन। प्रशंसा वा आलोचना दुवै अवस्थामा भावनालाई सन्तुलनमा राख्न सक्ने क्षमता हुन्छ।

उदाहरणका लागि, कुनै सफल कलाकार वा नेता जसले ठूलो प्रशंसा पाए पनि दैनिक जीवनमा सरल र समान व्यवहार गर्छ, उसले बाह्य प्रतिक्रियालाई सूचना जस्तो लिन्छ, पहिचान जस्तो होइन। यसलाई सकारात्मक मनोविज्ञानमा कहिलेकाहीँ 'ग्राउण्डेड पर्सनालिटी' वा 'इगो म्याचुरिटी' पनि भनिन्छ। जहाँ व्यक्ति उपलब्धि र प्रशंसाबाट प्रभावित हुन्छ, तर नियन्त्रण गुमाउँदैन।

यस्तो नर्मल रहनु कमजोरी होइन, बरु परिपक्वता, आत्मबोध र सन्तुलित व्यक्तित्वको बलियो संकेत हो।

Wednesday, March 25, 2026

प्रशंसाको भोक

प्रशंसा मन पर्दैन ? कामको कदर गरिदिँदा मन हलुका हुन्छ, ऊर्जा बढ्छ र अझ राम्रो गर्ने प्रेरणा मिल्छ। यही कारणले प्रशंसा मानवीय स्वभावको एक स्वाभाविक हिस्सा हो। प्रशंसा सुन्न चाहनेको जमात ठूलो छ। काम जेसुकै र जत्रोसुकै गरुन्, प्रशंसाको भोका सर्वत्र छन्।

यतिबेला रास्वपा र तिनका नेताले प्रशंसा पाइरहेका छन्। सञ्चारमाध्यमहरुमा दिनहुँ प्रशंसाका पुल बनाउनेदेखि देश कसरी चलाए उत्तम हो भन्ने अर्ति उपदेश हाँक्नेको बाढी छ। अनपेक्षित रुपमा जनमत पाएको दलले कसरी अघि बढ्छ भन्ने हेर्न बाँकी नै छ। यतिबेला उनीहरुले आफैं आफ्नै योजनामा अघि बढ्न पाउनुपर्छ। जनताले चिने/चिनेका थिएनन् भन्ने कुरा तपसीलका हुन्। अपार निराशाका बीच मतपत्रमा उनीहरुको चुनाव चिन्ह जनताका लागि 'नयाँ अप्सन' थियो। जनता जब निर्वाचनको मतपत्रबाट बोल्छन्, कुनै दलले मान्दिन भन्न पाउँदैनन्। यसपटकको बोली बिगतका मुख्य जिम्मेवारहरुको कार्यशैली प्रतिको आक्रोस, निराशा र पाठ हो। 

अपेक्षाभन्दा बढी जनमत पाएको दल कतैबाट बिउ ल्याएर उमारेको नयाँ बिरुवा होइन। यही समाजभित्रबाट छुट्टिएको एउटा नयाँ धार हो। यो कांग्रेसजस्तै छ, एमाले, माओवादी, राप्रपा, मधेसवादी जस्तै पनि छ। नेताहरु तिनै तिनै दलबाट आएका पनि होलान्। तिनै तिनै दलका नेता, कार्यकर्ता एवम् आस्थावानका सन्तान होलान्/हुन्। पुरानाले चलाएको तरिका उचित भएन भनेर नयाँले पालो पाएको छ। पालो पाउनेले तरिका विचार गरेकै हुनुपर्छ। उसले उसकै तरिकाले असन्तुष्टिहरुलाई सम्बोधन गरेर अघि बढ्ला नै। 

हामीले बिगत देखेका हौँ, जनआन्दोलन-२ पछि कसरी कांग्रेस, एमाले, माओवादी र मधेसवादी उदाए, कसरी कसरी देश चलाए। केके गरे, नगर्नु गरे, केके गर्नुपर्ने गरेनन् भन्ने टाढा छँदैछैन। उनीहरुले प्रशंसा पाए। प्रशंसा पाउनेहरुले कति लाभ लिए। दलीय राजनीतिमा पिछलग्गुहरु बडो गज्जबसँग प्रशंसा गर्छन्, र त्यसको लाभ पनि छिटो छिटो लिन पछि पर्दैनन्। 

अरु त अरु प्राज्ञिक क्षेत्र पनि दलीयकरणको दलदलमा परेको देख्दा उदेक लाग्छ। चिन्ता पनि लाग्छ। जहाँ क्षमतावान व्यक्तित्वहरु अवसरका लागि आफूमा आत्मविश्वास राख्नुको साटो आराधनाको बाटोमा भेटिन्छन्। उनीहरुलाई अवसर दिनेहरु पनि 'प्रशंसा'का भोका नै देखिन्छन्। स्वार्थ मिलेकोमा अचम्म मान्नु छैन, समाज अधोगतितर्फ फर्काउने उपक्रम चाहिँ चिन्ताजनक छ। 

यसलाई निजामती प्रशासनदेखि न्याय सेवासम्म, स्वास्थ्य संस्थादेखि निजी क्षेत्रसम्म केलाउन सकिन्छ। शक्तिको पूजा गर्ने जमातले सबै कालखण्डमा तजबिजी अधिकार लिएर जो आए पनि स्वार्थसिद्ध गरेकै हुन्छन्। अँ साँच्चै यहाँ अहिलेको कार्जेकरम राजनीति विश्लेषण होइन है। प्रशंसा हो, प्रशंसाको भोक हो।

