Showing posts with label साभार. Show all posts
Showing posts with label साभार. Show all posts

Sunday, November 22, 2026

हाम्रो एकाग्रता किन कमजोर ? (किताबका कुरा)

के तपाईंले कहिल्यै सोच्नुभएको छ, दिनको ८ देखि १० घण्टासम्म कडा मेहनत गर्दा पनि जीवनमा किन अपेक्षित प्रगति गर्न सकिरहनुभएको छैन? 

बिहान आँखा खुल्नासाथ सबैभन्दा पहिले मोबाइलको स्क्रिन हेर्नुहुन्छ। काम गरिरहेका बेला प्रत्येक पाँच मिनेटमा ह्वाट्सएप, इन्स्टाग्राम वा इमेल जाँच गर्नुहुन्छ। राति ओछ्यानमा पल्टिएपछि भने मनमा एउटै कुरा खेलिरहन्छ -  आज पनि दिनभरि काम गरेर थाकियो, तर सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण काम नै पूरा भएन।

यदि तपाईंको दैनिकी पनि यस्तै छ भने अब सचेत हुने बेला आएको छ। किनकि तपाईं एउटा यस्तो अदृश्य समस्याको सिकार भइरहनुभएको हुन सक्छ, जसले विस्तारै तपाईंको करिअर, आम्दानी र मानसिक क्षमतालाई कमजोर बनाइरहेको छ। 

आज हामी एउटा यस्तो पुस्तकबारे चर्चा गर्दै छौँ, जसले संसारका सफल र प्रभावशाली व्यक्तिहरूलाई अरूभन्दा फरक बनाउने काम गर्ने तरिका सिकाउँछ। त्यसैले यो लेख यतिसम्म पढेर नछाड्नुहोला, अन्त्यसम्म पढ्नुहोला। यसमा समेटिएका विचारले तपाईंले काम गर्ने शैली र जीवनलाई हेर्ने दृष्टिकोण नै बदल्न सक्छन्।

हामी अमेरिकाको जर्जटाउन विश्वविद्यालयका कम्प्युटर साइन्सका प्राध्यापक तथा न्युयोर्क टाइम्सका बेस्टसेलर लेखक क्याल न्युपोर्टको चर्चित पुस्तक ‘डीप वर्क : रुल्स फर फोकस्ड सक्सेस इन अ डिस्ट्र्याक्टेड वर्ल्ड’ अर्थात् ‘ध्यान भड्काउने संसारमा एकाग्रतासहित सफल हुने नियमहरु’ बारे कुरा गर्दै छौँ।

एकछिन रोकिएर आफैंलाई एउटा इमानदार प्रश्न सोध्नुहोस्। पछिल्लो पटक मोबाइल नछोई, कुनै सूचना नहेरी र कसैसँग कुराकानी नगरी लगातार एक घण्टासम्म एउटै काममा पूर्ण ध्यान केन्द्रित गर्नुभएको कहिले थियो? 

सायद तपाईंलाई सम्झन पनि गाह्रो भइरहेको होला। सम्झिए पनि त्यो निकै पुरानो कुरा हुन सक्छ। आजको डिजिटल संसारमा हाम्रो ध्यान सबैभन्दा मूल्यवान् सम्पत्तिमध्ये एक बनेको छ। ठूला प्रविधि कम्पनीहरूले तपाईंको ध्यान आफूतिर तान्न अर्बौं रुपैयाँ खर्च गरिरहेका छन्। यसका लागि उनीहरूले संसारकै तीक्ष्ण दिमाग भएका मानिसलाई काममा लगाएका छन्। उनीहरूको उद्देश्य एउटै छ - तपाईंले हरेक केही मिनेटमा मोबाइल उठाउनुहोस् र उनीहरूका एप खोलिरहनुहोस्। हामी पनि थाहै नपाई यो जालमा फसिरहेका छौँ।

क्याल न्युपोर्टले आफ्नो पुस्तकमा एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा उठाएका छन्। अहिलेको संसारमा मानिसहरू दुई समूहमा विभाजित हुँदै गएका छन्। एउटा समूह त्यस्तो छ, जो दिनभरि व्यस्त देखिन्छ तर खास उपलब्धि हासिल गर्न सक्दैन। बिहानदेखि साँझसम्म उनीहरूलाई फुर्सद हुँदैन। तर वर्षको अन्त्यमा फर्केर हेर्दा देखाउनलायक ठूलो उपलब्धि केही हुँदैन। अर्को समूह त्यस्तो छ, जसले गहिरो एकाग्रतासहित काम गर्ने कला सिकेको छ। उनीहरू दिनमा तीन–चार घण्टा मात्रै काम गरे पनि त्यस अवधिमा यति गहिरो ध्यान केन्द्रित गर्छन् कि अरूले पूरै हप्ता लगाएर गर्ने काम उनीहरूले त्यही समयमा पूरा गर्न सक्छन्। 

यो पुस्तकको मूल सन्देश पनि यही हो - धेरै समय काम गर्नु मात्रै सफलता होइन, कति एकाग्रताका साथ काम गरिन्छ भन्ने कुरा बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

डीप वर्क र श्यालो वर्कबीचको भिन्नता

त्यसो भए आफ्नो छरिएको ध्यानलाई कसरी एउटै लक्ष्यमा केन्द्रित गर्न सकिन्छ? त्यसअघि क्याल न्युपोर्टले प्रयोग गरेका दुईवटा महत्त्वपूर्ण शब्द बुझौँ। ती हुन्– डीप वर्क र श्यालो वर्क।

पहिले श्यालो वर्क अर्थात् सतही कामबारे बुझौँ। श्यालो वर्क भन्नाले त्यस्तो काम बुझिन्छ, जसका लागि धेरै मानसिक शक्ति वा गहिरो एकाग्रताको आवश्यकता पर्दैन। ध्यान अन्यत्र हुँदा पनि यस्ता काम गर्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि, इमेलको सामान्य जवाफ दिनु, कुनै स्पष्ट उद्देश्यबिनाको बैठकमा सहभागी हुनु, ह्वाट्सएपमा सन्देश पठाउनु वा अरूको सन्देश अगाडि सार्नु, तथ्यांक प्रविष्ट गर्नु र काम गर्दागर्दै सामाजिक सञ्जाल चलाउनु आदि सतही काम हुन्। 

यस्ता कामको सबैभन्दा ठूलो समस्या के हो भने यसले हामीलाई आफूले धेरै काम गरिरहेको छु भन्ने भ्रम पैदा गर्छ। तर वास्तविकता फरक हुन्छ। यस्ता कामले न नयाँ सीप विकास गर्छन्, न त कुनै ठूलो मूल्य सिर्जना गर्न मद्दत गर्छन्। सामान्य तालिम दिएपछि अरू व्यक्तिले पनि सजिलै गर्न सक्ने काम यिनै हुन्।

अब डीप वर्क अर्थात् गहिरो काम बुझौँ। कुनै पनि भट्कावबिना आफ्नो सम्पूर्ण मानसिक क्षमता एउटै कठिन र महत्त्वपूर्ण काममा लगाउनु नै डीप वर्क हो। जस्तै, जटिल सफ्टवेयरको कोड लेख्नु, पुस्तक वा अनुसन्धानपत्र तयार गर्नु, व्यवसायको कठिन समस्या समाधान गर्नु, कुनै प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षाको तयारी गर्नु वा नयाँ सीप गहिराइमा पुगेर सिक्नु। यस्ता काम गर्न सजिलो हुँदैन। यसका लागि दिमागले निकै मेहनत गर्नुपर्छ। तर यही कामले तपाईंलाई आफ्नो क्षेत्रमा दक्ष र अरूभन्दा फरक बनाउँछ।

यसलाई दुईवटा वास्तविक उदाहरणबाट बुझौँ। पहिलो उदाहरण माइक्रोसफ्टका संस्थापक बिल गेट्सको हो। उनी कम्पनीको प्रमुख कार्यकारी अधिकृत हुँदा संसारभरिका अनेक जिम्मेवारी थिए। त्यसका बाबजुद पनि उनी वर्षमा दुई पटक विशेष अभ्यास गर्थे, जसलाई ‘थिंक विक’ अर्थात् सोच्ने सप्ताह भनिन्थ्यो। त्यस अवधिमा उनी एक साताका लागि बाहिरी संसारबाट अलग हुन्थे। एउटा शान्त स्थानमा रहेको कुटीमा बसेर किताब पढ्थे, अनुसन्धानपत्र अध्ययन गर्थे र भविष्यका योजनाबारे गहिरिएर सोच्थे। त्यहाँ परिवारका सदस्य, साथीभाइ, फोन, इमेल र इन्टरनेटको पहुँच हुँदैनथ्यो। उनको त्यो एकान्त अध्ययन र चिन्तनको समयले माइक्रोसफ्टका महत्त्वपूर्ण रणनीति तथा प्रविधिको भविष्यबारे सोच्न सहयोग गरेको थियो।

दोस्रो उदाहरण चर्चित लेखिका जेके रोलिङको हो। सन् २००७ मा उनी आफ्नो चर्चित 'ह्यारी पोटर' शृंखलाको अन्तिम तथा महत्त्वपूर्ण पुस्तक ‘ह्यारी पोटर एन्ड द डेथ्ली ह्यालोज’ लेख्दै थिइन्। त्यतिबेला उनी संसारभरि चर्चित भइसकेकी थिइन्। घरमा बालबालिकाको चहलपहल, सञ्चारमाध्यमका फोन र दैनिक जिम्मेवारीका कारण उनलाई लेख्न कठिन भइरहेको थियो। त्यसपछि उनले एउटा विशेष निर्णय गरिन्। उनले स्कटल्यान्डको एडिनबर्गस्थित बाल्मोरल होटलमा एउटा कोठा बुक गरिन्। हरेक बिहान होटल पुग्थिन्, मोबाइल बन्द गर्थिन् र बाहिरी संसारसँगको सम्पर्क तोडेर लेखनमा केन्द्रित हुन्थिन्। अन्ततः उनले त्यही होटलको कोठामा बसेर आफ्नो पुस्तक पूरा गरिन्। यी उदाहरणले एउटा कुरा स्पष्ट पार्छन् - महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हासिल गर्न प्रतिभा मात्रै पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई सही दिशामा लगाउने एकाग्रता पनि आवश्यक हुन्छ।

अब आफ्नो हिजोको दिन सम्झनुहोस्। तपाईंले काम वा पढाइमा बिताउनुभएको कुल समयमध्ये कति समय गहिरो एकाग्रतासहित काम गर्नुभयो र कति समय सामान्य काम तथा भट्कावमा बिताउनुभयो? यहाँ धेरैको मनमा एउटा प्रश्न आउन सक्छ। म त एकैपटक धेरै काम गर्न सक्छु। पढ्दै गर्दा सन्देश पनि हेर्छु, कार्यालयको काम गर्दै गर्दा गीत पनि बदल्छु र फेरि तत्कालै आफ्नो काममा फर्कन्छु। यसले के फरक पार्छ र?

ध्यान भंग हुँदा दिमागमा के हुन्छ?

यदि तपाईं पनि यस्तै सोच्नुहुन्छ भने अब ध्यानसँग सम्बन्धित एउटा वैज्ञानिक अवधारणा बुझ्न आवश्यक छ। सन् २००९ मा व्यवसायसम्बन्धी प्राध्यापक सोफी लेरोयले मानिसको ध्यान र काम गर्ने क्षमताबारे अनुसन्धान गर्दै ‘अटेन्सन रेसिड्यु’ अर्थात् ध्यानको अवशेष भन्ने अवधारणा अघि सारिन्।

यसलाई एउटा उदाहरणबाट बुझौँ। मानौँ, तपाईं एउटा महत्त्वपूर्ण परियोजनामा काम गरिरहनुभएको छ। त्यही बेला मोबाइलको स्क्रिन बल्छ र ह्वाट्सएपमा सन्देश आउँछ। तपाईं काम रोकेर सन्देश पढ्न थाल्नुहुन्छ। तपाईंलाई लाग्छ, जम्मा ३० सेकेन्ड मात्रै त मोबाइल हेरेको हुँ। तर समस्या त्यति सामान्य हुँदैन। 

एउटा काम अधुरै छाडेर अर्को काममा जाँदा तपाईंको ध्यानको केही हिस्सा अझै पहिलो काममै अड्किरहेको हुन्छ। अर्थात् शरीर र आँखा नयाँ काममा पुगे पनि दिमागको एउटा हिस्सा पुरानै काममा अल्झिरहेको हुन्छ। त्यसपछि फेरि मोबाइल राखेर पुरानै काममा फर्किँदा पनि दिमाग तत्काल पूर्ण एकाग्रतामा आउन सक्दैन। अधुरो कामको प्रभावले ध्यान भंग गरिरहन्छ। त्यसैले कामबीच बारम्बार आउने अवरोधले एकाग्रता कमजोर बनाउँछ र कामको गुणस्तर घटाउँछ।

अब आफैं विचार गर्नुहोस्, तपाईंले हरेक १०-१५ मिनेटमा मोबाइल वा इमेल जाँच गरिरहनुभयो भने दिनभरि एकपटक पनि पूर्ण क्षमताका साथ काम गर्न सक्नुहुन्न। बिहानदेखि साँझसम्म व्यस्त रहँदा पनि मानसिक रूपमा थकित हुने तर उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल नहुने कारणमध्ये यो पनि एउटा हो।

क्याल न्युपोर्टको पुस्तकले एउटा महत्त्वपूर्ण सिद्धान्त अघि सार्छ, काममा बिताएको समय र त्यस अवधिमा कायम गरिएको एकाग्रताको तीव्रताले नै उच्च गुणस्तरको काम उत्पादन गर्छ। अर्थात् तपाईं कति घण्टा काममा बस्नुभयो भन्ने मात्रै महत्त्वपूर्ण होइन, ती घण्टामा कति गहिरो ध्यान केन्द्रित गर्नुभयो भन्ने कुरा निर्णायक हुन्छ। यदि तपाईं १० घण्टा काममा बस्नुभयो तर एकाग्रता कमजोर रह्यो भने त्यसको प्रतिफल अपेक्षाकृत कम हुन सक्छ। अर्कोतर्फ, कसैले तीन घण्टा पूर्ण एकाग्रताका साथ काम गर्‍यो भने उसले तपाईंको भन्दा धेरै राम्रो नतिजा दिन सक्छ।

गहिरो एकाग्रतासहित काम गर्ने चार नियम

अब मुख्य प्रश्न आउँछ - चारैतिर सूचना, सामाजिक सञ्जाल, फोन र अनेक जिम्मेवारीले घेरिएको आजको जीवनमा डीप वर्कलाई कसरी आफ्नो दैनिकीको हिस्सा बनाउने? यसका लागि क्याल न्युपोर्टले पुस्तकमा चारवटा महत्त्वपूर्ण नियम बताएका छन्। यी नियम केवल सुन्ने होइन, व्यवहारमा उतार्ने प्रयास गर्नुहोस्।

पहिलो नियम हो - गहिरो काम गर्ने निश्चित प्रणाली बनाउनुहोस्। लेखकका अनुसार आज मन लाग्यो भन्दैमा तीन घण्टा एकाग्र भएर काम गर्छु भनेर बस्नु पर्याप्त हुँदैन। किनकि हाम्रो इच्छाशक्ति असीमित हुँदैन। यसलाई मोबाइलको ब्याट्रीसँग तुलना गर्न सकिन्छ। बिहान उठ्दा ब्याट्री पूर्ण चार्ज भएजस्तै हाम्रो इच्छाशक्ति पनि तुलनात्मक रूपमा बलियो हुन्छ। तर दिनभरि सानातिना निर्णय लिँदै जाँदा त्यो क्रमशः कमजोर हुँदै जान्छ। त्यसैले डीप वर्कलाई इच्छाशक्तिको भरमा नछाड्नुहोस्। यसलाई नियमित बानी र दैनिक कार्यतालिकाको हिस्सा बनाउनुहोस्।

लेखकले यसका लागि विभिन्न तरिका बताएका छन्। तीमध्ये धेरै मानिसका लागि उपयोगी हुन सक्ने एउटा तरिका हो - रिदमिक फिलोसोफी अर्थात् लयबद्ध कार्यशैली। यसको अर्थ हो, हरेक दिन निश्चित समय र निश्चित स्थानमा गहिरो काम गर्ने बानी बसाल्नु। उदाहरणका लागि, बिहान ६ बजेदेखि ८ः३० बजेसम्मको समय आफ्नो सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कामका लागि छुट्याउनुहोस्। यो समयलाई आफ्नो क्यालेन्डरमा निश्चित गर्नुहोस्। यस अवधिमा मोबाइल अर्को कोठामा राख्नुहोस्, साइलेंट मोडमा राख्नुहोस्, आवश्यक नपरे इन्टरनेट बन्द गर्नुहोस् र ढोका बन्द गरेर काममा केन्द्रित हुनुहोस्।

हरेक दिन यो नियम पालना गर्नुभएको दिन क्यालेन्डरमा एउटा चिह्न लगाउनुहोस्। केही दिनपछि त्यस्ता चिह्नको लामो शृंखला बन्नेछ। त्यसपछि तपाईंको लक्ष्य एउटै हुनुपर्छ - यो शृंखला नटुटोस्। काम सुरु गर्नुअघि केही नियम पनि बनाउनुहोस्। जस्तै, टेबलमा पानीको बोतल राख्ने, एक कप चिया वा कफी पिउने र आगामी दुई घण्टामा के काम पूरा गर्ने भनेर स्पष्ट योजना बनाउने। यस्ता साना तयारीले दिमागलाई अब एकाग्र भएर काम गर्ने समय सुरु भयो भन्ने संकेत दिन्छन्।

