डूमस्क्रोलिङ : जान्न खोज्दा झन् मन अस्थिर !

रातको १२ बजिसकेको छ। कोठामा चकमन्न शान्ति छ। तर, २२ वर्षीय सुलभको दिमागमा भने एउटा आँधी चलिरहेको छ। उ निदाउनुपर्ने हो, तर दाहिने हातको बुढी औंला मोबाइलको स्क्रिनमा निरन्तर 'स्लाइड' भइरहेको छ।

सुरुमा उनले फेसबुक खोलेका थिए - एउटा सानो अपडेट हेर्न। तर, अचानक एउटा युद्धको भिडियो आयो। त्यसपछि अर्को पोस्टमा आर्थिक संकटले पिरोलिएका मानिसहरूको कथा थियो। अलि तल जाँदा एउटा भयानक सडक दुर्घटनाको समाचार देखियो। सुलभलाई ती समाचारले निकै चिन्तित बनाइरहेको छ, मुटुको धड्कन अलि बढेको छ, मनमा 'कतै म पनि यस्तै संकटमा पर्ने त होइन?' भन्ने डर उब्जिएको छ।

तर अचम्म के छ भने, जति डर लागिरहेको छ, उनी त्यति नै तल-तल स्क्रोल गर्दै थप नराम्रा समाचार खोजिरहेका छन्। उनलाई लाग्छ, 'मैले सबै कुरा थाहा पाउनुपर्छ, नत्र म असुरक्षित हुनेछु।'

बिहानको २ बज्दा सुलभको आँखा राता भएका छन्, टाउको भारी भएको छ र मनमा एउटा गहिरो शून्यता छाएको छ। उनलाई लाग्छ, यो संसार अब बस्न लायक छैन।

सुलभले नचाहँदा नचाहँदै पनि जुन चक्रमा आफूलाई फसाएका छन्, मनोविज्ञानको भाषामा यसलाई 'डूमस्क्रोलिङ' (Doomscrolling) भनिन्छ। यो भनेको मोबाइल वा कम्प्युटरमा लगातार नकारात्मक, तनावपूर्ण वा चिन्ताजनक समाचार र सामग्रीहरू (जस्तै दुर्घटना, युद्ध, अपराध, आर्थिक संकट) स्क्रोल गर्दै हेर्ने बानी हो। जुन रोक्न गाह्रो हुन्छ, तर हेर्दा झन् मन खराब हुँदै जान्छ। 

आधुनिक डिजिटल युगको एउटा यस्तो मनोवैज्ञानिक अवस्था हो, जहाँ मानिसहरू आफ्नो मोबाइल वा कम्प्युटरमा निरन्तर रूपमा नराम्रा, निराशाजनक वा चिन्ताजनक समाचारहरू पढिरहन्छन्। यसलाई सरल भाषामा बुझ्दा, समाचार खराब छ भन्ने थाहा पाउँदापाउँदै पनि स्क्रिनबाट आँखा हटाउन नसक्नु र तल-तल स्क्रोल गरिरहनु नै डूमस्क्रोलिङ हो। मनोविज्ञानका अनुसार मानिसको दिमाग 'नेगेटिभ बायस' (नकारात्मकता तर्फको झुकाव) बाट ग्रसित हुन्छ। 

हामी सम्भावित खतराहरूबाट बच्नका लागि खराब समाचारप्रति बढी सतर्क र जिज्ञासु हुन्छौं। डिजिटल प्लेटफर्मका अल्गोरिदमहरूले पनि हाम्रो यही स्वभावलाई प्रयोग गरेर हामीलाई अल्झाइराख्छन्।

यो व्यवहार विशेषगरी कोभिड-१९ को समयमा धेरै बढ्यो, जब मानिसहरू निरन्तर अपडेट खोज्दै सामाजिक सञ्जाल र समाचारमा टाँसिन थाले।

किन हुन्छ डूमस्क्रोलिङ?

