प्रशंसा मन पर्दैन ? कसैले राम्रो कामको कदर गरिदिँदा मन हलुका हुन्छ, ऊर्जा बढ्छ र अझ राम्रो गर्ने प्रेरणा मिल्छ। यही कारणले प्रशंसा मानवीय स्वभावको एक स्वाभाविक हिस्सा हो। प्रशंसा सुन्न चाहनेको जमात ठूलो छ। काम जेसुकै र जत्रोसुकै गरुन्, चाहना प्रशंसाको भइरहेकै हुन्छ।
यतिबेला रास्वपा र तिनका नेताले प्रशंसा पाइरहेका छन्। सञ्चारमाध्यमहरुमा दिनहुँ प्रशंसाका पुल बनाउनेदेखि देश कसरी चलाए उत्तम हो भन्ने अर्ति उपदेश हाँक्नेको बाढी चलेको छ। अनपेक्षित रुपमा जनमत पाएको दलले कसरी अघि बढ्छ भन्ने हेर्न बाँकी नै छ। यतिबेला उनीहरुले आफैं आफ्नै योजनामा अघि बढ्न पाउनुपर्छ। उनीहरु अपार निराशाका बीच आशा भएको अवस्था छ। जनता निर्वाचनको मतपत्रबाट बोल्छन्। यसपटकको बोली बिगतका मुख्य जिम्मेवारहरुको कार्यशैली प्रतिको आक्रोस, निराशा र पाठ हो।
अपेक्षाभन्दा बढी जनमत पाएको दल कतैबाट बिउ ल्याएर उमारेको नयाँ बिरुवा होइन। यही समाजभित्रबाट छुट्टिएको एउटा नयाँ धार हो। यो कांग्रेसजस्तै छ, एमाले, माओवादी, राप्रपा, मधेसवादी जस्तै पनि छ। नेताहरु तिनै तिनै दलबाट आएका पनि होलान्। तिनै तिनै दलका नेता, कार्यकर्ता एवम् आस्थावानका सन्तान होलान्/हुन्। पुरानाले चलाएको तरिका उचित भएन भनेर नयाँले पालो पाएको छ। पालो पाउनेले तरिका विचार गरेकै हुनुपर्छ। उसले उसकै तरिकाले असन्तुष्टिहरुलाई सम्बोधन गरेर अघि बढ्ला नै।
हामीले बिगत देखेका हौँ, जनआन्दोलन-२ पछि कसरी कांग्रेस, एमाले, माओवादी र मधेसवादी उदाए, कसरी कसरी देश चलाए। केके गरे, नगर्नु गरे, केके गर्नुपर्ने गरेनन् भन्ने टाढा छँदैछैन। उनीहरुले प्रशंसा पाए। प्रशंसा पाउनेहरुले कति लाभ लिए। दलीय राजनीतिमा पिछलग्गुहरु बडो गज्जबसँग प्रशंसा गर्छन्, र त्यसको लाभ पनि छिटो छिटो लिन पछि पर्दैनन्।
अरु त अरु प्राज्ञिक क्षेत्र पनि दलीयकरणको दलदलमा परेको देख्दा उदेक लाग्छ। चिन्ता पनि लाग्छ। जहाँ क्षमतावान व्यक्तित्वहरु अवसरका लागि आफूमा आत्मविश्वास राख्नुको साटो आराधनाको बाटोमा भेटिन्छन्। उनीहरुलाई अवसर दिनेहरु पनि 'प्रशंसा'का भोका नै देखिन्छन्। स्वार्थ मिलेकोमा अचम्म मान्नु छैन, समाज अधोगतितर्फ फर्काउने उपक्रम चाहिँ चिन्ताजनक छ।
यसलाई निजामती प्रशासनदेखि न्याय सेवासम्म, स्वास्थ्य संस्थादेखि निजी क्षेत्रसम्म केलाउन सकिन्छ। शक्तिको पूजा गर्ने जमातले सबै कालखण्डमा तजबिजी अधिकार लिएर जो आए पनि स्वार्थसिद्ध गरेकै हुन्छन्।