दोस्रो नियम हो - बोरियतलाई स्वीकार गर्नुहोस्। यो कुरा सुन्दा अनौठो लाग्न सक्छ। तर आजका युवाका लागि यो निकै महत्त्वपूर्ण छ। एकछिन सोच्नुहोस्, अहिले हामीलाई १० सेकेन्डको खाली समय पनि बिताउन कठिन हुन्छ। बैंकको लाइनमा बस्नुपर्‍यो भने मोबाइल निकाल्छौँ। ट्राफिक बत्ती रातो भयो भने मोबाइल हेर्छौँ। लिफ्ट चढ्दा होस् वा कसैलाई पर्खिंदा, हात स्वतः मोबाइलतिर पुग्छ। यहाँसम्म कि शौचालय जाँदासमेत मोबाइल साथमै लैजान्छौँ। यसरी हामीले आफ्नो दिमागलाई एउटा बानी बसालिरहेका छौँ। अलिकति खाली समय भयो कि तुरुन्तै सामाजिक सञ्जाल, भिडियो वा अन्य सामग्रीबाट मनोरञ्जन खोज्ने।

यसको असर के हुन्छ भने जब हामी कुनै कठिन वा केही समयसम्म ध्यान दिनुपर्ने काम गर्न बस्छौँ, दिमागले छिट्टै त्यसबाट उम्कन खोज्छ। मोटा किताब पढ्दा, कोडिङ गर्दा वा हिसाबकिताब गर्दा केही मिनेटमै दिक्क लाग्न थाल्छ। अनि मोबाइल हेर्ने इच्छा जाग्छ। क्याल न्युपोर्टको सुझाव छ – दिमागलाई बलियो बनाउन बोरियत सहने क्षमता पनि विकास गर्नुपर्छ। दिनमा केही समय जानाजानी केही नगरी बिताउनुहोस्। कसैलाई पर्खिरहनुभएको छ भने मोबाइल ननिकाल्नुहोस्। शान्त भएर बस्नुहोस्, वरिपरिको वातावरण नियाल्नुहोस् वा आफ्नै विचारमा डुब्नुहोस्।

लेखकले अर्को एउटा महत्त्वपूर्ण सुझाव पनि दिएका छन्। त्यो हो - इन्टरनेटबाट विश्राम लिनुभन्दा एकाग्रताबाट विश्राम लिनुहोस्। सामान्यतया हामी दिनभरि काम गर्छौं र बीचबीचमा इन्टरनेट चलाउनका लागि कामबाट विश्राम लिन्छौँ। लेखकले यसको ठीक उल्टो गर्न सुझाएका छन्। दिनभरि इन्टरनेट चलाउने समय पहिल्यै निश्चित गर्नुहोस्। जस्तै, बिहान ११ देखि ११ः३० बजेसम्म र साँझ ६ देखि ६ः३० बजेसम्म। त्यसबाहेक अन्य समयमा जतिसुकै इच्छा भए पनि इन्टरनेट नचलाउने अभ्यास गर्नुहोस्। 

काम गरिरहेका बेला कुनै कुरा गुगलमा खोज्नुपर्ने भयो भने तत्काल इन्टरनेट नखोली त्यसलाई कागजमा टिपेर राख्नुहोस्। आफ्नो निर्धारित इन्टरनेट समय आएपछि मात्रै खोज्नुहोस्। यसरी बिस्तारै दिमागलाई हरेक क्षण नयाँ सूचना खोज्ने र भट्किने बानीबाट मुक्त गर्न सकिन्छ।

तेस्रो नियम हो - सामाजिक सञ्जालको प्रयोगलाई नियन्त्रण गर्नुहोस्। यहाँ आत्तिनुपर्ने आवश्यकता छैन। क्याल न्युपोर्टले मोबाइल फुटाल्नुपर्छ वा सबै सामाजिक सञ्जालका खाता बन्द गरेर हिमालय जानुपर्छ भनेका होइनन्। उनको सुझाव व्यावहारिक छ। उनका अनुसार धेरै मानिसले सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्दा ‘एनिबेनिफिट एप्रोच’ अपनाउँछन्। अर्थात् कुनै एपबाट एक प्रतिशत मात्रै फाइदा हुन्छ भने पनि त्यसलाई मोबाइलमा राखिरहन्छन्। उदाहरणका लागि, पुराना साथीको तस्बिर हेर्न पाइन्छ वा केहीबेर मनोरञ्जन गर्न पाइन्छ भने त्यही कारणले एप हटाउँदैनन्। तर त्यही एपले दिनको तीन घण्टा समय खाइरहेको हुन सक्छ।

लेखक यस्तो सोच बदल्न सुझाव दिन्छन्। उनी ‘क्राफ्ट्सम्यान एप्रोच’ अर्थात् कुशल कारीगरको दृष्टिकोण अपनाउन भन्छन्। एउटा दक्ष सिकर्मीले आफ्नो औजार राख्ने बाकसमा कामका लागि आवश्यक औजार मात्रै राख्छ। काम नलाग्ने वा अनावश्यक औजार बाकसबाट हटाउँछ। हामीले पनि आफ्नो जीवनमा यही सिद्धान्त अपनाउनुपर्छ। सबैभन्दा पहिले आफ्नो जीवनका मुख्य लक्ष्य स्पष्ट पार्नुहोस्। जस्तै, करिअरमा प्रगति गर्ने, राम्रो स्वास्थ्य कायम राख्ने र परिवारलाई पर्याप्त समय दिने। 

त्यसपछि मोबाइलमा भएका हरेक एपलाई हेरेर आफैंलाई प्रश्न गर्नुहोस् - के इन्स्टाग्राम वा फेसबुकमा घण्टौँ बिताउँदा मेरो करिअरमा उल्लेखनीय फाइदा भइरहेको छ? के यसले मेरो आम्दानी बढाइरहेको छ? के यसले मेरा सम्बन्धलाई बलियो बनाइरहेको छ? यदि कुनै एपले तपाईंका महत्त्वपूर्ण लक्ष्यमा खास योगदान गरिरहेको छैन भने त्यसको प्रयोगबारे पुनर्विचार गर्नुपर्छ।

लेखकले यसका लागि ३० दिनको एउटा अभ्यास पनि सुझाएका छन्। सामाजिक सञ्जालका एपहरू मोबाइलबाट हटाउनुहोस्। कसैलाई जानकारी दिनु पर्दैन। सामाजिक सञ्जाल छाड्दै छु भनेर पोस्ट गर्नुपर्ने पनि छैन। लगातार ३० दिन ती एपबाट टाढा रहनुहोस्। 

त्यसपछि आफैंलाई दुईवटा प्रश्न सोध्नुहोस्। पहिलो, तपाईं सामाजिक सञ्जालबाट टाढा हुँदा के संसारको काम रोकियो? दोस्रो, तपाईंको अनुपस्थितिले अरूलाई खासै फरक पार्‍यो? धेरैजसो अवस्थामा यसको जवाफ हुँदैन भन्ने नै हुन्छ। यसले सामाजिक सञ्जाल हाम्रो जीवनको अनिवार्य आवश्यकता होइन भन्ने कुरा बुझ्न मद्दत गर्छ। त्यसपछि यसको प्रयोगलाई आफ्नो आवश्यकता र प्राथमिकताअनुसार सीमित गर्न सकिन्छ।

चौथो नियम हो - अनावश्यक सतही काम घटाउनुहोस्। लेखकले आफ्नो दिनबाट अनावश्यक काम हटाउन दुईवटा उपयोगी विधि बताएका छन्। पहिलो हो, टाइम ब्लकिङ अर्थात् समयलाई निश्चित कामका लागि छुट्याउने विधि। हरेक बिहान काम सुरु गर्नुअघि डायरी वा क्यालेन्डर लिनुहोस्। बिहान ८ बजेदेखि राति ८ बजेसम्मको समयलाई साना–साना खण्डमा विभाजन गर्नुहोस्। 

प्रत्येक समयखण्डमा कुन काम गर्ने भन्ने पहिल्यै तय गर्नुहोस्। उदाहरणका लागि, बिहान ९ देखि ११ बजेसम्म परियोजना 'ए' मा गहिरो काम गर्ने, ११ देखि ११ः३० बजेसम्म इमेल र फोनको जवाफ दिने तथा ११ः३० देखि दिउँसो १ः३० बजेसम्म परियोजना 'बी' मा काम गर्ने। यसरी दिनको हरेक समयलाई कुनै न कुनै कामका लागि छुट्याउँदा अनावश्यक रूपमा समय बित्ने सम्भावना कम हुन्छ। बीचमा कुनै आकस्मिक काम आइपरेमा आत्तिनु पर्दैन। आफ्नो कार्यतालिकालाई आवश्यकताअनुसार मिलाउन सकिन्छ। मुख्य कुरा, हरेक समय के गर्ने भन्ने स्पष्ट योजना हुनुपर्छ।

दोस्रो विधि हो, निश्चित कार्यतालिका र काम बन्द गर्ने अभ्यास। आफ्नो काम सक्ने निश्चित समय तोक्नुहोस्। उदाहरणका लागि, साँझ ६ बजे। जब तपाईंलाई ६ बजेपछि काम बन्द गर्नुपर्छ भन्ने थाहा हुन्छ, तब दिनभरि उपलब्ध समयलाई बढी प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न थाल्नुहुन्छ। किनकि समय सीमित छ भन्ने बोधले कामप्रतिको एकाग्रता र गति दुवै बढाउँछ। साँझ ६ बजे काम बन्द गर्नुअघि एउटा निश्चित प्रक्रिया पूरा गर्नुहोस्। भोलि गर्नुपर्ने कामको सूची बनाउनुहोस्। इमेल बन्द गर्नुहोस्, ल्यापटप बन्द गर्नुहोस् र आजको काम सकिएको घोषणा गर्नुहोस्। 

त्यसपछि रातभरि कार्यालयका सन्देश जाँच्ने वा कामकै चिन्ता गरिरहने बानी छाड्नुहोस्। दिमागलाई पूर्ण विश्राम दिनुहोस्। यसले भोलिपल्ट नयाँ ऊर्जा र एकाग्रताका साथ काम गर्न मद्दत गर्छ।

आफ्नो समय र ध्यान आफैं नियन्त्रण गर्नुहोस्

साथीहरू, यो सबै कुराको अन्त्यमा म तपाईंहरूलाई एउटा प्रश्न सोध्न चाहन्छु। आँखा बन्द गरेर कल्पना गर्नुहोस्, आजभन्दा १० वा २० वर्षपछि तपाईं आफ्नो जीवनको एउटा यस्तो मोडमा उभिनुभएको छ, जहाँबाट पछाडि फर्केर बितेका दिन सम्झिरहनुभएको छ। त्यतिबेला के तपाईंलाई सन् २०२६ मा इन्स्टाग्रामको कुन रिल हेरेर हाँस्नुभएको थियो भन्ने याद आउला? कसको पोस्टमा के कमेन्ट गर्नुभएको थियो वा कुन वेब सिरिज हेर्न रातभरि जाग्नुभएको थियो भन्ने सम्झना रहला?

सायद रहँदैन। त्यतिबेला तपाईंलाई याद रहने कुरा अर्कै हुनेछ। तपाईंले आफ्नो अमूल्य समय र अद्भुत मानसिक क्षमताको प्रयोग गरेर के निर्माण गर्नुभयो? कुन काममा दक्षता हासिल गर्नुभयो? आफ्नो परिवार र समाजका लागि के योगदान दिनुभयो? आजको कोलाहलपूर्ण र भट्कावले भरिएको संसारमा गहिरो एकाग्रतासहित काम गर्ने क्षमता एउटा विशेष शक्ति बनेको छ। यो क्षमता अहिले धेरै मानिसमा कमजोर हुँदै गएको छ। जसले यसलाई विकास गर्न सक्छ, उसले आफ्नो क्षेत्रमा अरूभन्दा उत्कृष्ट काम गर्ने अवसर पाउँछ।

त्यसैले हरेक सूचनाको आवाजसँगै कठपुतलीझैँ चल्ने भीडको हिस्सा नबन्नुहोस्। आफ्नो समय, ध्यान र दिमागलाई आफ्नै नियन्त्रणमा राख्न सिक्नुहोस्। अरूले तपाईंको ध्यान कहाँ लगाउने भनेर निर्धारण नगरून्। तपाईं आफैंले आफ्नो प्राथमिकता तय गर्नुहोस्।

यदि यो लेखले तपाईंलाई आफ्नो काम गर्ने शैलीबारे सोच्न बाध्य बनाएको छ भने प्रतिक्रिया लेख्न नबिर्सनुहोला।  सन्देश तपाईंका साथीभाइ र आफन्तसम्म पनि पुर्‍याउनुहोस्। विशेषगरी, सधैं ‘मेहनत त धेरै गर्छु, तर समय नै पुग्दैन’ भन्ने कुनै साथी वा भाइलाई भन्नुस्। एउटा प्रतिबद्धता गर्नुस् - ‘म गहिरो एकाग्रतासहित काम गर्न तयार छु।’

(‘डीप वर्क : रुल्स फर फोकस्ड सक्सेस इन अ डिस्ट्र्याक्टेड वर्ल्ड’पुस्तकको एउटा अडियो बुकको टेक्स्टलाई सम्पादनसहित नेपाली भावानुवाद)

Thursday, November 12, 2026

निर्णयले जीवन बदल्ने सात सूत्र

तपाइँ बारम्बार भन्नुहुन्छ - 'मैले जीवनमा यो गर्नु छ, गर्नै छ, गर्छु गर्छु।' तर हरेक भेटमा तपाइँले यसो भनिरहँदा म सोध्छु - 'के कारण गर्न सक्नुभएन ?' तपाइँसँग जवाफ रेडिमेड हुन्छन्, यो कारण त्यो कारण। यदि मैले भनेँ कि आजसम्म तपाईंले गर्न नसक्नुभएका कामको कारण डर होइन, बरु तपाईंले आफैं बनाएको बहाना हो भने ? 

यो कुरा एउटा यस्तो पुस्तकले भन्छ, जसका विश्वभर एक करोडभन्दा बढी प्रति बिक्री भइसकेका छन्। पुस्तकभित्र लुकेको सत्य तीतो पनि छ र स्वतन्त्र बनाउने खालको पनि। तीतो यस अर्थमा कि यो कुरा बुझिसकेपछि तपाईंसँग बहाना बनाउने ठाउँ बाँकी रहँदैन। स्वतन्त्र बनाउने यस अर्थमा कि जुन दिन तपाईंले यो कुरा बुझ्नुहुन्छ, त्यस दिनदेखि अरूले के भन्लान् भन्ने डरले तपाईंलाई रोक्न सक्दैन।

यदि तपाईंले कहिल्यै कसैको चित्त दुख्ला वा कोही रिसाउला भन्ने डरले आफ्नो सपना त्याग्नुभएको छ भने यो लेखलाई अन्तिमसम्म पढ्नुस्। किनकि अन्त्यमा म तपाईंलाई एउटा यस्तो प्रश्न दिनेछु, जसले आज राति तपाईंलाई सोच्न बाध्य बनाउनेछ।

आज हामीले चर्चा गर्न लागेको पुस्तक हो, ‘The Courage to Be Disliked’, अर्थात् ‘अरूलाई मन नपर्ने हुन सक्ने साहस’। यो पुस्तक जापानका दुई लेखक इचिरो किशिमी र फुमिताके कोगाले लेखेका हुन्। इचिरो किशिमी दार्शनिक हुन्। उनले लामो समयसम्म अल्फ्रेड एडलरको मनोविज्ञानको अध्ययन गरेका छन्। अर्का लेखक फुमिताके कोगाले यही गहिरो दर्शनलाई सहज संवादको शैलीमा प्रस्तुत गरेका छन्।

अब एडलर को हुन् त?

उनी अस्ट्रियाका मनोवैज्ञानिक हुन्, जो सिग्मन्ड फ्रायडकै समयमा थिए। फ्रायडको मान्यता थियो, मानिसको वर्तमान व्यवहारलाई उसको विगतले निर्धारण गर्छ। तर एडलरले यसमा असहमति जनाउँदै भने, मानिस आफ्नो विगतको कैदी होइन। यही फरक सोचबाट विकास भएको मनोविज्ञानलाई आज एडलरियन मनोविज्ञान भनिन्छ।

यो पुस्तक सन् २०१३ मा जापानमा प्रकाशित भएको थियो। त्यसपछि बिस्तारै विश्वका दर्जनौँ भाषामा अनुवाद भयो। आज यसका एक करोडभन्दा बढी प्रति बिक्री भइसकेका छन्। यस पुस्तकको प्रस्तुतिशैली निकै फरक छ। यो कुनै गह्रौँ सिद्धान्तले भरिएको पुस्तक होइन। यो दुई व्यक्तिबीचको बहस हो। एकातिर शान्त स्वभावका दार्शनिक छन् भने अर्कोतिर जीवनदेखि दिक्क भएका, रिसले भरिएका एक युवा छन्। ती युवा दार्शनिकका कुरालाई गलत साबित गर्न आएका हुन्छन्।

पाँच रातसम्म यी दुईबीच चल्ने बहस नै पुस्तकको मुख्य विषय हो। सबैभन्दा रमाइलो कुरा के छ भने ती युवाले उठाउने प्रश्न तपाईंको मनमा पनि आउन सक्छन्। जस्तैः यी त भन्नका लागि मात्रै हुन्, मेरो परिस्थिति तपाईंलाई के थाहा? के यस्तो सोच्नु स्वार्थी हुनु होइन र?