प्रशंसा हुनुपर्छ। गरिनुपर्छ। तर, सन्तुलित र स्वाभाविक हुन जरुरी छ। अधिक प्रशंसा जसबाट जहाँबाट आयो, त्यहाँ भित्री केही स्वार्थ अवश्य छ भन्ने बुझाइरहन केको आइतबार? अनि बुझ्नुपर्नेले पनि किन असजिलो मान्ने? राम्रो कामका लागि प्रशंसाले ऊर्जाको काम गर्छ।  

तर यही स्वाभाविक चाहना असन्तुलित भयो भने व्यक्ति मात्र होइन, समाज र शासन प्रणालीमै विकृति ल्याउन सक्छ। मनोविज्ञानले प्रशंसालाई आवश्यक मान्छ, तर सीमित र सन्तुलित रूपमा। 

सन् १९४३ मा आवश्यकताको श्रेणी सिद्धान्त (हाइरार्की अफ नीड्स) प्रतिपादन गरेका अमेरिकी मनोवैज्ञानिक अब्राहम मास्लोका अनुसार, मानिसका आधारभूत आवश्यकतापछि 'सम्मान र मान्यता' (इस्टीम नीड्स) अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। व्यक्तिले आफूलाई योग्य, उपयोगी र सम्मानित ठान्न चाहन्छ। यही चाहनाले उसलाई काम गर्न, अघि बढ्न र सफल हुन प्रेरित गर्छ। 'थ्यौरी अफ मोटिभेसन' लेखमा उनले भनेका छन्, 'मानिस जे बन्न सक्छ, ऊ त्यही बन्नैपर्छ। यस आवश्यकतालाई हामी आत्म-साक्षात्कार भन्छौँ।' 

मास्लोको भनाइमा सबैलाई सम्मान चाहिन्छ, मान्यता चाहिन्छ। तर जब यो आवश्यकता असन्तुलित हुन्छ, तब अहंकार वा असुरक्षा देखिन सक्छ। त्यसबेला प्रशंसाको घेराले फाइदा उठाउँछ। सम्मान र मान्यता आवश्यकताभन्दा बढी किन दिइएको छ भन्नेमा विचार पुर्‍याउन जरुरी छ। जोसुकैले प्रशंसामा अत्यधिक निर्भरता हुनु विकासको बाधा हो भन्ने स्पष्ट संकेत मास्लोले गरेका छन्।

आफ्नो प्रशंसा मन पराउनु सामान्य मानवीय स्वभाव हो, यो कुनै रोग वा विकार होइन। मनोविज्ञानका आधारमा हेर्दा, यो स्वीकृति र सम्मान चाहने प्राकृतिक आवश्यकतासँग जोडिएको हुन्छ। मानिस सामाजिक प्राणी हो। उसले अरूबाट आफ्नो कामको कदर होस्, आफू स्वीकारिएको महसुस होस् र आत्मविश्वास बढोस् भन्ने चाहना राख्छ। प्रशंसा पाउँदा मस्तिष्कमा ‘रिवार्ड सिस्टम’ सक्रिय हुन्छ, जसले राम्रो महसुस गराउँछ। त्यसैले प्रशंसा मन पराउनु पूर्ण रूपमा सामान्य हो।

तर यो चाहना अत्यधिक भयो भने मात्र समस्या हुन सक्छ। उदाहरणका लागि सधैं अरूबाट मात्र प्रशंसा खोज्ने, आलोचना सहन नसक्ने र आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ ठान्ने यस्तो व्यवहार बढ्दै गयो भने यसलाई मनोविज्ञानमा नार्सिसिस्टिक प्रवृत्ति (Narcissistic traits) भनिन्छ र चरम अवस्थामा नार्सिसिस्टिक पर्सनालिटी डिसअर्डर जस्तो विकारसँग जोडिन सक्छ।

सन्तुलनका लागि सामान्य स्तरको प्रशंसा मन पराउनु स्वस्थ आत्मसम्मान हो। कसैले अत्यधिक प्रशंसा खोज्नु  उसले अनुभव गर्ने असुरक्षा वा अहंकारको संकेत हो।

क्लाइन्ट-सेन्टर्ड थेरापीको अवधारणा विकास गर्ने अमेरिकी मनोवैज्ञानिक कार्ल रोजर्स, जो मानवतावादी मनोविज्ञानका प्रमुख हस्तीमध्ये पर्छन्। उनले  व्यक्तिको भित्री अनुभव, स्वतन्त्रता र आत्म-विकासलाई केन्द्रमा राखेका छन्। उनले ‘स्व-स्वीकार’ (सेल्फ-एक्सेप्टेन्स) र ‘सकारात्मक मूल्यांकन’ (पोजिटिभ रिगार्ड) लाई विशेष रूपमा आफ्नो चर्चित पुस्तक 'अन बीकमिङ अ पर्सन' मा व्याख्या गरेका छन्। यस पुस्तकमा उनले मानसिक स्वास्थ्यका लागि 'अनकन्डिस्नल पोजिटिभ रिगार्ड' (निःसर्त सकारात्मक स्वीकृति) अत्यन्त आवश्यक भएको बताएका छन्।

उनले भनेका छन् - 'अचम्मको विरोधाभास के हो भने, जब म आफूलाई जस्तो छु त्यस्तै स्वीकार्छु, तब मात्र म परिवर्तन हुन सक्छु।' रोजर्सको सिद्धान्तमा सेल्फ एक्सेप्टेन्स र सकारात्मक मूल्यांकन मानसिक स्वास्थ्यको केन्द्रमा छ। उनको विचारमा, जब व्यक्तिले आफूलाई जस्तो छ त्यस्तै स्वीकार्न सक्छ र बाह्य प्रशंसामा पूर्ण निर्भर हुँदैन, तब ऊ मानसिक रूपमा स्वस्थ हुन्छ।

