माइन्डसेट

अफिसको एउटा महत्त्वपूर्ण प्रोजेक्टमा काम गरिरहँदा प्रवीण र अशोक दुवैले धेरै मिहिनेत गरेका थिए। तर, अन्तिम प्रस्तुतिको दिन क्लाइन्टले उनीहरूको काममा थुप्रै गल्तीहरू औंल्याउँदै प्रोजेक्ट अस्वीकार गरिदियो।

यो असफलतापछि प्रवीणको मनमा गहिरो चोट लाग्यो। उसले सोच्यो, 'यो काम मेरो क्षमताभन्दा बाहिरको कुरा हो, म कर्पोरेट क्षेत्रका लागि योग्य नै रहेनछु।' अपमान र डरका कारण उसले सहकर्मीहरूसँग आँखा जुधाउन छाड्यो र भित्रभित्रै तनावमा डुब्दै राजीनामा दिने सोच बनाउन थाल्यो।

अर्कोतर्फ, अशोक पनि दुःखी त भयो, तर उसले यसलाई आफ्नो क्षमताको अन्त्य मानेन। उसले क्लाइन्टको फीडब्याकलाई पानामा टिप्यो र सोच्यो, 'हाम्रो प्रस्तुतिमा कहाँ कमजोरी भयो र आगामी दिनमा यसलाई कसरी सुधार्न सकिन्छ ?' उसले आफ्ना गल्तीहरूमाथि काम गर्‍यो, टिमसँग नयाँ रणनीति बनायो र अर्को प्रोजेक्टको तयारीमा लाग्यो। वास्तवमा, कार्यक्षेत्रमा मात्र होइन, हाम्रो दैनिक जीवनमा पनि यस्ता प्रसंगहरू बारम्बार दोहोरिइरहन्छन्।

यस्तै अर्को प्रसंग, 

एउटा कलेजका दुई जेहेन्दार विद्यार्थी थिए - रविन र सुमित। दुवै आफ्नो ब्याचका अब्बल। तर, एक पटक सेमेस्टरको एउटा कठिन विषयको परीक्षामा दुवैले सोचेजस्तो अंक ल्याउन सकेनन्। दुवै जना असफलप्रायः भए।

यो नतिजापछि रविन छाँगाबाट खसेजस्तै भयो। उसले सोच्न थाल्यो, 'यो विषय मेरो बसको कुरै होइन रहेछ। ममा यो पढ्ने दिमाग नै छैन।' उसले लाज र डरका कारण प्राध्यापकहरूलाई भेट्न र प्रश्न सोध्न छोडिदियो। आफ्नै क्षमतामा शंका गर्दै उसले त्यो विषयमा थप मिहिनेत गर्नै बन्द गर्‍यो र बिस्तारै तनावमा डुब्न थाल्यो।

अर्कोतर्फ, सुमित पनि नतिजाबाट दुःखी त भयो, तर उसको सोच्ने तरिका फरक थियो। उसले सोच्यो, 'मैले तयारी गर्ने तरिकामा कतै न कतै कमजोरी भयो। प्राध्यापकले प्रश्न अलि फरक कोणबाट सोध्नुभएछ, जुन मैले बुझ्न सकिनँ।' उनी सोझै प्राध्यापककहाँ गयो, आफ्ना गल्तीहरू बुझ्यो र पढ्ने रणनीति बदल्यो। आगामी परीक्षाका लागि उसले नयाँ जोसका साथ तयारी सुरु गर्‍यो।

यहाँ रविन र सुमितको क्षमतामा कुनै कमी थिएन, कमी थियो त केवल चुनौतीलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा। रविनको सोच 'फिक्स्ड माइन्डसेट' (Fixed Mindset) को उदाहरण हो, जहाँ मानिस आफ्नो क्षमतालाई सीमित ठान्छ र असफलताबाट डराउँछ। सुमितको सोच भने 'ग्रोथ माइन्डसेट' (Growth Mindset) हो, जहाँ असफलतालाई सिक्ने र अघि बढ्ने माध्यम मानिन्छ।