आजको भेटमा म तपाईंलाई यो पुस्तकका सातवटा महत्त्वपूर्ण विचारबारे बताउनेछु। प्रत्येक विचारले तपाईंलाई केही न केही सोच्न बाध्य बनाउनेछ। तर यी सातवटै विचार अन्तिमसम्म सुन्नुभयो भने आफ्नो जीवनलाई हेर्ने दृष्टिकोण पहिलेको जस्तो रहने छैन।

त्यसैले सुरु गरौँ। पहिलो विचारले नै तपाईंको सोचको जग हल्लाउन सक्छ।

पहिलो विचार : तपाईंलाई विगतले होइन, उद्देश्यले अगाडि बढाउँछ। 

पुस्तकको सुरुवात नै एउटा चकित पार्ने कुराबाट हुन्छ। युवा भन्छन्, मानिस कहिल्यै बदलिँदैन। तर दार्शनिकको जवाफ हुन्छ, मानिस बदलिन सक्छ।

अब सोच्नुहोस्, हामी आफैंसँग कस्ता कुरा गर्छौँ?

मेरो बाल्यकाल कठिन भएकाले म यस्तो भएको हुँ। कसैले धोका दिएकाले म अरूलाई विश्वास गर्न सक्दिनँ। घरको अवस्था राम्रो नभएकाले म जीवनमा अगाडि बढ्न सकिनँ।

एडलर यी सबै सोचसँग असहमत छन्।

यहाँ दुईवटा शब्द बुझ्न आवश्यक छ। पहिलो हो ‘कारण र परिणाम’ अर्थात् कजालिटी। फ्रायडको सोच यही थियो कि आज हामीसँग जे भइरहेको छ, त्यसको कारण हाम्रो विगतमा हुन्छ। दोस्रो शब्द हो ‘उद्देश्यवाद’ अर्थात् टेलियोलोजी। एडलर भन्छन्, मानिस विगतका घटनाले धकेलिएका कारण मात्र अगाडि बढ्दैन। बरु उसले प्राप्त गर्न खोजेको उद्देश्यले उसलाई अगाडि बढाउँछ।

अब यसलाई एउटा उदाहरणबाट बुझौँ, जुन पुस्तकमा पनि उल्लेख गरिएको छ।

मानौँ, तपाईं एउटा क्याफेमा बसिरहनुभएको छ। त्यही बेला वेटरको गल्तीले तपाईंको कपडामा तातो कफी पोखिन्छ। तपाईं रिसले चिच्याउन थाल्नुहुन्छ। 

सामान्य सोचअनुसार कफी पोखिएकाले तपाईंलाई रिस उठेको हो। तर एडलरको प्रश्न फरक छ। के कफी पोखिएकै कारण तपाईंलाई रिस उठेको हो? कि आफ्नो कुरा मनाउन र अर्को व्यक्तिलाई दबाब दिन तपाईंले रिसलाई प्रयोग गर्नुभएको हो?

पुस्तकले यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा भन्छ, रिस एउटा औजार हो। तपाईंले रिसलाई प्रयोग गर्नुभएको हो, रिसले तपाईंलाई नियन्त्रण गरेको होइन।

अर्को उदाहरण पनि बुझौँ।

पुस्तकमा एउटा यस्तो व्यक्तिको चर्चा छ, जसलाई अरू मानिसको अगाडि जाँदा आफ्नो अनुहार रातो हुने डर छ। यही कारणले ऊ कसैसँग खुलेर कुरा गर्न सक्दैन।

तर एडलरको दृष्टिकोणबाट हेर्दा यसको वास्तविक कारण अर्कै हुन सक्छ। यदि उसले कसैलाई आफ्नो मनको कुरा भन्यो र उताबाट अस्वीकार भयो भने ऊ निकै दुःखी हुन सक्छ। त्यसैले अनुहार रातो हुने डरलाई उसले मानिसहरूसँग नजिकिनबाट बच्ने बहाना बनाएको हुन सक्छ।

अब सोच्नुहोस्, यो डरको पछाडि के छ? अस्वीकार हुने डर।

यही डरका कारण हामी आफैंले बनाएको पर्खालभित्र लुकेर बस्छौँ।

अब यसलाई आफ्नो जीवनसँग जोडेर हेर्नुहोस्। तपाईंले महिनौँदेखि ‘भोलिदेखि सुरु गर्छु’ भन्दै टारिरहेको काम के साँच्चै समय नभएर रोकिएको हो? कि त्यो काम सुरु गर्दा असफल भएँ भने बहाना बनाउने ठाउँ बाँकी रहँदैन भन्ने डरले रोकिएको हो?

एडलरको एउटा महत्त्वपूर्ण भनाइ यही हो, कुनै पनि अनुभव आफैँमा हाम्रो सफलता वा असफलताको कारण हुँदैन। त्यस अनुभवबाट हामीले के अर्थ निकाल्छौँ, त्यसैले हाम्रो व्यक्तित्व र व्यवहारलाई आकार दिन्छ।

दुई जना मानिस एउटै किसिमको कठिन परिस्थितिबाट गुज्रिन सक्छन्। एक जनाले त्यसलाई आफ्नो कमजोरी बनाउँछ भने अर्कोले त्यही अनुभवलाई आफ्नो शक्ति बनाउँछ। फरक घटना भएको होइन, फरक त उनीहरूले त्यस घटनाबाट निकालेको अर्थमा हुन्छ।

तर एउटा कुरा स्पष्ट पारौँ। यसको अर्थ तपाईंले भोगेको पीडा झुटो हो वा तपाईंसँग भएको घटना तपाईंको गल्ती हो भन्ने होइन। पीडा वास्तविक हुन्छ। पुस्तकले भन्न खोजेको कुरा यति मात्र हो कि विगतले तपाईंलाई त्यतिबेलासम्म बाँध्न सक्दैन, जबसम्म तपाईं आफैँ त्यसलाई आफ्नो बन्धन बनाउनुहुन्न।

त्यसैले आज राति आफैंलाई एउटा प्रश्न सोध्नुहोस्, ‘म कुन कामबाट बच्न आफ्नो विगतलाई बहाना बनाइरहेको छु?’

यसको जवाफ अलि तीतो हुन सक्छ। तर परिवर्तनको सुरुवात यहीँबाट हुन्छ।

अब दोस्रो विचारले हामी बदलिन चाहँदाचाहँदै पनि किन बदलिन सक्दैनौँ भन्ने कुरा बताउँछ।

दोस्रो विचार : तपाईं बदलिन चाहनुहुन्छ, तर बदलिनु किन कठिन हुन्छ?

युवाले दार्शनिकलाई सीधा प्रश्न गर्छन्, यदि मानिस बदलिन सक्छ भने सबै मानिस किन बदलिँदैनन्?

यहाँ दार्शनिकले निकै गहिरो कुरा बताउँछन्। एडलरले यसलाई जीवनशैली अर्थात् 'लाइफस्टाइल' भनेका छन्। यहाँ जीवनशैली भन्नाले तपाईंले लगाउने लुगा वा खानेकुरा भन्ने बुझिँदैन। यसको अर्थ तपाईंको सोच्ने तरिका र व्यवहार गर्ने बानी हो। तपाईं संसारलाई कसरी हेर्नुहुन्छ र आफैंलाई कसरी बुझ्नुहुन्छ भन्ने कुरा यसैभित्र पर्छ।

एडलरका अनुसार हामीले यो सोच्ने तरिका आफैंले रोजेका हुन्छौँ। प्रायः बाल्यकालको सुरुवाती वर्षमा यस्तो सोच विकास हुन्छ। र, जुन कुरा हामीले रोजेका हुन्छौँ, त्यसलाई फेरि बदल्न पनि सक्छौँ।

तर त्यसो भए हामी किन बदलिँदैनौँ?

पुस्तकको जवाफ सरल छ, मानिसलाई परिवर्तनभन्दा परिचित अवस्थामै बस्न सजिलो लाग्छ।

सोच्नुहोस्, तपाईं आफ्नो दुःखी जीवनसँग परिचित हुनुहुन्छ। त्यहाँ के हुन्छ, कसरी हुन्छ भन्ने तपाईंलाई थाहा छ। जीवन असहज भए पनि त्यसमा एउटा सुरक्षा महसुस भइरहेको हुन्छ। तर परिवर्तनको अर्थ हो, नचिनेको बाटोमा हिँड्नु। त्यहाँ असफल हुने जोखिम हुन्छ। अरूको मजाकको पात्र बन्ने सम्भावना हुन्छ।

पुस्तकले यहाँ एउटा चसक्क लाग्ने कुरा भन्छ, तपाईंलाई आफ्नो अहिलेको अवस्था मन पर्दैन। तर पनि तपाईं त्यही अवस्थासँग टाँसिएर बसिरहनुभएको छ। किनकि नयाँ जीवनको डर पुरानो दुःखभन्दा ठूलो भएको छ। यही ठाउँमा पुस्तकले ‘जीवनका झुट’ अर्थात् लाइफ लाइजको चर्चा गर्छ। यसको अर्थ हामीले आफ्नो वास्तविक जिम्मेवारीबाट बच्न बनाउने बहाना हो।

मेरो भाग्य नै खराब छ। मैले अवसर नै पाइनँ। परिवारले अगाडि बढ्न दिएन।

हामी यस्ता बहानालाई सत्य मान्न थाल्छौँ, किनकि तिनलाई सत्य मान्न सजिलो हुन्छ। तर जब तपाईं आफ्नो जीवनमा भएका सबै समस्याको दोष अरूलाई दिनुहुन्छ, तब आफ्नो जीवनको नियन्त्रण पनि उनीहरूकै हातमा सुम्पिनुहुन्छ।

राम्रो कुरा के छ भने एडलर भन्छन्, यदि तपाईंले आफ्नो जीवनशैली आफैंले रोज्नुभएको हो भने त्यसलाई आजैबाट बदल्न पनि सक्नुहुन्छ। यसका लागि वर्षौँको तयारी वा लामो समयको प्रतीक्षा आवश्यक छैन। आवश्यक छ त केवल एउटा निर्णय।

अहिलेसम्म हामीले बुझ्यौँ, हाम्रो जीवन धेरै हदसम्म हाम्रै छनोटबाट निर्माण हुन्छ। तर यदि परिवर्तन यति सजिलो छ भने जीवनको सबैभन्दा ठूलो समस्या के हो त? यसको जवाफ तेस्रो विचारमा छ।

तेस्रो विचार : अरूसँग तुलना गर्ने बानी छोड्नुहोस्।

पुस्तकको एउटा ठूलो दाबी छ, मानिसका अधिकांश समस्या अरूसँगको सम्बन्धबाट उत्पन्न हुन्छन्।

सोच्नुहोस्, तपाईंलाई आफ्नो तलब कहिले कम लाग्छ? जब तपाईंको साथीले तपाईंभन्दा धेरै कमाएको थाहा पाउनुहुन्छ। आफ्नो घर कहिले सानो लाग्छ? जब आफन्तको ठूलो घर देख्नुहुन्छ। आफ्नो अनुहार वा शरीरप्रति असन्तुष्टि कहिले बढ्छ? जब सामाजिक सञ्जालमा अरूको आकर्षक तस्बिर देख्नुहुन्छ।

यदि तपाईं एक्लै कुनै जंगलमा बस्नुभएको भए आफ्नो उचाइ, तलब वा घरको आकारप्रति त्यति धेरै चिन्ता गर्नुहुन्थ्यो होला र? समस्या तब सुरु हुन्छ, जब तपाईंको अगाडि अर्को व्यक्ति आउँछ र तपाईं आफूलाई ऊसँग तुलना गर्न थाल्नुहुन्छ।

एडलरले यसका लागि दुईवटा शब्द प्रयोग गरेका छन्।

पहिलो हो ‘न्यूनताको अनुभूति’ अर्थात् इन्फेरिओरिटी फिलिङ। यसको अर्थ आफू अरूभन्दा कमजोर वा कम भएको महसुस गर्नु हो। एडलर यसलाई नराम्रो मान्दैनन्। उनका अनुसार यही अनुभूतिले मानिसलाई अगाडि बढ्न प्रेरित गर्न सक्छ। ‘म अहिलेभन्दा अझ राम्रो बन्न सक्छु’ भन्ने सोचले नै मेहनत गर्ने प्रेरणा दिन्छ।

तर दोस्रो अवस्था खतरनाक हुन्छ। यसलाई ‘न्यूनताबोधको जटिलता’ अर्थात् इन्फेरिओरिटी कम्प्लेक्स भनिन्छ। जब मानिसले आफ्नो कमजोरीलाई अगाडि बढ्ने प्रेरणा बनाउनुको सट्टा बहाना बनाउन थाल्छ, त्यतिबेला यस्तो अवस्था पैदा हुन्छ।

म अंग्रेजी बोल्न सक्दिनँ, त्यसैले केही गर्न सक्दिनँ। मसँग पैसा छैन, त्यसैले मेरो जीवन यस्तै रहन्छ। यसको उल्टो रूप पनि हुन्छ, जसलाई ‘श्रेष्ठताबोधको जटिलता’ अर्थात् सुपेरिओरिटी कम्प्लेक्स भनिन्छ।

भित्रबाट आफूलाई कमजोर ठान्ने मानिसले बाहिरबाट आफूलाई ठूलो देखाउने प्रयास गर्छ। ठूलाठूला कुरा गर्नु, आफ्नो चिनजानको धाक लगाउनु, हरेक कुरामा आफ्ना उपलब्धि सुनाउनुजस्ता व्यवहार भित्रको हीनभावना लुकाउने उपाय हुन सक्छन्।

पुस्तकले भन्छ, जो मानिस साँच्चिकै आत्मविश्वासी हुन्छ, उसलाई आफ्नो प्रशंसा आफैं गरिरहनुपर्ने आवश्यकता हुँदैन।

त्यसो भए यसको समाधान के हो?

एडलर भन्छन्, अरूभन्दा माथि वा तल हुने सोच त्यागेर सबैलाई बराबरीको दृष्टिले हेर्न सिक्नुपर्छ।

हामी जीवनलाई एउटा सिँढीका रूपमा हेर्छौँ। धनी माथि, गरिब तल। हाकिम माथि, कर्मचारी तल। परीक्षामा पहिलो हुने माथि, असफल हुने तल। तर एडलरका अनुसार सबै मानिस बराबर हुन्। बराबर हुनुको अर्थ सबै मानिस एकै किसिमका हुनु होइन। तपाईं फरक हुनुहुन्छ, म फरक छु। तर फरक हुनुको अर्थ कोही ठूलो र कोही सानो हुनु होइन।

त्यसो भए तुलना कससँग गर्ने त?

पुस्तकको जवाफ निकै सुन्दर छ। अरूसँग होइन, आफ्नो आदर्श रूपसँग तुलना गर्नुहोस्। तपाईंको प्रतिस्पर्धा अरूसँग होइन, हिजोको आफ्नै अवस्थासँग हो।

अब चौथो विचार सुनौँ। यसले तपाईंले सायद जीवनभर पछ्याइरहेको एउटा कुरामाथि नै प्रश्न उठाउँछ।

चौथो विचार : अरूको प्रशंसाको भोको बन्नु नै तपाईंको बन्धन हो।

यो कुरा सुन्दा धेरैलाई अप्ठ्यारो लाग्न सक्छ। किनकि हाम्रो हुर्काइ नै यस्तै वातावरणमा भएको हुन्छ। 

शर्माजीको छोरालाई हेर। मानिसले के भन्लान्? हाम्रो इज्जतको सवाल छ। इन्जिनियर बन, डाक्टर बन, सरकारी जागिर खाऊ। त्यसपछि विवाह गर, बच्चा जन्माऊ। 

यही क्रम पछ्याउँदै हामी आफ्नो जीवन बिताउँछौँ। तर यस क्रममा हामी आफैंले के चाहेका थियौँ भन्ने कुरा बिर्सिन्छौँ। एडलरका अनुसार यसको जड हो, अरूबाट स्वीकृति र प्रशंसा पाउने चाहना। बाल्यकालदेखि नै हामीलाई सिकाइन्छ, राम्रो काम गरे पुरस्कार पाइन्छ, नराम्रो काम गरे गाली खाइन्छ। यही पुरस्कार र सजायको व्यवस्थाबीच हामी हुर्किन्छौँ। तर ठूलो भएपछि पनि हामी हाकिम, समाज र भीडबाट त्यही पुरस्कार र प्रशंसा खोजिरहन्छौँ।

यहाँ पुस्तकले एउटा चकित पार्ने कुरा भन्छ, प्रशंसा गर्नु पनि एक प्रकारको नियन्त्रण हुन सक्छ। जब आफूभन्दा माथिल्लो पदमा रहेको व्यक्तिले तल्लो पदमा रहेको व्यक्तिलाई ‘स्याबास, राम्रो गर्‍यौ’ भन्छ, त्यसमा एउटा लुकेको सन्देश हुन सक्छ– तिमीले राम्रो गर्‍यौ कि गरेनौ भन्ने निर्णय म गर्छु।

बिस्तारै अर्को व्यक्ति काम गर्नुभन्दा प्रशंसा पाउनकै लागि काम गर्न थाल्छ।

त्यसो भए एडलरको सुझाव के हो त?