• अनिश्चितता र डर : के भइरहेको छ? भन्ने जिज्ञासा
• नियन्त्रणको भ्रम : धेरै जानकारी पाए सुरक्षित भइन्छ भन्ने सोच
• एल्गोरिदमको प्रभाव : सोसल मिडिया प्लेटफर्मले तपाईंलाई यस्तै सामग्री थप देखाइरहन्छन्
• नव मस्तिष्कको प्रवृत्ति : नकारात्मक कुरामा बढी ध्यान दिने 

डूमस्क्रोलिङ हुनुको पछाडि हाम्रो विकासवादी जीवविज्ञानको ठूलो हात छ। आदिम कालमा मानिसले आफ्नो ज्यान जोगाउन जंगली जनावर वा प्राकृतिक प्रकोपजस्ता 'खतरा' हरूमा बढी ध्यान दिनुपर्थ्यो। आज हाम्रो वरिपरि जंगली जनावर त छैनन्, तर हाम्रो मस्तिष्कले समाचारका हेडलाइन र भाइरल भिडियोमा आउने नकारात्मकतालाई त्यही पुरानो 'खतरा' को रूपमा बुझ्छ। यसैलाई 'सर्भाइभल इन्स्टिंक्ट' भनिन्छ, जसले हामीलाई नराम्रो खबरबाट आँखा हटाउन दिँदैन।

अर्कोतिर, प्रविधि कम्पनीहरूले प्रयोग गर्ने 'इन्फिनिट स्क्रोल' (जति चलाए पनि हुने) डिजाइनले यसलाई झन् घातक बनाएको छ। फेसबुक वा इन्स्टाग्राममा पेजको अन्त्य कतै हुँदैन, जसले गर्दा हाम्रो मस्तिष्कले 'अब रोकिनुपर्छ' भन्ने संकेत पाउनै सक्दैन।

जब हामी एउटा नराम्रो समाचार हेर्छौं, एल्गोरिदमले हाम्रो रुचि त्यस्तै कुरामा छ भन्ने ठानेर 'कन्फर्मेसन बायस'  सिर्जना गर्छ। यसले हामीलाई एउटा यस्तो 'डिजिटल इको च्याम्बर' मा कैद गरिदिन्छ, जहाँ हामीले चाहेर पनि सकारात्मक सामग्री देख्न पाउँदैनौं। अन्ततः, 'कतै म महत्वपूर्ण जानकारीबाट छुट्ने त होइन?' भन्ने FOMO (फीयर अफ मिसिङ आउट) को डरले हामीलाई बिहानदेखि रातिसम्म स्क्रिनमै टाँसिरहन बाध्य बनाउँछ।

यसको असर के पर्छ?

चिन्ता र तनाव बढ्छ। निद्रा बिग्रिन्छ। मनोबल घट्छ। ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुन्छ।

डूमस्क्रोलिङको असर केवल मन खिन्न हुनुमा मात्र सीमित रहँदैन, यसले हाम्रो शरीरको स्नायु प्रणालीमा समेत दीर्घकालीन प्रभाव पार्छ। जब हामी लगातार नकारात्मक सामग्री हेर्छौं, हाम्रो मस्तिष्कले त्यसलाई 'खतरा' को रूपमा लिन्छ र शरीरमा कोर्टिसोल जस्ता तनाव उत्पन्न गर्ने हर्मोनहरू उत्सर्जन गर्छ। यसले गर्दा मानिसमा सधैं त्रसित रहने वा 'अलर्ट' मोडमा रहने समस्या देखिन्छ।

यसको अर्को खतरनाक पाटो 'कग्निटिभ ओभरलोड' हो। सूचनाको अत्यधिक चापले गर्दा मस्तिष्कले नयाँ र उपयोगी कुरा सिक्ने क्षमता गुमाउँदै जान्छ। यसले हाम्रो निर्णय लिने क्षमतामा ह्रास ल्याउँछ र साधारण कुरामा पनि दोधार उत्पन्न गराउँछ।