वास्तवमा, सफलता र असफलतालाई हेर्ने हाम्रो यही दृष्टिकोणले हाम्रो प्रगति मात्र होइन, हाम्रो मानसिक शान्ति पनि निर्धारण गर्छ। सफलता र असफलतालाई हेर्ने हाम्रो दृष्टिकोण कस्तो छ भन्ने कुराले हाम्रो प्रगति मात्र होइन, हाम्रो मानसिक शान्ति पनि निर्धारण गर्छ। 

मनोविज्ञानमा 'माइन्डसेट' भन्नाले व्यक्तिले आफ्नो क्षमता, बुद्धि, चुनौती र सफलताप्रति बनाएको सोच वा मानसिक दृष्टिकोणलाई जनाउँछ। यही सोचले सिकाइ, निर्णय, व्यवहार र असफलताप्रतिको प्रतिक्रिया निर्धारण गर्छ। सकारात्मक र विकासमुखी (ग्रोथ) माइन्डसेट भएका व्यक्तिले प्रयासबाट क्षमता बढ्छ भन्ने विश्वास गर्छन् भने स्थिर (फिक्स्ड) माइन्डसेटले क्षमता जन्मजात र अपरिवर्तनीय ठान्छ।

मनोवैज्ञानिक क्यारोल ड्वेक (Carol Dweck) ले यसलाई दुई भागमा विभाजन गरेकी छन् - फिक्स्ड माइन्डसेट (Fixed Mindset) र ग्रोथ माइन्डसेट (Growth Mindset)। यसले हाम्रो जीवनमा कसरी काम गर्छ, सरल रूपमा हेरौँ -

फिक्स्ड माइन्डसेट (निश्चित वा संकुचित दृष्टिकोण)

यो दृष्टिकोण भएका मानिसहरू विश्वास गर्छन् कि मानिसको बुद्धि, क्षमता र प्रतिभा जन्मजात हुन्छ र यसलाई बदल्न सकिँदैन। 

• असफलताप्रतिको बुझाइ : उनीहरूका लागि असफलता एक 'पूर्णविराम' हो। यदि कुनै काममा असफल भएमा उनीहरू सोच्छन्, 'ममा यो क्षमता नै छैन' वा 'म यसको लायक छैन।' यस्तो सोचले मानिसलाई थप प्रयास गर्नबाट रोक्छ र गल्ती स्वीकार्नुको सट्टा ढाकछोप गर्ने वा पन्छाउने बनाउँछ। असफलतालाई क्षमताको सीमा मान्दा उनीहरू नयाँ अवसर र जोखिम लिन डराउँछन्, जसले गर्दा उनीहरूको व्यक्तिगत र व्यावसायिक वृद्धि सधैंका लागि कुण्ठित हुन पुग्छ।

• चुनौतीहरू : उनीहरू चुनौतीहरूबाट भाग्छन्, किनभने असफल भएमा आफ्नो कमजोरी बाहिर आउने डर उनीहरूमा हुन्छ। उनीहरू सहज र परिचित काममा मात्र सीमित रहन रुचाउँछन्, जहाँ गल्ती हुने सम्भावना कम हुन्छ। नयाँ जिम्मेवारी वा जटिल कामलाई क्षमताको विकास गर्ने अवसरका रूपमा लिनुको सट्टा उनीहरू यसलाई आफ्नो साख र प्रतिष्ठामाथि खतराका रूपमा हेर्छन्, जसले गर्दा उनीहरूको क्षमता प्रस्फुटन हुनै पाउँदैन।

• मानसिक शान्तिमा असर : लगातार आफूलाई प्रमाणित गरिरहनुपर्ने दबाबका कारण यस्ता व्यक्तिहरू चाँडै तनाव, चिन्ता र 'इम्पोस्टर सिन्ड्रोम' (आफ्नो क्षमतामा शंका लाग्ने) को सिकार हुन्छन्। उनीहरू सधैँ अरूको मूल्याङ्कन र आलोचनाबाट भयभीत रहन्छन्। सानो असफलतालाई पनि उनीहरूले आफ्नो सम्पूर्ण अस्तित्व र क्षमतामाथिको प्रहार मान्छन्, जसले गर्दा भित्री अशान्ति र हीनताबोध बढ्दै जान्छ। 'म परिपूर्ण (perfect) हुनुपर्छ' भन्ने अस्वाभाविक दबाबले उनीहरूलाई मानसिक रूपमा थकाउँछ। यसले गर्दा कार्यक्षेत्रमा रचनात्मक सोच हराउँदै जान्छ र मानिस बिस्तारै भावनात्मक रूपमा कमजोर बन्दै गहिरो निराशा (Burnout) को दलदलमा फस्न पुग्छ।