जब स्वस्थ हुँदैन, त्यस्तोले प्रशंसा बढी खोज्छ। हाम्रो समाज, विशेषतः नेपाली समाजको स्वरुप त्यसरी नै विकास भएर गएको छ। टाढा जानैपर्दैन - बर्सेनि दिइने कुनै एउटा संस्थाको पुरस्कार सम्झनुस्। पुरस्कारसँग पाउने व्यक्ति कतै न कतै पहिल्यै जोडिएको रहन्छ। प्रशंसा गरेको रहन्छ। अपवाद दाबी गर्नेहरुका भनाइ पनि केलाउँदा दाबीकर्ता कतै न कतै जोडिएकै हुन्छ। उसका दाबी नै सम्बन्ध बनाउने जुक्तिमध्ये परेको हुन्छ।

कार्ल रोजर्सले भनेको ‘स्व-स्वीकार’ र ‘सकारात्मक मूल्यांकन’लाई बुझ्न एउटा साधारण उदाहरण हेरौँ।

एउटा विद्यार्थी परीक्षामा असफल हुन्छ। यदि उसले आफूलाई 'म त केही गर्नै सक्दिन' भनेर दोष दिन थाल्यो भने, उसमा निराशा बढ्छ र सुधारको बाटो बन्द हुन्छ। तर यदि उसले 'म असफल भएँ, तर म सिक्न सक्छु' भनेर आफूलाई स्वीकार्छ भने, त्यही असफलता उसका लागि सिकाइ बन्छ। यही हो स्व-स्वीकार।

त्यस्तै, शिक्षक वा अभिभावकले पनि 'तिमी असफल भयौ, तर तिमी सक्षम छौ' भनेर हौसला दिए भने, त्यो सकारात्मक मूल्यांकन (पोजिटिभ रिगार्ड) हो। यसले व्यक्तिमा आत्मविश्वास जगाउँछ। आफूलाई स्वीकार्ने र अरूबाट सकारात्मक व्यवहार पाउने वातावरणले व्यक्ति भित्रैबाट बलियो बन्छ। तब ऊ प्रशंसामा निर्भर नभई आफ्नै विकासतर्फ केन्द्रित हुन्छ। व्यक्ति प्रशंसा बढी मन पराउन थालेको छ भने उसलाई हामीले बुझ्ने तरिकामा प्रष्ट हुनुपर्छ। 

अत्यधिक प्रशंसा मन पराउने प्रवृत्ति बिस्तारै मनोवैज्ञानिक विकृतितर्फ जान सक्छ। व्यक्ति आफ्नै क्षमताभन्दा बढी आफूलाई ठूलो ठान्न थाल्छ, आलोचना सहन सक्दैन र सधैं अरूबाट मान्यता खोजिरहन्छ। यस्तो अवस्थामा आत्मसम्मान भित्रबाट होइन, बाहिरी प्रतिक्रियामा निर्भर हुन्छ। मनोविज्ञानमा यसलाई 'नार्सिसिस्टिक पर्सनालिटी डिसअर्डर'सँग जोडेर हेरिन्छ, जहाँ व्यक्ति अत्यधिक आत्मकेन्द्रित हुन्छ। यसले सम्बन्ध बिगार्छ, निर्णय क्षमता कमजोर बनाउँछ र यथार्थबाट टाढा लैजान्छ। अन्ततः यस्तो प्रवृत्तिले व्यक्तिगत विकास मात्र होइन, सामाजिक र व्यावसायिक जीवनमा पनि नकारात्मक असर पार्छ।

नार्सिसिस्टिक प्रवृत्ति भएको व्यक्तिमा आफ्नो महत्त्वलाई लिएर अत्यधिक अहंकार र अरूभन्दा श्रेष्ठ हुने चाहना हुन्छ। यसका केही प्रमुख विशेषताहरूमा प्रशंसाको भोको हुनु पहिलो थाहा लाग्ने लक्षण हो, जसमा उनीहरूलाई सधैं अरूबाट विशेष ध्यान र तारिफको आवश्यकता पर्छ। समानुभूतिको अभाव हुनु, जसमा अरूको भावना वा पीडा बुझ्ने क्षमता उनीहरूमा निकै कम हुन्छ। स्वार्थ र हेरफेरमा अघि हुन्छन्, आफ्ना उद्देश्य पूरा गर्न उनीहरू अरूको प्रयोग वा शोषण गर्न पछि पर्दैनन्। 

यस्ता व्यक्तिमा एउटा अवस्था हो, भित्री असुरक्षा। बाहिरबाट आत्मविश्वासी देखिए पनि, उनीहरूको आत्म-सम्मान निकै कमजोर हुन्छ र सानो आलोचनाले पनि उनीहरूलाई विक्षिप्त बनाउँछ। यस्तो प्रवृत्तिले गर्दा उनीहरूको सम्बन्धहरू प्रायः अस्थिर र ओभानो हुन्छन्।

सेल्फ साइकोलोजीका संस्थापक मानिने हाइन्ज कोहुटले १९७१ मा प्रकाशित 'द एनालिसिस अफ द सेल्फ' मा नार्सिसिज्मलाई यसरी व्याख्या गरेका छन् - 'नार्सिसिस्टिक व्यक्तित्व भनेको कमजोर आत्मसंरचना र बाह्य प्रशंसामा अत्यधिक निर्भर हुने अवस्था हो।'

