किन हुन्छ कल आएजस्तो, मोबाइल थर्किएजस्तो ?

रमेश बिहान अफिस जाँदै थिए। बसमा भीड थियो, सिट पाइएन। उभिएका उनलाई अचानक पाइन्टको खल्तीमा मोबाइल थर्किएको महसुस भयो। हतारहतार निकाले। कुनै कल थिएन, कुनै सन्देश पनि थिएन। केही मिनेटपछि फेरि उही अनुभूति भयो। यसपटक पनि स्क्रिन खाली थियो। उनले फोन साइलेन्टमा छ कि छैन भनेर जाँच गरे, नेटवर्क हेरे, तर सबै सामान्य थियो।

त्यो दिन साँझसम्म उनले पाँच–छ पटक फोन निकालेर हेरे। घर फर्किएपछि उनलाई एउटा प्रश्नले सताउन थाल्यो - 'आउदै नआएको  कल/म्यासेजको म किन प्रतीक्षा गरिरहेको छु?'

रमेशको अनुभव असाधारण होइन। स्मार्टफोन हाम्रो हात, खल्ती र दिमागको स्थायी साथी बनेसँगै संसारभरका लाखौं मानिसले यस्तै अनुभव गरिरहेका छन्। फोन नबजेको अवस्थामा पनि बजेजस्तो, नथर्किएको अवस्थामा पनि थर्किएजस्तो महसुस हुने यो अवस्थालाई मनोविज्ञानले 'फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोम' (Phantom vibration syndrome) भन्छ। यो केवल प्रविधिसँग जोडिएको सानो भ्रम मात्र होइन, आधुनिक मानव मस्तिष्क र डिजिटल जीवनशैलीबीचको बदलिँदो सम्बन्धको रोचक संकेत पनि हो।

एउटा यस्तो अवस्था, जहाँ मानिसलाई आफ्नो खल्तीमा भएको मोबाइल थर्किएको जस्तो महसुस हुन्छ, तर वास्तवमा त्यहाँ कुनै फोन वा म्यासेज आएको हुँदैन।

तपाईंलाई कहिल्यै यस्तो भएको छ? खल्तीमा मोबाइल थर्किएको जस्तो महसुस भयो, तुरुन्त फोन निकालेर हेर्नुभयो, तर न कुनै कल आएको हुन्छ, न कुनै सन्देश। केही समयपछि फेरि उस्तै अनुभूति दोहोरिन्छ। यदि यस्तो अनुभव भएको छ भने, तपाईं एक्लै हुनुहुन्न। फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोम धेरैलाई हुन्छ।

यो कुनै औपचारिक मानसिक रोग होइन, तर आधुनिक डिजिटल जीवनशैलीसँग जोडिएको एक रोचक मनोवैज्ञानिक अवस्था हो। स्मार्टफोन हाम्रो दैनिकीको अभिन्न हिस्सा बनेसँगै यस्तो अनुभूति विश्वभरका लाखौं मानिसले अनुभव गरिरहेका छन्।

मनोवैज्ञानिक दृष्टिले हेर्दा फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोमको मुख्य कारण हाम्रो मस्तिष्कको अपेक्षा र ध्यानको संयोजन हो। मानिसको मस्तिष्क सधैं महत्त्वपूर्ण संकेतहरू खोजिरहन्छ। जब हामी बारम्बार फोन, सन्देश वा सामाजिक सञ्जालका नोटिफिकेसनहरूको प्रतीक्षामा हुन्छौं, मस्तिष्क त्यसप्रति अत्यधिक संवेदनशील बन्छ। परिणामस्वरूप, कपडाको हल्का घर्षण, मांसपेशीको सामान्य चलायमान अवस्था वा बाहिरी कुनै सानो स्पर्शलाई पनि फोनको भाइब्रेसन ठान्न सक्छ।

यसलाई मनोविज्ञानमा “फाल्स पोजिटिभ परसेप्सन” अर्थात् वास्तविकताभन्दा फरक संकेतलाई अर्थपूर्ण सन्देशका रूपमा व्याख्या गर्ने प्रवृत्तिसँग पनि जोडेर हेरिन्छ। सरल भाषामा भन्नुपर्दा, मस्तिष्कले नभएको संकेतलाई पनि भएको जस्तो अर्थ लगाइदिन्छ।

