सिजोफ्रेनिया

मध्यरातको सुनसान। ३२ वर्षीय रमेश आफ्नो कोठाको ओछ्यानमा जुरुक्क उठ्छन्। बाहिर भूइँका पात बढार्दै हावा चलिरहेको छ। तर उनको कानमा भने कसैले स्पष्टसँग कानेखुसी गरिरहेको छ - 'तिमी सुरक्षित छैनौ, रमेश ! आफ्नै सहकर्मीहरूले तिम्रो विरुद्धमा ठूलो षड्यन्त्र रचिरहेका छन्। तिम्रो कोठाको भित्तामा उनीहरूले गोप्य क्यामेरा जडान गरेका छन्।'

रमेश जुरुक्क उठेर भित्ताका तस्बिरहरू फ्याँक्न थाल्छ। प्लग र तारहरू थुत्छ। बिहान उज्यालो हुँदा उसले आफ्नै परिवारका सदस्यहरूलाई संशयको नजरले हेर्न थालिसकेको हुन्छ। उसलाई यतिसम्म लाग्छ, आमाले चियामा मन्द विष मिसाएर दिइरहेकी छन्। परिवारका लागि रमेशको यो व्यवहार अनौठो र डरलाग्दो छ। तर, रमेशका लागि यो कुनै नाटक होइन। यो उनको मस्तिष्कले सिर्जना गरेको अकाट्य, कठोर र अत्यन्तै डरलाग्दो 'सत्य' हो।

रमेशले जे सुनिरहेको छ र जे भोगिरहेको छ, चिकित्सा विज्ञानको भाषामा त्यसलाई सिजोफ्रेनिया (Schizophrenia) भनिन्छ। यो एउटा यस्तो जटिल मनोविकार हो, जसले मानिसलाई वास्तविकताको धरातलबाट निकै टाढा पुर्‍याइदिन्छ।

मनोविकारका विषयमा हुने छलफलमा सिजोफ्रेनियाका विषयमा कसै न कसैले चासो राखेकै हुन्छन्। वास्तविकतामा यो के हो? के हुन्छन् लक्षण र निदान भन्ने विषयमा आउनुस् चर्चा गरौँ।

कथाबाट विकारतर्फ

माथिको प्रसंगमा रमेशले जुन आवाजहरू सुन्यो, त्यसलाई ह्यालुसिनेसन (Hallucination/भ्रम) भनिन्छ। वातावरणमा कुनै पनि आवाज वा दृश्य नहुँदा पनि बिरामीले त्यसलाई स्पष्ट रूपमा सुन्न वा देख्न सक्छ। त्यस्तै, आफ्नै मान्छेले विष दिन लागेको वा कसैले पिछा गरिरहेको सोच्नु डेल्युजन (Delusion/भ्रामक विश्वास) हो।

सिजोफ्रेनिया भएकाहरूको मस्तिष्कमा सूचना संकलन गर्ने र त्यसको विश्लेषण गर्ने प्रणाली (विशेष गरी 'डोपामाइन' र 'ग्लुटामेट' जस्ता न्यूरोट्रान्समिटरहरू) असन्तुलित हुन पुग्छ। नतिजास्वरूप, उनीहरूको मस्तिष्कले बाहिरी संसारका सामान्य संकेतहरूलाई पनि गलत र डरलाग्दो रूपमा बुझ्न थाल्छ। यो रोग लागेको व्यक्ति 'पागल' वा 'मूर्ख' भएको होइन, बल्कि उसको मस्तिष्कको सफ्टवेयरमा प्राविधिक गडबडी आएको हो।

पहिलो व्याख्या

इतिहासमा यो समस्यालाई धेरै समयसम्म भूत-प्रेत लागेको वा दैवी सरापको रूपमा हेरियो। तर, चिकित्सा विज्ञानले यसलाई १९औँ शताब्दीको अन्त्यतिर मात्र एउटा मानसिक रोगको रूपमा पहिचान गर्‍यो।