सामाजिक रूपमा हेर्दा, डूमस्क्रोलिङ गर्ने व्यक्तिहरूमा 'सम्पर्कविहीनता' बढ्दै जान्छ। उनीहरू भर्चुअल संसारको त्रासदीमा यति हराउँछन् कि वास्तविक जीवनका खुसी र सम्बन्धहरू ओझेलमा पर्छन्। निद्राको कमी र निरन्तरको चिन्ताले गर्दा अन्ततः यसले मुटुको धड्कन बढ्ने, पाचन प्रक्रिया बिग्रने र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर बनाउनेसम्मको शारीरिक जोखिम निम्त्याउँछ। त्यसैले, यो केवल एउटा खराब बानी मात्र नभई मानसिक स्वास्थ्यको एउटा गम्भीर शत्रु हो।

डूमस्क्रोलिङका मुख्य असरहरू:

• अनियन्त्रित चिन्ता : संसारमा केही नराम्रो भइरहेको छ र आफू असुरक्षित छु भन्ने भावना बलियो हुन्छ
• अनिद्रा : राति अबेरसम्म नकारात्मक सामग्री हेर्दा दिमाग शान्त हुन पाउँदैन, जसले निद्रा बिगार्छ।
• मानसिक थकान : धेरै सूचना र विशेष गरी दुखद समाचारले दिमागलाई 'एक्जस्ट' बनाउँछ।
• निराशावाद : बिस्तारै व्यक्तिमा संसारप्रति हेर्ने दृष्टिकोण नकारात्मक बन्दै जान्छ।

यी असरहरू केवल मानसिक तनावमा मात्र सीमित रहँदैनन्, यसले व्यक्तिको 'निर्णय क्षमता' लाई समेत भुत्ते बनाइदिन्छ। जब मस्तिष्क निरन्तर डर र चिन्ताको अवस्थामा रहन्छ, तब मानिसले रचनात्मक काममा ध्यान दिन सक्दैन। ससाना समस्याहरू पनि पहाडजस्तै लाग्न थाल्छन् र काममा एकाग्रता (Focus) शून्य हुन पुग्छ।

यसको अर्को बिझाउने पाटो भनेको 'सहानुभूति' (इम्प्याथी फ्याटिग) अर्थात् सहानुभूतिमा आउने थकान हो। लगातार दुखद र हिंस्रक समाचार हेरिरहँदा बिस्तारै मानिसको संवेदना हराउँदै जान्छ। अरूको दुःख देख्दा पनि सामान्य लाग्न थाल्ने वा 'संसार यस्तै त हो नि' भन्ने संवेदनाशून्य भाव पैदा हुनु डूमस्क्रोलिङको गम्भीर सामाजिक परिणाम हो।

शारीरिक रूपमा, यसले 'सिम्प्याथेटिक नर्भस सिस्टम' लाई सधैं सक्रिय राख्छ, जसले गर्दा पाचन प्रक्रियामा गडबडी हुने, मांसपेशीहरू कसिने र बिनाकारण थकान महसुस हुने जस्ता लक्षण देखिन्छन्। यसले गर्दा मानिस आफ्नो वास्तविक सामाजिक घेरा र परिवारबाट टाढिँदै जान्छ। अन्ततः, डूमस्क्रोलिङले व्यक्तिलाई एउटा यस्तो 'भर्चुअल जेल' मा थुनिदिन्छ, जहाँ बाहिरको उज्यालो संसारभन्दा मोबाइलको अँध्यारो स्क्रिनभित्रको त्रासदी नै उसको वास्तविक संसार बन्न पुग्छ।

यसबाट कसरी बच्ने?

• समय सीमा तोक्ने: सामाजिक सञ्जाल चलाउनका लागि दिनको निश्चित समय (उदाहरणका लागि ३० मिनेट) मात्र छुट्ट्याउने। 
• सचेत रहने (Mindfulness): स्क्रोल गर्दा 'मैले अहिले के हेरिरहेको छु र यसले मलाई कस्तो महसुस गराइरहेको छ?' भनेर आफैंलाई प्रश्न गर्ने। 
• सकारात्मक सामग्री खोज्ने: आफ्नो फिडमा प्रेरणादायी, रचनात्मक वा हास्यव्यङ्ग्यका सामग्रीहरूलाई पनि स्थान दिने। 
• डिजिटल डिटोक्स: सुत्नुभन्दा १ घण्टा अगाडि र बिहान उठ्ने बित्तिकै मोबाइल नचलाउने। 
• विकल्प खोज्ने: खाली समयमा स्क्रोलिङ गर्नुको सट्टा किताब पढ्ने, संगीत सुन्ने वा हिँडडुलको बानी बसाल्ने।