यो अवस्थाको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष डिजिटल निर्भरता हो। आज धेरै मानिसको सामाजिक सम्बन्ध, काम, व्यवसाय र मनोरञ्जन स्मार्टफोनमै केन्द्रित छ। कुनै सन्देश छुट्ने हो कि, कसैले सम्पर्क गरेको छ कि, कुनै महत्त्वपूर्ण सूचना आएको छ कि भन्ने चिन्ताले मानिसलाई निरन्तर सतर्क बनाइरहेको हुन्छ। मनोवैज्ञानिकहरूले यसलाई 'हाइपरभिजिलेन्स' अर्थात् अत्यधिक सतर्कताको अवस्था भन्छन्। यही सतर्कताले कहिलेकाहीँ भ्रमपूर्ण अनुभूति जन्माउँछ।

फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोमलाई ‘फियर अफ मिसिङ आउट’ (FOMO) सँग पनि जोडेर हेरिन्छ। सामाजिक सञ्जालको युगमा मानिसहरू कुनै सूचना, अवसर वा सामाजिक गतिविधिबाट पछि पर्न नचाहने मनोवृत्तिमा बाँचेका छन्। खास-खास भेला, भेटघाटमा आफू छुटिन्छ की भन्ने धेरैलाई लाग्छ। यस्तो मानसिक दबाबले नोटिफिकेसनप्रति निर्भरता बढाउँछ र मस्तिष्कले फोनको उपस्थितिलाई अत्यधिक महत्त्व दिन थाल्छ।

अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि स्वास्थ्यकर्मी, विद्यार्थी, पत्रकार, व्यवस्थापक तथा निरन्तर सम्पर्कमा रहनुपर्ने पेसाका व्यक्तिहरूमा यस्तो अनुभव अपेक्षाकृत बढी पाइन्छ। यसको अर्थ, फोनको प्रयोगको मात्रा र मानसिक संलग्नताबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध हुन सक्छ।

यद्यपि, फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोम सामान्यतया गम्भीर मानसिक समस्या होइन। तर यो हाम्रो जीवनमा डिजिटल प्रविधिले कति गहिरो मनोवैज्ञानिक प्रभाव पारेको छ भन्ने संकेत भने अवश्य हो। यदि यस्तो अनुभूति बारम्बार हुन थालेको छ भने फोनको नोटिफिकेसन कम गर्ने, निश्चित समयमा मात्र सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्ने, डिजिटल डिटक्स अपनाउने तथा सचेत रूपमा वर्तमान क्षणमा केन्द्रित रहने अभ्यास उपयोगी हुन सक्छ।

अन्ततः, फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोम केवल नबजेको फोनको भ्रम मात्र होइन। यो आधुनिक मानव मस्तिष्क र डिजिटल प्रविधिबीच विकसित भएको नयाँ सम्बन्धको मनोवैज्ञानिक प्रतिबिम्ब हो। हाम्रा अघि एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न छ - के हामी फोन प्रयोग गरिरहेका छौं वा फोनले हाम्रो ध्यानलाई प्रयोग गरिरहेको छ ?

***

फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोममाथि पछिल्ला दुई दशकमा विभिन्न मनोवैज्ञानिक अध्ययन भएका छन्। यो शब्द पहिलो पटक सन् २००३ मा अमेरिकी पत्रकार तथा लेखक रोबर्ट डी जोनासले प्रयोग गरेको मानिन्छ। त्यसपछि यसले वैज्ञानिकहरूको ध्यान तान्यो।

सबैभन्दा चर्चित अध्ययनमध्ये एक सन् २०१० मा मिशेल ड्रोइन र उनका सहकर्मीहरूले गरेका थिए। उनीहरूले विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूमाझ गरेको सर्वेक्षणमा अधिकांश सहभागीले जीवनमा कम्तीमा एकपटक फोन नबजेको अवस्थामा पनि भाइब्रेसन महसुस गरेको बताएका थिए। अनुसन्धानले यस्तो अनुभूति स्मार्टफोनको अत्यधिक प्रयोग र नोटिफिकेसनप्रतिको मनोवैज्ञानिक अपेक्षासँग सम्बन्धित रहेको निष्कर्ष निकालेको थियो।