प्रशंसाको ठाउँमा कृतज्ञता व्यक्त गर्नुहोस्। ‘स्याबास’ भन्नुको सट्टा ‘धन्यवाद, तपाईंले गर्दा मलाई निकै सहयोग भयो’ भन्नुहोस्। यसमा कोही ठूलो वा सानो हुँदैन। यसले बराबरी र आत्मीयताको भावना विकास गर्छ।

अब पुस्तकको नामसँग जोडिएको त्यो वाक्यमा जाऔँ, जसका कारण यो पुस्तक यति चर्चित भएको छ।

युवाले दार्शनिकलाई सोध्छन्, त्यसो भए मलाई कसैले मन पराउँदैन भने पनि वास्ता नगर्ने? दार्शनिकको जवाफ हुन्छ, कसैले तपाईंलाई मन पराउँदैन भने त्यसको अर्थ तपाईं आफ्नै सिद्धान्तअनुसार जीवन बाँचिरहनुभएको हुन सक्छ।

यो कुरा गहिरिएर सोच्नुहोस्। कसैले तपाईंलाई मन पराउँदैन भन्दैमा तपाईं गलत हुनुहुन्छ भन्ने हुँदैन। कहिलेकाहीँ त्यसले तपाईं अरूको इच्छाअनुसार होइन, आफ्नै मान्यताअनुसार जीवन बिताइरहनुभएको छ भन्ने देखाउँछ।

यदि तपाईं सबैलाई खुसी राख्न चाहनुहुन्छ भने हरेक व्यक्तिको इच्छाअनुसार आफूलाई बदल्नुपर्ने हुन्छ। यसको परिणाम के हुन्छ भने तपाईं न अरू कसैको आफ्नै व्यक्ति बन्न सक्नुहुन्छ, न आफ्नै।

तपाईंले जतिसुकै राम्रो काम गरे पनि कोही न कोही तपाईंलाई मन नपराउने व्यक्ति अवश्य हुन्छ। तर एउटा कुरा स्पष्ट पारौँ। यसको अर्थ अरूसँग असभ्य व्यवहार गर्नुहोस् वा जानाजानी अरूलाई चिढ्याउनुहोस् भन्ने होइन।

पुस्तकले भन्न खोजेको कुरा यति हो कि कसैलाई रिस उठ्ला वा चित्त दुख्ला भन्ने डरले आफ्नो जीवनका ठूला निर्णय नलिनुहोस्। अरूलाई मन नपर्ने जोखिम उठाउने साहस नै स्वतन्त्रताको मूल्य हो। त्यसैले आफैंलाई सोध्नुहोस्, ‘आज म कुन निर्णय अरूले के भन्लान् भन्ने डरले टारिरहेको छु?’

त्यो जागिर छोड्ने निर्णय हुन सक्छ। आफ्नै व्यवसाय सुरु गर्ने सोच हुन सक्छ। कुनै सम्बन्ध अन्त्य गर्ने निर्णय हुन सक्छ। अथवा मनले चाहेको बाटो रोज्ने कुरा हुन सक्छ। यदि अहिले नै तपाईंको मनमा कुनै जवाफ आएको छ भने कमेन्टमा यति मात्र लेख्नुहोस्, ‘म तयार छु।’ म हेर्न चाहन्छु, कति जना मानिस साँच्चिकै स्वतन्त्र हुन तयार हुनुहुन्छ।

अब पाँचौँ विचारतर्फ जाऔँ। यो कुरा बुझ्नुभयो भने तपाईंको आधाभन्दा बढी तनाव आजै कम हुन सक्छ।

पाँचौँ विचार : यो कसको जिम्मेवारी हो?

तपाईंको धेरैजसो तनावको कारण के हुन्छ? अरूले के सोच्लान्, के भन्लान् र कस्तो प्रतिक्रिया देलान् भन्ने चिन्ता।

एडलरले यसका लागि एउटा उपयोगी उपाय दिएका छन्। यसलाई पुस्तकमा ‘कामको विभाजन’ अर्थात् टास्क सेपरेसन भनिएको छ। यसको नियम एउटा मात्र छ। कुनै कामको अन्तिम परिणाम कसले भोग्नुपर्छ? जसले परिणाम भोग्नुपर्छ, त्यो काम उसैको जिम्मेवारी हो।

एउटा उदाहरण लिऔँ। तपाईंको बच्चाले पढाइ गरिरहेको छैन। यसले तपाईंलाई चिन्तित बनाएको छ। तर पढ्ने जिम्मेवारी कसको हो? बच्चाको। नपढेको परिणाम कसले भोग्छ? बच्चाले।

त्यसैले पढ्ने वा नपढ्ने निर्णय उसको जिम्मेवारी हो।

त्यसो भए के अभिभावक चुपचाप बस्ने त? होइन। तपाईंले उसलाई पढाइ किन आवश्यक छ भनेर बुझाउन सक्नुहुन्छ। सहयोग चाहिएको बेला आफू साथमा रहेको बताउन सक्नुहुन्छ। तर जबरजस्ती गर्न मिल्दैन। पुस्तकमा एउटा भनाइ छ, तपाईं घोडालाई पानी भएको ठाउँसम्म लैजान सक्नुहुन्छ, तर उसलाई पानी पिउन बाध्य बनाउन सक्नुहुन्न।

अब यसलाई आफ्नो जीवनमा लागू गरेर हेर्नुहोस्। तपाईं कुनै काम गर्नुहुन्छ। कसैले त्यसको प्रशंसा गर्छ, कसैले आलोचना गर्छ। तर उनीहरूको प्रतिक्रिया तपाईंको नियन्त्रणमा हुँदैन। उनीहरूले के सोच्छन् भन्ने कुरा उनीहरूकै जिम्मेवारी हो। त्यसका लागि रातभरि चिन्ता गरेर आफ्नो निद्रा बिगार्नु भनेको अरूको जिम्मेवारी पनि आफ्नै टाउकोमा बोक्नु हो।

यो नियम दुवैतर्फ लागू हुन्छ।

जब तपाईं कसैको जीवनमा उसको अनुमति वा चाहनाबिना हस्तक्षेप गर्नुहुन्छ, उसलाई के गर्नुपर्छ, कसरी बाँच्नुपर्छ भनेर निर्देशन दिनुहुन्छ, तब तपाईं उसको जिम्मेवारीमा प्रवेश गरिरहनुभएको हुन्छ। धेरैजसो सम्बन्धमा झगडा सुरु हुनुको कारण पनि यही हो। हामी अरूको काममा हस्तक्षेप गर्छौँ वा अरूलाई आफ्नो काममा हस्तक्षेप गर्न दिन्छौँ।

पुस्तकले भन्छ, मानिसका सम्बन्धहरू प्रायः यसैले बिग्रिन्छन्। तर एउटा कुरा बुझ्न जरुरी छ। यो सबै सुनेपछि कतिपयलाई लाग्न सक्छ, यसको अर्थ अरूको वास्ता नै नगर्ने हो? होइन। कामको विभाजन भनेको सम्बन्धको अन्त्य होइन, बरु सम्बन्धको सुरुवात हो। तपाईंले आफ्नो जिम्मेवारी र अरूको जिम्मेवारी छुट्याएपछि सहयोग गर्न सक्नुहुन्छ। तर अन्तिम निर्णय गर्ने अधिकार सम्बन्धित व्यक्तिकै हुन्छ।

त्यसो भए के हामी यसरी एक्लो हुन्छौँ त? यसको जवाफ छैटौँ विचारमा छ। मेरो विचारमा यो पुस्तककै सबैभन्दा सुन्दर पक्ष हो। 

छैटौँ विचार : खुसीको वास्तविक रहस्य सम्बन्ध र योगदानमा छ।

अहिलेसम्मका कुरा सुन्दा एडलरले सबैबाट टाढा भएर आफ्नै इच्छाअनुसार बाँच्नुपर्छ भनेका हुन् कि जस्तो लाग्न सक्छ। तर उनको भनाइ त्यस्तो होइन। एडलरको मुख्य विचार हो, सामुदायिक भावना। अर्थात् म अरूसँग जोडिएको छु र यो संसारको एउटा हिस्सा हुँ भन्ने अनुभूति। पुस्तकका अनुसार खुसीको वास्तविक रहस्य यहीँ लुकेको छ।

खुसी हुनु भनेको आफू अरूको काम आइरहेको छु भन्ने अनुभूति गर्नु हो। यसलाई एडलरले योगदान भनेका छन्।तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा छ। आफ्नो योगदान देखाउनका लागि मात्र काम गर्नु हुँदैन। यदि तपाईं अरूको प्रशंसा पाउनकै लागि सहयोग गर्नुहुन्छ भने त्यो फेरि स्वीकृति र प्रशंसाको भोक मात्र हो।

वास्तविक योगदान त्यो हो, जसबाट तपाईंलाई भित्रैदेखि आफ्नो उपस्थितिले कसैलाई फाइदा पुगेको अनुभूति हुन्छ। चाहे अरू कसैले त्यसबारे थाहा पाओस् वा नपाओस्।

त्यसो भए यो सबै कसरी सम्भव हुन्छ?

पुस्तकले तीनवटा कुरा बताएको छ, जुन एकअर्कासँग जोडिएका छन्। पहिलो, आफूलाई स्वीकार गर्नु।

आफ्ना कमजोरीसहित आफूलाई स्वीकार गर्नुहोस्। यहाँ पुस्तकले एउटा सुन्दर भिन्नता देखाएको छ। आफूलाई स्वीकार गर्नु र आफू अहिले जस्तो छु, त्यस्तै भएर सन्तुष्ट भई बस्नु एउटै कुरा होइन। आफूलाई स्वीकार गर्नुको अर्थ हो, ‘म अहिले जहाँ छु, त्यहीँबाट अगाडि बढ्न सुरु गर्छु।’

दोस्रो, अरूमाथि विश्वास गर्नु।

कुनै स्वार्थ वा फाइदा खोजेर होइन, अरू मानिसलाई पनि आफ्नो साथीका रूपमा हेर्नुहोस्। उनीहरूलाई शत्रु होइन, सहयात्री ठान्नुहोस्। यसमा धोका खाने जोखिम अवश्य हुन्छ। तर पुस्तकले भन्छ, विश्वासबिना गहिरो सम्बन्ध निर्माण हुन सक्दैन।

तेस्रो, अरूका लागि योगदान गर्नु।

यी तीनवटै कुरा एकअर्कामा जोडिएका छन्। जब तपाईं आफूलाई स्वीकार गर्नुहुन्छ, तब अरूमाथि विश्वास गर्न सक्नुहुन्छ। जब अरूमाथि विश्वास गर्नुहुन्छ, तब खुलेर सहयोग गर्न सक्नुहुन्छ। र जब अरूलाई सहयोग गर्नुहुन्छ, तब आफ्नो महत्त्व र उपयोगिता महसुस गर्नुहुन्छ। यसले आफूलाई स्वीकार गर्न झन् सजिलो बनाउँछ।

एडलरका अनुसार मानिसको जीवनमा तीनवटा प्रमुख सम्बन्ध हुन्छन्– काम, मित्रता र प्रेम।

हाम्रा धेरैजसो समस्या यिनै तीनवटा सम्बन्धमा उत्पन्न हुन्छन्। र यी सबैको समाधान एउटै हो, एकअर्कालाई ठूलो वा सानो नठानी बराबरीको सम्बन्ध निर्माण गर्नु।

अब सोच्नुहोस्, तपाईंको जीवनका सबैभन्दा राम्रा क्षण कुन-कुन हुन्? त्यो दिन, जुन दिन तपाईंले कुनै पुरस्कार पाउनुभयो? कि त्यो दिन, जुन दिन तपाईंले कसैलाई सहयोग गर्नुभयो र उसको अनुहारमा सन्तुष्टि देख्नुभयो? धेरैजसो मानिसको जवाफ दोस्रो हुन्छ। एडलरले भन्न खोजेको कुरा पनि यही हो। 

अब अन्तिम विचारतर्फ जाऔँ। मेरो विचारमा यो पुस्तककै सबैभन्दा गहिरो कुरा यही हो।

सातौँ विचार : जीवन एउटा नृत्य हो, कुनै गन्तव्य होइन।

हामी सबै जीवनलाई एउटा सीधा रेखाका रूपमा हेर्छौँ। पहिले पढाइ, त्यसपछि जागिर, त्यसपछि घर, विवाह र अनि बल्ल खुसी। हामी सोचिरहेका हुन्छौँ, यो कुरा प्राप्त भएपछि म खुसी हुन्छु। जागिरमा बढुवा भएपछि, गाडी किनेपछि वा ऋण तिरेपछि जीवन सहज हुन्छ। तर एउटा लक्ष्य प्राप्त गरेपछि अर्को लक्ष्य अगाडि आइहाल्छ।

पुस्तकले यही सोचलाई चुनौती दिन्छ।

दार्शनिक भन्छन्, जीवन कुनै सीधा रेखा होइन। यो त धेरै साना-साना क्षणहरूको शृङ्खला हो। यसलाई बुझाउन उनले नृत्यको उदाहरण दिएका छन्। नृत्य गर्ने मानिस कहाँ पुग्न चाहन्छ? कतै पनि होइन। नृत्यको उद्देश्य कुनै गन्तव्यमा पुग्नु होइन, नृत्य गर्नु नै हो। नृत्यका प्रत्येक पाइला र प्रत्येक चाल आफैँमा पूर्ण हुन्छन्।

पुस्तकले यहीँ भन्छ, वर्तमान क्षणमा ध्यान दिनुहोस्।

बितेको समयमाथि तपाईंको नियन्त्रण छैन। आउने समयमाथि पनि तपाईंको पूर्ण नियन्त्रण छैन। तपाईंको हातमा भएको कुरा केवल वर्तमान क्षण हो। अब पुस्तकको अर्को गहिरो कुरा बुझौँ।

दार्शनिक भन्छन्, जीवनको कुनै पूर्वनिर्धारित अर्थ हुँदैन।

पहिलो पटक सुन्दा यो कुरा डर लाग्दो लाग्न सक्छ। तर यसको अर्को पक्ष पनि छ। यदि जीवनको अर्थ पहिल्यै निर्धारण गरिएको छैन भने त्यसलाई अर्थपूर्ण बनाउने जिम्मेवारी पनि तपाईंकै हातमा छ। तपाईं जहाँ हुनुहुन्छ, त्यहीँबाट परिवर्तनको सुरुवात गर्न सक्नुहुन्छ। त्यसका लागि भोलिको प्रतीक्षा गर्नुपर्दैन। आज, यही क्षणबाट सुरु गर्न सक्नुहुन्छ।

अब एकपटक सोच्नुहोस्, यदि तपाईंलाई कसैले आलोचना गर्दैन भन्ने विश्वास हुन्थ्यो भने? यदि तपाईंको विगतले तपाईंको भविष्यको बाटो रोक्दैन भन्ने थाहा हुन्थ्यो भने? र यदि तपाईंको हातमा केवल यही वर्तमान क्षण छ भन्ने कुरा बुझ्नुहुन्थ्यो भने तपाईंले आफ्नो जीवन कसरी बिताउनुहुन्थ्यो?

अब यी सातवटा विचारलाई एकपटक सम्झौँ। पहिलो, तपाईंको विगतले होइन, तपाईंको उद्देश्यले तपाईंलाई अगाडि बढाउँछ। दोस्रो, तपाईं बदलिन सक्नुहुन्छ। परिवर्तनका लागि एउटा निर्णय नै पर्याप्त हुन सक्छ। तेस्रो, अरूसँग तुलना गर्ने बानी छोड्नुहोस्। सबैलाई बराबरीको दृष्टिले हेर्नुहोस्। चौथो, सबैलाई खुसी बनाउने प्रयास गर्दा तपाईं आफैँ आफ्नो जीवनको बाधक बन्नुहुन्छ।

पाँचौँ, आफ्नो जिम्मेवारी नभएको कामको बोझ नबोक्नुहोस्। छैटौँ, अरूका लागि उपयोगी बन्नुहोस्। खुसी त्यहीँ छ।र सातौँ, वर्तमान क्षणलाई पूर्ण रूपमा जिउनुहोस्। जीवनलाई गन्तव्यमा पुग्ने दौड होइन, एउटा सुन्दर नृत्यका रूपमा लिनुहोस्।

एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा, यो भिडियो पुस्तकमा प्रस्तुत विचारहरूको सार मात्र हो। यो कुनै उपचार वा चिकित्सकीय सल्लाह होइन। यदि तपाईं गहिरो तनाव वा अवसादबाट गुज्रिरहनुभएको छ भने योग्य विशेषज्ञसँग परामर्श लिनुहोस्। सहयोग माग्नु पनि साहसकै काम हो।

यदि यो लेखले तपाईंलाई एकपटक भए पनि आफ्नो जीवनबारे सोच्न बाध्य बनाएको छ भने यसलाई त्यस्तो व्यक्तिसँग साझा गर्नुहोस्, जो सधैं ‘अरूले के भन्लान्’ भन्ने डरमा बाँचिरहेको छ। तपाईंले गरेको एउटा सेयरले पनि उसको जीवनको दिशा बदल्न सक्छ।

यी सातवटा विचारमध्ये कुन कुराले तपाईंलाई सबैभन्दा बढी छोयो? कमेन्टमा लेखेर बताउनुहोस्। म हरेक कमेन्ट पढ्नेछु। यति पढिदिनुभएकोमा धन्यवाद, फेरि भेटौँला। त्यतिन्जेल आफ्नो जीवनको लेखक आफैं बन्नुहोस्, केवल पात्र बनेर नबस्नुहोस्। धन्यवाद।

('द करेज टु बी डिस्लाइक्ड' पुस्तकको एउटा अडियो बुकको टेक्स्टलाई सम्पादनसहित नेपाली भावानुवाद)

Monday, October 14, 2019

Swallow birds - गौँथलीको घर



सिकारी जीवजन्तुबाट  सुरक्षार्थ  मान्छेका नजिक बस्न मन पराउँछन् ।
तर, न हाम्रो नियन्त्रण रुचाउँछन्, न त दिएको खान्छन् । 