विशेष गरी ठूला राजनीतिक परिवर्तन, आर्थिक मन्दी वा महामारीका बेला डूमस्क्रोलिङको समस्या बढी देखिन्छ। यसलाई समयमै पहिचान गरेर नियन्त्रण गर्नु नै मानसिक स्वास्थ्यका लागि हितकर हुन्छ।

डूमस्क्रोलिङको पासोबाट उम्कनका लागि 'नोटिफिकेसन' को व्यवस्थापन अर्को महत्त्वपूर्ण कदम हो। अनावश्यक समाचार पोर्टल र 'ब्रेकिङ न्युज' दिने एपहरूको नोटिफिकेसन बन्द गर्दा मस्तिष्कमा बारम्बार हुने 'डिजिटल आक्रमण' कम हुन्छ। मोबाइललाई 'ग्रे-स्केल' (Black and White) मोडमा राख्दा स्क्रिनको आकर्षण घट्छ र लामो समयसम्म झुम्मिने बानीमा कमी आउँछ।

अर्को प्रभावकारी तरिका 'सूचनाको स्रोत' छनोट गर्नु हो। सनसनीपूर्ण हेडलाइन पस्कने सामाजिक सञ्जालका पानाहरूभन्दा आधिकारिक र विश्वसनीय पत्रिकाहरू मात्र पढ्ने बानी बसाल्नुपर्छ। सचेत रूपमा 'जोयफुल स्क्रोलिङ' को अभ्यास गर्नुहोस्, अर्थात् केवल त्यस्ता सामग्री मात्र हेर्नुहोस् जसले तपाईंको सीप बढाउँछ वा साँचो अर्थमा खुसी दिन्छ।

आफ्नो बेडरुमलाई 'डिभाइस-फ्री जोन' बनाउनुहोस्। राति मोबाइललाई अर्को कोठामा राखेर परम्परागत अलार्म घडी प्रयोग गर्दा बिहानीको सुरुवात नकारात्मक समाचारबाट हुन पाउँदैन। याद राख्नुहोस्, डिजिटल संसारको नियन्त्रण तपाईंका औंलाहरूमा छ, एल्गोरिदमको हातमा होइन। जब तपाईं आफ्नो समय र भावनाप्रति जिम्मेवार बन्नुहुन्छ, तब मात्र यो 'डिजिटल चक्रव्यूह' बाट बाहिर निस्केर वास्तविक र शान्त जीवन जिउन सम्भव हुन्छ।

कसरी कम गर्ने?

स्क्रिन टाइम सीमित गर्ने। निश्चित समयमा मात्र समाचार हेर्ने। सकारात्मक वा उपयोगी सामग्री रोज्ने। डिजिटल ब्रेक लिने।

डूमस्क्रोलिङ भनेको 'जान्न खोज्दा झन् मन अस्थिर बनाउने' डिजिटल बानी हो। डूमस्क्रोलिङ कम गर्नु भनेको प्रविधिबाट भाग्नु होइन, बरु यसलाई सचेत रूपमा प्रयोग गर्नु हो। यसका लागि '२-मिनेट नियम' अपनाउन सकिन्छ: यदि कुनै समाचार वा पोस्ट हेर्दा दुई मिनेटभित्रै तपाईंको मनमा भारीपन वा नकारात्मकता महसुस हुन्छ भने, तुरुन्तै त्यो एप बन्द गर्नुहोस्। हाम्रो मस्तिष्कलाई 'डिजिटल ब्रेक' को अति आवश्यक हुन्छ। प्रत्येक एक घण्टाको स्क्रिन प्रयोगपछि कम्तीमा पाँच मिनेट झ्यालबाट बाहिर हेर्ने वा लामो सास फेर्ने गर्नाले दिमागलाई 'रिसेट' हुन मद्दत पुग्छ।