• सन् १८९९ मा जर्मन मनोचिकित्सक इमिल क्रेपिलिनले यस रोगलाई पहिलोपटक वैज्ञानिक रूपमा वर्गीकरण गरे। उनले यसलाई 'डिमेन्सिया प्रिकक्स' (Dementia Praecox) नाम दिएका थिए, जसको अर्थ हुन्थ्यो - 'कम उमेरमै दिमाग सुक्दै जाने वा स्मृति गुम्ने रोग।' इमिल क्रेपिलिनले यो ऐतिहासिक वर्गीकरण जर्मनीको हाइडेलबर्ग विश्वविद्यालय (University of Heidelberg) मा प्राध्यापक रहँदा गरेका थिए। उनले आफ्नो प्रसिद्ध पुस्तक 'Psychiatrie' (मनोचिकित्सा) को छैटौं संस्करण (6th Edition) मा पहिलोपटक 'डिमेन्सिया प्रिकक्स' लाई एउटा छुट्टै रोगको रूपमा विस्तृत रूपमा उल्लेख गरे। त्यतिबेला उनले मानसिक रोगहरूको संकलन र क्लिनिकल अवलोकनका आधारमा यो निष्कर्ष निकालेका थिए, जसले आधुनिक मनोचिकित्साको जग बसाल्यो।

• सन् १९०८ मा स्विस मनोचिकित्सक इयुगेन ब्इउलरले क्रेपिलिनको अवधारणालाई परिमार्जन गरे। उनले महसुस गरे कि यो रोगमा स्मरणशक्ति मात्र कमजोर हुने होइन, बल्कि व्यक्तिको सोच्ने प्रक्रिया र भावनाहरू बीचको समन्वय टुक्रिन्छ। त्यसैले उनले यसलाई 'सिजोफ्रेनिया' (Schizophrenia) नाम दिए। ग्रीक भाषामा 'सिजो' (Schizo) को अर्थ 'टुक्रिनु' वा 'विभाजित हुनु' र 'फ्रेन' (Phren) को अर्थ 'मस्तिष्क वा मन' हुन्छ। अर्थात्, 'विभाजित मानसिकता।' इयुगेन ब्इउलरले यो क्रान्तिकारी अवधारणा स्विट्जरल्याण्डको जुरिख विश्वविद्यालय (University of Zurich) र प्रसिद्ध बुर्गहोल्ज्ली मानसिक अस्पताल (Burghölzli Psychiatric Hospital) मा निर्देशक रहँदा विकास गरेका थिए। उनले सन् १९०८ मा जुरिखमा आयोजित 'जर्मन साइक्याट्रिक एसोसिएसन' को बैठकमा पहिलोपटक यो नयाँ नाम र सिद्धान्त प्रस्तुत गरे। पछि सन् १९११ मा प्रकाशित उनको ऐतिहासिक पुस्तक 'Dementia Praecox oder Gruppe der Schizophrenien' (डिमेन्सिया प्रिकक्स वा सिजोफ्रेनियाको समूह) मा उनले यसको विस्तृत व्याख्या गरे। ब्इउलरले यो रोग एउटा मात्र नभएर समान लक्षण भएका विकारहरूको समूह हो भनी प्रमाणित गरे, जसले उपचार पद्धतिमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो।

सुरुवाती लक्षण

सिजोफ्रेनिया अचानक एकै रातमा उग्र रूपमा देखा पर्दैन। यसको सुरुवात हुनुअघि केही महिना वा वर्ष पहिलेदेखि नै 'प्रोड्रोमल फेज' (Prodromal Phase) भनिने सुरुवाती लक्षणहरू देखिन थाल्छन्, जसलाई धेरैले सामान्य तनाव ठानेर बेवास्ता गर्छन्।

• सामाजिक अलगाव : साथीभाइ, परिवार र सामाजिक कार्यहरूबाट अचानक टाढिनु र एक्लै बस्न रुचाउनु।
• दैनिक दिनचर्यामा ह्रास : नुहाउने, कपडा फेर्ने जस्ता व्यक्तिगत सरसफाइमा ध्यान दिन छाड्नु। 
• एकाग्रताको अभाव : पढाइ वा कार्यक्षेत्रमा कार्यक्षमता अचानक खस्कनु, भावनाविहीन जस्तो देखिनु। 
• शंकालु स्वभाव : मानिसहरूले आफ्नोबारे कुरा गरिरहेका छन् कि भनेर घरीघरी शंका गर्नु। 
• अनिन्द्रा र अव्यवस्थित बोली: राती सुत्न नसक्नु र कुराकानी गर्दा प्रसंग नमिल्ने गरी बोल्नु।