त्यसअघि सन् २००७ मा माइकल रोथबर्ग नेतृत्वको टोलीले अमेरिकाका अस्पतालमा कार्यरत चिकित्सक र स्वास्थ्यकर्मीमाथि अध्ययन गरेको थियो। अध्ययनमा करिब दुईतिहाइभन्दा बढी सहभागीले फ्यान्टम भाइब्रेसन अनुभव गरेको बताएका थिए। निरन्तर सम्पर्कमा रहनुपर्ने र आपत्कालीन कलको प्रतीक्षामा बस्नुपर्ने व्यक्तिहरूमा यो अनुभव बढी देखिएको थियो।

मनोवैज्ञानिकहरूले यसलाई सिग्नल डिटेक्सन थ्योरीमार्फत व्याख्या गर्छन्। जब मस्तिष्क कुनै संकेत (फोनको कल वा म्यासेज) को प्रतीक्षामा अत्यधिक केन्द्रित हुन्छ, तब सामान्य शारीरिक संवेदना, जस्तै कपडाको घर्षण, मांसपेशीको हल्का चलायमान अवस्था वा स्नायुको सूक्ष्म प्रतिक्रियालाई पनि फोनको भाइब्रेसनका रूपमा गलत अर्थ लगाउन सक्छ। अर्थात् यो भ्रम होइन, बरु मस्तिष्कले संकेत पहिचान गर्ने प्रक्रियामा गरेको एउटा 'गलत अनुमान' हो।

यसैले फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोमलाई आधुनिक डिजिटल युगले जन्माएको मनोवैज्ञानिक अनुकूलनका रूपमा हेरिन्छ।

***

फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोम आफैंमा गम्भीर मानसिक रोग होइन। त्यसैले कहिलेकाहीँ फोन नबज्दा पनि बजेजस्तो महसुस हुनु सामान्य मानिन्छ। तर यो अनुभव बारम्बार हुन थालेको छ भने त्यसलाई बेवास्ता गर्नु पनि उचित हुँदैन, किनकि यसले हाम्रो डिजिटल बानी र मानसिक अवस्थाबारे संकेत दिन सक्छ।

मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार यस्तो अनुभूति बढ्दै जानु प्रायः डिजिटल निर्भरता, तनाव, कामको दबाब वा निरन्तर उपलब्ध रहनुपर्ने मानसिक बोझसँग सम्बन्धित हुन सक्छ। यदि कुनै व्यक्तिले दिनभरि फोन चेक गरिरहन्छ, नोटिफिकेसन नआए पनि बारम्बार स्क्रिन हेर्छ वा सन्देश छुट्ने डरले बेचैन हुन्छ भने फ्यान्टम भाइब्रेसन एउटा चेतावनी संकेत हुन सक्छ।

यसले प्रत्यक्ष रूपमा स्वास्थ्यमा ठूलो क्षति नपुर्‍याए पनि दीर्घकालमा ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता घटाउन सक्छ। मानिस वर्तमान काम वा कुराकानीभन्दा फोनतर्फ बढी सचेत हुन थाल्छ। परिवार, साथीभाइ वा कार्यालयमा समेत मानसिक रूपमा "अनलाइन" रहने अवस्था विकसित हुन सक्छ। यसले तनाव, थकान र उत्पादकतामा समेत असर पार्न सक्छ।

यद्यपि सतर्क हुनु भनेको डराउनु होइन। बरु आफ्नो डिजिटल व्यवहारलाई समीक्षा गर्ने अवसरका रूपमा यसलाई लिन सकिन्छ। फोनको अनावश्यक नोटिफिकेसन बन्द गर्ने, निश्चित समयमा मात्र सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्ने, सुत्नुअघि मोबाइलबाट टाढा रहने तथा दिनको केही समय डिजिटल डिटक्स गर्ने अभ्यास उपयोगी हुन सक्छ।

यदि फ्यान्टम भाइब्रेसनसँगै अत्यधिक चिन्ता, निद्रामा समस्या, ध्यान केन्द्रित गर्न कठिनाइ वा दैनिक जीवनमा असर पार्ने अन्य लक्षण पनि देखिन थालेका छन् भने मनोवैज्ञानिक वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग परामर्श लिनु उपयुक्त हुन्छ। 

अन्ततः फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोमले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ, हाम्रो मस्तिष्क प्रविधिसँग यति नजिकिएको छ कि कहिलेकाहीँ वास्तविकता र अपेक्षाबीचको सीमारेखा नै धमिलो हुन थाल्छ। त्यसैले फोनको होइन, आफ्नै ध्यान र मानसिक सन्तुलनको व्यवस्थापनमा सचेत हुनु आजको आवश्यकता बनेको छ।

***