ग्रोथ माइन्डसेट (प्रगतिशील वा विकासवादी दृष्टिकोण)

यो दृष्टिकोण भएका मानिसहरू विश्वास गर्छन् कि कडा परिश्रम, सही रणनीति र निरन्तर सिकाइबाट आफ्नो क्षमता र बुद्धिलाई बढाउन सकिन्छ। 

• असफलताप्रतिको बुझाइ : उनीहरूका लागि असफलता अन्त्य होइन, बल्कि सिकाउने एउटा 'फीडब्याक' (प्रतिक्रिया) हो। असफल हुँदा उनीहरू सोच्छन्, 'यसपालि यो तरिकाले काम गरेन, अब के सुधार गर्ने?' यस्तो दृष्टिकोणले नतिजा प्रतिकूल आउँदा पनि मानिसलाई निराश बनाउँदैन। उनीहरू गल्तीलाई आफ्नो क्षमताको कमी नभई रणनीति परिवर्तन गर्ने अवसरका रूपमा लिन्छन्। असफलतालाई सिकाइको एउटा महत्त्वपूर्ण चरण मान्ने भएकाले उनीहरू आत्मग्लानिमा अल्झिनुको सट्टा नयाँ उपाय र जोसका साथ पुनः प्रयास गर्न प्रेरित भइरहन्छन्।

• चुनौतीहरू : उनीहरू चुनौतीहरूलाई स्वागत गर्छन्, किनकि उनीहरूलाई थाहा हुन्छ कि अप्ठ्यारो परिस्थितिबाट नै नयाँ कुरा सिक्न सकिन्छ। जटिल समस्याहरू आउँदा उनीहरू अत्तालिनुको सट्टा त्यसलाई आफ्नो क्षमता र सोचको दायरा फराकिलो बनाउने माध्यम मान्छन्। असफलताको डरले पछि हट्नुको सट्टा जोखिम मोडेर नयाँ कुरा प्रयोग गर्न उनीहरू उत्साहित हुन्छन्। यही साहसी दृष्टिकोणले गर्दा अप्ठ्यारा परिस्थितिहरूमा पनि उनीहरू सम्भावनाहरू खोज्न सक्छन् र निरन्तर प्रगतिपथमा अगाडि बढिरहन्छन्।

• मानसिक शान्तिमा असर : उनीहरूको ध्यान नतिजामा भन्दा पनि प्रक्रिया (process) मा हुने भएकाले उनीहरूमा मानसिक शान्ति बढी हुन्छ। गल्ती हुँदा उनीहरू आफैँलाई दोषी ठान्दैनन्, जसले गर्दा निराशा कम हुन्छ। नतिजा जस्तोसुकै आए पनि प्रयासलाई मुख्य आधार मान्ने भएकाले उनीहरू अस्वाभाविक दबाबबाट मुक्त रहन्छन्। असफलता वा आलोचनालाई व्यक्तिगत प्रहारको रूपमा नलिई एउटा उपयोगी सूचना वा सुधारको अवसर मान्नाले दिमाग अनावश्यक चिन्ता र तनावबाट जोगिन्छ। यस्तो लचिलो दृष्टिकोणले मानिसमा आत्म-करुणा (Self-compassion) र मानसिक सबलता (Resilience) बढाउँछ। फलस्वरूप, कार्यक्षेत्रको दबाब वा जीवनका उतारचढावहरूका बीच पनि उनीहरूले आफ्नो आन्तरिक सन्तुलन, उत्साह र भित्री शान्तिलाई कायमै राख्न सक्छन्।