यसका साथै, आफ्नो स्मार्टफोनमा 'एप लिमिटर' वा 'फोकस मोड' को प्रयोग गरी सामाजिक सञ्जालको पहुँचलाई नियन्त्रण गर्नुहोस्। समाचारका लागि 'पुस नोटिफिकेसन' को सट्टा दिनको एक पटक मात्र विश्वसनीय न्युजलेटर वा पत्रिका पढ्ने बानी बसाल्नुस्।

याद राख्नुहोस्, डिजिटल सामग्रीको उपभोग 'खाना' जस्तै हो, तपाईं जस्तो जानकारी खानुहुन्छ, मानसिक स्वास्थ्य त्यस्तै बन्छ। त्यसैले आफ्नो डिजिटल प्लेटमा थोरै तर स्वस्थ र उपयोगी सामग्री मात्र राख्ने संकल्प गर्नुस्। जब तपाईं समाचारको उपभोक्ता मात्र नभई आफ्नो समयको मालिक बन्नुहुन्छ, तब मात्र यो 'अस्थिर बनाउने बानी' बाट मुक्ति पाउन सम्भव छ। सचेत बन्नुस्, ताकि प्रविधिले तपाईंलाई होइन, तपाईंले प्रविधिलाई चलाउन सकोस्।

***

डूमस्क्रोलिङको प्रभावबारे हालैका वर्षहरूमा (सन् २०२४ देखि २०२६ सम्म) धेरै महत्त्वपूर्ण अनुसन्धान र प्रयोगहरू भएका छन्। यसले मानसिक स्वास्थ्यमा कसरी गहिरो असर पुर्‍याउँछ भन्ने देखिएको छ। 

डूमस्क्रोलिङ र चिन्ता अध्ययन

अध्ययनले डूमस्क्रोलिङ र एन्जाइटी (चिन्ता), मानसिक थकान, र अनिद्रा बीच कडा सम्बन्ध (Correlation) रहेको पुष्टि गर्‍यो। विशेष गरी युवाहरूमा खराब समाचारको लतले उनीहरूको दैनिक उत्पादकत्वमा ह्रास ल्याएको पाइयो।

डा. सोविया उस्मान र उनको इकरा विश्वविद्यालयको टोलीले सन् २०२५ मा पाकिस्तानको कराँचीमा गरेको यो अध्ययनले दक्षिण एसियाली सन्दर्भमा डूमस्क्रोलिङको प्रभावलाई गहिरो गरी केलाएको छ। ७ वटा विश्वविद्यालयका १००० विद्यार्थीहरूमाझ गरिएको यो एक 'मिक्स्ड-मेथड' अध्ययन थियो, जसमा सर्वेक्षण र गहिरो अन्तर्वार्ता दुवै समावेश थिए। यो विस्तृत अनुसन्धानले डिजिटल बानी र मानसिक स्वास्थ्यबीचको सम्बन्धलाई तथ्यांकीय रूपमा प्रमाणित गरेको छ।

अध्ययनको मुख्य निष्कर्ष अनुसार, डूमस्क्रोलिङले युवाहरूको मस्तिष्कमा 'कग्निटिभ ओभरलोड' (संज्ञानात्मक भार) सिर्जना गर्छ। जब विद्यार्थीहरू लगातार नकारात्मक समाचार वा तनावपूर्ण सामग्रीको सम्पर्कमा रहन्छन्, उनीहरूको एकाग्रता क्षीण हुँदै जान्छ। यसले गर्दा दैनिक उत्पादकत्वमा ह्रास आउने र शैक्षिक प्रदर्शनमा समेत नकारात्मक असर परेको पाइएको छ।

विशेष गरी, अनुसन्धानले अनिद्रालाई डूमस्क्रोलिङको सबैभन्दा ठूलो भौतिक असरको रूपमा देखाएको छ। राति अबेरसम्म स्क्रिनमा झुम्मिने र नकारात्मक सूचना लिने बानीले 'मेलाटोनिन' हर्मोनको सन्तुलन बिगार्छ, जसले अन्ततः गहिरो मानसिक थकान र एन्जाइटी निम्त्याउँछ।

