चालिस वर्षीय रमण सहरको व्यस्त सडकमा उभिएका छन्। उनको हातमा सधैं झुण्डिरहने स्मार्टफोन आज अचानक भुइँमा खसेर स्विचअफ भएको छ। उनलाई घरमा एउटा जरुरी खबर पुर्याउनु छ, तर त्यही बेला उनले एउटा भयानक कुरा महसुस गरे, उनलाई आफ्नै श्रीमतीको मोबाइल नम्बर सम्झना छैन।
झण्डै १० वर्षदेखि सँगै बस्दै आएकी श्रीमतीको मात्र होइन, उनलाई आफ्ना मिल्ने साथीहरू वा आमाबुबाको नम्बर पनि कण्ठ छैन। 'नम्बर त फोनमै छँदैछ नि, किन सम्झिरहनु पर्यो?' भन्ने सोचले उनले कहिल्यै दिमागलाई दुःख दिएनन्। तर आज, त्यो सानो यन्त्र चल्न छोड्दा रमणलाई आफ्नो दिमागको एउटा ठूलो हिस्सा कतै हराएजस्तो महसुस भइरहेको छ।
उनी केही बेर सोच्छन्, 'मैले अन्तिम पटक कहिले कुनै जानकारी सम्झने प्रयास गरेको थिएँ?' उनलाई याद आयो, हिजो राति मात्र उनले एउटा सामान्य 'मसला' को नाम पनि गुगलमा खोजेका थिए। अघिल्लो हप्ता पढेको एउटा राम्रो लेखको शीर्षक पनि उनले बिर्सिसकेका छन्।
***
३२ वर्षीय अनिश पाँच वर्षदेखि काठमाडौंमा ट्याक्सी चलाइरहेका छन्। सहरका कुनाकाप्चा सबै उनलाई थाहा हुनुपर्ने हो, तर उनको ड्यासबोर्डमा सधैं 'गुगल म्याप' खुला रहन्छ। ठूलो झरी परेको एउटा दिन इन्टरनेटको नेटवर्क डिस्टर्ब भएको थियो।
उनको ट्याक्सीमा एकजना बिरामी यात्री थिए, जसलाई झट्टै अस्पताल पुर्याउनु थियो। अनिशलाई अस्पताल जाने मुख्य बाटो त थाहा थियो, तर जाम छल्न छिर्ने भित्री गल्लीहरूमा उनी अलमलिए। गुगल म्यापले 'लेफ्ट' वा 'राइट' नभनिदिएसम्म उनलाई आफ्नो गन्तव्य कुन दिशामा छ भन्ने अनुमान लगाउन पनि गाह्रो भयो।
वर्षौंदेखि एउटै सहरमा गाडी चलाउँदा पनि उनले आफ्नो दिमागको 'जीपीएस' प्रयोग गर्नै छोडिसकेका थिए। उनले बाटो हेर्नुको सट्टा स्क्रिनको 'नीलो धर्को' मात्र पछ्याउने बानी बसालेका थिए। नतिजास्वरूप, प्रविधि नहुँदा उनी आफ्नै सहरमा 'परदेशी' जस्तै बने।
अनिश र रमणको कथाले एउटै कुरा बुझाउँछ - हामीले आफ्नो मस्तिष्कलाई जति 'आराम' दियौँ, यसले त्यति नै आफ्नो 'क्षमता' गुमाउँदै जान्छ। गल्लीका मोडहरू सम्झनु वा फोन नम्बर कण्ठ पार्नु केवल सूचनाको कुरा मात्र होइन, यो त हाम्रो मस्तिष्कको 'नेभिगेसन' र 'मेमरी' प्रणालीलाई कसरत गराउने तरिका पनि हो।
आज हामीमध्ये धेरैको अवस्था यस्तै छ। हामीलाई लाग्छ हामीसँग अथाह ज्ञान छ, तर वास्तवमा त्यो ज्ञान हाम्रो दिमागमा होइन, गुगलको 'क्लाउड' मा मात्र सीमित छ। प्रविधिले हाम्रो जीवन त सजिलो बनायो, तर सँगै यसले हाम्रो मस्तिष्कको एउटा महत्त्वपूर्ण क्षमता 'स्मरणशक्ति' बिस्तारै खोस्दै लगिरहेको छ।
