मानसिक समस्याका लाक्षणिक चरण

मानसिक स्वास्थ्यको विषयमा सचेत हुनु आफैंमा सकारात्मक हो। यस्तो समस्या सधैं स्पष्ट चित्रका रुपमा मूर्त देखिँदैन, धेरैजसो मानिसहरूले यसलाई लुकाएरै बाँचिरहेका हुन्छन्। वरपर कसैलाई त्यस्तो समस्या छ कि छैन भन्ने सधैं स्पष्ट भेउ पाउन सकिन्न। तर केही संकेतहरू ध्यान दिएर हेर्दा बुझ्न सकिन्छ। यो विषय मनोविज्ञानमा निकै अध्ययन गरिएको छ र व्यवहार, भावना र दैनिक जीवनका परिवर्तनहरूलाई मुख्य सूचक मानिन्छ। 

कसैलाई मानसिक समस्या छ कि छैन भनेर ठ्याक्कै परीक्षण (डायग्नोसिस) घरमै गर्न सकिँदैन, तर उसका व्यवहारमा देखिने केही संकेतबाट शंका गर्न सकिन्छ। त्यसपछि सही तरिकाले सहयोग गर्न सकिन्छ। व्यवहारमा केही नौलो लाग्ने लक्षण पहिल्याउन मनोविज्ञानकै जानकार हुनुपर्छ भन्ने जरुरी छैन। 

बाटोमा आउँदा-जाँदा घरै छेउमा साइकलमा फलफूल बेच्ने ३/४ जना भेटिन्छन्। तीमध्ये एकजना पसले तपाइँलाई हेरेर मुस्काउँछन्, नजिकै पर्दा 'अफिस जाँदै' वा 'घर आउँदै'  भनेर बोल्छन्। तपाइँ पनि फुर्सदका बेला उनीकहाँ फलफूल किन्नु हुन्छ। २/३ दिनदेखि उनको प्रतिक्रिया त्यस्तो छैन। पहिलो, दोस्रो, तेस्रो दिन। तपाइँलाई जिज्ञासा भयो, एक दिन नजिकै गएर सोध्नुभयो - 'के भयो दाइ, सञ्चै छ?' उनले मन नलागेजसरी 'ठिकै' भने। 

तपाइँले त्यसपछि उनीसँग संवाद गर्नुभयो। उनी बिस्तारै खुले। बाटामा साइकलमा फलफूल व्यापार गरेर उनले सहकारीको खातामा पैसा राखेका रहेछन्। त्यो सहकारीका सञ्चालकहरु संस्थाको बचत हिनामिनामा पक्राउ परेका थिए। संस्था बन्द भएको थियो। आफ्नो बचत डुब्यो भनेर उनी पिरोलिँदा मुहारबाट मुस्कान हराएको रहेछ। यो एउटा उदाहरण मात्रै हो। घटना यही र यस्तै हुनुपर्छ भन्ने होइन। र, सबै केसमा मानसिक समस्याबाट ग्रसितको पहिचान यति सजिलोसँग नहुन पनि सक्छ।  

समस्या छ भन्ने चिन्न र उनीहरूलाई सही तरिकाले सहयोग गर्न निम्न कुराहरूमा ध्यान दिन सकिन्छ:

१. मानसिक समस्याका केही सुरुवाती लक्षणहरू

यदि कुनै व्यक्तिको व्यवहार वा भावनामा अचानक र लामो समयसम्म (दुई हप्ताभन्दा बढी) परिवर्तन देखिन्छ भने त्यो मानसिक समस्याको संकेत हुन सक्छ:

• भावना र मुडमा परिवर्तन: विना कारण निकै दुखी हुने, धेरै रिस उठ्ने, वा सानो कुरामा पनि चिन्तित हुने।

• सामाजिक दुरी: साथीभाइ वा परिवारसँग घुलमिल हुन छोड्ने र एक्लै बस्न मन पराउने।

• दैनिक कार्यमा कठिनाइ: अफिसको काम, पढाइ वा घरको सामान्य जिम्मेवारी पूरा गर्न गाह्रो हुने।

• खानपान र निद्रा: धेरै निदाउने वा निद्रै नलाग्ने, त्यस्तै धेरै खाने वा खानै मन नलाग्ने।