यस अध्ययनले एउटा महत्वपूर्ण कुरा के औंल्याएको छ भने, यो समस्या केवल व्यक्तिगत बानी मात्र नभई सामाजिक सञ्जालको संरचनात्मक डिजाइनको परिणाम पनि हो। डा. उस्मानको टोलीले निष्कर्ष निकालेको छ कि यदि युवाहरूलाई समयमै 'डिजिटल हाइजिन' बारे सचेत नगराउने हो भने, यसले भविष्यमा एक ठूलो मानसिक स्वास्थ्य संकट निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले, शैक्षिक संस्थाहरूले मानसिक स्वास्थ्य परामर्श र सचेतनाका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्ने सुझाव यस अध्ययनले दिएको छ।

२. 'अनिश्चिततता सहन नसक्ने क्षमता' अध्ययन (सन् २०२५) 

यो अध्ययनले डूमस्क्रोलिङको मुख्य कारण 'अनिश्चितता सहन नसक्ने क्षमता' (Intolerance of Uncertainty) लाई मानेको छ। मानिसहरू भविष्यमा के होला भन्ने डरले जानकारी खोज्न स्क्रोल गर्छन्, तर जति धेरै जानकारी पाउँछन्, त्यति नै बढी चिन्तित हुन्छन्। यसलाई 'नेगेटिभ फिडब्याक लुप' भनिएको छ।

सन् २०२५ मा तुर्क-कुर्त्का र कोकातर्कद्वारा गरिएको अध्ययनले 'इन्टोलरेन्स अफ अनसर्टेन्टी' (IU) र डूमस्क्रोलिङ बीचको सम्बन्धलाई एउटा खतरनाक चक्रको रूपमा व्याख्या गरेको छ। यस अध्ययनको मूल निचोड यो छ कि मानिसहरू स्वभावैले भविष्यको अनिश्चितताबाट डराउँछन्। जब संसारमा कुनै संकट (जस्तै: आर्थिक अस्थिरता वा युद्ध) देखिन्छ, तब मानिसको मस्तिष्कले उक्त अनिश्चिततालाई कम गर्न 'थप जानकारी' खोज्न प्रेरित गर्छ।

यही विन्दुबाट 'नेगेटिभ फिडब्याक लुप' सुरु हुन्छ। प्रयोगकर्ताले अनिश्चितता हटाउन र सुरक्षित महसुस गर्न समाचार स्क्रोल गर्न थाल्छन्। तर, इन्टरनेटमा भेटिने अधिकांश जानकारी निराशाजनक र त्रासदीपूर्ण हुन्छन्। जति धेरै नकारात्मक जानकारी प्राप्त हुन्छ, मस्तिष्कले संसारलाई त्यति नै बढी अनिश्चित र असुरक्षित देख्न थाल्छ। नतिजास्वरूप, प्रयोगकर्ता अझ बढी चिन्तित बन्छन् र त्यो चिन्ता शान्त पार्न फेरि थप समाचार खोज्नतिर लाग्छन्।

यो अध्ययनले स्पष्ट पारेको छ, डूमस्क्रोलिङ केवल समयको बर्बादी मात्र होइन, यो एउटा 'मालअडप्टिभ कोपिङ मेकानिज्म' (गलत अनुकूलन प्रक्रिया) हो। यसले प्रयोगकर्तालाई 'जानकारी नै शक्ति हो' भन्ने भ्रममा पार्छ, तर वास्तवमा यसले मानसिक शान्ति खोसेर अनिश्चितताको डरलाई झन् बल्झाउने काम गर्छ। शोधकर्ताहरूका अनुसार, यो चक्र तोड्नका लागि मानिसले 'सबै कुरा थाहा पाउनैपर्छ' भन्ने आग्रहलाई त्यागेर अनिश्चिततासँग बाँच्ने कला सिक्नु आवश्यक छ।