एउटा कमान्ड, एउटा प्रम्प्ट, एउटा सानो निर्देशनका भरमा हामी चाहेकोज्सतो सूचना पाउन सक्ने जमानामा आइपुगेका छौँ। फोटो बनाइदेउ, भिडियो र कार्टुन बनाइदेउ, सम्पादन गरिदेउ भने पनि एआइले तुरुन्तै गरिदिन्छ। अब हामी प्रम्प्ट दिन मात्रै सजिलो मान्ने वा आफू पनि केही गर्ने? हामीले गर्नै छाड्यौँ, सम्झना आउनै छाड्यो, स्मृतिमा चाहिने कुरा पनि अडिनै छाड्यो।
मनोविज्ञानको भाषामा यसैलाई भनिन्छ, 'डिजिटल एम्नेसिया' (Digital Amnesia) वा 'गुगल इफेक्ट'। हामीलाई लाग्छ कि सबै कुरा 'गुगल' मा छँदैछ, त्यसैले हाम्रो मस्तिष्कले जानकारीहरू सम्झन छोड्दै गएको छ। यो यति जटिल अवस्था हो, जहाँ हाम्रो स्मरण शक्ति प्रविधिले गर्दा क्षयीकरण भइरहेको छ। तपाइँ मनमनै सम्झनुस्, मोबाइलमा सेभ गरेकामध्ये कति जरुरी नम्बर आफूलाई कन्ठ छ? मोबाइल हराए के गर्नु हुन्छ?
के मानिस साँच्चै कम बुद्धिमान् हुँदै गएको हो, कि मस्तिष्कले आफ्नो काम गर्ने तरिका मात्र बदलिरहेको हो? केही संज्ञानात्मक वैज्ञानिकहरूका अनुसार, मानव मस्तिष्कले सधैं 'ट्रान्ज्याक्टिभ मेमोरी' प्रयोग गर्दै आएको छ। पहिले परिवारका जेठाबाठा, पुस्तकालय वा डायरीमा सूचना राखिन्थ्यो, आज त्यो भूमिका गुगलले लिएको मात्र हो। तर हामी अहिले सर्च इन्जिनको प्रयोगबाट माथि उठेर 'एआइ' प्रयोगमा अभ्यस्त भइरहेका छौँ। यो हाम्रा लागि सुविधा त हो तर यसले हाम्रो स्मरण शक्ति क्षयीकरण गरिरहेको छ/छैन? के लाग्छ?
***
डिजिटल एम्नेसिया भनेको डिजिटल उपकरणमा सूचनाहरू सुरक्षित छन् भन्ने पूर्ण विश्वासका कारण ती कुरा सम्झने वा कण्ठ गर्ने मानवीय प्रवृत्ति हराउँदै जानु हो। सरल भाषामा, 'मैले किन सम्झने? गुगल छँदैछ नि !' भन्ने मानसिकता नै डिजिटल एम्नेसिया हो।
यो शब्द पहिलो पटक सन् २०१५ मा क्यास्परस्की ल्याबले गरेको एक अध्ययनपछि चर्चामा आएको हो। अमेरिका र युरोपका सयौं जनामा गरिएको सर्वेक्षणले देखायो कि मानिसहरूलाई आफ्ना सन्तान वा कार्यलयको फोन नम्बर भन्दा १०-१५ वर्ष अगाडि प्राथमिक विद्यालयमा पढेका कुराहरू बढी याद थिए।
शोधकर्ताहरूले पत्ता लगाए कि हाम्रो मस्तिष्कले अचेल सूचनालाई 'स्टोर' (भण्डारण) गर्नुको सट्टा त्यो सूचना 'कहाँ पाइन्छ' भन्ने कुरालाई मात्र प्राथमिकता दिन थालेको छ।