प्रगति र मानसिक शान्तिमा यसको प्रभाव

हाम्रो दिमागले चुनौतीहरूलाई कसरी लिन्छ भन्ने कुराले नै हाम्रो प्रगतिको बाटो तय गर्छ:

पक्ष	फिक्स्ड माइन्डसेट	ग्रोथ माइन्डसेट
प्रयास	प्रयास गर्नुलाई कमजोरीको लक्षण मान्छन् (सोच्छन्- प्रतिभा भए दुःख गर्नै पर्दैन)।	प्रयासलाई नै सफलताको मुख्य कडी र निखारिने माध्यम मान्छन्।
अरूको सफलता	अरू सफल हुँदा असुरक्षित महसुस गर्छन् वा इर्ष्या गर्छन्।	अरूको सफलताबाट प्रेरणा र सिक्ने अवसर खोज्छन्।
प्रगति	एउटै ठाउँमा रोकिने वा क्षमता हुँदाहुँदै पनि पछि पर्ने सम्भावना हुन्छ।	ढिलो या चाँडो, निरन्तर अगाडि बढिरहन्छन्।

मानसिक शान्ति कसरी जोगिन्छ?

जब हामी ग्रोथ माइन्डसेट अपनाउँछौँ, तब हामी 'म परिपूर्ण (perfect) हुनैपर्छ' भन्ने भ्रमबाट मुक्त हुन्छौँ। हामी बुझ्छौँ कि गल्ती हुनु मानव स्वभाव हो र यो प्रगतिको एउटा हिस्सा हो। यो बुझाइले नै मानिसलाई भित्री रूपमा शान्त र बलियो (resilient) बनाउँछ, जसले गर्दा जस्तोसुकै कठिन परिस्थितिमा पनि मानसिक सन्तुलन गुम्दैन।

यस बुझाइलाई थप स्पष्ट पार्न र मानसिक शान्तिसँग जोड्न प्रख्यात लेखक डेनियल काहनेम्यानको सन् २०११ मा प्रकाशित चर्चित पुस्तक 'थिंकिङ, फास्ट एन्ड स्लो' (Thinking, Fast and Slow) को एउटा महत्त्वपूर्ण अवधारणा सान्दर्भिक हुन्छ। काहनेम्यानले आफ्नो पुस्तकमा मानव दिमागले निर्णय लिने दुईवटा प्रक्रिया 'सिस्टम १' (द्रुत र भावनात्मक) र 'सिस्टम २' (ढिलो र तार्किक)को व्याख्या गरेका छन्।

जब हामी फिक्स्ड माइन्डसेटमा हुन्छौँ, कुनै पनि असफलता वा आलोचना आउनासाथ हाम्रो 'सिस्टम १' सक्रिय हुन्छ। यसले तत्कालै असुरक्षा र आत्म-शंका पैदा गर्छ, जसले गर्दा मानिस 'म परिपूर्ण हुनैपर्छ' भन्ने दबाबमा परेर मानसिक सन्तुलन गुमाउन पुग्छ। तर, ग्रोथ माइन्डसेटले हामीलाई 'सिस्टम २' प्रयोग गर्न सिकाउँछ। यसले परिस्थितिमाथि वस्तुपरक र तार्किक विश्लेषण गर्न मद्दत गर्छ। काहनेम्यानले पुस्तकमा जोड दिएका छन् कि मानिसहरू अक्सर आफ्नो सोचमा हुने 'ज्ञानात्मक भ्रम' (Cognitive Biases) का कारण बढी तनावमा पर्छन्। गल्ती वा असफलतालाई क्षमताको कमी नभई एउटा तथ्यांक वा 'फिडब्याक' को रूपमा मात्र हेर्न सकियो भने दिमागले अनावश्यक तनाव सिर्जना गर्दैन।

यही सन्दर्भमा, अमेरिकी मनोवैज्ञानिक तथा व्यवहारवादी बी.एफ. स्किनर (B.F. Skinner) ले आफ्नो पुस्तक 'अभियान र व्यवहार' सम्बन्धी सिद्धान्तहरूमा 'सकारात्मक सुदृढीकरण' (Positive Reinforcement) को चर्चा गर्दै भनेका छन् कि मानव व्यवहार र मानसिक अवस्था बाह्य नतिजाभन्दा पनि उसले आन्तरिक रूपमा प्राप्त गर्ने सन्तुष्टिबाट बढी नियन्त्रित हुन्छ। जब व्यक्तिले 'नतिजा' भन्दा 'प्रक्रिया र प्रयास' लाई प्राथमिकता दिन्छ, तब उसको मस्तिष्कमा उथलपुथल कम हुन्छ।