मुख्य समस्या र लक्षणहरूको वर्गीकरण

सिजोफ्रेनियाका लक्षणहरूलाई मुख्य रूपमा तीन भागमा बाँडेर हेरिन्छ।

• सकारात्मक लक्षण (Positive Symptoms) : यी त्यस्ता लक्षण हुन् जो सामान्य मानिसमा हुँदैनन् तर बिरामीमा थपिन्छन्। जस्तै: ह्यालुसिनेसन (नभएका आवाज सुन्नु), डेल्युजन (अन्तरिक्ष वा गुप्तचरले मलाई हेरिरहेको छ भन्ने कडा भ्रम), र असंगत व्यवहार।

• नकारात्मक लक्षण (Negative Symptoms) : यसमा बिरामीको सामान्य मानवीय क्षमता घट्दै जान्छ। जस्तै - अनुहारमा कुनै हाउभाउ नहुनु (Flat Affect), बोल्न कञ्जुस्याइँ गर्नु, जीवनमा कुनै कुराको उत्साह वा खुसी बाँकी नरहनु।

• संज्ञानात्मक लक्षण (Cognitive Symptoms) : निर्णय लिन नसक्नु, ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुनु र भर्खरै सिकेका कुराहरू तुरुन्तै बिर्सिनु।

***

व्यक्तिका अवस्था र सामाजिक अन्धविश्वास

नेपालमा मनोविकारले मानिसको अवस्था गम्भीर नभएसम्म उपचारमा लैजाने चलन छैन। तर लक्षण देखिए, संखा लागेका मनोचिकित्सक भेट्दा कुनै घाटा छैन। आज पनि सिजोफ्रेनियाका लक्षण (जस्तै: एकोहोरिने, आफैँसँग बोल्ने, शंका गर्ने) देखिँदा पहिलो चरणमा अस्पताल होइन, धामी-झाँक्री वा बोक्सी लागेको भन्दै 'देउता संरक्षण' वा 'ग्रह दशा' काट्नतिर लाग्ने चलन छ। यो सामाजिक भ्रमका कारण बिरामीले समयमै (सुरुवाती अवस्था वा Prodromal Phase मा) उपचार पाउँदैनन्, जसले गर्दा रोग अझ कडा बन्दै जान्छ।

पहिलो एपिसोडको महत्व

चिकित्सा विज्ञानका अनुसार बिरामीमा पहिलोपटक यस्तो कडा भ्रम (Psychosis) देखिएको कति समयभित्र उपचार सुरु भयो भन्ने कुराले उसको भविष्य निर्धारण गर्छ। लक्षण देखिएको ६ महिना वा १ वर्षभित्रै (जित्तो चाँडो) एन्टी-साइकोटिक औषधि सुरु गर्न सकियो भने मस्तिष्कमा स्थायी क्षति हुन पाउँदैन र बिरामी सामान्य जीवनमा फर्कने सम्भावना ९०% सम्म बढी हुन्छ।

मनोचिकित्सामा यसलाई DUP (Duration of Untreated Psychosis) अर्थात् 'उपचारविहीन भ्रमको अवधि' भनिन्छ। पहिलोपटक मानसिक सन्तुलन बिग्रिएको अवस्था (First Episode Psychosis) मा मस्तिष्क अत्यधिक संवेदनशील र कमजोर हुन्छ। यदि यो अवस्थामा लामो समयसम्म उपचार पाएन भने मस्तिष्कका संवेदनशील न्युरोन्स (कोषिकाहरू) मा स्थायी रूपमा क्षति पुग्न सक्छ, जसले गर्दा पछि औषधिले पनि राम्रो काम गर्दैन। अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि पहिलो झट्का लागेको केही हप्ता वा महिनाभित्रै उपचार पाउने बिरामीहरूको संज्ञानात्मक क्षमता (Cognitive Function) जोगिन्छ, उनीहरूमा रोग दोहोरिने (Relapse) सम्भावना निकै कम हुन्छ, र उनीहरू आफ्नो पुरानो अध्ययन, जागिर वा व्यवसायमा सहजै फर्कन सक्छन्। त्यसैले, सिजोफ्रेनियाको सन्दर्भमा 'पहिलो एपिसोड' लाई एउटा मेडिकल इमर्जेन्सी मानेर तुरुन्तै मनोचिकित्सककोमा पुग्नु नै बुद्धिमानी हुन्छ।

***

आफैंमा रोग वा अन्य कुनै विकारका लक्षण ?