कोलम्बिया विश्वविद्यालयकी मनोवैज्ञानिक बेत्सी स्प्यारो (Betsy Sparrow) ले यस विषयमा महत्त्वपूर्ण प्रयोग गरेकी छिन्। उनका अनुसार 'हाम्रो मस्तिष्क अब 'इन्साइक्लोपिडिया' (ज्ञानको भण्डार) बन्न छोडेर एउटा 'इन्डेक्स' (सूची) जस्तो बन्दैछ। यसले सूचना सम्झनुको सट्टा त्यो सूचना खोज्ने बाटो मात्र सम्झन्छ।'
विज्ञहरूका अनुसार, जब हामी कुनै कुरा सम्झने प्रयास गर्दैनौँ, हाम्रो मस्तिष्कको 'हिप्पोक्याम्पस,' जसले स्मृति निर्माणमा मद्दत गर्छ, त्यो कम सक्रिय हुन थाल्छ। यसले दीर्घकालीन रूपमा हाम्रो सोच्ने र विश्लेषण गर्ने क्षमतामा ह्रास ल्याउन सक्छ।
यो समस्या विद्यार्थीदेखि कामकाजी व्यक्तिसम्म सबैमा देखिन्छ। बाटो खोज्न 'गुगल म्याप' मा निर्भर हुँदा हामीलाई आफ्नै सहरका गल्लीहरू बिर्सने बानी परेको छ। हामी 'इन्स्ट्यान्ट' जानकारीमा यति निर्भर छौँ कि कुनै विषयमा गहिरिएर अध्ययन गर्ने धैर्य एवम् संयम हराउँदै गएको छ। यसले हाम्रो 'क्रिटिकल थिंकिङ' (तार्किक सोच) लाई कमजोर बनाउँदैछ।
प्रभाव र समाधान
डिजिटल एम्नेसियाले हामीलाई बाह्य रूपमा स्मार्ट देखाए पनि आन्तरिक रूपमा 'खुकुलो' बनाइरहेको छ। कुनै समय मानिसहरू सयौँ श्लोक, कविता र दार्शनिक तर्कहरू कण्ठस्थ भन्न सक्थे, जसले उनीहरूको कल्पनाशीलतालाई जीवित राख्थ्यो। तर आज, सामान्य हिसाब गर्न पनि 'क्याल्कुलेटर' र सामान्य तथ्य जाँच गर्न 'विकिपिडिया' नभई नहुने भएको छ।
यसबाट बच्नका लागि विशेषज्ञहरू 'मेन्टल वर्कआउट' को सल्लाह दिन्छन्। महत्त्वपूर्ण फोन नम्बरहरू कण्ठ गर्ने, गुगल म्याप बिना नै बाटो पत्ता लगाउने प्रयास गर्ने र दिनभरि पढेका मुख्य कुराहरू राति सुत्नुअघि सम्झने अभ्यास गर्नाले मस्तिष्कको मांसपेशी बलियो रहन्छ। प्रविधिलाई 'बैसाखी' होइन, केवल 'सहयोगी' को रूपमा प्रयोग गर्नु नै बुद्धिमानी हो।
***
न्युरोसाइन्स (स्नायुविज्ञान) ले डिजिटल एम्नेसियालाई केवल एउटा 'बिर्सने बानी' मात्र मान्दैन, बरु यसलाई मस्तिष्कको संरचनात्मक परिवर्तनसँग जोडेर हेर्छ। यस विषयमा न्युरोसाइन्सका तथ्य र मस्तिष्कलाई सक्रिय राख्ने उपायहरू यहाँ प्रस्तुत छन्:
मस्तिष्कको स्वस्थ सक्रियता : न्युरोप्लास्टिसिटीको सिद्धान्त
न्युरोसाइन्सका अनुसार मस्तिष्कको स्वस्थ सक्रियता भनेको नयाँ र चुनौतीपूर्ण कार्यहरू मार्फत स्नायु कोषहरू (Neurons) बीचको सम्बन्धलाई बलियो बनाइराख्नु हो। यसलाई न्युरोप्लास्टिसिटी (Neuroplasticity) भनिन्छ। मस्तिष्क एउटा मांसपेशी जस्तै हो, तपाईंले यसलाई जति बढी प्रयोग गर्नुहुन्छ, यो त्यति नै बलियो हुन्छ।
स्वस्थ सक्रियता के हो?