त्यसैले, मानसिक शान्ति तब मात्र जोगिन्छ जब हामी असफलतालाई आफ्नो पहिचान (Identity) बनाउन छाड्छौँ। ग्रोथ माइन्डसेटले हामीलाई यही सिकाउँछ - गल्ती हुनु भनेको तपाईँ असक्षम हुनु होइन, बरु तपाईँले प्रयास गरिरहनुभएको छ भन्ने प्रमाण हो। यो बुझाइले आत्म-आलोचनाको ठाउँमा आत्म-करुणा (Self-compassion) जगाउँछ, जसले गर्दा जस्तोसुकै कठिन परिस्थिति वा कार्यक्षेत्रको दबाबमा पनि भित्री शान्ति खल्बलिँदैन।

'परफेक्ट' हुनुपर्ने भ्रम र मानसिक मूल्य

हाम्रो समाजले अक्सर गल्तीरहित हुनु वा सधैं 'परफेक्ट' देखिनुलाई नै सफलताको मापदण्ड मानिदिन्छ। तर, 'म परिपूर्ण (perfect) हुनैपर्छ' भन्ने यो भ्रमले मानिसलाई अगाडि बढाउनुको सट्टा झन् ठुलो मानसिक दलदलमा फसाउँछ। यसै सन्दर्भमा, अमेरिकाको ह्युस्टन विश्वविद्यालय (University of Houston) की प्रख्यात अनुसन्धानकर्ता र मनोवैज्ञानिक डा. ब्रेने ब्राउन (Dr. Brené Brown) को व्याख्या निकै सान्दर्भिक छ। उनले सन् २०१० मा प्रकाशित आफ्नो बहुचर्चित पुस्तक 'द गिफ्ट्स अफ इम्परफेक्सन' (The Gifts of Imperfection) मा परिपूर्णतावादी सोचमाथि गहिरो चिरफार गरेकी छन्।

डा. ब्राउनका अनुसार, परिपूर्णतावाद (Perfectionism) भनेको आफैंलाई सुधार्ने वा उत्कृष्ट बनाउने प्रयास (Self-improvement) होइन। बरु यो त एउटा यस्तो आत्म-रक्षात्मक कवच हो, जसको पछाडि मानिसले आफ्नो कमजोरी, असफलता र अरूको आलोचनाबाट बच्ने असफल प्रयास गरिरहेको हुन्छ। पुस्तकमा उनी लेख्छिन्, 'परिपूर्णतावाद एउटा २० टनको भारी हो, जसलाई बोकेर हामी यस भ्रममा हिँड्छौँ कि यसले हामीलाई चोट लाग्नबाट जोगाउनेछ। तर वास्तवमा, यसले हामीलाई अघि बढ्नबाट रोकिरहेको हुन्छ।'

जब हामी फिक्स्ड माइन्डसेटको प्रभावमा परेर 'म परफेक्ट हुनैपर्छ' भन्ने भ्रम पाल्छौँ, तब सानो गल्ती हुनासाथ हाम्रो दिमागले त्यसलाई ठूलो असक्षमताको रूपमा बुझ्न थाल्छ। डा. ब्राउनले आफ्नो पुस्तकमा जोड दिएकी छन् कि परिपूर्णताको चाहनाले मानिसमा 'म जति गरे पनि पुग्दैन' (Never good enough) भन्ने हीनताबोध र इम्पोस्टर सिन्ड्रोम पैदा गर्छ। कार्यक्षेत्र वा अध्ययनमा आउने दबाबका बेला यो भ्रमले झन् उग्र रूप लिन्छ, जसले गर्दा मानिस सिर्जनशील हुन सक्दैन र भित्री शान्ति पूर्ण रूपमा खल्बलिन्छ।