चन्द्रागिरी नगरको मच्छेगाउँमा एकजनाले बाँसमा धेरैवटा प्वाल पारेर भँगेरालाई आश्रय दिन एक प्रकारको बास बनाउन सकिने जुक्ति लगाए । आफ्नो जुक्ति उनलाई यति मन पर्‍यो की त्यसको नमुना गाउँमा आयोजित कार्यक्रमका प्रमुख अतिथिलाई ल्याएर देखाए । अपेक्षाविपरीत ती बयोवृद्ध अतिथिले भने 'योभन्दा पनि अर्को उत्तम उपाय छ । तपाइँ पाटन आएका बेला मेरो घर पस्नुस् ।'
  
उनी बकुम्बहाल आए । देखे- भित्तामा दुई खण्ड छन् । एउटामा १८ र अर्कोमा १४ वटा प्वाल । भँगेरामात्रै ठिक्क पस्न-निस्कन मिल्ने बनाइएको छ । मान्छे र बिरालोको पहुँचभन्दा निकै माथि । तल चारो टिप्ने र पानी खाने-खेल्ने सुविधा पनि छ । चरा आवास क्षेत्र रहेको घर हो संस्कृतिविद् सत्यमोहन जोशीको । 

भँगेरा चिन्तक छक्क परे । यस्तै केही गर्छु भन्दै प्रभावित भएर फिरे । 

'मैले यो बनाउन लगाएको १०/१२ वर्षमात्रै भयो । थुप्रै भँगेरा बस्छन्,' जोशी भन्छन्, 'पुण्यकर्मको फल राम्रै प्राप्त हुन्छ भन्ने धर्म मान्ने समाज भएसम्म मान्छेले आफ्ना लागि मात्रै होइन, वरपरका सबै प्रणालीका लागि सोच्थ्यो । अब त्यो जमाना गयो, चराले बास पाउन गाह्रो हुँदै गएको मान्छे स्वार्थी भएर हो ।' 

सभ्यताको विकासक्रमअघि जब मान्छे ओडारमा बस्थे, लुगा लगाउन सिकेका थिएनन् । त्यो बेला चराहरूले गुँड लगाउने, जोडी भएर समाज मिलेर बस्ने र चल्ला हुर्काउने गरेको देखेर मान्छेले सिकेको हुनुपर्ने जोशीको तर्क छ । 'गौंथलीले घाँसपरालका त्यान्द्रा हिलामा चोबेर बनाउने गुँड, माकुराले बुन्ने जाल उसका लागि बास र आहारको व्यस्थापन आफैंमा वैज्ञानिक विधि हो,' उनी भन्छन्, 'त्यो देखेका पाषाण युगका मान्छेले प्रयोगका तरिकामात्रै सिकेनन्, आफ्ना लागि चाहिनेभन्दा धेरै विकास गरे । चराचुरुंगी र जनावर जस्ता थिए, उस्तै छन् ।' प्रकृतिप्रदत्त आफ्नो अवस्थाबाट नफेरिएका जीवजन्तु संरक्षणको दायित्व मान्छेकै भएको उनी बताउँछन् । अरु छाडौं, यो कथामा हामी गौंथलीका कुरा केलाउँछौं । मात्र गौंथली ।
  
००० 
बागलुङ बजारको आवा रोडका थुप्रै पसलहरूमध्ये एउटाको सटरमाथि प्वाल अलि अनौठो  छ । टिन उधारेर बनाइएको छ । किन त्यसो गरिएको भन्ने स्थानीयलाई थाहा छ । किराना पसले गणेश लम्साल आगन्तुकलाई कारण बताउन धक मान्दैनन् ।
 
'चरा सेवाका लागि हो यो तारतम्य,' उनी भन्छन्, 'यति गरेपछि गौँथलीले भित्र-बाहिर गर्न सटर कतिबेला खोल्छन् भनेर पर्खनु परेन । कतै जान परेर दिउँसो पसल बन्द गर्नुपर्दा हामीलाई पनि चिन्ता भएन ।' लम्सालले पसल थालेको २० वर्ष भयो, अहिलेको ठाउँमा सरेको सात वर्ष। 'पहिले बसेको घर ढुंगामाटोको थियो, त्यहाँ चारवटा गुँड थिए,' उनी भन्छन्, 'अहिलेको ठाउँमा एउटा गुँड छ । जोडीले बर्सेनि चल्ला हुर्काउँछन् ।'


बेच्न के राखिन्छ, त्यसैले तय गर्छ पसल कतिबेला खोल्ने । पोखरा-२५ हेम्जाकी चन्द्रा दाहालको लामाचौतारामा सटरमा औषधि पसल छ । 'एकाबिहानै खोल्छु, बेलुकी यिनीहरू बास बसेपछि ल अब बन्द गरे पनि हुने भयो भन्ठान्छु,' उनी भन्छिन्, 'पसल थालेको ११ वर्ष भयो । सुरु गरेदेखि नै गौंथलीले गुँड लगाएको छ ।' गौथलीका चिरबिर मन परेपनि आफू सफा रहने तर, भीत्ता र आफ्ना गुँड मुन्तिर फोहोर पानी बानी मन नपर्ने उनले बताइन ।

'यसले गुँड लगाएकाले गर्दा पसल बन्द गरेर २/४ दिन कतै सञ्चोले जाउँ-बसौं भनेपनि पाइँदैन,' उनले भनिन् । किन र ? गौथलीले पसल बन्द नगर्नु भन्छन् ? भन्ने प्रश्नमा उनले एउटा घटना सुनाइन । एकपटक काम परेर बाहिर जाँदा पसल ३/४ दिन बन्द भयो । त्यो बेला गुँडमा गौथलीका चार बचरा थिए । 'फर्केर पसल खोल्न आउँदा सबै बचरा मरेका रहेछन्,' उनले भनिन्, 'सटर बन्द भएकाले माउ छिर्न नपाएपछि खानै नपाएर बचरा मरेछन् । त्यो देख्ता कति ठूलो अपराध गरिएछ भनेर धेरै दिनसम्म नरमाइलो लागिरह्यो । त्यो दिनदेखि मैले यिनीहरूलाई बाधा पर्नेगरि पसल बन्द गरेकी छैन ।' बर्सेनि गौंथलीले गुँडमा चल्ला हुर्काएर उडाउने गरेको उनले बताइन ।
 
ताप्लेजुङको फुङलिङ-४ पुरानो बैंक रोडका योगेन्द्रबहादुर गुरूङको घरमा गौंथलीको पनि बास छ । जोडी आउँछन्, फुल पार्छन् । चल्ला हुर्काउँछन् र, उडाएर लैजान्छन् । बर्सेनि आउजाउको क्रम चलिरहँदा उनलाई लाग्छ- 'यिनीहरूले मेरो घरलाई प्रसूतिगृह नै ठान्छन् ! केही महिना हराउँदा चाहिँ यिनीहरू कहाँ जान्छन् होला ? 

०००
'गौंथली परापूर्वकालदेखि मान्छेका साथ छन्, यिनीहरू बीच बीचमा कहाँ जान्छन् भन्नेमा अनेक तर्क छन्,' लण्डन जूलोजिकल सोसाइटीका नेपाल प्रमुख डा. हेमसागर बराल भन्छन्, 'यसबारे थुप्रै अनुसन्धान पनि भएका छन् । हामीले साझा नाम गौंथलीमात्रै भनेर चिन्ने गरेपनि यो वर्गमा दुइथरि चरा छन् - स्वालो र मार्टिन ।'
 
नेपालमा गौंथली ११ र मार्टिनका १० प्रजाति पाइन्छन् । नेपालमा पाइएकामध्ये ५ प्रजातिले गुँड लगाउन मान्छेका घर, गोठ, भवन र मठमन्दिरजस्ता संरचनाको आश्रय लिने उनले बताए । 'हामीले धेरैजसो देख्ने र काठमाडौं उपत्यकामा घरमा गुँड लगाएको पाउने चरो घरगौंथली नै छ,' उनी भन्छन्, 'अहिले काठमाडौंभित्र खोज्दै गए गौंथली घरमा छन्, मार्टिन केही बाहिर छेउछाउमा पुगेका छन् ।' गौंथलीका केही प्रजातिले रूखको हाँगा र टोड्कामा पनि गुँड बनाउने उनी बताउँछन् ।
 
गौंथली तराईदेखि पहाडसम्मै पाइन्छन् । सुरक्षित बास क्षेत्र चिन्ने यी चरा असुरक्षित भएमात्रै प्रजनन याममा गुँड बनाउन नयाँ ठाउँमा जान्छन् । मान्छेका छेउछाउ बस्दा यिनीहरू बिरालो, मुसा, स्याल र सर्पबाट आफू सुरक्षित हुने बुझछन् । छेउछाउ बसे पनि मान्छेको नियन्त्रण भने यिनले रुचाउँदैनन् । त्यसैले कसैले गौंथलीलाई घरपालुवा बनाएर पाल्ने गरेको पाइँदैन । खान दिनु पनि पर्दैन ।  

०००
हामीले गौंथलीमात्रै भन्दै आएका चराहरू स्वालो, मार्टिन र स-वीङ्स वा हिरण्डनेडी जेसुकै हुन्, सबै पासेरिन परिवारअन्तर्गत पर्दछन् । भँगेरा पनि यही वर्गमा पर्छ । तर, भँगेराभन्दा आनीबानी र रुपरंगमा गौंथली धेरै फरक हुन्छन् ।

हिरण्डनेडीमा मात्रै पर्ने चरा ९० प्रजाति छन् । यिनलाई १९ वटा बायोलोजिकल जीनसमा वर्गीकरण गरिएको छ । यूरोप र उत्तरी अमेरिकामा पाइने प्रजाति फिरन्ते छन् । धेरै लामो दूरी यात्रा गर्छन् । पश्चिम र उत्तरी अफ्रिकामा पाइने रैथाने प्रजाति छन् । दुई उपप्रजातिमा स्युडोसेलेडोनोनी (रिभर मार्टिन) र हिरण्डनेडी (सबै गौंथली, मार्टिन र स-वीङ्स) पर्छन् । 

चरा बारेका विभिन्न जर्नलहरूका अनुसार मार्टिन गोलो र स्वालो काँडाजस्ता पुच्छर भएका हुन्छन् । यी दुई प्रजातिमा वैज्ञानिकले फरक भेटेका छन् । मार्टिनमा पछिल्लोपटक प्रोग्यु जीनस पाइएका छन् । सेण्ड मार्टिनलाई बैंक स्वालो पनि भनिन्छ । यो चरो लामो दूरी यात्रा गर्न सक्षम छ ।  
  
०००
५५ किमि प्रतिघण्टाको गतिमा उडान भर्न सक्ने गौंथलीका विभिन्न प्रजातिमा संसारभर पाइएको संख्याबारे चराविद्का मत फरक-फरक छन् । अधिकांशले यसका प्रजाति ९० वटा हाराहारी भएको जनाएका छन् । साधारणतः कालो, खैरो, हरियो, नीलो र सेता रंगको मिश्रण भएका हुने यी चराका फिरन्ते प्रजाति दक्षिण एसियाली मुलुकमा सेप्टेम्बरबाट आउँछन्, मइमा र्फकन्छन् । समूहमा उड्छन् । प्याला जस्ता गुँड बनाउँछन् । पुच्छर बाहिरिने भएकाले गुँड बाहिर बिष्ट्याउँछन् ।
 
बेलायतबाट दक्षिण अफ्रिकासम्म ६ हजार माइलको यात्रा गर्ने यो चरोलाई मौसमको राम्रो जानकारी रहन्छ । गौंथली आकाशमा तल तल उडेका छन् भने पानी पर्ने अवस्था र निकै माथि उडे मौसम सफा रहन्छ भन्ने बुझे हुन्छ । आँखा खैरो, ठोंड र खुट्टा कालो, चुचो मोटो र सानो हुने गौंथलीहरू उड्दा उड्दै किरा-फट्यांग्रा सिकार गर्छन् ।
 
शरद ऋतुको समाप्तिसँगै बेलायतमा फाट्टफुट्टमात्रै रहने गौंथली आफू आएका क्षेत्रमा फिर्छन् । जुलाइको अन्तिमबाट बेलायत छाड्न सुरु गर्छन् । अगस्ट मध्यसम्म गौंथलीका बथान इथोपिया पुग्छन् । अक्टुवर दोस्रो सातासम्म रोडेशिया र दक्षिण अफ्रिका पुग्छन् ।
 

गुँड एकैपटक छाड्दैनन् । उत्तरी यूरोपबाट दक्षिण अफ्रिकाको ११ हजार किमिको दूरी यो सानो चरोका लागि साहसिक यात्रा हो । तर, जसरी जान्छन्, त्यसरी नै फिर्छन् । अप्रिलमा दक्षिण अफ्रिका छाडेर बेलायत आइपुग्छन् ।
 
पूर्व क्षेत्रका गौँथली हिउँदका श्रीलंकाको दक्षिणी भाग, लक्ष्यद्धीप र भारतको अण्डमान द्धीपमा आइपुग्छन् । सेप्टेम्वर र अक्टुवरमा कर्नाटक र निलगिरी पर्वतसम्म पुग्छन् । सेप्टेम्बरको तेस्रो, चौथो साता उत्तर र दक्षिण कोरिया, ताइवान, मलय, थाइल्याण्ड आदि देशमा पुग्छन् । अप्रिलमा पुनः अण्डमान आइपुग्छन् । 

सधैं बस्ने र प्रजननका लागि आउनेगरि नेपालमा पाइएका गौंथली दुई थरीका छन् ।  यो मात्रै यस्तो चरो हो, जसले प्रवास यात्रा निश्चित दिन र तारिखमा गर्छन् । समयप्रति अनुशासित हुन्छन् । दिनको उज्यालोमा मात्रै उड्छन् । ठण्डी मुलुकमा गर्मीयाममा मात्रै पाइने यो चराका प्रजाति नेपालमा भने तराईदेखि पहाडसम्मै पाइन्छन् ।

अधिकांश गौंथली माथि फलामे रंगको झलक, नीला, तल हलुका पँहेला हुन्छन् । पुच्छर बिरालाले चिथोरेको जस्तो देखिन्छ । कुनै कुनै प्रजाति असाधारण रूपमा लामो पुच्छर भएका हुन्छन् । लामपुछ्रेलाई 'वायर टेल्ड स्वालो' भनिन्छ । यो प्रजाति घरगौँथलीका तुलनामा जिउ सानो भए पनि सुन्दर देखिन्छ । त्यसलाई छेउछाउ सिमसार वा पानी भएको क्षेत्र मन परे पनि गुँड मान्छेकै घरमा बनाउँछ । अप्रिलबाट अगस्टसम्म यसको प्रजनन समय हो ।

गौथलीका सबै प्रजाति घरमै बस्ने होइनन् । एउटा प्रजातिले नरिवल र ताडीजस्ता रूखमा गुँड लगाउँछ । स्वतन्त्रता मन पराउने चरो मान्छेका समीप बस्छ तर, नियन्त्रण रुचाउँदैन । गुँड आफैं बनाउँछ, आहारा खोज्ने र चल्ला हुर्काउने आफैं गर्छ । अरुको हस्तक्षेप सहदैन । प्रतिकार गर्दैन तर, हस्तक्षेप भए गुँड छाडेर जान्छ । यिनीहरू भाले पोथी संसर्ग जंगलमा गर्छन् । यिनीहरू खेतबारीका कीरा खान्छन्, किसानलाई सघाउँछन् ।

प्रवास यात्राका दौरान उडानको गति प्रतिदिन तीन सय किमि हुन्छ । आकार साधारणतया १९ सेमीसम्म र यिनको वजन बढीमा २५ ग्रामसम्म हुन्छ । हावामा उडानकै बेला किरा, फट्यांग्रा र पुतली खान्छन् । भालेको पुच्छर पोथीभन्दा केही लामो हुन्छ । झट्ट हेरेर कुन भाले र पोथी भनेर छुट्याउन सजिलो छैन ।

लामो र सोझो पुच्छर भएका भालेमा पोथी आकर्षित हुन्छन् । पोथीले एकपटकमा ३ देखि ५ वटा फुल पार्छे, यो अवधि करीब १५ दिनको हुन्छ । फुल सेता र खैरा रंगका हुन्छन् । भाले पोथी दुवैले फुल र चल्लाको हेरचाह गर्छन् । चल्ला हुर्केर उड्न थालेको दुइ सातापछि गुँड छाड्छन् । भाले पोथी मिलेर गुँड हिलो माटो र घाँस ल्याएर बनाउँछन् । भित्तामा टाँसिएको कचौरा आकारको गुँड बलियो हुन्छ । हावाहुण्डरी नलाग्ने मान्छेको कदभन्दा केही अग्ला ठाउँमा बनाएका हुन्छन् ।
 
बनाउन थालेका गुँड कुनै कारणले खसेर क्षति भए यिनीहरू निराश हुँदैनन् । फेरि बनाउन जुटिहाल्छन् । हावाहुरी आइहाले पनि अरु चराको जस्तो गुँड नखस्ने हुन्छ । गौथलीका जोडी एकपटक बनाएका गुँड पटक-पटक प्रयोग गर्छन् । प्रजननको याममा घुमेर फिरेपछि आवश्यकता अनुसार गुँड मर्मत पनि गर्छन् । बिरालो, लाटोकोसेरो र मुसाबाट यो चरालाई जोखिम रहन्छ । यिनीहरूको उमेर औसत ३ वर्ष हुन्छ ।

०००
घर, भवन र मठमन्दिर लगायत पुराना मौलिक शैलीमै रहनुपर्छ भन्ने अभियान चलाइरहेका भक्तपुरका रवीन्द्र पुरीले जर्मनीबाट पढेर फर्किएपछि भक्तपुरमा एउटा पुरानो घर जिम्मा लिए । पुनर्निमाणपछि नाम दिए- नमुना घर ।