प्रशंसा हुनुपर्छ। गरिनुपर्छ। तर, सन्तुलित र स्वाभाविक हुन जरुरी छ। अधिक प्रशंसा जसबाट जहाँबाट आयो, त्यहाँ भित्री केही स्वार्थ अवश्य छ भन्ने बुझाइरहन केको आइतबार? अनि बुझ्नुपर्नेले पनि किन असजिलो मान्ने? राम्रो कामका लागि प्रशंसाले ऊर्जाको काम गर्छ।
तर यही स्वाभाविक चाहना असन्तुलित भयो भने व्यक्ति मात्र होइन, समाज र शासन प्रणालीमै विकृति ल्याउन सक्छ। मनोविज्ञानले प्रशंसालाई आवश्यक मान्छ, तर सीमित र सन्तुलित रूपमा। सन् १९४३ मा आवश्यकताको श्रेणी सिद्धान्त (हाइरार्की अफ नीड्स) प्रतिपादन गरेका अमेरिकी मनोवैज्ञानिक अब्राहम मास्लोका अनुसार, मानिसका आधारभूत आवश्यकतापछि 'सम्मान र मान्यता' (इस्टीम नीड्स) अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। व्यक्तिले आफूलाई योग्य, उपयोगी र सम्मानित ठान्न चाहन्छ। यही चाहनाले उसलाई काम गर्न, अघि बढ्न र सफल हुन प्रेरित गर्छ। 'थ्यौरी अफ मोटिभेसन' लेखमा उनले भनेका छन्, 'मानिस जे बन्न सक्छ, ऊ त्यही बन्नैपर्छ। यस आवश्यकतालाई हामी आत्म-साक्षात्कार भन्छौँ।'
मास्लोको भनाइमा सबैलाई सम्मान चाहिन्छ, मान्यता चाहिन्छ। तर जब यो आवश्यकता असन्तुलित हुन्छ, तब अहंकार वा असुरक्षा देखिन सक्छ। त्यसबेला प्रशंसाको घेराले फाइदा उठाउँछ। सम्मान र मान्यता आवश्यकताभन्दा बढी किन दिइएको छ भन्नेमा विचार पुर्याउन जरुरी छ। जोसुकैले प्रशंसामा अत्यधिक निर्भरता हुनु विकासको बाधा हो भन्ने स्पष्ट संकेत मास्लोले गरेका छन्।
आफ्नो प्रशंसा मन पराउनु सामान्य मानवीय स्वभाव हो, यो कुनै रोग वा विकार होइन। मनोविज्ञानका आधारमा हेर्दा, यो स्वीकृति र सम्मान चाहने प्राकृतिक आवश्यकतासँग जोडिएको हुन्छ। मानिस सामाजिक प्राणी हो। उसले अरूबाट आफ्नो कामको कदर होस्, आफू स्वीकारिएको महसुस होस् र आत्मविश्वास बढोस् भन्ने चाहना राख्छ। प्रशंसा पाउँदा मस्तिष्कमा ‘रिवार्ड सिस्टम’ सक्रिय हुन्छ, जसले राम्रो महसुस गराउँछ। त्यसैले प्रशंसा मन पराउनु पूर्ण रूपमा सामान्य हो।
तर यो चाहना अत्यधिक भयो भने मात्र समस्या हुन सक्छ। उदाहरणका लागि सधैं अरूबाट मात्र प्रशंसा खोज्ने, आलोचना सहन नसक्ने र आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ ठान्ने यस्तो व्यवहार बढ्दै गयो भने यसलाई मनोविज्ञानमा नार्सिसिस्टिक प्रवृत्ति (Narcissistic traits) भनिन्छ र चरम अवस्थामा नार्सिसिस्टिक पर्सनालिटी डिसअर्डर जस्तो विकारसँग जोडिन सक्छ।
सन्तुलनका लागि सामान्य स्तरको प्रशंसा मन पराउनु स्वस्थ आत्मसम्मान हो। कसैले अत्यधिक प्रशंसा खोज्नु उसले अनुभव गर्ने असुरक्षा वा अहंकारको संकेत हो।
प्रशंसा : प्रेरणा कि निर्भरता ?