यसको विपरीत जब हामी यो भ्रमलाई त्यागेर 'म जस्तो छु, पर्याप्त छु र म सधैं सिक्दै अघि बढ्नेछु' भन्ने ग्रोथ माइन्डसेट अँगाल्छौँ, तब मात्र हामीमा आत्म-करुणा (Self-compassion) को विकास हुन्छ। डा. ब्राउनको निष्कर्ष छ कि वास्तविक मानसिक बलियोपन (Resilience) परिपूर्णतामा होइन, बरु आफ्ना अपूर्णताहरूलाई सहजै स्विकार्दै निरन्तर प्रयास गरिरहनुमा मात्र सम्भव छ।

असफलता जीवन वा करियरको पूर्णविराम होइन, यो केवल एउटा 'कमा' (comma) हो, जसले हामीलाई टक्क अडिएर वाक्य सुधार्ने मौका दिन्छ। क्षमता कुनै ढुंगामा कोरिएको अक्षर होइन, जुन कहिल्यै नबदलोस्, यो त माटो जस्तै हो, जसलाई निरन्तरको प्रयास र सही दृष्टिकोणले चाहनाअनुसार आकार दिन सकिन्छ। त्यसैले 'परफेक्ट' देखिने होडबाजी छोडेर 'सिकारु' बन्ने साहस गरौँ - किनकि वास्तविक मानसिक शान्ति र प्रगति क्षमताको सीमामा होइन, सोचको खुलापनमा लुकेको हुन्छ।

ध्यान र विपश्यना : यथार्थलाई 'जस्ताको तस्तै' हेर्ने माध्यम

दैनिक जीवन र कार्यक्षेत्रको दबाब, सफलता-असफलताको दोधार र 'सधैं परिपूर्ण हुनुपर्ने' अवास्तविक सोचबाट उत्पन्न हुने तनावबाट मुक्त हुन मानिसहरू ध्यान वा विपश्यना ध्यान शिविरतिर आकर्षित हुने गर्छन्। ध्यान वा विपश्यना भनेको संसार वा जिम्मेवारीबाट भाग्ने उपाय होइन, यो त जीवनको यथार्थलाई 'जस्ताको तस्तै' (As it is) वस्तुपरक रूपमा हेर्ने र स्वीकार्ने एउटा गहिरो अभ्यास हो। जब हामी आफ्ना भावना, असफलता र विचारहरूलाई नछोडी र कुनै प्रतिक्रिया नजनाई हेर्न सिक्छौँ, तब मात्र दिमागमा यथार्थपरक दृष्टिकोणको विकास हुन्छ।

यस विषयलाई स्पष्ट पार्न तीन प्रसिद्ध लेखक तथा विचारकका व्याख्याहरू सान्दर्भिक छन् -

21 Lessons for the 21st Century : प्रख्यात इतिहासकार तथा लेखक युवाल नोआ हरारी (Yuval Noah Harari) आफैं पनि लामो समयदेखि विपश्यना अभ्यास गर्दै आएका छन्। उनले आफ्नो चर्चित पुस्तक '२१ लेसन फर द २१स्ट सेन्चुरी' को अन्तिम अध्यायमा ध्यान र विपश्यनाको महत्त्वबारे लेखेका छन्। उनका अनुसार 'विपश्यना भनेको आफ्ना भावना वा विचारहरूमा काल्पनिक कथा बुन्नुको साटो, शरीर र मनमा भइरहेका संवेदनशीलतालाई प्रत्यक्ष र यथार्थ रूपमा अवलोकन गर्नु हो।' मानिसहरू प्रायः आफ्नै मस्तिष्कले सिर्जना गरेका भ्रम र कथाहरूमा अल्झिएर तनावमा पर्छन्। विपश्यनाले ती काल्पनिक कथा र वास्तविक यथार्थबीचको भिन्नता छुट्याउन मद्दत गर्छ, जसले गर्दा मानिसमा वस्तुपरक दृष्टि (Objective Reality) को विकास हुन्छ।