कोहुटले यो अवधारणा १९७० को दशकतिर विकसित गरेका हुन्, जब उनले परम्परागत फ्रायडियन दृष्टिकोणले व्यक्तिको आत्म (सेल्फ) लाई पर्याप्त रूपमा व्याख्या गर्न नसकेको महसुस गरे। उनले विशेष गरी त्यस्ता व्यक्तिहरू अध्ययन गरे जसले बाहिरबाट आत्मविश्वासी देखिए पनि भित्र अत्यन्त नाजुक आत्मसम्मान राख्थे। उनको व्याख्या अनुसार नार्सिसिस्टिक पर्सनालिटी डिसअर्डरमा व्यक्ति अत्यधिक प्रशंसा चाहने, आलोचना सहन नसक्ने र आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ ठान्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। तर यसको गहिराइमा हेर्दा उसमा आत्मसम्मान कमजोर हुन्छ र त्यसलाई बाह्य स्वीकृतिले मात्र टिकाइराख्ने प्रयास गरिरहेको देखिन्छ।

प्रशंसा गरेर स्वार्थसिद्ध गर्ने सरकारी र सामाजिक प्रवृत्ति एउटा सूक्ष्म तर गम्भीर समस्या हो। यसमा सत्य मूल्यांकनभन्दा बढी चापलुसी र अतिरञ्जित प्रशंसालाई प्राथमिकता दिइन्छ, जसको उद्देश्य व्यक्तिगत लाभ, पदोन्नति वा पहुँच प्राप्त गर्नु हुन्छ। यस्तो प्रवृत्तिले योग्य र इमानदार व्यक्तिहरू ओझेलमा पर्छन् भने चापलुस प्रवृत्ति बढ्दै जान्छ। सरकारी तहमा यसले नीति निर्माण र कार्यान्वयनमा कमजोरी ल्याउँछ। 

सामाजिक स्तरमा पनि अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा र कृत्रिम छवि निर्माण बढ्छ। दीर्घकालमा यस्तो संस्कृतिले संस्थागत विश्वास कमजोर बनाउँछ र पारदर्शितामा ह्रास ल्याउँछ। त्यसैले निष्पक्ष मूल्यांकन र सत्य बोल्ने संस्कृतिको विकास अत्यावश्यक हुन्छ। समाजमा 'राम्रा' होइन 'हाम्रा' हेर्ने चलन छ। प्रशंसाले जोसुकैलाई नजिक ल्याउँछ, नजरमा पार्छ। सम्बन्ध सुधार्छ। त्यसबाट फाइदा लिन जानेकाहरुले किन पो पछि पर्थे। त्यसैले यसको निरन्तरताको क्रमभंग शायदै होला।  

प्रशंसा : प्रेरणा कि निर्भरता ?

प्रशंसा ठीक मात्रामा भयो भने त्यो प्रेरणाको स्रोत हो। एउटा विद्यार्थीले राम्रो अंक ल्यायो भने शिक्षकको प्रशंसाले उसलाई अझ मेहनत गर्न प्रेरित गर्छ। एउटा कर्मचारीले राम्रो काम गर्‍यो भने संस्थाको सराहनाले उसको आत्मविश्वास बढाउँछ। तर जब प्रशंसा नै लक्ष्य बन्छ, समस्या सुरु हुन्छ। व्यक्ति काम भन्दा बढी प्रशंसा खोज्न थाल्छ। आलोचना सहन नसक्ने, अरूलाई सानो देखाउने र आफूलाई ठूलो देखाउने प्रवृत्ति बढ्छ। यही अवस्था अहंकारको सुरुआत हो।

समाजमा पनि यस्तै देखिन्छ। सामाजिक सञ्जालमा लाइक, शेयर र कमेन्टको आधारमा आत्ममूल्यांकन गर्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ। मानिसले काम भन्दा छवि (इमेज) निर्माणमा बढी ध्यान दिन थालेको छ। यसले वास्तविक क्षमता विकासभन्दा बाह्य स्वीकृतिमा निर्भरता बढाइरहेको छ।

सत्ता र प्रशंसाको सम्बन्ध

इतिहास र वर्तमान दुवैले देखाउँछ - सत्ता सधैं प्रशंसा सुन्न चाहन्छ। शासकहरू आफ्नो कामको निष्पक्ष मूल्यांकन भन्दा पनि जयजयकार सुन्न रुचाउँछन्। रुचाएका छन्। यस्तो अवस्थामा सत्य बोल्नेभन्दा प्रशंसा गर्नेहरू नजिकिन्छन्। अन्धभक्तिको यही संस्कृति खतरनाक हुन्छ। जब शासक वरिपरि सत्य बोल्ने मानिस हराउँछन्, निर्णय प्रक्रिया कमजोर बन्छ। नीति निर्माणमा वस्तुगत मूल्यांकन हराउँदै जान्छ।

सत्ता र प्रशंसा बीचको सम्बन्ध गहिरो र संवेदनशील हुन्छ। सत्ता जहिल्यै आफ्नो वैधता (लेजिटिमेसी) कायम राख्न चाहन्छ र त्यसका लागि प्रशंसा तथा सार्वजनिक समर्थन आवश्यक ठानिन्छ। तर जब प्रशंसा सत्य र कार्यसम्पादनको मूल्यांकनभन्दा बढी महत्त्वपूर्ण बन्छ, तब सत्ता आलोचनाबाट टाढा जान थाल्छ। यस्तो अवस्थामा निर्णय प्रक्रिया कमजोर हुन्छ र अन्धभक्तिको संस्कृति विकास हुन्छ। 