• शारीरिक गुनासो: टाउको दुख्ने, पेट गडबड हुने वा शरीर गल्ने जस्ता लक्षणहरू, जसको कुनै स्पष्ट शारीरिक कारण देखिँदैन।

• नकारात्मक सोच: 'म काम नलाग्ने मान्छे हुँ' वा 'अब केही राम्रो हुँदैन' जस्ता निराशावादी कुराहरू गर्ने।

पहिले मिलनसार व्यक्ति एक्कासि एक्लिन थाल्नु, मनपर्ने काममा रुचि घट्नु, सानोतिनो कुरामा चिडचिडापन वा अत्यधिक रिसाउने आदि व्यवहारमा अचानक परिवर्तन व्यक्ति मानसिक समस्या ग्रसित भएको संकेत हुन सक्छन्।  

भावनात्मक संकेतहरु हुन् - लामो समयसम्म दुःखी भइरहने, खालीपन वा निराश महसुस गर्ने, अत्यधिक चिन्ता, डर वा असुरक्षा अनुभव गरेजस्तो गर्ने र 'म केही कामको छैन' जस्ता नकारात्मक सोच राख्ने, त्यस्ता कुरा गर्ने। यस्ता लक्षण देखाउने व्यक्ति परिवार, साथीबाट टाढा बस्न थाल्छ, दुरी बनाउँछ, काम/पढाइमा ध्यान दिन नसक्ने देखिदैछ र जिम्मेवारीबाट भाग्न खोजेको व्यवहार देखाउँछ भने शंका गर्नुपर्छ। यी संकेतहरूले मानसिक कठिनाइको सम्भावना देखाउन सक्छन्। त्यस्ता व्यक्तिको शारीरिक हाउभाउ पनि अध्ययनको विषय हो। धेरै सुत्छ वा सुत्न घटेको छ, सुत्दैन, भोकमा ठूलो परिवर्तन देखियो, टाउको दुख्यो, जिउ दुख्यो भन्छ तर बाहिरी कारण प्रष्ट छैनन्। 

कुरा गर्नुस्, ऊ पहिले जसरी मजाले गफिँदैन। कुरा गर्दा निराशावादी कुरा गर्छ। 'बाँच्न मन छैन,' 'केही हुँदैन,' 'केही गर्जन सकिएन' 'हाम्रो हातमै छैन,' आदि भन्छ। आफूलाई अहित गर्नसक्ने मानसिकताको संकेत गर्छ। त्यसपछि तुरुन्तै 'यस्ता अभिव्यक्तिलाई गम्भीर रूपमा लिनुपर्छ र विशेषज्ञ वा परिवारसँग तुरुन्त सम्पर्क गर्नुपर्छ।' आत्महत्या सम्बन्धी संकेत छन्, मदिरा सेवन थाल्यो, अत्यधिक थाक्यो, लागू पदार्थ प्रयोग निकै गर्न थाल्यो आदि संकेत हाम्रा लागि अध्ययनमा पर्याप्त छन्। जसमा देखिन्छ, उसलाई तपाइँको साथ सहयोग चाहिएको बेला हो भन्ने बुझ्नुस्।

 

 

२. कसरी गर्ने सहयोग?

सहयोग गर्नका लागि डाक्टर नै हुनुपर्छ भन्ने छैन, एक साथी वा शुभचिन्तकको रूपमा पनि धेरै सहयोग गर्न सकिन्छ:

• ध्यान दिएर सुन्ने (Listening): उनीहरूलाई आफ्ना कुरा राख्न प्रोत्साहन दिने। उनीहरूका कुरा सुन्दा बीचमा नरोक्ने र उनीहरूको भावनालाई "यस्तो पनि के चिन्ता लिएको?" भनेर नहेप्ने।

• निर्णय नगर्ने (Non-judgmental): उनीहरूको अवस्थालाई लिएर कुनै टिप्पणी वा उपदेश दिनुभन्दा "म तिम्रो साथमा छु" भन्ने महसुस गराउने।

• व्यावसायिक सहयोगका लागि प्रोत्साहन: यदि समस्या गम्भीर देखिन्छ भने मनोपरामर्शदाता (Counselor) वा मनोचिकित्सक (Psychiatrist) सँग भेट्न सल्लाह दिने।

• धैर्यता राख्ने: मानसिक समस्याबाट निको हुन समय लाग्छ। त्यसैले उनीहरूलाई निको हुन दबाब नदिई धैर्यतापूर्वक साथ दिने।

• दैनिक जीवनमा सहयोग: कहिलेकाहीँ उनीहरूलाई स-साना कामहरू (जस्तै: बजार जाने, घर सफा गर्ने) मा सहयोग गर्दा पनि उनीहरूको मानसिक बोझ कम हुन सक्छ।

३. के नगर्ने?