प्रशंसा ठीक मात्रामा भयो भने त्यो प्रेरणाको स्रोत हो। एउटा विद्यार्थीले राम्रो अंक ल्यायो भने शिक्षकको प्रशंसाले उसलाई अझ मेहनत गर्न प्रेरित गर्छ। एउटा कर्मचारीले राम्रो काम गर्यो भने संस्थाको सराहनाले उसको आत्मविश्वास बढाउँछ। तर जब प्रशंसा नै लक्ष्य बन्छ, समस्या सुरु हुन्छ। व्यक्ति काम भन्दा बढी प्रशंसा खोज्न थाल्छ। आलोचना सहन नसक्ने, अरूलाई सानो देखाउने र आफूलाई ठूलो देखाउने प्रवृत्ति बढ्छ। यही अवस्था अहंकारको सुरुआत हो।
समाजमा पनि यस्तै देखिन्छ। सामाजिक सञ्जालमा लाइक, शेयर र कमेन्टको आधारमा आत्ममूल्यांकन गर्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ। मानिसले काम भन्दा छवि (इमेज) निर्माणमा बढी ध्यान दिन थालेको छ। यसले वास्तविक क्षमता विकासभन्दा बाह्य स्वीकृतिमा निर्भरता बढाइरहेको छ।
सत्ता र प्रशंसाको सम्बन्ध
इतिहास र वर्तमान दुवैले देखाउँछ - सत्ता सधैं प्रशंसा सुन्न चाहन्छ। शासकहरू आफ्नो कामको निष्पक्ष मूल्यांकन भन्दा पनि जयजयकार सुन्न रुचाउँछन्। रुचाएका छन्। यस्तो अवस्थामा सत्य बोल्नेभन्दा प्रशंसा गर्नेहरू नजिकिन्छन्। अन्धभक्तिको यही संस्कृति खतरनाक हुन्छ। जब शासक वरिपरि सत्य बोल्ने मानिस हराउँछन्, निर्णय प्रक्रिया कमजोर बन्छ। नीति निर्माणमा वस्तुगत मूल्यांकन हराउँदै जान्छ।
सत्ता र प्रशंसा बीचको सम्बन्ध गहिरो र संवेदनशील हुन्छ। सत्ता जहिल्यै आफ्नो वैधता (लेजिटिमेसी) कायम राख्न चाहन्छ र त्यसका लागि प्रशंसा तथा सार्वजनिक समर्थन आवश्यक ठानिन्छ। तर जब प्रशंसा सत्य र कार्यसम्पादनको मूल्यांकनभन्दा बढी महत्त्वपूर्ण बन्छ, तब सत्ता आलोचनाबाट टाढा जान थाल्छ। यस्तो अवस्थामा निर्णय प्रक्रिया कमजोर हुन्छ र अन्धभक्तिको संस्कृति विकास हुन्छ।
परिणामस्वरूप नीतिहरू जनहितभन्दा प्रचारमुखी बन्न सक्छन्। प्रशंसा खोज्ने प्रवृत्तिले नेतृत्वलाई आत्मसन्तुष्ट बनाउँछ तर सुधारको आवश्यकतालाई दबाउँछ। त्यसैले सशक्त शासनका लागि प्रशंसा होइन, पारदर्शिता, आलोचना र निष्पक्ष मूल्यांकन नै वास्तविक आधार हुनुपर्छ।
नेपालको राजनीतिक तथा प्रशासनिक सन्दर्भमा पनि यो प्रवृत्ति देखिन्छ। योग्यता र कार्यसम्पादनभन्दा नजिकको सम्बन्ध र प्रशंसा गर्ने क्षमताले अवसर निर्धारण गर्ने अवस्था। यसले प्रणालीलाई भित्रैबाट क्षयीकरण गर्छ।
प्रशंसाको भीड र कार्यसम्पादनको संकट