सिजोफ्रेनिया कुनै अर्को रोगको प्रारम्भिक चरण (सुरुवाती रूप) होइन। यो आफैंमा एउटा स्वतन्त्र, पूर्ण र दीर्घकालीन (Chronic) मानसिक रोग हो।

मनोविज्ञानका विद्यार्थीमा यो जिज्ञासा स्वाभाविक हो, किनकि यसका सुरुवाती लक्षणहरू (जस्तै: टोलाएर बस्नु, मानिसहरूबाट टाढिनु, काममा मन नलगाउनु) हेर्दा यो डिप्रेसन वा सामान्य मानसिक तनाव जस्तो देखिन्छ। तर चिकित्सा विज्ञानमा यसको आफ्नै छुट्टै पहिचान र गम्भीरता छ।

यसलाई प्रष्टसँग बुझ्न निम्नलिखित बुँदाहरूलाई हेर्न सकिन्छ -

• यो आफैंमा एक 'अन्तिम निदान' (Final Diagnosis) हो : जसरी कसैलाई मधुमेह (Diabetes) वा बाथ रोग (Arthritis) हुन्छ र त्यो आफैंमा एउटा पूर्ण रोग हो, सिजोफ्रेनिया पनि त्यस्तै हो। यो विकसित भएर पछि अर्कै कुनै ठूलो मानसिक रोगमा परिणत हुने होइन।

• भ्रमको कारण - 'प्रोड्रोमल फेज' : सिजोफ्रेनिया पूर्ण रूपमा देखा पर्नुअघि महिनाौँ वा वर्षौंसम्म एउटा सुरुवाती चरण हुन्छ, जसलाई चिकित्सा विज्ञानमा Prodromal Phase भनिन्छ। यो चरणमा देखिने छटपटी र उदासीपनलाई हेरेर धेरैले यसलाई 'डिप्रेसनको सुरुवात' वा 'तनावको चरण' सोच्ने गल्ती गर्छन्। वास्तवमा, त्यो डिप्रेसन नभएर सिजोफ्रेनियाकै प्रारम्भिक घण्टी मात्र हो।

• मस्तिष्कको आफ्नै विशिष्ट अवस्था : यो रोगमा मस्तिष्कको संरचना र सूचना प्रवाह गर्ने रसायन (Neurotransmitters) को गडबडी अन्य मानसिक समस्याको तुलनामा निकै फरक र जटिल हुन्छ।

थोरै फरक अवस्था (Psychosis): कहिलेकाहीँ गम्भीर डिप्रेसन वा बाइपोलर विकारको चरम अवस्थामा पनि सिजोफ्रेनिया जस्तै 'भ्रम देखिने वा नभएको आवाज सुन्ने' (Psychosis) लक्षण देखा पर्न सक्छन्। तर, ती रोगहरूमा मुड (मनस्थिति) को उतारचढाव मुख्य हुन्छ भने सिजोफ्रेनियामा चाहिँ 'वास्तविकतासँगको सम्बन्ध टुट्नु' नै यसको मुख्य विशेषता हो।

संक्षेपमा भन्नुपर्दा सिजोफ्रेनिया कुनै अर्को रोगको सुरुवात होइन। यो मस्तिष्कको एउटा स्थायी र विशिष्ट जैविक विकार हो, जसलाई समयमै पहिचान गरेर उपचार नगरे यसले व्यक्तिको सम्पूर्ण मानसिक र सामाजिक जीवनलाई नै नियन्त्रणमा लिन्छ।

सिजोफ्रेनियाका प्रकार 

चिकित्सा विज्ञानमा पहिले सिजोफ्रेनियालाई यसका मुख्य लक्षणहरूका आधारमा विभिन्न प्रकारमा वर्गीकरण गरिन्थ्यो। यद्यपि, आधुनिक वर्गीकरण प्रणाली (DSM-5) ले यसलाई एउटै 'स्पेक्ट्रम' (Spectrum) अर्थात् एउटै रोगको विभिन्न रूपको रूपमा हेर्छ, तर क्लिनिकल अभ्यास र बुझ्नका लागि यसका ५ वटा परम्परागत प्रकारहरू अझै पनि निकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्।

१. प्यारानोइड सिजोफ्रेनिया (Paranoid Schizophrenia)