भक्तपुरमा पुगेर पुरातल शैलीका घर हेर्नुपर्दा आगन्तुक नमुना घर पुग्न छुटाउँदैनन् । पुरानो ढाँचालाई शैली नबिग्रिनेगरि उक्त घर उभ्याइएको हो । यसका लागि काठमाडौं उपत्यकाका पुराना कालिगढ नै खटिएका थिए । 'पुनर्निर्माण गर्दा थाहा भएको एउटा कुरा मेरा लागि नौलो भयो,' पुरी भन्छन्, 'उपत्यकाका पुराना कालीगढले एउटा खापो राखेर चरालाई बस्न मिल्ने ठाउँ राखिदिने रहेछन् । तिनमा भँगेरा बस्दा रहेछन् ।' घर, भवन बनाउँदा चराका लागि पनि बास निश्चित गरिदिए बनाइदिए परलोकमा आफूले सजिलो बास पाउने विश्वास रहेको उनले बताए ।

'मान्छेले घर बनाउँदा आफ्नो सजिलो बासका लागि मात्रै सोच्छ,' उनी भन्छन्, 'त्यसरी चराले पनि बस्न पाउनुपर्छ भनेर बनाउँदै सोचिनु अनौठो पनि लाग्यो ।' आधुनिक शैलीका घर बनाउनेहरू कसैले पनि चरा बसोस् भन्ने चाहना राख्ने पाउनु दुर्लभ भएको उनले बताए । थुप्रै मठमन्दिर रहेको काठमाडौं उपत्यकामा परेवा र लाटोकोसेरोले बास पाउन गाह्रो छैन । तर, साना चराका लागि भने बास र आहारा दुवै दुर्लभ हुँदै आएका छन् ।  

००० 
भैंसेपाटीबाट लाजिम्पाटस्थित अफिस आइपुग्ने बाटोमा अधिकांश दिन उनको ध्यान  कुपोण्डोलले खिच्छ । जहाँको एउटा पुरानो घरमा उनी अध्ययन क्रममा बेला बेला पुगेकी थिइन । नेपाल पन्छी संरक्षण संघकी कार्यकारी अधिकृत इशाना थापाले सन् २००१ मा एमएस्सी सिध्याउने बेला थेसिसको विषय थियो - गौँथली घर ।
 
गौँथलीको बग्रेल्ती बास एउटै घरमा देखेर छक्क परेका ताइवानी पर्यटकको एउटा समुहले त्यहाँ आएर लेखिदिएका थिए - 'स्वालो हाउस ।' १८ वर्ष बित्यो । अब त्यहाँ न त्यो पुरानो घर छ, न त त्यस्तो ठूलो गौँथलीका बथानको बास । 'त्यहाँ किराना पसल थियो, बेलुकी त्यो पसलको चालामाला अरुभन्दा अलि अनौठो थियो,' उनी भन्छिन्, 'उनीहरू पसल बन्द गर्नुअघि सामान ठूलो प्लाष्टिकले छोपछाप पार्थे, गौंथलीको विष्टाले फोहोर नहोस् भनेर ।' 

करिब ४०/४२ जोडी गौँथली तँछाड मछाड गर्दै बसेको सधैं देख्न पाइने त्यो घर अन्त देखेभन्दा अनौठो लागेको उनले बताइन । 'मलाई हेर्दाहेर्दै चाख लागेर थेसिसका लागि त्यही विषय छनोट गरेकी थिएँ,' उनले सुनाइन, 'अहिले पुरानो घर भत्काएर त्यहाँ नयाँ पक्की घर छ । गौंथलीका हुलले शायद अर्को ठाउँमा बास सारे ।'
 
संघले बर्सेनि सहरी चरा गणना गर्न थालेको छ । उल्लेख्य संख्या र बासका आधारमा सहरमा गौंथली १० औं नम्बरमा पर्छ । सन् २०१७ मा काठमाडौंका २१ स्थानमा पुगेका गणकले ३४० र जाडोमा १७ ठाउँमा २९८ जोडीले गुँड लगाएका गौंथली भेटे । चालु वर्ष २०१९ मा २२ ठाउँमा ३४३ जोडीले गुँड लगाएको पाइएका छन् ।
  
मान्छेले पुरानो घर किन्दा बस्नयोग्य बनाउन सकिन्छ भने मर्मत गर्छ । खाली जमिन किने त्यसमा थातबास उभ्याउँछ र, त्यसमा परिवार सार्छ । 'गौंथली पनि अत्यावश्यक नभए, नयाँ ठाउँ नरोजेसम्म नयाँ गुँड बनाउँदैनन्, पुरानैमा बस्छन् । खाँचोअनुसार मर्मत गर्छन्,' उनी भन्छिन्, 'यो बानी अरु चरामा देख्न गाह्रो छ ।' 

मान्छेसँग नजिक भएकैले गौँथलीका गतिविधि र बिम्ब साहित्यमा बारम्बार प्रयोग भएका छन् । आजभन्दा ८४ वर्षअघि कवि शिरोमणि लेखनाथ पौड्यालले लेखेका छन् -

म बस्ने कोठाकै दलिन-बिचमा गौंथली बस्यो
पिटाएको तन्नाउपर फिर मैला पनि खस्यो ।
मलाई त्यो देखी हृदयबिच लाग्यो किरकिरी
चरी बोल्यो मेरो मन सब बुझी त्यो चिरिबिरी ।।

(२५ असोज २०७६ को कान्तिपुर कोसेलीमा प्रकाशित)

Monday, September 16, 2019

Fwa baga re - राही, कार्की र फ्वाँ बागा रे


रेलवे स्टेशनमा सधैं भेटिने दृष्टिविहीनले गाएको सुनेका  राहीले  त्यही गीत एउटा नाटकमा प्रयोग गरे, जो  उत्तराखण्डमा पछिल्लो समय  कालजयी भएको छ । उक्त गीत अहिले चर्चामा छ। 

गत असार तेस्रो सातादेखि 'टिकटक' मा भाइरल कुमाउ-गढवालको गीत हो - फ्वां बागा रे । साउनको महिनाभरि विरलै यस्ता दिन थिए, जुन दिन टिकटकका नेपाली प्रयोगकर्तामध्ये कसै न कसैले उक्त गीत बजाएर नाचेको संक्षिप्त भिडियो अपलोड गरेको नहोस् । संगीतलाई मानवताको भाषा भनिनु यहीँ चरितार्थ हुन्छ, भाषा नबुझेपनि धुन मन परे धेरैले सुनेकै हुन्छन् ।
 
कोरियन कलाकार साइको 'गङनम स्टाइल' होस् वा स्पेनिस-अमेरिकी भाषामा लुइस फोन्सी र ड्याडी यांकीले ल्याएको 'डेस्पासिटो ।' गीतहरू चर्चित हुनुका पछि संसारभरका संगीतप्रेमी भाषा होइन धुनको सम्मोहनमा परेको पुष्टि हुन्छ । यस्ता गीत जसमा कम्मर मर्काउन उपयुक्त छ, ती युट्युवमा धेरैपटक हेरिन्छन् । अब जे हेर्न र सुन्न खोजे पनि पाइन्छ भन्न सकिने अवस्था आइसकेको छ ।
 
भारत, उत्तराखण्डको क्यासेट कम्पनी नीलम उत्तराखण्डीले युट्युबमा अपलोड गरेको 'फ्वां बागा रे' भिडियोविहीन छ । गीत र कलाकारका बारेमा पढ्न चाहनेका लागि अपलोडरले धेरै जानकारी दिएका छैनन् । ४ मिनेट ५६ सेकेण्डको गीत बजुञ्जेल गीतकार चन्दरसिंह राही, गायक/गायिका पप्पु कार्की र संदीप सोनूको एउटै फोटो मात्रै देख्न सकिन्छ । 

भिडियो नभएकाले गीतमा नाच्न चाहनेका लागि बजाएर आफ्ना भावभंगिमा आफैं तय गर्ने छुट छ । गत बुधबारसम्ममा ९३ लाख ३८ हजार भ्युज पुगेको गीत भारतको उत्तराखण्डबाट नजिक सुदूरपश्चिम र कर्णालीहुँदै विभिन्न भूभागका नेपालीको ध्यानाकर्षण गरिरहेको छ । भाषा बुझ्नेहरू गढवाली उक्त भाकाको नयाँ डीजे भर्सनमा रमाएका छन्, नबुझ्नेहरू इन्टरनेटमा अर्थ खोज्न वेबसाइटका लिंकहरूका क्लिक गरिरहेका छन् । टिकटकमा रमाउनेहरू गीत बजाएर नाच्दै छोटो भिडियो दिनदिनै अपलोड गरिरहेका छन् ।
***
गीतले पुनः चर्चा पाउँदै गर्दा केही गढवालीले ब्लगमा लेखेका छन् - यो गीतले त्यो रेलवे स्टेसन र जमाना याद गराउँछ ।
***
  
'फ्वां बागा रे' को कान्छो भर्सन युट्युबमा अपलोड हुँदा त्यसका मुख्य गायक पप्पु कार्की ३४ वर्षको उमेरमै दिवंगत भएको वर्षदिन र ७३ वर्षीय संकलक/र्सजक चन्दरसिंह राहीले भौतिक शरीर छाडेको तीन वर्ष बितिसकेको छ । गढवाली संगीतप्रेमीलाई गीतले पुनः दुवैलाई सम्झिरहन बाध्य पारेको छ । गीतमा कार्कीलाई बराबरीको साथ दिएका संदीप सोनु र कल्पना चौहान अहिले पनि उत्तराखण्डी गीत गाइरहेका छन् ।
 
गीतको चर्चा बढेसँगै विभिन्न अनलाइनहरूले 'फ्वां बागा रे' कसरी सिर्जना भएको हो भन्नेमा स्रष्टा चन्दरसिंह राहीले विभिन्न कार्यक्रममा बताएका प्रसंगलाई उल्लेख गरेका छन् । सन् ६०/७० को दसकमा दिल्ली-लखनउहुँदै यात्रा गर्दा यात्रु देख्थे- कोटद्धारको रेल स्टेसनमा एक दृष्टिविहीनले यो गीत गाउथे । तिनको गीत सुनेकाहरूले आफूलाई त्यो रेलवे स्टेसन आउजाउ गरेको अपनत्व अनुभव गर्थे । संकलक एवं र्सजक राहीले केही वर्षअघिको एउटा अन्तर्वार्तामा भनेका छन् 'मैले उसैको मुखबाट सुनेको गीतलाई पूर्णरूप दिएको हो ।'
 
कुमाउ-गढवालमा त्यो समय बाघको आतंक थियो । बाघ कसरी आउँछ, त्यसबाट कसले जोगाउँछ भन्ने दृष्टिविहीनले रेलवे स्टेसनमा यात्रीलाई गीतमा सुनाउँथे । गढवाली नाटककार राजेन्द्र धष्माणाको नाटक 'अर्ध ग्रामेश्वर' मा कोटद्धार रेलवे स्टेसनको दृश्य थियो । उनले राहीसँग सल्लाह गरे, नाटकमा स्टेसन कसरी देखाउने ? त्यसको झल्को दिलाउने उक्त गीत राहीले मुम्बईमा मञ्चनका बेला प्रयोग गरे । त्यसयता सन् १९८५ देखि धेरैजनाले 'फ्वाँ बागा रे' पटक पटक गाउँदै आएका छन् । 

युट्युबमै यसका थुप्रै भर्सन भेटिन्छन् । चर्चामा आएको पप्पु, संदीप र कल्पनाद्वारा स्वरबद्ध सबैभन्दा नयाँ भर्सन हो । जसरी झलकमान गन्धर्वका गीत नेपालीका नयाँ पुस्ता र अरु भाषाभाषीका कलाकारले गाएका भर्सन बेला बेला युट्युबमा अपलोड गरिरहेका छन्, त्यस्तै छन् राहीद्वारा सिर्जना र संकलन भएका लोकगीतहरू । गीतले पुनः चर्चा पाउँदै गर्दा केही गढवालीले ब्लगमा लेखेका छन् - यो गीतले त्यो रेलवे स्टेसन र जमाना याद गराउँछ ।
  
***
उत्तराखण्डको लोकसंगीत जगतमा भीष्म पितामह भनिने चन्दरसिंह राही गढवालको गाउँमा जन्मिएका थिए । पहिलोपटक सन् १९६३ मार्च १३ मा अल इण्डिया रेडियोको देल्ही स्टेसनमा उनले 'पर विना की' गाए । कार्यक्रम भारतीय सैनिकका लागि थियो । उनको लोकप्रियता सन् १९७० मा एआइआरको नजिवावाद स्टेशनबाट गीत बज्न थालेपछि बढेको थियो । सन् १९८० ताका जन उनको गीत दूरदर्शनबाट प्रसारण भयो, लोकप्रियता अझ चुलियो । लोकभाका संकलन, सिर्जना र आफैं संगीत दिने उनी सरल स्वभावका थिए ।
  
गढवाली लवज उनको मोहक थियो । रेडियोमा गढवालीले उनको आवाज मन पराउथे । सन् १९६६ मा उनले तयार पारेको 'दिल को उमाल' चर्चित छ । उनका प्रेरणाका स्रोत थिए गढवाली कवि कन्हैयालाल दान्द्रियल । चन्दरसिंह नेगी यात्रा गरिरहने भएकाले कन्हैयालालले नै उनलाई 'राही' को उपनाम दिएका थिए ।
 
राही गीत संकलन गर्थे, लेख्थे, धुन बनाउँथे र गाउँथे । उनका १४० वटा अडियो एल्बम छन् । जीवनकालमा उनले भारतका विभिन्न भागमा १५ सय हाराहारी सांगीतिक कार्यक्रममा प्रस्तुति दिएका थिए । उनले किताब लेखेका छन्, सामूहिक नृत्यका लागि धुन पनि बनाएका छन् । उनी ढोल, डमरु, दौर, थाली र हुड्की जस्ता लोकबाजा पनि बजाउथे । लोक संगीतको विभिन्न आयामबारे उनका पुस्तक प्रकाशित छन् । उत्तराखण्डका विभिन्न भेगबाट उनले आफ्नो जीवनकालमा उनले करीब २५ सय हाराहारी लोकगीत संकलन गरेका थिए । युवावस्थामा कामको खोजीका लागि उनी दिल्ली पनि बसे । कमाइको बचत उनले घरपरिवार र अचल सम्पत्ति जोड्नको साटो उत्तराखण्डी लोक संगीतमा लगाए । पैसा हुनेबित्तिकै उनी एल्बम रेकर्डिङ गर्थे । 
०००

'फ्वां बागा रे' बाट उत्तराखण्ड बाहिर पनि चर्चा पाइरहेका पप्पु भनिने प्रवेन्द्रसिंह कार्कीका स्वरबद्ध तीन दर्जन गीत कुमाउ-गढवालमा सदाबहार छन् । गायन क्षेत्रलाई निरन्तरता दिनुअघि उनले निकै संघर्ष गर्नुपरेको थियो । घरको आर्थिक अवस्था नाजुक भएका उनी सन् २००३ देखि चार वर्षनोकरीका लागि दिल्ली गएका थिए । त्यहाँ प्रिन्टिङ प्रेस र बैंकमा कार्यालय सहयोगीको काम गरेका थिए ।
 
पछि उत्तराखण्डको रुद्रपुर फिरेका उनी सन् २००६ को उत्तराखण्ड आइडलमा फर्स्ट रनरअप घोषित भए । त्यसपछि भने उनको सांगीतिक करिअर अघि बढ्यो । लगालग एल्बमहरू निकाले । सबैजसो हिट भए । उत्तराखण्डका विभिन्न सहरमा कन्सर्टका लागि व्यस्त भए । सानैदेखि लोकगीतको गायनमा रमाउने उनका थुप्रै गीत चर्चित छन् । 

नैनीताल महोत्सवमा आफ्नो प्रस्तुति दिएर चार साथीसँग हल्दवानी फिर्दै गर्दा भएको कार दुर्घटनामा सन् २०१८ जुन ९ मा उनको निधन भएको थियो । छोरा ७ वर्षीय दक्ष कार्कीले पिताको गीत आएको भिडियो पनि युट्युबमा झपलोड भएपछि पप्पुलाई सम्झनेहरू आशावादी छन् ।
   
'फ्वां बागा रे' को नयाँ भर्सनमा कार्कीसँगै स्वर दिएका कल्पना चौहान र संदीप सोनु गढवाली लोक संगीतका जमेका कलाकार हुन् । मुम्बईमा जन्मे-हुर्के पनि ५२ वर्षीया उनी आफ्ना पिताको पुर्ख्यौली थलोको भाषा जान्दछिन् । गढवाली गीत नै गाउँछिन् । चौहानका पिता मुम्बई-गढवाल समाजका अध्यक्ष थिए ।
 
०००
इस्ट इण्डिया कम्पनीको नामबाट भारतमा शासन गरिरहेका अंग्रेजसँगको नेपालको युद्ध स्थगन इतिहासमा सुगौली सन्धीका नामले हामी पढ्छौं । सन् १८१५ डिसेम्बर २ मा उक्त सन्धी हुनुअघि
हालको भारतका उत्तराञ्चलका पर्ने कुमाउ र गढवाल नेपालमै पर्थे । सन्धीपछि नेपालले काली नदि पश्चिमका कुमाउ, गढवाल, सतलज नदि पश्चिमका काँगडा लगायत तराईका केही भाग ब्रिटिस इस्ट इण्डिया कम्पनीलाई फर्कायो । उनीहरूले सन् १८६५ मा नेपाललाई हालका बाँके, बर्दिया, कैलानी र कञ्चनपुर फिर्ता गरे । सन्धी गरेकाले नेपालले आफ्नो अधिनस्थ दुई तिहाइ भूभाग गुमाउनु परेको थियो ।
 