जब कुनै संस्था वा राज्यमा प्रशंसा गर्ने भीड हावी हुन्छ, त्यहाँ आलोचना हराउँछ। आलोचना नहुँदा सुधारको सम्भावना पनि घट्छ। उदाहरणका लागि, कुनै कार्यालयमा प्रमुखको निर्णय सधैं सही भन्दै समर्थन गर्ने संस्कृति छ भने, गलत निर्णयहरू पनि चुनौतीविहीन रूपमा कार्यान्वयन हुन्छन्। यसले दीर्घकालीन रूपमा संस्थाको कार्यक्षमता कमजोर बनाउँछ।
आलोचना हराउँदा वा घट्दा समाज, संस्था र व्यक्तिमा आत्मसमीक्षाको प्रक्रिया कमजोर हुन्छ। जब गलत काम वा कमजोरीलाई प्रश्न गर्ने संस्कार हराउँछ, तब शक्ति, पद वा लोकप्रियताको दुरुपयोग बढ्ने जोखिम हुन्छ। आलोचना नहुँदा व्यक्ति वा नेतृत्वले आफ्ना गल्तीहरू देख्न सक्दैन र सुधारको अवसर गुमाउँछ। यसले दीर्घकालमा जडता, भ्रष्टाचार र अकर्मण्यता बढाउँछ।
संगठनहरूमा नौला योजना र विचार रोकिएर पुरानै सोच दोहोरिन थाल्छ। व्यक्तिगत स्तरमा पनि आत्ममुग्धता र गलत आत्मविश्वास बढ्न सक्छ। त्यसैले आलोचना स्वस्थ समाजको आधार हो, जसले सन्तुलन, उत्तरदायित्व र पारदर्शिता कायम राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। आलोचनाको अभावले अन्ततः प्रणालीलाई कमजोर र अविश्वसनीय बनाइदिन्छ।
प्रशंसा गर्ने भीडले नेतृत्वलाई वास्तविकताबाट टाढा लैजान्छ। उनीहरू आफू सफल र लोकप्रिय छन् भन्ने भ्रममा बस्छन्, जबकि भित्री संरचना कमजोर हुँदै जान्छ। अन्ततः यसको असर सेवाग्राही र सर्वसाधारणले भोग्नुपर्छ।
सन्तुलनको आवश्यकता
यसको अर्थ प्रशंसा नै नराम्रो हो भन्ने होइन। प्रशंसा आवश्यक छ। तर, आवश्यक मात्रामा र उचित सन्दर्भमा। राम्रो कामको कदर हुनुपर्छ। तर, चापलुसी होइन, निष्पक्ष मूल्यांकन हुनुपर्छ। प्रशंसासँगै रचनात्मक आलोचना पनि स्वीकार्य हुनुपर्छ।
व्यक्तिगत स्तरमा पनि यही सन्तुलन लागू हुन्छ। आत्मसम्मान भएको व्यक्तिले प्रशंसा पाउँदा खुसी हुन्छ, तर त्यसमा निर्भर हुँदैन। उसले आलोचनाबाट सिक्छ र निरन्तर सुधारतर्फ लाग्छ।
सन्तुलनको यही दृष्टिकोणले व्यक्तिलाई मानसिक रूपमा स्थिर र परिपक्व बनाउँछ। जब प्रशंसा मात्र खोजिन्छ, व्यक्ति बाह्य स्वीकृतिमा निर्भर हुन थाल्छ, जसले आत्मविश्वास कमजोर बनाउँछ। तर आलोचनालाई मात्र ध्यान दिँदा निराशा र आत्मसन्देह बढ्न सक्छ। त्यसैले दुवैलाई समान रूपमा ग्रहण गर्ने क्षमता विकास गर्नु आवश्यक हुन्छ। सन्तुलित दृष्टिकोणले निर्णय क्षमता सुधार्छ र सम्बन्धहरू पनि स्वस्थ बनाउँछ।