यो सबैभन्दा बढी देखिने र चर्चामा आउने प्रकार हो। यसमा बिरामीमा अत्यधिक शंकालु स्वभाव (Delusion) र नभएका आवाजहरू सुन्ने (Hallucination) लक्षणहरू तीव्र हुन्छन्। बिरामीलाई कसैले आफ्नो पिछा गरिरहेको, मार्न खोजेको वा आफ्नो विरुद्ध षड्यन्त्र रचिरहेको जस्तो लाग्छ। यस्ता बिरामीहरू अरूसँग हत्तपत्त खुल्दैनन् र सधैं सतर्क वा आक्रामक देखिन सक्छन्।

प्यारानोइड सिजोफ्रेनियालाई सन् १८९६ मा जर्मन मनोचिकित्सक इमिल क्रेपिलिनले नै पहिलोपटक 'डिमेन्सिया प्रिकक्स' को एउटा विशिष्ट प्रकारको रूपमा वैज्ञानिक वर्गीकरण गरेका थिए। उनले अस्पतालमा भर्ना भएका सयौँ बिरामीहरूको क्लिनिकल इतिहास अध्ययन गर्दा केही बिरामीहरूमा स्मरणशक्ति वा बौद्धिक क्षमता तत्कालै नघटे पनि केवल अत्यधिक भ्रम (Delusions) र मतिभ्रम (Hallucinations) मात्रै केन्द्रित रहेको पाए। क्रेपिलिनले यो अवस्था अन्य बिरामीको भन्दा फरक र ढिलो उमेरमा सुरु हुने देखिएकाले यसलाई छुट्टै श्रेणीमा राख्न आवश्यक ठाने। उनको यो वर्गीकरणले गर्दा नै चिकित्सा विज्ञानले शंकालु र आक्रामक व्यवहार गर्ने बिरामीहरूलाई 'अपराधी' वा 'भूत लागेको' नभई एक विशिष्ट मस्तिष्क रोगको सिकार भएको रूपमा बुझ्न थाल्यो।

२. डिसअर्गनाइज्ड सिजोफ्रेनिया (Disorganized Schizophrenia)

यस प्रकारमा बिरामीको सोच्ने, बोल्ने र व्यवहार गर्ने शैली पूर्ण रूपमा भताभुंग वा अव्यवस्थित हुन्छ। उनीहरू प्रसंग नमिल्ने गरी बोल्ने (Word Salad), सोधिएको प्रश्नको एउटा पनि मिल्दो जवाफ नदिने, र परिस्थिति अनुसार नमिल्दो भावना देखाउने (जस्तै: दुःखद् कुरामा हाँस्ने) गर्छन्। उनीहरूलाई नुहाउने, कपडा लगाउने वा खाने जस्ता दैनिक काम गर्न पनि अरूको सहारा चाहिन्छ।

यस प्रकारलाई ऐतिहासिक रूपमा 'हेबेफ्रेनिया' (Hebephrenia) भनिन्थ्यो, जसलाई सन् १८७१ मा जर्मन मनोचिकित्सक इवाल्ड हेकर (Ewald Hecker) ले पहिलोपटक विस्तृत रूपमा व्याख्या गरेका थिए। ग्रीक संस्कृतिमा यौवनकी देवी 'हेबे' को नामबाट उनले यो शब्द बनाएका थिए, किनकि यो समस्या प्रायः किशोरावस्था वा सुरुवाती जवानीमा देखा पर्छ। हेकरले अस्पतालका बिरामीहरूमा कुनै कडा शंका (Delusion) नभए पनि उनीहरूको बोली, व्यवहार र भावनाहरू पूर्ण रूपमा केटाकेटी जस्तो, मूर्खतापूर्ण र भताभुंग भएको पाए। पछि इमिल क्रेपिलिनले यसलाई आफ्नो वर्गीकरणमा समेटे। बिरामीको सोच्ने र भावना व्यक्त गर्ने आधारभूत प्रणाली नै विखण्डित हुने भएकाले यसलाई अन्य प्रकारभन्दा छुट्टै र गम्भीर श्रेणीमा राख्न आवश्यक मानिएको थियो।

३. क्याटाटोनिक सिजोफ्रेनिया (Catatonic Schizophrenia)