परिणामस्वरूप नीतिहरू जनहितभन्दा प्रचारमुखी बन्न सक्छन्। प्रशंसा खोज्ने प्रवृत्तिले नेतृत्वलाई आत्मसन्तुष्ट बनाउँछ तर सुधारको आवश्यकतालाई दबाउँछ। त्यसैले सशक्त शासनका लागि प्रशंसा होइन, पारदर्शिता, आलोचना र निष्पक्ष मूल्यांकन नै वास्तविक आधार हुनुपर्छ।

नेपालको राजनीतिक तथा प्रशासनिक सन्दर्भमा पनि यो प्रवृत्ति देखिन्छ। योग्यता र कार्यसम्पादनभन्दा नजिकको सम्बन्ध र प्रशंसा गर्ने क्षमताले अवसर निर्धारण गर्ने अवस्था। यसले प्रणालीलाई भित्रैबाट क्षयीकरण गर्छ।

प्रशंसाको भीड र कार्यसम्पादनको संकट

जब कुनै संस्था वा राज्यमा प्रशंसा गर्ने भीड हावी हुन्छ, त्यहाँ आलोचना हराउँछ। आलोचना नहुँदा सुधारको सम्भावना पनि घट्छ। उदाहरणका लागि, कुनै कार्यालयमा प्रमुखको निर्णय सधैं सही भन्दै समर्थन गर्ने संस्कृति छ भने, गलत निर्णयहरू पनि चुनौतीविहीन रूपमा कार्यान्वयन हुन्छन्। यसले दीर्घकालीन रूपमा संस्थाको कार्यक्षमता कमजोर बनाउँछ।

आलोचना हराउँदा वा घट्दा समाज, संस्था र व्यक्तिमा आत्मसमीक्षाको प्रक्रिया कमजोर हुन्छ। जब गलत काम वा कमजोरीलाई प्रश्न गर्ने संस्कार हराउँछ, तब शक्ति, पद वा लोकप्रियताको दुरुपयोग बढ्ने जोखिम हुन्छ। आलोचना नहुँदा व्यक्ति वा नेतृत्वले आफ्ना गल्तीहरू देख्न सक्दैन र सुधारको अवसर गुमाउँछ। यसले दीर्घकालमा जडता, भ्रष्टाचार र अकर्मण्यता बढाउँछ। 

संगठनहरूमा नौला योजना र विचार रोकिएर पुरानै सोच दोहोरिन थाल्छ। व्यक्तिगत स्तरमा पनि आत्ममुग्धता र गलत आत्मविश्वास बढ्न सक्छ। त्यसैले आलोचना स्वस्थ समाजको आधार हो, जसले सन्तुलन, उत्तरदायित्व र पारदर्शिता कायम राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। आलोचनाको अभावले अन्ततः प्रणालीलाई कमजोर र अविश्वसनीय बनाइदिन्छ।

प्रशंसा गर्ने भीडले नेतृत्वलाई वास्तविकताबाट टाढा लैजान्छ। उनीहरू आफू सफल र लोकप्रिय छन् भन्ने भ्रममा बस्छन्, जबकि भित्री संरचना कमजोर हुँदै जान्छ। अन्ततः यसको असर सेवाग्राही र सर्वसाधारणले भोग्नुपर्छ।

सन्तुलनको आवश्यकता

यसको अर्थ प्रशंसा नै नराम्रो हो भन्ने होइन। प्रशंसा आवश्यक छ। तर, आवश्यक मात्रामा र उचित सन्दर्भमा। राम्रो कामको कदर हुनुपर्छ। तर, चापलुसी होइन, निष्पक्ष मूल्यांकन हुनुपर्छ। प्रशंसासँगै रचनात्मक आलोचना पनि स्वीकार्य हुनुपर्छ।

व्यक्तिगत स्तरमा पनि यही सन्तुलन लागू हुन्छ। आत्मसम्मान भएको व्यक्तिले प्रशंसा पाउँदा खुसी हुन्छ, तर त्यसमा निर्भर हुँदैन। उसले आलोचनाबाट सिक्छ र निरन्तर सुधारतर्फ लाग्छ।

सन्तुलनको यही दृष्टिकोणले व्यक्तिलाई मानसिक रूपमा स्थिर र परिपक्व बनाउँछ। जब प्रशंसा मात्र खोजिन्छ, व्यक्ति बाह्य स्वीकृतिमा निर्भर हुन थाल्छ, जसले आत्मविश्वास कमजोर बनाउँछ। तर आलोचनालाई मात्र ध्यान दिँदा निराशा र आत्मसन्देह बढ्न सक्छ। त्यसैले दुवैलाई समान रूपमा ग्रहण गर्ने क्षमता विकास गर्नु आवश्यक हुन्छ। सन्तुलित दृष्टिकोणले निर्णय क्षमता सुधार्छ र सम्बन्धहरू पनि स्वस्थ बनाउँछ। 

कार्यक्षेत्रमा पनि यस्तो सन्तुलनले उत्पादकता बढाउँछ र टिमवर्कलाई मजबुत बनाउँछ। अन्ततः, जीवनमा प्रशंसा र आलोचना दुवैलाई शिक्षकको रूपमा स्वीकार गर्न सक्ने व्यक्ति नै दीर्घकालमा सफल, परिपक्व र आत्मनिर्भर बन्न सक्छ।

परिवर्तनको दिशातर्फ

समाज प्रशंसाको भोको हुनु हुँदैन। यदि योग्यता, क्षमता र कार्यसम्पादनको मूल्यांकन निष्पक्ष रूपमा हुन थाल्यो भने, जयजयकारको परम्परा स्वतः कमजोर हुन्छ। सत्ताले पनि आलोचनालाई दुश्मनी होइन, सुधारको अवसरको रूपमा लिन सिक्नुपर्छ। अन्धभक्तिलाई प्रोत्साहन गर्ने होइन, सत्य बोल्न सक्ने संस्कृतिको विकास गर्नुपर्छ।