सक्रिय स्मरण (Active Recall): कुनै जानकारी सम्झनुपर्दा तुरुन्तै गुगल नगरी दिमागलाई जोड दिएर सम्झने प्रयास गर्नु।
संज्ञानात्मक चुनौती (Cognitive Challenge): नयाँ भाषा सिक्ने, संगीतका वाद्यवादन बजाउने वा जटिल पजलहरू हल गर्ने।
शारीरिक र मानसिक सम्बन्ध: व्यायामले मस्तिष्कमा BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor) नामक प्रोटिन बढाउँछ, जसले नयाँ न्युरोनहरू जन्माउन मद्दत गर्छ।
मस्तिष्कको उमेर र नारा: प्रयोग गर्नुस् वा गुमाउनुस्
न्युरोसाइन्समा मस्तिष्कको उमेर र कार्यक्षमतालाई लिएर एउटा विश्वप्रसिद्ध नारा छ: 'Use it or Lose it' (प्रयोग गर्नुहोस् वा गुमाउनुहोस्)
यसको अर्थ हो, यदि हामीले आफ्नो मस्तिष्कलाई संज्ञानात्मक कार्यहरू (सोच्ने, सम्झने, विश्लेषण गर्ने) मा व्यस्त राखेनौँ भने, मस्तिष्कका ती भागहरू बिस्तारै निष्क्रिय हुँदै जान्छन्। डिजिटल एम्नेसियाले ठ्याक्कै यही नारालाई चुनौती दिइरहेको छ। जब हामी सबै कुरा मेसिनलाई सुम्पिन्छौँ, हाम्रो मस्तिष्कको 'प्रोसेसिङ पावर' घट्दै जान्छ र यसको शारीरिक उमेर वास्तविक उमेरभन्दा बढी (बूढो) देखिन थाल्छ।
डिजिटल एम्नेसिया र न्युरोसाइन्सको सरोकार
डिजिटल एम्नेसियाले विशेष गरी मस्तिष्कको हिप्पोक्याम्पस (Hippocampus) लाई असर गर्छ, जुन भाग स्मृति र दिशाज्ञान (Navigation) को लागि जिम्मेवार हुन्छ।
सर्टकटको खतरा: लन्डन युनिभर्सिटी कलेजका न्युरोवैज्ञानिकहरूको एउटा प्रसिद्ध अध्ययन (The Knowledge) ले देखाएको थियो कि ट्याक्सी चालकहरूले नक्सा कण्ठ गर्दा उनीहरूको हिप्पोक्याम्पसको आकार बढेको थियो। तर, जब हामी 'गुगल म्याप' मा मात्र निर्भर हुन्छौँ, यो भाग खुम्चिँदै जान्छ।
स्मृतिको बाह्यीकरण (Cognitive Offloading): हामीले आफ्नो स्मरणशक्तिलाई बाह्य यन्त्रमा 'अफलोड' गर्दा मस्तिष्कको गहिरो सोच्ने र पुराना कुरासँग नयाँ कुरा जोड्ने क्षमता समाप्त हुन्छ।
न्युरोवैज्ञानिक र लेखक डा. म्यानफ्रेड स्पिट्जरले आफ्नो चर्चित पुस्तक 'डिजिटल डिमेन्सिया' (Digital Dementia) मा भनेका छन् - 'जब हामी डिजिटल मिडियाको अत्यधिक प्रयोग गर्छौं र मानसिक प्रयास गर्न छोड्छौं, यसले मस्तिष्कको कार्यक्षमतामा ह्रास ल्याउँछ। यो केवल सूचना बिर्सनु मात्र होइन, मस्तिष्कको जैविक क्षमता नै घट्नु हो।'
कोलम्बिया विश्वविद्यालयका बेत्सी स्प्यारोको अनुसन्धानको निचोड छ - 'इन्टरनेटले हाम्रो स्मृतिलाई 'कहाँ पाइन्छ' भन्ने सूचीमा मात्र सीमित गरिदिएको छ। हामीले के पढेका थियौँ भन्ने बिर्सिन्छौँ, तर त्यो कुन फाइल वा वेबसाइटमा थियो भन्ने मात्र सम्झिन्छौँ।'