राजनीतिक घटनाक्रम र शासन व्यवस्थाको फेरबदलले देशका भूगोलमा प्रभाव पारे पनि नेपालका साँध सिमाना वारिपारि परेर बसेकाहरूको पारिवारिक सम्बन्ध अझै पुरानै छ । जसरी मिथिलाञ्चल संस्कृतिको सीमाना देशको भूगोलले छुट्याए पनि छुट्टिँदैन, मेची-कोसीका जिल्लाको असम, दार्जिलिङ र सिक्किमसँगको नाता छ । त्यस्तै छ सुदूरपश्चिम र कर्णालीका जिल्लाको उत्तराञ्चलसँगको भाषिक, सांस्कृतिक र पारिवारिक सम्बन्ध । 

मुलुकको पश्चिमी सिमाना कञ्चलपुरको नाका नाघ्नेबित्तिकै सुरु हुने उत्तराखण्डको भूगोल सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लाभन्दा पृथक छैन । भाषा, भेषभूषा र रहनसहन मिल्ने भएकाले उताका लोकभाकामा सुदूरपश्चिम रमाउँछ, सुदूरका गीत संगीत कुमाउ-गढवालले चिन्छ । (एजेन्सीहरूको सहयोगमा)

(कान्तिपुर, कोसेलीमा २०७६ भदौ २१ मा प्रकाशित)  

Wednesday, May 1, 2019

सम्झनामा सहिद भीमसेन दाहाल

गहिरिएर बगेको सेती नदिमाथि पोखराको बजार क्षेत्रमा चिप्लेढुंगा र रानीपौवालाई जोड्न पक्की पुल छ । नाम महेन्द्र पुल । वारि एकातिर पुस्तकालय र अर्कातिर आर्ट ग्यालरी छ । पुस्तकालयको भर्‍याङ छेउ एउटा सालिक छ । त्यो सालिक जनआन्दोलन-२ का प्रथम सहीद भीमसेन दाहालको हो ।
 
बर्सेनि चैत २६ मा उनको प्रतिमामा माल्यार्पणको कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ । उनलाई नजिकबाट चिन्नेहरू स्मरण गर्छन् । राजनीतिक परिवर्तनले शासन सत्तामा आलोपालो जिम्मेवारी पाएका दलका नेता-कार्यकर्ता भाषणमा उनको योगदान अतुलनीय रहेको भन्न छुटाउँदैनन् ।
 
०००

नेपाल टेलिकममा जागिर थालेका दाहालले एउटा परियोजनामा अल्पकालीन जागिरबाट राम्रो आम्दानी हुने बाटो देखेका थिए । सामान्य आर्थिक अवस्था रहेको घरका उनी कान्छा छोरा थिए । जागिरबाट बेतलबी बिदा लिए । परियोजनाको जागिरे भएर पोखरा आए । परियोजनाको कामले धनगढी पुर्‍यायो । ६ महिना बसेर फेरि पोखरा नै फर्किए ।
 
रानीपौवाको एउटा घरमा तीन युवक डेरा गरि बसेका थिए । काभ्रेका दाहाल, दाङका विक्रम पंत र विराटनगरका गौतम योञ्जन । 'भीमसेनको एउटा गुण अनौठो थियो, उ कहिले पनि अनुहारमा उदासी आउन दिँदैनथ्यो,' गौतम सम्झन्छन्, 'उसले प्रोजेक्ट छाडेर टेलिकम फर्किएर पनि आफ्नो इलेक्ट्रोनिक्सको व्यापारको काम थालेको थियो ।' घरेलु र व्यवसायिक समस्याका तनाव उसले कहिल्यै आफूमा हावी हुन नदिने बानी अचम्मको लाग्ने उनले बताए ।

'उ राजनीतिक मान्छे थिएन, उसका सपना आम नेपाली जो सजिलोसँग इमानदार पेसा गरिखान चाहन्छन्, त्यही थियो,' उनी भन्छन्, 'चासो राख्थ्यो तर, सत्ता र सरकारको कुरा धेरै गर्दैनथ्यो । गरिखान सजिलो कसरी हुन्छ त्यही विषयमा उ बहस गर्थ्यो ।' साइबर चलाउने भएकाले धेरै प्रकारका पेसा व्यवसायमा लागेकाहरूसँग मित्रवत सम्बन्ध भए पनि दाहाल आफ्नो पेसामा इमानदार रहेको उनी स्मरण गर्छन्।

०००

पोखराको बजारमा अब साइबर क्याफे छैनन् भन्दा पनि हुने भइसकेको छ । २०६० तिर हात हातमा मोबाइल सहज भइसकेको थिएन । टेलिकमले ल्याण्डलाइन फोन पनि माग्नेवित्तिकै ग्राहकलाई उपलब्ध गराइहाल्ने सुविधा थिएन । फोन र मोबाइल सीमित हुँदा गति लिएको व्यवसाय साइबर क्याफे थियो । त्यो गरे राम्रै फाइदा पाउने दाहालले बुझेका थिए । पृथ्वीचोकको आनन्द बतासको होटलको भूइँतलामा उनले क्याफे चलाएका थिए । 

पोखराका होटलहरूमा इन्टरकम जडानको काम गरिरहेका थिए । प्राविधिक काम गर्दागर्दै उनले आफ्नै व्यवसाय गर्न जागिर छाडेका थिए ।  'त्यो घटनाको दिन सम्झँदा पनि बडो नरमाइलो लाग्छ,' विक्रम पन्त भन्छन्, 'उ अग्लो थियो । भीडमा परैबाट उसलाई चिनिनु अग्लो हुनुको मात्रै खुबी थिएन, साथीभाइसँग घुलमिल हुने र समस्या पर्दा सहयोग गर्न अघि र्सर्ने उसको गुण मायालु थियो ।' दाहाललाई स्मरण गर्दा उनको सहयोगी बानी बिर्सन नसक्ने उनले बताए ।
 
२०६२ चैत २६ को दिन महेन्द्र पुलमा रहेको टेलिकमको भवन बाहिर आन्दोलनकारीको नाराबाजी सुरु हुँदा छतमा तैनाथ सुरक्षाकर्मीले गोली चलाएका थिए । सडकमा दाहाल ढलेका थिए । 'त्यो भीड उग्र थिएन तर, न चेतावनी न त लाठीचार्ज । एकैपल्ट गोली हानिएपछि आन्दोलनको आगोमा घ्यु थपेको स्थिति भएको थियो,' पन्तले भने, 'अस्पतालमा हामीले लास हेर्न जाँदा उसका साथी सबै शोकाकुल थियौं ।'
 
दाहालका दुइ श्रीमती र तीन छोराहरू छन् । काभ्रेमा जेठी पत्नी देवकी र छोराहरू दीनेश र विवेक । पोखरामा कान्छी सविता र छोरा विस्तृत । जनआन्दोलनको प्रथम सहिद बन्दा दाहालका कान्छा छोरा डेढ वर्षका थिए । पहिले साइबर क्याफे रहेको ठाउँमा हिजोआज सेल्फ म्यानेज रेमिटको कार्यालय छ । यसका साझेदार सञ्चालक इलामका कमल गुरूङ र दाहाल पत्नी सविता हुन् । 

जनआन्दोलनपछि बनेको सरकारले देवकीलाई टेलिकममा करारको जागिर दिएको छ । जेठा छोरा दीनेश मेकानिकल इञ्जिनियरिङमा स्नातकोत्तरका लागि यतिबेला चीनमा छन् । माहिला छोरा १२ मा पढ्छन् भने कान्छोले एसईई दिएका छन् । काभ्रेमा रहेकी देवकी र पोखराकी सविता दुवैको एउटै भनाइ छ - 'सहिदका परिवारले आफ्नो को गुमायौं भनेर नसोधियोस् । उनीहरूको अवस्था सोध्न राज्यकै संयन्त्र हुनुपर्छ । आफैं गएर सुविधा माग्दा चित्त दुख्छ ।'
 

१२ वर्षदेखि टेलिकममा अवधि थप हुँदै करारको जागिरमा रहेकी देवकी स्थायी होस् भन्ने चाहन्छिन् । राज्यले दिएको आर्थिक सुविधा लिन चार वर्षदेखि दुवैजना सम्बद्ध निकायमा गएका छैनन् । सरकारले पनि उनीहरू किन लिन आएनन् भनेर खोजी गरेको छैन । 

'हामीभन्दा पनि नराम्रो अवस्था अरु परिवारको होला, उनीहरूका लागि राज्यले सोच्नुपर्छ,' देवकी भन्छिन्, 'सहिदको बलिदानले देशमा सबै नागरिकले सुव्यवस्था चाहेका हुन् । त्यो हुनुपर्छ ।' सहिदका परिवार सधैं आफ्नो वेदना सुनाएर फाइदा लिने पक्षमा नभएको राज्यले बुझ्नुपर्ने उनले बताइन । 

राज्यबाट सुविधा नलिएकी सविता भीमसेन स्मृति प्रतिष्ठानकी अध्यक्ष छिन् । उनी उक्त प्रतिष्ठानमार्फत सामाजिक काम गर्न चाहन्छिन् । 'सबै ठाउँमा आफैं पुगेर बिलौना गाउँदै जीवन चल्दैन,' उनी भन्छिन्, 'सहिदप्रति सम्मान गर्न चाहने हो भने राज्यले नै व्यवस्था गर्नुपर्छ । राज्यले सबैथोक गर्नुपर्छ भनेर हामी हात बाँधेर बस्छौं भन्ने पनि होइन तर, खोजी गर्ने संयन्त्र भएमात्रै सम्मान अनुभव हुने रहेछ ।'

***

(२०७६/१/११ मा कान्तिपुर गण्डकी संस्करणमा प्रकाशित) 

Sparrow - एउटा आँखो तँ हेरी

शीर्षक राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरेको 'भँगेरा र भँगेरी' कविताबाट सापटी लिइएको हो । कविताले भन्थ्यो 'यौटा आँखो तँ हेरी, अर्को आँखो म हेरी, टाप्प टिप्प कनिका टिपिहालौं नटेरी ।' 

भँगेराको सतर्कताको बानी र छरितोपना वर्णन गरिएको त्यो कविता अब पुराना पुस्ताको सम्झनामा छ । मान्छेका घरमै गुँड लगाउने बानी परेका भँगेरा नदेख्ने र नचिन्ने विरलै हुनुपर्छ । त्यसैले भँगेरा चिनाइरहनु नपर्ला । प्राथमिक तहका किताबमा घिमिरेको भँगेरामाथिको कविता पढेको सम्झनेहरूको जमात ठूलो छ । सामुदायिक विद्यालयका प्राथमिक तहका नेपाली किताब यतिबेला पल्टाउने हो त्यो कविता अहिलेको पाठ्यक्रममा छैन ।
  
पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको पाठ्यपुस्तक सम्पादन शाखाको कुरा मान्ने हो भने बालबालिकाका किताबबाट त्यो कविता समयसापेक्ष नभएर हटेको भने होइन । 'पाठ्यक्रम १०/१० वर्षमा फेरिन्छ, अवस्थाअनुसार वर्ष-वर्षमा पनि पाठ्यक्रममा सुधार गर्ने गरिएको छ,' मध्यपुर ठिमीस्थित केन्द्रको सम्पादन शाखाकी अधिकृत चिनाकुमारी निरौला भन्छिन्, 'त्यो भँगेरा र भँगेरी कविता पनि पाठ्यक्रम फेरिँदा नयाँमा नपरेको हो । पाठ्यक्रममा के राख्ने नराख्ने भन्ने सम्पादन मण्डलले तय गर्छ । थुप्रैजनाको राय लिइन्छ । नयाँ समावेश गर्दै जाँदा पुराना हटाइन्छन् ।' पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले त्यो कविता किन नराखेको भन्ने विषयमा तर्कवितर्क भइरहलान् । अहिलेको हाम्रो विषय कविता नभइ 'भँगेरा' मात्रै हो ।


'कविले कविता लेखे तर, यसको भित्री कुरा गहिरो हो,' इटहरीका नेत्र चिकित्सक विजय गौतम भन्छन्, 'हाम्रा आँखाले देखेका दृश्यका फोटा दिमागमा जति छिटो जति प्रष्ट पुग्ने प्रक्रिया हुन्छ, त्यसमा चरा छिटो छन् ।' मान्छेका आँखाले एकपटकमा प्रतिमिलिमिटर २ लाख र भँगेराका आँखाले ४ लाख फोटो सिग्नल दिमागमा पठाउने उनले बताए । 

'भिजुअल क्वालिटीका कुरामा भँगेरा हामीभन्दा दोब्बर छिटो हुन्छन् । त्यसैले कविले भँगेराको आँखाका कुरा गरेका होलान्,' उनी भन्छन्, 'प्रकृतिले नै उनीहरूको दृष्टिशक्ति अनौठो क्षमताको दिएकाले ज्यान पनि जोगिन सकेको हुनुपर्छ ।' 

००० 
पोखराको फिर्केमा एउटा घरमा मैले तीन वर्षयता देखिरहेको छु- मनुवाका चार परिवार र भँगेराका करीब छ/सात परिवारको आश्रय छ । मेरो बासको सामुन्ने बाटो पारिको घर । मान्छेहरू भुइँतलादेखि माथिल्ला कोठा-चोटा सम्ममा बस्छन् । भँगेराहरू भूइँतलाको सटरको खापामा । तीनवटा सटरमध्ये दुई सधैं बिहान उघ्रिन्छ र साँझ बन्द हुन्छ । कारण, त्यसमा पसल छ । एउटा चाहिं वर्षमा एकाधपटक पनि मुस्किलले उघारिन्छ, या भनौं सकभर उघ्रँदैन । अरुमा बसेका भन्दा त्यो सटरमा आश्रय लिएका भँगेरा परिवार सुरक्षित छन् ।

अरु जसरी त्यो बन्द सटरमा आश्रितका फुल र चल्ला हम्मेसी झरेका भेटिँदैनन् । मान्छेका दैनिकी बुझेका भँगेराहरूलाई सटरको आश्रयमा अभ्यस्त देख्ता अनौठो पनि लाग्दैन । बेला बेला पोथीका लागि भालेहरू निकै झगडा गरिरहेका देखिन्छन् । जसले हार्छ, उ यहाँको बस्तीबाट बाहिर कतै आश्रय लिन जान्छ । 'मैले घर बनाएको १४/१५ वर्ष भयो होला,' घरधनी पशुपति सुवेदी भन्छन्, '२० वर्षअघिसम्म हाम्रो अहिलेको एरियामा बाटो थिएन । घरहरू एउटा/दुइटा थिए, ती पनि झुप्रा ।' 

देख्ता देख्तै बस्ती बढेको, बाटो कालोपत्रे भइआएको र रुखका झाडी-बुट्यानसँगै बाँसझ्याङ मासिएको उनी सम्झना गर्छन् । 'म कास्कीकोटबाट मुन्तिर बसाइँ आएजसरी पोखरामा थुप्रै परिवार अलि माथिल्लो भेगबाट झरेका छन्,' उनी भन्छन्, 'सहरीकरण यस्तरी बढ्यो की अब त यहाँ दिउँसै चितुवाको डर हुन्थ्यो भन्दा पनि मान्छेले नपत्याउने भइसक्यो । जता हेर्‍यो त्यतै घर छन्, अबको २० वर्षपछि झन कस्तो भएर जाला जस्तो लाग्छ ।' 

फिर्केमा डेरा सर्नुअघि मेरो बसाइँ जालपा रोडमा सूर्य बरालको घरमा थियो । हरेक बिहान सरिता भाउजुले पूजा गरेपछि कोठा बाहिर एक मुठ्ठी चामल राखिदिएको देख्थेँ । तँछाड मछाड गर्दै भगेराका हुल चामल टिप्थे । गत मंगलबार मैले भँगेराको प्रसंगमा कुरा गर्दा दाजु-भाउजु दुवै छक्क परे । 'हिजोआज भँगेरा आउदैनन्, परेवा र काग आउँछन्,' सरिता भाउजुको भनाइ थियो, 'आमाले पूजा गरेपछि चराका लागि चामल राखिदिने गरेको मैले स्याङ्जा निबुवाबोट माइतीमै देखेकी हुँ, संस्कार सर्ने त हो । म पनि त्यसै गर्छु चराले खाइदिए आनन्द लाग्छ ।' 

हिजोआज भँगेरा नआउँदा नरमाइलो लाग्ने गरेको उनले बताइन । बितेको तीन वर्षमा बराल दाइले नयाँ घर बनाइसकेका छन् । आफ्नो घर पछाडिको बारी पार्टी प्यालेसलाई भाडामा दिइसकेका छन्  बारीछँदा बाँझो राख्ने कुरै थिएन । सिजनअनुसारका बालीनाली हुन्थे । एउटा भैंसी थियो, त्यसका लागि पराल थियो । गोठबाट बाहिर गोबर थुपारिन्थ्यो । गोबर र बालीनालीका किरा चराका लागि सजिलो आहारा थिए । यसो हेर्दा अब चराहरूका लागि त्यो घरमा आउने बाटो बन्द भएको छ । पोखराको मुख्य बजार क्षेत्रभित्र बराल परिवारजस्ता पोखरेली सहरीकरणमा अभ्यस्त भइरहेका छन् । थातबासको संरचनासँगै  धेरैले परम्परागत जीवनशैलीमा परिवर्तन अंगालेका छन् ।
 