Radical Acceptance : प्रख्यात मनोवैज्ञानिक तथा ध्यान गुरु तारा ब्राक (Tara Brach)ले आफ्नो पुस्तक 'र्‍याडिकल एक्सेप्टेन्स' मा मानिस कसरी आफैंले सिर्जना गरेको हीनताबोधको चक्रबाट मुक्त हुन सक्छ भन्नेबारे व्याख्या गरेकी छन्। पुस्तकमा उनले लेखेकी छन् - 'हामी प्रायः असफलता वा गल्ती हुँदा आफैंलाई दोषी ठान्ने 'म पूर्ण छैन' (Never enough) भन्ने भ्रममा बाँच्छौँ। ध्यानले हामीलाई आफ्ना अपूर्णता र वर्तमान अवस्थालाई बिना कुनै मूल्यांकन पूर्ण रूपमा स्वीकार गर्न (Radical Acceptance) सिकाउँछ।' जब हामी परिस्थिति र आफ्ना सीमाहरूलाई सहर्ष स्वीकार गर्छौँ, तब आत्म-आलोचनाको ठाउँ आत्म-करुणाले लिन्छ र सोच यथार्थपरक बन्छ।

The Untethered Soul : लेखक माइकल सिंगर (Michael A. Singer)ले आफ्नो बहुचर्चित पुस्तक 'द अनटेदर्ड सोल' मा मानव मन र ध्यानको सम्बन्धबारे गहन विश्लेषण गरेका छन्। उनले लेखेका छन् - 'तपाईँ आफ्नो दिमागमा आउने विचार वा बाह्य परिस्थिति हुनुहुन्न, तपाईँ त ती सबै कुरालाई निस्पक्ष भएर हेर्ने दृष्टा (Observer) मात्र हुनुहुन्छ।' ध्यानले मानिसलाई आफ्ना सफलता वा असफलतासँग आफ्नो पहिचान (Identity) जोड्नबाट रोक्छ। जब मानिसले असफलतालाई केवल एउटा बाह्य घटनाको रूपमा हेर्न सिक्छ, तब कार्यक्षेत्र वा जीवनमा आउने उतारचढावले उसको भित्री शान्तिलाई खलबल्याउन सक्दैन।

निष्कर्षमा मानिसहरू ध्यान वा विपश्यनामा जानुको मुख्य कारण नै आफ्नो मनभित्रका 'भ्रमका पर्दाहरू' हटाएर 'यथार्थलाई स्वीकार्ने' क्षमता बढाउनु हो। यसले असफलता वा चुनौती आउँदा अत्तालिनुको साटो तार्किक भएर सोच्न र प्रतिक्रिया दिन सिकाउँछ। त्यसैले, ध्यान कुनै चमत्कार होइन, बरु कार्यक्षेत्र र दैनिक जीवनमा यथार्थपरक दृष्टिकोण कायम राख्ने र भित्री शान्ति जोगाउने एउटा व्यावहारिक वैज्ञानिक अभ्यास हो।

राख्नुस् यथार्थपरक दृष्टिकोण

पेसागत क्षेत्रमा तपाईँ-हामी सधैं यथार्थपरक र प्राक्टिकल हुनुपर्छ। व्यावसायिक जीवनमा सधैं सोचेजस्तै वा योजना मुताबिक नतिजा आउँछ भन्ने हुँदैन। अपेक्षा अनुसारको परिणाम आएन भने अत्तालिनु वा निराश हुनुको साटो शान्त भएर त्यसका वस्तुपरक कारणहरू केलाउनुपर्छ, कमजोरी कहाँ र कसरी भयो त्यो खोज्नुपर्छ। जब हामी नतिजालाई व्यक्तिगत असफलता नठानी एउटा प्राविधिक समस्या वा 'तथ्यांक' का रूपमा हेर्न थाल्छौँ, तब मात्र सुधारको ढोका खुल्छ।