३. दिमागको 'रिवार्ड सर्किट' र डूमस्क्रोलिङ

युनिभर्सिटी अफ क्यालिफोर्निया (२०२५ को विश्लेषण)को अध्ययनले के देखायो भने, डूमस्क्रोलिङ गर्दा दिमागमा डोपामाइन रसायन उत्सर्जन हुन्छ। हामीले नयाँ सूचना पाउँदा दिमागलाई 'पुरस्कार' पाएको महसुस हुन्छ, चाहे त्यो सूचना खराब नै किन नहोस्। यही कारणले गर्दा मानिसहरू दुखी हुँदाहुँदै पनि स्क्रोल गर्न छोड्न सक्दैनन्।

४. 'मिन वर्ल्ड सिन्ड्रोम' सँग तुलना (२०२४-२५ को समीक्षा)

हालैका अनुसन्धानहरूले डूमस्क्रोलिङलाई १९७० को दशकको 'मिन वर्ल्ड सिन्ड्रोम' को आधुनिक रूप मानेका छन्। लामो समयसम्म टिभीमा हिंसा हेर्ने मानिसले संसारलाई वास्तविकभन्दा बढी खतरनाक देख्ने गर्थे। अहिले डूमस्क्रोलिङले गर्दा मानिसहरूमा संसार एकदमै बस्न अयोग्य र डरलाग्दो छ भन्ने 'एक्जिस्टेन्सियल वरी' बढेको पाइएको छ।

'मिन वर्ल्ड सिन्ड्रोम' र 'डूमस्क्रोलिङ' बीचको तुलनाले आधुनिक सञ्चार माध्यमले हाम्रो मस्तिष्कलाई कसरी नियन्त्रण गरिरहेको छ भन्ने डरलाग्दो तथ्य उजागर गर्दछ। सन् १९७० को दशकमा जर्ज गेर्बनरले प्रतिपादन गरेको यो सिद्धान्तले टेलिभिजनमा देखाइने हिंसाका कारण मानिसहरूले वास्तविक संसारलाई छली र खतरनाक ठान्ने कुरा बताएको थियो। सन् २०२४-२५ का पछिल्ला समीक्षाहरूले डूमस्क्रोलिङलाई यसैको 'डिजिटल अवतार' मानेका छन्, तर यो पुरानो सिन्ड्रोमभन्दा धेरै गुणा बढी आक्रामक छ।

विगतमा टेलिभिजनको पहुँच निश्चित समयमा मात्र हुन्थ्यो, तर डूमस्क्रोलिङले गर्दा खराब समाचारहरू हाम्रो खल्तीमै (स्मार्टफोन) २४ घण्टा उपलब्ध छन्। सामाजिक सञ्जालका अल्गोरिदमहरूले प्रयोगकर्ताको डर र जिज्ञासालाई पहिचान गरी लगातार नकारात्मक सामग्री पस्कन्छन्। यसले गर्दा व्यक्तिमा 'एक्जिस्टेन्सियल वरी' (अस्तित्ववादी चिन्ता) पैदा हुन्छ। मानिसलाई लाग्न थाल्छ कि जलवायु परिवर्तन, युद्ध, आर्थिक मन्दी र अपराध मात्रै संसारको वास्तविकता हो।

निष्कर्षमा, १९७० को सिन्ड्रोमले मानिसलाई 'डराएको दर्शक' मात्र बनाउँथ्यो भने, आजको डूमस्क्रोलिङले मानिसलाई 'निराश सहभागी' बनाउँदैछ। यसले गर्दा सामाजिक विश्वास (Social Trust) मा ह्रास आउने, छिमेकी वा अपरिचित व्यक्तिलाई शंकाको दृष्टिले हेर्ने र भविष्यप्रति चरम निराशा पैदा हुने देखिएको छ। यो केवल समाचार पढ्ने बानी मात्र नभएर हाम्रो चेतनालाई नै नकारात्मकतामा कैद गर्ने एउटा मनोवैज्ञानिक पासो बनेको छ।

यी सबै प्रयोग र अध्ययनहरूको एउटै निचोड छ :