मस्तिष्कलाई सक्रिय राख्न न्युरोसाइन्सका सुझाव
- डिजिटल फास्टिङ: दिनको केही समय प्रविधिबाट पूर्ण टाढा रहेर आफ्नो दिमागलाई मात्र प्रयोग गर्ने।
- मेमरी प्यालेस प्रविधि: सूचनाहरूलाई सम्झिनका लागि दृश्य र ठाउँहरूसँग जोड्ने अभ्यास गर्ने।
- पर्याप्त निद्रा: निद्राकै समयमा मस्तिष्कले दिनभरिका सूचनालाई 'शर्ट-टर्म' बाट 'लङ-टर्म' मेमरीमा लैजान्छ। डिजिटल उपकरणले निद्रा बिगार्दा यो प्रक्रिया अवरुद्ध हुन्छ।
- हस्तलेखन (Writing by Hand): टाइप गर्नुभन्दा हातले लेख्नु मस्तिष्कको सक्रियताका लागि निकै उत्तम मानिन्छ, किनकि यसले धेरै इन्द्रियहरूलाई एकैसाथ सक्रिय बनाउँछ।
डिजिटल एम्नेसिया केवल एउटा आधुनिक समस्या मात्र नभई हाम्रो जैविक अस्तित्वको चुनौती पनि हो। त्यसैले 'Use it or Lose it' लाई आत्मसात गर्दै मस्तिष्कलाई सधैं क्रियाशील राख्नु नै यसको उत्तम समाधान हो।
***
कति काम ग्याजेट वा डिजिटल डिभाइसलाई दिने, कति आफू गर्ने ?
यो प्रश्नको उत्तरले नै हाम्रो मानसिक स्वास्थ्य र प्रविधिको सन्तुलन तय गर्छ। न्युरोसाइन्स र मनोविज्ञानका अनुसार, ग्याजेटलाई 'बैसाखी' होइन, 'सहयोगी' मात्र बनाउनु पर्छ। कुन काम कसलाई दिने भन्नेबारे एउटा स्पष्ट विभाजन यस्तो उपयोगी हुन सक्छ -
जुन कामले हाम्रो मस्तिष्कमा अनावश्यक बोझ मात्र थप्छन्, ती काम डिजिटल डिभाइसलाई दिनु उचित हुन्छ।
तथ्यांक र भण्डारण : हजारौं फोटो, इमेल र पुराना रेकर्डहरू सम्झिरहनु आवश्यक छैन। यसका लागि क्लाउड स्टोरेज वा हार्ड ड्राइभको प्रयोग गर्नुहोस्।
रिमाइन्डर र तालिका: बैठकको समय, उडानको तालिका वा बिल तिर्ने मिति जस्ता 'लजिस्टिक' कुराहरू क्यालेन्डर वा रिमाइन्डर एपलाई जिम्मा दिनुहोस्। यसले मस्तिष्कलाई "केही बिर्सिएँ कि?" भन्ने तनाव (Open Loops) बाट मुक्त राख्छ।
जटिल हिसाब र खोज: ठूला अंकको हिसाब र कुनै अज्ञात तथ्यको तत्काल खोजका लागि क्याल्कुलेटर र सर्च इन्जिनको प्रयोग गर्नु समयको बचत हो।
जुन कामले तपाईंको व्यक्तित्व र दिमागी क्षमता निर्माण गर्छन्, ती काम कहिल्यै ग्याजेटलाई नदिनुस्।
संज्ञानात्मक नक्सा (Mental Maps): सधैं गुगल म्यापको भर नपर्नुस्। आफ्नो सहर र गल्लीका बाटोहरू दिमागले नै चिन्नुहोस्। यसले मस्तिष्कको 'हिप्पोक्याम्पस' लाई सक्रिय र स्वस्थ राख्छ।
महत्त्वपूर्ण सम्पर्क नम्बर: कम्तीमा १० वटा नजिकका व्यक्तिको फोन नम्बर कण्ठ पार्नुहोस्। संकटको बेला ग्याजेटले धोका दिन सक्छ, तर मस्तिष्कले दिँदैन।