• कमजोरीको रूपमा नलिने (मानसिक समस्या हुनु कुनै पागलपन वा कमजोरी होइन)।

• जबरजस्ती खुसी हुन दबाब नदिने।

• अन्धविश्वास वा धामीझाँक्रीको भर परेर समय खेर नफाल्ने।

यदि कसैले आत्मघाती विचारहरू व्यक्त गरिरहेको छ भने, त्यसलाई कहिल्यै हल्का रूपमा नलिनुहोस् र तुरुन्तै विशेषज्ञ वा नजिकैको अस्पतालमा लैजानुहोस्।

***

मनोवैज्ञानिकहरूले मानसिक स्वास्थ्य अवस्थाको पहिचान गर्न दशकौँदेखि विभिन्न वैज्ञानिक विधि र प्रयोगहरू गर्दै आएका छन्। यसलाई मुख्यतया दुई भागमा बाँडेर हेर्न सकिन्छ। 

प्रसिद्ध मनोवैज्ञानिक प्रयोग र अध्ययनहरू

मानसिक स्वास्थ्यको निदान कसरी गरिन्छ र यसमा कस्ता चुनौतीहरू छन् भनेर बुझ्न तलका केही अध्ययनहरू महत्वपूर्ण छन्:

रोजेनहान प्रयोग (The Rosenhan Experiment, १९७३)

• स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयका प्रोफेसर डेभिड रोजेनहान र उनका ८ जना साथीहरूले अमेरिकाका विभिन्न अस्पतालहरूमा एउटा प्रयोग गरे। उनीहरूले आफूलाई 'आवाज सुनिएको' (Hallucinations) भन्दै मानसिक अस्पतालमा भर्ना गराए। तर भर्ना भएपछि उनीहरूले सामान्य व्यवहार गरे।

• नतिजा: डाक्टरहरूले उनीहरूलाई 'सिजोफ्रेनिया' भएको भन्दै डिस्चार्ज गर्न मानेनन्। यसले के प्रमाणित भयो भने मानसिक समस्याको निदान सधैं वस्तुनिष्ठ (Objective) हुँदैन र यसमा वातावरणको ठुलो प्रभाव हुन्छ। यस अध्ययनले मानसिक रोगको निदान प्रक्रियामाथि ठूलो बहस सुरु गराएको थियो।

बेक डिप्रेसन इन्भेन्टरी (BDI - १९६१)

• आरोन टी. बेकले  गरेको प्रयोग पनि मनोविज्ञानको क्षेत्रमा चर्चित छ। उनको प्रयोग कुनै प्रयोगशालाको प्रयोग नभई एक प्रकारको 'Psychometric Test' हो। यसले २१ वटा प्रश्नहरूको माध्यमबाट व्यक्तिको डिप्रेसनको गहिराई मापन गर्छ। यो आज पनि विश्वभर निदानका लागि प्रयोग गरिन्छ।

मानसिक समस्या पहिचान गर्ने आधुनिक विधिहरू

मनोवैज्ञानिकहरूले अहिले विशेष डायग्नोस्टिक टुल प्रयोग गर्छन्।

• DSM-5 र ICD-11: यी दुईवटा यस्ता पुस्तकहरू हुन् जसमा हरेक मानसिक समस्याका लक्षणहरू र तिनको श्रेणीकरण गरिएको हुन्छ।

• Psychological Testing: व्यक्तिको व्यक्तित्व र बौद्धिक क्षमता बुझ्न 'Rorschach Inkblot Test' वा 'MMPI' जस्ता परीक्षणहरू गरिन्छ।

• Clinical Interview: विशेषज्ञले बिरामीको विगत, परिवारको पृष्ठभूमि र वर्तमान व्यवहारको गहिरो अध्ययन गर्छन्।

साधारण र जटिल समस्याको पहिचान र निदान

मानसिक स्वास्थ्यलाई समस्याको प्रकृति अनुसार दुई भागमा वर्गीकरण गरिन्छ:

साधारण समस्या (Common Mental Disorders - CMD)