शिक्षा, सञ्चार र सामाजिक व्यवहारमार्फत पनि यो सन्देश फैलाउन आवश्यक छ। प्रशंसा राम्रो हो, तर सत्यभन्दा ठूलो होइन। प्रशंसा मानवीय स्वभाव हो, तर यसको सन्तुलन नै यसको मूल्य हो। सीमाभन्दा बढी भयो भने यसले व्यक्ति, संस्था र समाजलाई कमजोर बनाउँछ। स्वस्थ समाज त्यो हो, जहाँ प्रशंसा हुन्छ तर चापलुसी हुँदैन; जहाँ सम्मान हुन्छ तर अन्धभक्ति हुँदैन; जहाँ मूल्यांकन निष्पक्ष हुन्छ र सत्य बोल्न डर हुँदैन।

यस्तो संस्कृतिको विकास भए मात्र, व्यक्तिको आत्मसम्मान पनि बलियो हुन्छ र समाजको संरचना पनि दिगो रूपमा सुदृढ बन्छ।

यस परिवर्तनको यात्रामा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष व्यक्तिगत चेतनाको विकास हो। प्रत्येक व्यक्तिले आफूभित्र आत्मविश्लेषण गर्ने बानी बसाल्न सकेमा मात्र समाजमा पनि निष्पक्ष मूल्यांकनको संस्कृति स्थापित हुन सक्छ। संस्थागत तहमा पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र खुला संवादलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। जब निर्णय प्रक्रिया स्पष्ट हुन्छ, तब प्रशंसा र आलोचना दुवै स्वाभाविक र अर्थपूर्ण बन्छन्। साथै, सञ्चार माध्यमले पनि सत्य, तथ्य र सन्तुलित दृष्टिकोणलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ, जसले अन्धभक्तिको सट्टा विवेकपूर्ण सोचलाई प्रोत्साहन गर्छ।

दीर्घकालमा यस्तो संस्कृतिले केवल व्यक्ति होइन, सम्पूर्ण प्रणालीलाई नै मजबुत बनाउँछ। नागरिक सचेत भएमा शक्ति सन्तुलित हुन्छ र गलत अभ्यासहरू आफैं कमजोर हुँदै जान्छन्। त्यसैले परिवर्तन बाहिरबाट मात्र होइन, भित्रबाट सुरु हुनुपर्छ। यही नै दिगो, न्यायपूर्ण र प्रगतिशील समाज निर्माणको आधार हो।

Tuesday, March 10, 2026

खुसीको बाटोमा FOMO !

कहिलेकाही हामीलाई लाग्छ - 'फलान्थोक भइदिएको थिएन भने यस्तो वा त्यस्तो हुने थिएन।' यो व्यर्थको मनोविकार हो। केही भएर वा नभएर केही नहुने होइन। त्यो नभए अर्थोक हुन्थ्यो। यस्तो नभए त्यस्तो हुन्थ्यो। हिजोआज यत्रतत्र FOMO ग्रसितको भीड छ।  कसैले आफूलाई यसबाट अलग राख्छ भने त्यो सुखी हो। उ हरेक परिस्थितिमा संयमित र स्थिरचित्त हुन सक्छ।

FOMO भनेको Fear of Missing Out को छोटकरी हो। नेपालीमा यसलाई सामान्यतया 'हराइने/छुट्ने डर' भन्न सकिन्छ। यो यस्तो मनोवैज्ञानिक अवस्था हो जहाँ मानिसलाई अरूले केही राम्रो अनुभव गरिरहेका छन् तर आफू छुटिरहेको छु कि भन्ने चिन्ता हुन्छ। 

यो विकार आधुनिक डिजिटल संस्कृतिसँग गहिरो रूपमा जोडिएको देखिन्छ। सामाजिक सञ्जालमा मानिसहरूले प्रायः आफ्नो जीवनका सफल, रमाइला वा आकर्षक क्षण मात्र साझा गर्छन्, जसले अरू प्रयोगकर्तामा वास्तविकता भन्दा फरक धारणा बनाइदिन्छ। त्यसका कारण धेरैलाई अरूको जीवन बढी रोचक र सफल जस्तो लाग्न सक्छ। यस्तो तुलना बढ्दै जाँदा आत्मसन्तुष्टि घट्ने र असन्तोष बढ्ने सम्भावना हुन्छ।

के तपाइँले याद गर्नुभएको छ विदेश गएका नेपालीले सामाजिक सञ्जालमा कस्ता फोटा पोस्ट गर्छन्, के भन्छन्, के लेख्छन्? गहिरिएर हेर्नुस् ९९ प्रतिशतले नयाँ ठाउँ घुमेको, भेला भएको, रमाइलो गरेको, खाएको, शैक्षिक-व्यावसायिक प्रगति भएको, घर-गाडी किनेको, नयाँ लुगा लाएको आदि इत्यादि नै शेयर गर्छन्। हेर्दा सबैलाई लाग्छ - ओहो ! उनीहरुको कस्तो प्रगति, कति सुखी जीवन !' यतिसम्म ठिक छ। जब हामी आफ्नो अवस्था उनीहरुसँग तुलना गर्छौ, मनमा एक प्रकारको निराशा डेरा बस्न आउँछ।