विश्लेषण र निर्णय (Critical Thinking): कुनै पनि विषयमा राय बनाउनुअघि गुगल वा एआईलाई सोध्नुको सट्टा पहिले आफ्नै तर्क र अनुभव प्रयोग गर्नुहोस्। प्रविधिलाई तथ्य खोज्न प्रयोग गर्नुहोस्, तर 'निष्कर्ष' निकाल्न आफ्नै विवेक प्रयोग गर्नुहोस्।
भाषा र शब्द: सामान्य हिज्जे (Spelling) वा शब्दको अर्थका लागि सधैं 'अटो-करेक्ट' को भर नपर्नुस्। नयाँ शब्दहरू सिक्ने र कण्ठ गर्ने प्रयास गर्नुहोस्।
सन्तुलनको सूत्र: ८०/२० को नियम
डिजिटल संसारमा स्वस्थ रहन ८०/२० को सन्तुलन निकै उपयोगी मानिन्छ।
८०% सिर्जना र चिन्तन: आफ्नो दिनको ८० प्रतिशत मानसिक ऊर्जा सोच्न, योजना बनाउन, मानिसहरूसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्न र नयाँ सीप सिक्न खर्च गर्नुहोस्।
२०% डिजिटल सहयोग: केवल २० प्रतिशत काम (जुन दोहोरिने र मेकानिकल छन्) मात्र ग्याजेटलाई सुम्पनुहोस्।
प्रविधि प्रयोग गर्नुपर्छ, दास बन्न हुँदैन
यदि एउटा सानो हिसाब गर्न वा कसैको नाम सम्झन पनि तुरुन्तै मोबाइल निकाल्नुहुन्छ भने तपाईं 'डिजिटल एम्नेसिया' को जोखिममा हुनुहुन्छ। त्यसैले, दिनमा कम्तीमा एक पटक 'डिजिटल ग्याप' राख्नुस्, जहाँ कुनै पनि जानकारीका लागि तपाईं केवल आफ्नो स्मरणशक्तिको मात्र भर पर्नुहुन्छ।
डिजिटल ग्याजेटविनै हुने काम आफैं गर्नुस्, जटिल कामका लागि ग्याजेट चलाउन तपाइँलाई कसैले रोक्दैन। प्रविधि प्रयोग गर्नुपर्छ, प्रविधिले हामीलाई चलाउने बन्न दिनु हुँदैन।
***
सूचनाको सागरमा विवेकको डुंगा
प्रविधि आफैंमा समस्या होइन, तर यसको प्रयोगमा असावधानी भने पक्कै पनि चुनौती हो। हामीले बुझ्नुपर्छ कि गुगलसँग सूचना छ, तर हाम्रो मस्तिष्कसँग मात्र ज्ञान र विवेक छ। गुगलले तथ्यहरू देखाउन सक्छ, तर ती तथ्यहरूलाई आपसमा जोडेर एउटा नयाँ विचार जन्माउने क्षमता केवल मानवीय मस्तिष्कमा मात्र हुन्छ।
यदि हामीले सबै कुरा मेसिनलाई सुम्पियौँ भने, हामी विस्तारै 'बौद्धिक परनिर्भरता' तर्फ धकेलिनेछौँ। रमणको जस्तै अवस्था भोलि जो-कोहीलाई पर्न सक्छ। त्यसैले, प्रविधिले भरिएको यो युगमा आफ्नो स्मरणशक्ति र दिमागी तिखोपन जोगाइराख्नु नै सबैभन्दा ठूलो 'स्मार्टनेस' हो।
एक दिन तपाईंको मोबाइलको ब्याट्री सकिन सक्छ। इन्टरनेट बन्द हुन सक्छ। क्लाउडमा राखिएको सूचना हराउन पनि सक्छ। त्यो दिन तपाईंसँग बाँकी रहने कुरा भनेको तपाईंको आफ्नै मस्तिष्क हो। प्रश्न केवल यति हो, त्यो दिनसम्म तपाईंले आफ्नो मस्तिष्कलाई कति प्रयोग गरेर जोगाउनुभएको हुनेछ ?
तपाईं-हामीसँग स्मार्टफोन स्मार्ट हुनु राम्रो कुरा हो, तर त्योभन्दा बढी तपाईंको मस्तिष्क स्मार्ट रहनु अनिवार्य छ। प्रयास गरौँ, कुनै जानकारी खोज्नुअघि कम्तीमा ३० सेकेन्ड आफ्नो दिमागलाई सम्झने मौका दिऊँ।