यसमा प्रायः एन्जाइटी (चिन्ता) र डिप्रेसन पर्छन्।

• पहिचान: मनमा कुरा खेलिरहने, निद्रा नलाग्ने, सानो कुरामा डर लाग्ने, र दैनिक काममा मन नजाने।

• निदान: * CBT (Cognitive Behavioral Therapy): नकारात्मक सोचलाई परिवर्तन गर्ने थेरापी।

  • Counseling: कुराकानीको माध्यमबाट समस्याको समाधान खोज्ने।

  • जीवनशैली परिवर्तन: योग, ध्यान र सन्तुलित आहार।

जटिल समस्या (Severe Mental Disorders - SMD)

यसमा सिजोफ्रेनिया, बाइपोलर डिसअर्डर वा गम्भीर व्यक्तित्व विकार पर्छन्।

• पहिचान: वास्तविकतासँग सम्बन्ध टुट्ने, कोही नहुँदा पनि आवाज सुन्ने (हलुसिनेसन), वा आफूलाई कसैले मार्न खोज्दैछ भन्ने भ्रम (डिल्युजन) हुनु।

• निदान:

  • Medication: एन्टि-साइकोटिक वा मुड स्टेबलाइजर औषधिहरूको प्रयोग।

  • Rehabilitation: बिरामीलाई समाजमा पुनःस्थापित गर्न सीपमूलक तालिम र हेरचाह।

  • Psychiatric Hospitalization: गम्भीर अवस्थामा अस्पतालमै राखेर उपचार।

निदानका उपायहरू 

मानसिक स्वास्थ्यको सुधारका लागि एउटा निश्चित प्रक्रिया अपनाइन्छ:

१. Screening: सुरुमा लक्षणहरू हेर्ने।

२. Assessment: मनोवैज्ञानिक परीक्षण गर्ने।

३. Intervention: थेरापी वा औषधि सुरु गर्ने।

४. Follow-up: सुधारको अवस्था नियमित जाँच गर्ने।

***

मानसिक समस्या रगत, खकार, दिसापिसाबका नमुना जाँचबाट थाहा लाग्दैन। कतिपय अवस्था अन्य संकेत पनि हुनसक्छन्। जस्तो कि 'एक्लै बस्न मन पराउने' सबै अवस्थामा समस्या होइन, कतिपय मानिस स्वभावतः अन्तर्मुखी हुन्छन्। मनोचिकित्सक (Psychiatrist) हरूले अस्पताल वा क्लिनिकमा बिरामीको समस्या कसरी निर्क्योल गर्छन् भन्ने महत्त्वपूर्ण छ, उनीहरूको पद्धति 'क्लिनिकल अब्जरभेसन' र 'वैज्ञानिक वर्गीकरण' मा आधारित हुन्छ। एक मनोचिकित्सकले रोगको पहिचान (Diagnosis) गर्दा अपनाउने मुख्य प्रक्रियाहरू यसप्रकार छन् :

विस्तृत क्लिनिकल अन्तर्वार्ता 

यो नै रोग पत्ता लगाउने सबैभन्दा मुख्य हतियार हो। डाक्टरले बिरामी र कहिलेकाहीँ उनीहरूका आफन्तसँग निकै लामो गफ गर्छन्। यसमा निम्न कुराहरू सोधिन्छ :

• वर्तमान लक्षण: कहिलेदेखि समस्या सुरु भयो? लक्षणको तीव्रता कति छ?

• व्यक्तिगत इतिहास: बाल्यकाल, शिक्षा, सम्बन्ध र जागिरको अवस्था कस्तो छ?

• पारिवारिक पृष्ठभूमि: परिवारमा अरू कसैलाई मानसिक समस्या थियो वा छ? (जेनेटिक कारण बुझ्न)।

मानसिक अवस्था परीक्षण (Mental State Examination - MSE)

यो डाक्टरले बिरामीलाई नहेरी वा नसोधी गर्ने 'स्क्यानिङ' जस्तै हो। यसमा डाक्टरले बिरामीको निम्न पक्षहरू सूक्ष्म रूपमा हेरिरहेका हुन्छन्:

• रूप र व्यवहार (Appearance & Behavior): बिरामीले लुगा कसरी लगाएको छ? सफा छ कि छैन? आँखा जुधाएर कुरा गर्छ कि गर्दैन?