प्रख्यात मनोवैज्ञानिक डेनियल काहनेम्यानले भनेका छन् - 'हामीले देखेका र भोगेका कुराहरू नै संसारको सम्पूर्ण सत्य हुन् भन्ने ठान्नु नै हाम्रो सोचको ठूलो भ्रम हो।' चर्चित पुस्तक 'थिंकिङ, फास्ट एन्ड स्लो'मा उनले भनेका छन् - 'जब मानिसहरू नतिजा वा असफलताबाट प्रभावित भएर छिटो निर्णय (System 1) लिन पुग्छन्, तब उनीहरू ज्ञानात्मक भ्रम (Cognitive Bias) को सिकार हुन्छन्। तर, परिस्थितिमाथि ढिलो, तार्किक र वस्तुपरक विश्लेषण (System 2) गर्दा मात्र हामी यथार्थपरक निष्कर्षमा पुग्न सक्छौँ।'

कार्यक्षेत्र वा दैनिक जीवनमा यथार्थपरक दृष्टिकोण राख्नुको अर्थ गल्ती नै हुँदैन भनेर सोच्नु होइन, बरु गल्तीहरू प्रगतिको स्वाभाविक हिस्सा हुन् भन्ने स्वीकार्नु हो। कुनै प्रोजेक्ट बिग्रँदा वा नतिजा कमजोर आउँदा 'म योग्य छैन' भनेर सोच्नु एउटा भावुक र हतारको प्रतिक्रिया (Fast Thinking) मात्र हो। यसको विपरीत, 'रणनीतिमा कहाँ चुक भयो? क्लाइन्ट वा समयको माग के थियो?' भनेर वस्तुपरक समीक्षा गर्नु तार्किक सोच (Slow Thinking) हो।

प्रख्यात अमेरिकी मनोवैज्ञानिक अल्बर्ट एलिसले भनेका छन् - 'घटना वा परिस्थिति आफैंमा तनावपूर्ण हुँदैनन्, बरु ती घटनाबारे हामीले बनाउने दृष्टिकोण वा सोचले हामीलाई दुःखी वा शान्त बनाउँछ।' उनको उक्त भनाइ सन् १९६२ मा प्रकाशित चर्चित पुस्तक 'रिजन एन्ड इमोसन इन साइकोथेरापी'मा छ। उनले भनेका छन् - 'जब मानिसहरू कुनै प्रतिकूल नतिजा आउनासाथ 'म सधैं सफल हुनैपर्छ' वा 'सबै कुरा मेरो योजना अनुसार नै हुनुपर्छ' भन्ने अस्वाभाविक र अवास्तविक विश्वास (Irrational Beliefs) पाल्छन्, तब उनीहरू मानसिक तनावमा पर्छन्। तर, परिस्थितिमाथि यथार्थपरक र तार्किक सोच राख्दा मानिसमा आत्म-सन्तुलन कायम रहन्छ।'

कार्यक्षेत्र वा दैनिक जीवनमा यथार्थपरक दृष्टिकोण राख्नुको अर्थ गल्ती नै हुँदैन भनेर सोच्नु होइन, बरु गल्तीहरू प्रगतिको स्वाभाविक हिस्सा हुन् भन्ने स्वीकार्नु हो। कुनै प्रोजेक्ट बिग्रँदा वा नतिजा कमजोर आउँदा 'मेरो करियर नै समाप्त भयो' भनेर सोच्नु एउटा अवास्तविक र उद्वेलित प्रतिक्रिया मात्र हो। यसको विपरीत, 'रणनीतिमा कहाँ चुक भयो ? टिम वा समयको माग के थियो ?' भनेर वस्तुपरक र तार्किक समीक्षा गर्नु परिपक्व सोच हो।

यसरी यथार्थलाई स्वीकार गर्दै गल्तीबाट पाठ सिक्ने बानीले मानिसलाई भावनात्मक रूपमा बलियो मात्र बनाउँदैन, भविष्यमा अझ परिपक्व निर्णय लिन पनि सक्षम बनाउँछ। नतिजा जस्तोसुकै आए पनि प्रक्रियामा विश्वास राख्ने र निरन्तर सुधारको बाटो समात्ने हो भने कार्यक्षेत्रको दबाबले मानसिक शान्ति खोस्न सक्दैन। तसर्थ, असफलतालाई क्षमताको अन्त्य होइन, नयाँ सिकाइको प्रस्थानविन्दु मान्नु नै यथार्थपरक र परिपक्व दृष्टिकोण हो।