• लैंगिक भिन्नता: युवा पुरुषहरूमा डूमस्क्रोलिङको दर महिला र वृद्धवृद्धाहरूको तुलनामा केही बढी देखिएको छ।

• असर: यसले मानिसको जीवनप्रतिको सन्तुष्टि र सन्तुलन दुवैलाई घटाउँछ।

• उपाय: 'स्ट्रक्चर्ड न्युज एक्सपोजर' अर्थात् समाचार हेर्ने निश्चित समय तोक्नु नै यसबाट बच्ने सबैभन्दा उत्तम वैज्ञानिक उपाय हो।

सूचनाको बाढीमा सुरक्षित अवतरण

डूमस्क्रोलिङ आधुनिक डिजिटल युगको एउटा यस्तो 'शान्त महामारी' हो, जसले हाम्रो मानसिक शान्तिलाई बिस्तारै खियाइरहेको छ। माथि उल्लेखित विभिन्न अध्ययनहरूले स्पष्ट पारेका छन् कि यो केवल समयको बर्बादी मात्र होइन, बरु हाम्रो मस्तिष्कको रासायनिक प्रक्रिया र सोच्ने तरिकामा नै आउने एउटा गम्भीर विचलन हो। डोपामाइनको क्षणिक प्यास र अनिश्चिततालाई सूचनाले जित्ने हाम्रो गलत प्रयासले हामीलाई झन् ठूलो मानसिक खाडलमा धकेलिरहेको छ।

त्यसोभए, के हामीले प्रविधि र समाचारबाट पूर्ण रूपमा टाढा बस्नुपर्छ त? पक्कै होइन। तर, 'डिजिटल हाइजिन' वा डिजिटल स्वच्छता कायम गर्नु अब हाम्रो विलासिता नभई आवश्यकता बनिसकेको छ। डूमस्क्रोलिङको चक्र तोड्नका लागि हामीले निम्न 'बेस' हुने कामहरू गर्न सक्छौं:

• सचेत उपभोग (Mindful Consumption): स्क्रिन चलाइरहँदा बीच-बीचमा 'चेक-इन' गर्नुहोस्। के यो सूचनाले मेरो ज्ञान बढाउँदै छ कि केवल चिन्ता? यदि मन भारी हुन थाल्यो भने तुरुन्तै 'स्टप' बटन थिच्ने साहस गर्नुहोस्।

• अल्गोरिदमलाई तालिम दिनुहोस्: तपाईंको सोसल मिडिया फिडमा केवल दुखद समाचार मात्र होइन, कला, साहित्य, विज्ञान र हास्यव्यङ्ग्यका पेजहरूलाई पनि स्थान दिनुहोस्। तपाईंले जे हेर्नुहुन्छ, इन्टरनेटले त्यही पस्कन्छ।

• समयको सीमा (Time Boxing): समाचार हेर्नका लागि दिनको एउटा निश्चित समय (जस्तै: बेलुका ५ देखि ५:३० सम्म) मात्र तोक्नुहोस्। बाँकी समय 'न्युज-फ्री' रहनुहोस्।

• वास्तविक संसारसँगको सामीप्य: मोबाइलको उज्यालोभन्दा बाहिरको संसार - प्रकृति, परिवार र साथीभाइहरूसँगको प्रत्यक्ष संवादले हाम्रो दिमागमा 'अक्सिटोसिन' र 'सेरोटोनिन' जस्ता सुखद हर्मोनहरू बढाउँछ, जसले डिजिटल थकानलाई कम गर्छ।

संसारमा भइरहने सबै घटनाहरू हाम्रो नियन्त्रणमा हुँदैनन्, तर ती घटनाका सूचनाहरूलाई कसरी लिने भन्ने कुरा पूर्ण रूपमा हाम्रो हातमा हुन्छ। डूमस्क्रोलिङको अन्धकारबाट बाहिर निस्केर सचेत र स्वस्थ डिजिटल जीवन अपनाउनु नै आजको आवश्यकता हो। याद राख्नुहोस्, संसार त्यति पनि खराब छैन, जति तपाईंको मोबाइलको 'न्युज फिड' ले देखाइरहेको छ।