• बोली (Speech): बिरामी धेरै छिटो बोल्छ कि ढिलो? बोलीमा स्पष्टता छ कि छैन?

• मुड र भावना (Mood & Affect): बिरामी कत्तिको दुःखी वा उत्साहित देखिन्छ?

• सोचको प्रक्रिया (Thought Process & Content): के बिरामीका कुराहरू तर्कसंगत छन्? उसले कुनै भ्रम (Delusion) का कुरा त गरिरहेको छैन?

• चेतना र विवेक (Insight): के बिरामीलाई आफू बिरामी छु भन्ने थाहा छ?

अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डको प्रयोग 

डाक्टरहरूले आफ्नो मनमौजीले रोगको नाम राख्दैनन्। उनीहरूले DSM-5 (अमेरिकी) वा ICD-11 (विश्व स्वास्थ्य संगठन) को गाइडबुक हेर्छन्। जस्तै, यदि कसैलाई 'डिप्रेसन' भन्नु छ भने, ती पुस्तकमा लेखिएका ९ वटा लक्षणमध्ये कम्तीमा ५ वटा लक्षण लगातार २ हप्तासम्म देखिएको हुनुपर्छ। यो एउटा गणितीय सूत्रजस्तै स्पष्ट हुन्छ।

शारीरिक परीक्षण र ल्याब टेस्ट 

कहिलेकाहीँ मानसिक जस्तो देखिने समस्या शारीरिक रोगका कारण पनि हुन सक्छन्। त्यसैले डाक्टरले निम्न कुराहरू जाँच गर्छन्:

• थाइराइड : थाइराइडको गडबडीले एन्जाइटी वा डिप्रेसन जस्तै लक्षण देखाउन सक्छ।

• भिटामिन बी-१२ को कमी: यसले मानिसलाई थकित र चिन्तित बनाउँछ।

• मस्तिष्क स्क्यान (MRI/CT Scan): यदि ट्युमर वा अन्य चोटका कारण व्यवहार परिवर्तन भएको शंका लागेमा यो गरिन्छ।

मनोवैज्ञानिक परीक्षण 

यदि कुराकानीबाट मात्र स्पष्ट भएन भने, डाक्टरले क्लिनिकल मनोवैज्ञानिक कहाँ पठाउँछन्। त्यहाँ विभिन्न 'स्केल' वा 'टेस्ट' हरू गरिन्छ (जस्तै, BDI वा व्यक्तित्व जाँचका लागि MMPI)।

मनोचिकित्सकले बिरामीको 'भनाइ' (Symptoms), 'संकेत' र 'इतिहास'लाई अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डसँग तुलना गरेर मात्र रोगको निर्क्योल गर्छन्। यो प्रक्रियामा औषधि चलाउने कि थेरापी मात्र गर्ने भन्ने कुरा रोगको गम्भीरता हेरेर तय गरिन्छ। मानसिक समस्या धेरैजसो आँखाले देखिँदैन, व्यवहार र मौनताभित्र लुकेको हुन्छ। कहिलेकाहीँ कसैलाई 'तपाईं ठीक हुनुहुन्छ?' भनेर सोधिएको एउटा साधारण प्रश्न पनि ठूलो सहारा बन्न सक्छ।

***

संवेदनशीलता नै समाधानको थालनी

मानसिक स्वास्थ्य कुनै लुकाउनुपर्ने कमजोरी होइन, बरु शरीरको अन्य अंगमा लाग्ने रोगजस्तै एक अवस्था हो। हाम्रो सानो सजगता, धैर्यता र समानुभूतिले कसैको जीवन जोगाउन ठूलो भूमिका खेल्न सक्छ। लेखमा उल्लेख गरिएका व्यवहारिक संकेत, वैज्ञानिक अध्ययन र निदानका विधिहरूले हामीलाई समस्याको गहिराइ बुझ्न मद्दत गर्छन्।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, समस्या लुकाएर बस्नुभन्दा समयमै विशेषज्ञको सल्लाह लिनु बुद्धिमानी हुन्छ। यदि तपाईं वा तपाईंको वरपर कोही लामो समयदेखि टोलाउने, निराश हुने वा एक्लिने गरिरहेको छ भने उसलाई तिरस्कार होइन, प्रेम र व्यावसायिक सहयोगको मार्ग प्रशस्त गरिदिनुहोस्। स्वस्थ मन नै सुखी जीवनको आधार हो।