कहिलेकाही हामीलाई लाग्छ देश यसरी चल्दैन, उनीहरुबाट चल्दैन। सामान्य वैचारिक मन्थन, बहस उचित छ। तर्क गर्नु र तार्किक बहसमा सहभागिता पनि जायज छ। तर, यसलाई मनैबाट चिन्ताको कारक बनाउनुपर्ने खाँचो छैन। के देश चलाउनु तपाइँ-हाम्रो ठेक्का हो? हामी कुन पदमा छौँ? जसजसले जेजे जिम्मेवारी लिएका छन्, उनीहरुले कार्यसम्पादन सही तवरले गर्नुपर्छ भन्नु उचित हो। सही तवरले गरेनन् भने पनि नगरेको पुष्टि गर्ने तथ्यमा आधारित रहेर विचार, बहस गर्ने र आवाज उठाउने मञ्चमा अभिव्यक्ति दिनु अनुचित होइन।

परिस्थितिहरु केहीमा हाम्रा जिम्मेवारी हुन्छन्। धेरैमा हुँदैनन्। जे हुनुपर्ने हो त्यही हुन्छ। परिस्थिति अनुकूल बनाउन प्रयास गर्दा हुन्छ भने गर्नुपर्छ। हुन्न/सकिन्न भने सकेको गर्ने, नसकेकोमा दुःखी नहुने। किनभने जब हामीलाई हुँदैन भन्ने थाहा थियो भने दुःखी किन भइरहेका हौँ?

तपाईं-हामीले राम्रो समय गुमाएको हुन सक्छ भन्ने विचार हाम्रो युगको लागि नयाँ होइन। यो शताब्दीयौंदेखि चलिरहेको छ, यसको अध्ययन थालिएको केही दशक मात्र भएको छ। पछिल्लोपटक मार्केटिङ रणनीतिकार डा. डान हर्मनको १९९६ को अनुसन्धान पत्रबाट सुरु भएको हो, यो विकारबारेको मनोवैज्ञानिक चासो। जसले 'छुटाउने डर' भन्ने शब्द प्रयोग गरेका थिए।

सकारात्मक पक्षका बाबजुद सामाजिक सञ्जालले घमण्ड गर्ने प्लेटफर्म सिर्जना गरेको छ। यो त्यस्तो ठाउँ हो जहाँ चीजहरू, घटनाहरू, र खुशी आफैं पनि कहिलेकाहीं प्रतिस्पर्धामा देखिन्छन्। मानिसहरू पोस्ट, फोटो, भिडियो हेरेर आफू, आफ्आनो स्थिति, स्तर, र अनुभवहरू तुलना गरिरहेका हुन्छन्। जति गर्दिनँ भनेर ढाँटौं, विभिन्न थरीका पोस्टले तपाईं-हामीमा के कमी छ भनेर सोच्न बाध्य पार्न सक्छ।

टीनएजर्सहरु उच्च दरमा सामाजिक सञ्जाल साइटहरू प्रयोग गर्छन्। २०२३ को ग्यालप सर्वेक्षण अनुसार अमेरिकी किशोरकिशोरीमा आधाभन्दा अलि बढीले इन्स्टाग्राम, युट्युब, टिकटक, फेसबुक र एक्स (पहिले ट्विटर) लगायतका सामाजिक सञ्जाल एपहरूमा प्रतिदिन कम्तीमा चार घण्टा बिताउने रिपोर्ट गरेको पाइएको थियो। तिनीहरू त्यस्तो उमेरमा पनि हुन्छन् जहाँ उनीहरू आफ्ना साथीहरूसँग प्रतिकूल रूपमा आफूलाई तुलना गर्ने जोखिममा हुन्छन्।  फलस्वरूप, सामाजिक सञ्जालमा धेरै समय बिताउने किशोरकिशोरीहरूमा FOMO ले शक्तिशाली र प्रायः विनाशकारी प्रभाव पार्न सक्छ।

धेरै अध्ययनहरूले सबै उमेरका मानिसहरूले FOMO अनुभव गर्न सक्ने देखाएका छन्। मनोचिकित्सा अनुसन्धान जर्नलमा प्रकाशित एक अध्ययनले 'गुमाउने डर' स्मार्टफोन र सामाजिक सञ्जालको बढी प्रयोगसँग जोडिएको र यो लिंक उमेर वा लिंगसँग सम्बन्धित नभएको पत्ता लगाएको छ। 

पेसा, कार्य क्षेत्र र जीवनस्तर फरक फरक छन्। जहाँ खुसी छ, त्यहाँ बेलाबखत दुःख पनि घुम्दैफिर्दै बास माग्न आउँछ। स्तरअनुसार दुःख सबैतिर छ, चिन्ता र छटपटी सबैतिर छ। अपेक्षाअनुसार प्रगति नहुनु र अवसरमा पहुँच नहुनुको समस्या सबैतिर छ। कोही देखाउँछन्, धेरै देखाउँदैनन्। खोलेफाँडो खाए पनि दुनियाँका अघि चिटिक्क परेर हिँड्नुपर्छ भन्ने मानसिकता हुनेहरु आफ्ना समस्या र चिन्ता साझा गर्दैनन्। राम्रा राम्रा कुरा मात्रै देखाउँछन्, भन्छन्। यो उचित पनि हो। समस्याको निदान पहिल्याउन दुनियाँलाई माइकिङ गर्नुभन्दा आफ्नो खास घेरा र सीमित विश्वासीबीच मात्रै राख्नुपर्छ।