'मान्छेका घरको फेरिएको संरचनासँगै भँगेराले पनि बाँच्न सिकेको भेटिएका छन्,' काठमाडौंस्थित पन्छी संरक्षण संघमा गिद्ध संरक्षण कार्यक्रमका अधिकृत कृष्ण भुसाल भन्छन्, 'संख्यात्मकरूपमा बर्षेनि भँगेरा घटेका छन् । तर, धेरै ठाउँमा हामीले त्यसको बासस्थान परम्परादेखि देखेका भन्दा फरक पनि भएको भेटेका छौं ।' 

सडकका पोलमा हुने फोनका 'डिस्ट्रिब्युसन प्वाइन्ट बक्स', बिजुलीका मिटर बक्स र घर तथा भवनका भेन्टिलेसनमा बस्न थालेको पाइएको उनले बताए । विश्वमा हालसम्म ४३ प्रजातिका भँगेरा पाइएको रेकर्ड छ । नेपालमा पाँच प्रजाति पाइएका छन् । घर भँगेरा, रुख भँगेरा, कैलो, पीतकण्ठे र स्पेनिसलगायत नेपालमा पाइने प्रजाति हुन् ।
 
घर र रुख भँगेरा बस्ती, घर र करेसाबारी वरपर मानिसहरूसँगै बस्न रुचाउँछन् । पोखिएका र छरिएका अन्न, अन्नबालीहरूमा लाग्ने कीराफट्यांग्रा र लार्भा भँगेराका आहारा हुन् । संरक्षणकर्मीहरूका अनुसार यो चरा देखिनु पर्यावरणीय स्वस्थता र सन्तुलनको सूचक हो । 'काठमाडौं उपत्यकाका लागि काग र मलेवापछि धेरै पाइने रैथाने चरा घर भँगेरा हो, रूख भँगेरा छैटौं नम्बरमा पर्छ,' उनले भने, 'चार वर्षदेखि हामी सहरी क्षेत्रमा पाइने चरा गणना गरिरहेका छौं । भँगेराकै लागि अहिले बासस्थान दुर्लभ हुँदै गएको अवस्था हो ।' 

०००

भँगेरा समुद्र सतहदेखि चार हजार मिटरसम्मका भूभागमा पाइन्छ । मान्छेले रहरले पाल्ने सुगा र मैना जस्ता चरामा यो पर्दैन । मान्छेका वरपर बस्छ तर, उसको दैनिकीमा मान्छेको नियन्त्रण रुचाउँदैन । बर्षेनि पोथीले ३ देखि ५ वटा फुल पार्छे एक जोडीले सरदर एक जोडी नै चल्ला हुर्काउँछन् । अण्डाबाट १२ देखि १५ दिनमा चल्ला निस्कन्छन् । आहारा नियमित पुग्ने हो भने तीन सातामै चल्लाहरू गुँड छाडेर उड्ने हुन्छन् । बेला नै नभइ उड्न रहन गर्ने बचराहरू गुँडबाट खसेपछि फर्कन सक्दैनन्, सिकारी पशुपक्षीद्वारा मारिन्छन् । 

संरक्षणकर्मीहरूका विभिन्न शोधले मोबाइलका तरंगले भँगेरालाई असर पार्ने गरेको तथ्य पनि पत्ता लगाएका छन् । मोबाइलका नेटवर्किङ टावरमा गुँड लगाएका भँगेराको प्रजनन ढिला हुने गरेको छ ।
 
शोधहरूका जर्नलमा उल्लेख भएअनुसार भँगेराका निकै कम अण्डामा भाले-पोथी दुवैको डीएनए पाइएका छन् । अधिकांशमा पोथीको मात्रै डीएनए पाइन्छन् । ३८ किमी प्रतिघण्टाको गतिमा उड्न सक्ने भएपनि भँगेराहरू अति विशिष्ट परिस्थितिबाहेक आफू जन्मेको क्षेत्रभन्दा २ किमी टाढा बसाइँ जाँदैनन् । 

जोडी भएर बस्ने उनीहरू मान्छेको समाज जसरी मिलेर बस्छन् । आपसमा मिलेर आहारा खोज्छन् । भालेले गुँड बनाउँछन्, पोथीलाई फकाउँछन् । चल्ला मिलेर हुर्काउँछन् । रुख र घर भँगेराहरू सँगसँगै बसेका भेटिन्छन् । पोथी फकाउने बेलाबाहेक भँगेराका भालेहरू आपसमा झगडा गर्दैनन् ।

आफूले मन पराएको पोथीसँग जोडी बनाउनेलाई झगडा गरेर धपाएको पनि देख्न सकिन्छ । समुहमा आहारा खोज्ने र धेरै चिरबिर गर्ने यी चराले गुँड सुकेका नरम घाँस र परालका त्यान्द्राको बनाउँछन् । टोड्का र प्वालहरूबाट छिरेर घाम नपर्ने ठाउँमा गुँड लगाउने भएकाले सुलसुले लगायतका परजीविले यिनलाई दुःख दिन्छन् । परजीविको टोकाइबाट छुटकारा पाउन भँगेराहरू नियमित धूलो खेल्छन् र पानीमा नुहाउँछन् । 

बिरालो, कुकुर, साँप र स्यालसँगै सिकारी प्रजातिका पशुपक्षीबाट भँगेरालाई सधैं जोखिम हुने गरेको छ । १० हजार वर्षदेखि मानिसको साथी भएर बसेको मानिने भँगेराका बारेमा सन् १९४८ यता थुप्रै वैज्ञानिक अनुसन्धानहरू भइआएका छन् । रैथाने प्रजातिमा पर्ने भँगेरालाई भारतको दिल्लीले सन् २०१२ मा र विहारले सन् २०१३ मा राजकीय पक्षी घोषित गरेका थिए । हामीकहाँ भने यो चरा संरक्षित पक्षीको सूचीमा पर्दैन ।   

०००

'१० वर्ष भयो सहरीकरण बढेको,' पोखरा महानगरपालिकाको सहरी विकास तथा पूर्वाधार शाखा प्रमुख इञ्जिनियर शारदामोहन काफ्ले भन्छन्, 'उपमहानगरपालिका हुँदा पोखरामा वर्षौ करीब ५ हजार पक्की घर थपिन्थे । अहिले वर्षको सरदर १५/१६ हजार थपिँदै छ ।' काठ र खरका पुराना ढाचाका घर निकै कम हुँदै गएको उनले बताए । 'महानगरपालिका भएपछि पोखराभित्र जंगलका एरिया पनि थुप्रै छन्, चराले गुँड लगाउने ठाउँ पर्याप्त नै छन् जस्तो लाग्छ,' उनले भने, 'तर, मान्छेका घरमा गुँड लगाउनेहरू त विस्थापित भएकै अवस्था आयो भन्न सकिन्छ ।'

२०७३ फागुन २७ मा महानगरपालिका घोषणा भएपछि पोखराको क्षेत्रफल ४६४.२४ वर्ग किमि भएको छ । क्षेत्रफलको हिसाबले यो मुलुकका अरु महानगरभन्दा ठूलो भएको पर्यटकीय नगरीमा साना ठूला होटलमात्रै ६ सयवटाको हाराहारी छन् भने पक्की घरको संख्या १ लाख नाघेको छ । घर बनाएर सम्पन्नताको प्रमाणपत्र लिनेले मात्रै खानेपानी, बिजुली र बैंक ऋणको सुविधा पाउने कडा प्रावधान छ । पानी, उर्जा र आर्थिक हिसाब मिलानका खातिर सम्पन्नताको प्रमाणपत्र लिन आउनेको तथ्यांक महानगरपालिकाले अद्यावधिक पनि गरिरहेको छ । तर, यही महागरभित्रका चरा कति घटे भन्ने हेक्का कसैले राख्दैन ।


पुरानो पोखराको तस्बिर संग्रह गर्दै आएका सुनील उलकको गणेश टोलमा हिजोआज संग्रहालय छ । त्यहाँ पुग्दा ८० वर्षयताको पोखराको क्रमिक परिवर्तनलाई तस्बिरमा देख्न सकिन्छ । उनको संग्रहमा पोखरेलीका घर, संस्कृति, डाँडापाखा, विमानस्थल, ताल र क्रमशः विकास भइआएका भौतिक पूर्वाधारका तस्बिरहरू छन् । तर, संग्रहमा चरा भने छैनन । उलक यतिबेला अर्को एउटा काम गरिरहेका छन् । त्यो हो, ७०/८० वर्ष नाघेका अग्रजहरू भेला पारेर पुरानो पोखराको कहानी सुन्ने । 

'यसबाट अझै धेरै कुरा थाहा हुने रहेछ,' उनी भन्छन्, 'बुढापाकालाई एक्लाएक्लै भन्दा समूहमा राखेर सोध्नुपर्ने रहेछ । उनीहरूबाट मैले घरमा बस्ने चराका कुरा पनि सुन्न पाएको छु ।' खरको छानो फालेपछि भित्रिएको विकासले चराचुरुंगी पस्नै नमिल्ने घर बनेको कुरा बुढापाकाले पनि बताउने उनले सुनाए । 'चरा होइन मान्छेलाई आफ्नै बास बलियो चाहिएको यथार्थ बिर्सनु हुँदैन,' उनले भने, 'जसरी हुन्छ मान्छेलाई आफ्नो सुविधामात्रै प्यारो छ ।'    

०००
हजुरआमा र आमाहरू खाना पस्कनुअघि आगोलाई धन्यवाद दिँदै सबै परिकार एक/एक चिम्टी सानो दुनोमा राख्नु हुन्थ्यो/हुन्छ । चुल्होलाई चढाइएको खानेकुरा रहेको दुना घर बाहिर राखिन्छ । त्यो खाना अग्निदेवको नाममा चढाएको भनिएपनि संस्कृतिले चराचुरुंगीलाई आहारा दिनुपर्छ भन्ने मान्यताबाट प्रेरित रहेको मान्छन् पोखराको पृथ्वीनारायण क्याम्पसका प्रणीशास्त्रका प्राध्यापक रामजी गौतम । 

'सहरीकरणको तीव्रताले मान्छेको बसोबासको शैलीमात्रै होइन, नजानिँदो पाराले परम्परा नै फेरिएका छन्,' उनी भन्छन्, 'अहिलेका पुस्ताले हेर्दा-सुन्दा अनौठो मान्लान्, चुल्होलाई चढाएर खानेकुरा किन नास पार्नु पनि भन्लान् । तर, संस्कारको त्यति सानो कुराले चराचुरुंगीका लागि ठूलो भरको काम गरेको थियो ।' 

सहरीकरणको तीव्रताले परम्परागत कृषि प्रणालीमा आएका परिवर्तन र सजिलो मानेर बालीमा विषादी उपयोग गर्ने प्रवृत्तिको असर भँगेराजस्ता मान्छेका नजिक बस्न रुचाउने पक्षीहरूमा परेको उनले बताए । 'घर त हामीले आफूबाहेक अरुलाई बास नदिने पाराको बनाएका छौं,' उनले भने, 'आनीबानी पनि आफूबाहेक अरुले जेसुकै गरुन् भन्ने स्वार्थी पाराको भइसकेको छ ।'
 
पोखरा बर्ड सोसाइटीका सचिवसमेत रहेका अर्का प्राध्यापक हेमन्त ढकाल जमिनले सोस्ने पानीको क्षेत्र र मान्छेले उपयोग गरिरहेको भूमिगत पानीको उपयोगको तरिका नमिल्नुको असर थुप्रै थोकमा परेको छ । 'हाम्रो कृषि प्रणालीमा आइरहेको परिवर्तनले चराका लागि आहारा असम्भव हुँदै आएको छ,' उनले भने, 'माटोले पानी सोस्न पाएमात्रै त्यो उर्वर हुन्छ, बाली र कीरा-फट्यांग्रा सप्रन्छन् । सडक, नाला, घरैघर सबै पक्की हुन थाल्यो, खेती लगाउन घट्यो । यसको असर त परिजान्छ नि ।' 

अन्नबाली, पशुगोठ, पराल र नियमित खेतीपातीको चलनले पर्यावरण सन्तुलित राख्न भुमिका खेलिरहने उनले बताए । 'अब हामी घर फलाउँछौं, अन्न किन्छौं,' उनले भने, 'यति सम्मकी गमलामा एउटा फूलको बिरुवा रोपियो भने पनि किटनासक हालेकै अवस्था देखिन्छ ।'
 
काँक्रो, लौका र फर्सीजस्ता लहरामा फल्ने तरकारी हामीले सग्ला मन पराउनुको असर चरामा परेको तर्क पोखरा बर्ड सोसाइटीका अध्यक्ष मनशान्त घिमिरेको छ । 'कीरा लागेका फलफूल प्राकृतिक हुन्, जुन सग्ला, सलक्क परेका छन् तिनमा विषादी परेकै हुन्छ,' उनले भने, 'खोट लागेको देखिएका फलफूलका कीरा-फट्यांग्रा चराका आहारा हुन् । कीटनासक चलाएपछि बाली राम्रा त हुन्छन् तर, नजानिँदो पाराले त्यसको असर हाम्रो स्वास्थ्यमा परेको छ, प्रकृतिमा पनि परेको छ ।' मानिसमा नर्सर्ने रोग बढ्दै जानुको मुख्य कारक बालीमा विषादिको प्रभाव भन्ने अनुसन्धानहरूले देखाइरहेका बेला चरामा परेको असरबारे खोजी नै नभएको उनले बताए । 

०००

इन्टरनेटको सर्च इञ्जिनमा भँगेरा बारे खोज्दै गए ६ दसकअघि चीनमा माओ त्सेतुङले चलाएको 'फोर पेस्ट क्याम्पियन' वा 'ग्रेट स्पारो क्याम्पियन' बारेको जानकारी भेटिन्छ । चीनले अमेरिका र यूरोपेली मुलुकहरूसँग आर्थिक समृद्धिमा प्रतिष्पर्धा गर्दै कृषि उत्पादनमा बढोतरीको अभियान चलाएको थियो । जनवादी क्रान्ति सफल भएपछि माओले खाद्यान्न उत्पादन दोब्बर बनाउने योजना ल्याएका थिए । मौसमले साथ दिएन । त्यसबेला बाली नसप्रेको दोष भँगेरा, झिंगा, लामखुट्टे र मुसालाई लगाइयो । तिनका कारण बाली बिग्रियो भन्दै सुरु भयो मार्ने अभियान । सरकारद्वारा घोषित अभियान भएपछि पासोमा पर्ने, जाल थाप्ने, गुलेलीले हान्ने र जसरी भेटिन्छ त्यसरी भँगेरा मारिए ।

यो सन् १९५८ को घटना थियो । त्यसबेला कति भँगेरा मारिए भन्ने रेकर्ड छैन । भँगेरा मारेर खाद्यान्न उत्पादनमा सुधार आउनुको साटो भोकमरी आयो । त्यसबाट लाखौं जनसंख्या प्रभावित भयो । दुई वर्षछि माओले भँगेरा निर्मुल पार्ने अभियान रोक्न आदेश गरे । 

चराका आनीबानीका जानकारहरूले उनलाई त्यो चरोका कारण बाली उत्पादन घट्दैन, शत्रु जीव भनिने किरा-फट्यांग्रा खाइदिने भएकाले फसल उत्पादनका सहयोग गर्छ भन्ने पत्ता लागेको बताएका थिए । धेरै भँगेरा मारिएपछि मात्रै आदेशकर्ता र समर्थकले भँगेरा मार्न रोके ।
 
दक्षिण एसियाली मुलुकमा चरा चिन्न, शोध गर्न र संरक्षणका काममा लामो समयदेखि काम गरिरहेकी बेलायतकी ७१ वर्षीया क्यारोल इन्स्कीप नेपाल बराबर आइरहन्छिन् । नेपाल, भारत, भुटान र श्रीलंकाका चराहरू बारेका पुस्तक लेखनमा उनको अगुवाइ छ । '१९७७ देखि यता लामो-छोटो अवधिका मैले २२ पटक नेपाल भ्रमण गरिसकेँ,' उनले इमेल कुराकानीमा भनिन्, 'घर भँगेरा नेपालमात्रै होइन बेलायतका पनि विभिन्न ठाउँमा चिन्तालाग्दोगरि घटेका छन् ।' 

सहरीकरणले पारेको यो असर हेर्दा संरक्षणकर्मी र शोधार्थीका लागि चिन्ताको विषय रहेको उनले बताइन । 'बेलायतमा अब आधुनिक घरहरूमा पनि चरालाई आश्रय दिनुपर्छ भन्ने अभ्यास सुरु भएको छ,' उनी भन्छिन्, 'बेलायतामा यतिबेला विषादीको प्रयोग घटायौं भने मात्रै पनि उनीहरूको आयु र संख्या बढ्छ भन्नेमा संरक्षणकर्मीको जोड छ, नेपालको अवस्था पनि यो भन्दा फरक होइन ।' सहरीकरण, खेती प्रणालीमा आएको परिवर्तनले बास र आहाराको संकटको असर भँगेरालाई परेको हो । यसका लागि सम्बद्ध सबैले चिन्ता लिनैपर्ने उनले बताइन ।
   
नेपालमा राष्ट्रिय अभियानका रूपमा कुनै पनि पशुपन्छी मार्ने अभियान चलेको छैन । र, नचल्दा पनि भँगेराजस्ता हाम्रै घरमा बस्न रुचाउने चराहरू सुरक्षित नै छन् भन्ने अवस्था पनि छैन ।

(२०७५ चैत ३० मा कान्तिपुर कोसेलीमा प्रकाशित सामाग्री ब्लगमा जतन गरिएको हो )