कार्यक्षेत्रमा पनि यस्तो सन्तुलनले उत्पादकता बढाउँछ र टिमवर्कलाई मजबुत बनाउँछ। अन्ततः, जीवनमा प्रशंसा र आलोचना दुवैलाई शिक्षकको रूपमा स्वीकार गर्न सक्ने व्यक्ति नै दीर्घकालमा सफल, परिपक्व र आत्मनिर्भर बन्न सक्छ।
परिवर्तनको दिशातर्फ
समाज प्रशंसाको भोको हुनु हुँदैन। यदि योग्यता, क्षमता र कार्यसम्पादनको मूल्यांकन निष्पक्ष रूपमा हुन थाल्यो भने, जयजयकारको परम्परा स्वतः कमजोर हुन्छ। सत्ताले पनि आलोचनालाई दुश्मनी होइन, सुधारको अवसरको रूपमा लिन सिक्नुपर्छ। अन्धभक्तिलाई प्रोत्साहन गर्ने होइन, सत्य बोल्न सक्ने संस्कृतिको विकास गर्नुपर्छ।
शिक्षा, सञ्चार र सामाजिक व्यवहारमार्फत पनि यो सन्देश फैलाउन आवश्यक छ। प्रशंसा राम्रो हो, तर सत्यभन्दा ठूलो होइन। प्रशंसा मानवीय स्वभाव हो, तर यसको सन्तुलन नै यसको मूल्य हो। सीमाभन्दा बढी भयो भने यसले व्यक्ति, संस्था र समाजलाई कमजोर बनाउँछ। स्वस्थ समाज त्यो हो, जहाँ प्रशंसा हुन्छ तर चापलुसी हुँदैन; जहाँ सम्मान हुन्छ तर अन्धभक्ति हुँदैन; जहाँ मूल्यांकन निष्पक्ष हुन्छ र सत्य बोल्न डर हुँदैन।
यस्तो संस्कृतिको विकास भए मात्र, व्यक्तिको आत्मसम्मान पनि बलियो हुन्छ र समाजको संरचना पनि दिगो रूपमा सुदृढ बन्छ।
यस परिवर्तनको यात्रामा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष व्यक्तिगत चेतनाको विकास हो। प्रत्येक व्यक्तिले आफूभित्र आत्मविश्लेषण गर्ने बानी बसाल्न सकेमा मात्र समाजमा पनि निष्पक्ष मूल्यांकनको संस्कृति स्थापित हुन सक्छ। संस्थागत तहमा पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र खुला संवादलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। जब निर्णय प्रक्रिया स्पष्ट हुन्छ, तब प्रशंसा र आलोचना दुवै स्वाभाविक र अर्थपूर्ण बन्छन्। साथै, सञ्चार माध्यमले पनि सत्य, तथ्य र सन्तुलित दृष्टिकोणलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ, जसले अन्धभक्तिको सट्टा विवेकपूर्ण सोचलाई प्रोत्साहन गर्छ।
दीर्घकालमा यस्तो संस्कृतिले केवल व्यक्ति होइन, सम्पूर्ण प्रणालीलाई नै मजबुत बनाउँछ। नागरिक सचेत भएमा शक्ति सन्तुलित हुन्छ र गलत अभ्यासहरू आफैं कमजोर हुँदै जान्छन्। त्यसैले परिवर्तन बाहिरबाट मात्र होइन, भित्रबाट सुरु हुनुपर्छ। यही नै दिगो, न्यायपूर्ण र प्रगतिशील समाज निर्माणको आधार हो।
No comments:
Post a Comment