तर हामी सबै उस्तै छैनौं। सबैको ग्रहण र विषयपिच्छे प्रतिक्रियाको तरिका मिल्दैन। यहीँनेर अरुसँग तुलना गर्ने बानीले चिन्ता बढाउँछ। निराशा बढाउँछ। परिस्थितिहरु हाम्रा हातमा भएकालाई सम्हाल्नुपर्छ, नभएका वा हातमै नआएकाप्रति चिन्ता पालेर केही हुन्न, FOMO बढ्छ।  

मनोविज्ञहरूका अनुसार FOMO बाट बच्नका लागि डिजिटल जीवन र वास्तविक जीवनबीच सन्तुलन आवश्यक हुन्छ। आफूले पाएका साना उपलब्धि र अनुभवप्रति कृतज्ञ हुने बानीले पनि यस्तो मनोवैज्ञानिक दबाब कम गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

FOMO तब हुन्छ जब हामीलाई लाग्छ - अरू रोचक कार्यक्रम, यात्रा, अवसर वा सफलतामा सहभागी भइरहेका छन्, तर म चाहिँ त्यसबाट बाहिर परेको छु। यो भावना विशेषगरी सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्दा बढ्छ, किनकि त्यहाँ मानिसहरूले आफ्नो जीवनका सर्वोत्तम क्षण मात्र देखाउँछन्। साथीहरू पार्टीमा गएका फोटो देख्दा 'म किन गएनछु?' भन्ने महसुस हुनु। नयाँ ट्रेन्ड, ग्याजेट वा अवसर छुट्ने डर। अरूले करिअरमा अगाडि बढ्दा आफू पछाडि परिरहेको जस्तो लाग्नु। वास्तविकतामा केही छुट्दैन, जे हुनुपर्ने हो त्यही हुन्छ। हातमा नभएका परिस्थितबारे हामीले चिन्ता लिएर केही हुन्न। 

अनुसन्धानहरूले देखाउँछन् कि FOMO बढ्नुमा केही मुख्य कारण छन्। सामाजिक सञ्जाल (जस्तै फेसबुक, इन्स्टाग्राम, टिकटक, सर्टस्) को अत्यधिक प्रयोग, अरूसँग लगातार तुलना गर्ने बानी, मान्यता र स्वीकृतिको चाहना, नयाँ अवसर छुट्ने डर आदि।

FOMO लामो समय रह्यो भने यसले चिन्ता (एन्जाइटी), आत्मसन्तुष्टि घट्नु, सामाजिक सञ्जालको लत र निर्णय लिन कठिनाइ जस्ता समस्या ल्याउन सक्छ।

अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयको इन्टरनेट इन्स्टिट्युटका मनोविज्ञ प्राध्यापक एन्ड्रु के प्रिजिबिल्स्की र उनका सहकर्मीहरूले यसको व्याख्या गरेका छन्। व्याख्या अनुसार FOMO यस्तो मानसिक अवस्था हो जहाँ मानिसलाई 'अरू मानिसहरूले रमाइला वा मूल्यवान् अनुभव गरिरहेका छन्, तर आफू त्यसबाट बाहिर परेको छु' भन्ने अनुभूति हुन्छ। प्रिजिबिल्स्कीले सन् २०१३ मै गरेको अध्ययन अनुसार FOMO प्रायः तब बढ्छ जब मानिसको सामाजिक सम्बन्ध, मान्यता र आत्मसन्तुष्टि जस्ता मनोवैज्ञानिक आवश्यकताहरू पूरा हुँदैनन्

उनले भनेका छन् - 'जब मानिसलाई आफ्नो जीवनमा अर्थपूर्ण सम्बन्ध र सन्तुष्टि कम महसुस हुन्छ, तब उनीहरू अरूको गतिविधि छुट्ने डरमा बढी फस्छन्।' यो विकारबाट जोगिन वास्तविक सम्बन्ध र अनुभवलाई प्राथमिकता दिने र आफ्नै जीवनप्रति सन्तुष्टि बढाउने गर्नु प्रभावकारी उपाय हुने उनको सुझाव छ।

FOMO लाई सकेसम्म कम गर्न सकियो भने स्वस्थ जीवन सम्भव हुन्छ। यसका लागि सामाजिक सञ्जाल प्रयोगको समय सीमित गर्नु, आफूले गरिरहेको काममा ध्यान केन्द्रित गर्नु, अरूसँग तुलना भन्दा आफ्नो प्रगति हेर्नु र कहिलेकाहीँ 'JOMO' (Joy of Missing Out) अपनाउनु अर्थात् केही कुरा छुट्दा पनि त्यसमा खुशी हुनु गर्न सकियो भने उचित हो।

निष्कर्षमा FOMO विशेष गरी सामाजिक सञ्जालले बढाएको आधुनिक मनोवैज्ञानिक अवस्था हो। मनोसामाजिक समस्या निदानका औषधि त्यही हो, जब बिरामीले थाहा पाउँछ, मलाई यस्तो यस्तो हुँदैछ, जोगिने उपाय गर्नुपर्छ। सतर्कता पहिलो चरण हो।

कोही नहुँदा संसार नचल्ने होइन। आफन्त कसैको असामयिक निधनमा हामीलाई बडो दुःख लाग्छ। धेरै दिन सम्झेर नरमाइलो लाग्छ। यो हुनुपर्छ, स्वाभाविक हो। तर, उ त गयो अब व्यवहार कसरी चल्छ भनेर चिन्ताको मात्रा जब बढ्छ, त्यहाँबाट हामी विकारग्रसित हुन्छौं। विकल्प छन्। केही दिन अप्ठ्यारो हुन्छ तर संसारको गति रोकिँदैन, चल्छ, व्यवहार चल्छ। हाम्रो जीवनको गति उही, उसैगरी अघि बढ्छ।