यो प्रकार शारीरिक हाउभाउ र चालसँग सम्बन्धित छ, जो अचेल औषधिहरूको विकासका कारण निकै कम देखिन्छ। यसमा बिरामी कि त घण्टौंसम्म एउटै आसनमा बिनाकुनै हलचल मूर्ति जस्तै बसिरहन्छन् (Stupor), कि त विनाकारण अत्यधिक छटपटाउने र उफ्रिने गर्छन्। कहिलेकाहीँ उनीहरूले अरूले बोलेको शब्द वा गरेको व्यवहारलाई दुरुस्तै नक्कल (Echolalia/Echopraxia) पनि गर्छन्।

यो प्रकारलाई सन् १८७४ मा जर्मन मनोचिकित्सक कार्ल लुडविग काल्बाउम (Karl Ludwig Kahlbaum)ले पहिलोपटक 'क्याटाटोनिया' को रूपमा विस्तृत रूपमा व्याख्या गरेका थिए। काल्बाउमले अस्पतालका केही बिरामीहरूमा मानसिकभन्दा पनि अनौठो शारीरिक र मांसपेशी सम्बन्धी अवरोधहरू (जस्तै: मैनको मूर्ति जस्तै कडा भएर बस्ने वा विनाउद्देश्य छटपटाउने) मुख्य लक्षणका रूपमा देखा परेको पाए। उनले मस्तिष्कको गम्भीर संकट शरीरको चाल र हाउभाउमार्फत व्यक्त हुने यो अवस्था अन्य मानसिक रोगभन्दा बिल्कुलै फरक रहेको भन्दै यसलाई छुट्टै रोगको रूपमा स्थापित गरे। पछि इमिल क्रेपिलिनले यसलाई सिजोफ्रेनियाको एउटा प्रमुख प्रकारका रूपमा आफ्नो वर्गीकरणमा समावेश गरे।

४. अनडिफरेन्शिएटेड सिजोफ्रेनिया (Undifferentiated Schizophrenia)

जब बिरामीमा सिजोफ्रेनियाका स्पष्ट लक्षणहरू देखिन्छन्, तर ती लक्षणहरू माथिका कुनै एक मात्र वर्ग (जस्तै: केवल प्यारानोइड वा केवल डिसअर्गनाइज्ड) मा निश्चित रूपमा अटाउँदैनन्, तब त्यसलाई यो वर्गमा राखिन्छ। यसमा शंका गर्ने, आवाज सुन्ने र बोलीचाली असंगत हुने जस्ता मिश्रित लक्षणहरू एकैसाथ देखिन सक्छन्।

यस प्रकारको अवधारणालाई पनि २०औँ शताब्दीको सुरुवातमा स्विस मनोचिकित्सक इयुगेन ब्इउलर (Eugen Bleuler) ले आफ्नो वर्गीकरणको क्रममा स्थापित गरेका थिए। ब्इउलरले अस्पतालमा बिरामीहरूको उपचार गर्दा के महसुस गरे भने, सबै बिरामीहरू क्रेपिलिनले तोकेका पुराना कठोर शाखाहरू (जस्तै: केवल प्यारानोइड वा क्याटाटोनिक) मा मात्र सीमित हुँदैनन्। धेरैजसो बिरामीमा शंका गर्ने, आवाज सुन्ने, र व्यवहार भताभुंग हुने जस्ता मिश्रित लक्षणहरू एकैचोटि देखिन्थे। त्यसैले, कुनै पनि एउटा निश्चित बक्समा नअटाउने तर सिजोफ्रेनियाका स्पष्ट लक्षण बोकेका बिरामीहरूलाई एउटा 'मिश्रित' वा 'अनडिफरेन्शिएटेड' श्रेणीमा राख्न आवश्यक भयो। यसले चिकित्सकहरूलाई गलत वर्गीकरण गर्ने दबाबबाट मुक्त गराई व्यावहारिक रूपमा उपचार अघि बढाउन ठूलो मद्दत गर्‍यो।

५. रेसिडुअल सिजोफ्रेनिया (Residual Schizophrenia)

यो त्यस्तो अवस्था हो जहाँ बिरामीमा विगतमा सिजोफ्रेनियाको कडा झट्का (Acute Episode) परिसकेको हुन्छ, तर वर्तमान समयमा कडा लक्षणहरू (जस्तै: तीव्र भ्रम वा आवाज सुन्नु) निकै कम वा शान्त भएका हुन्छन्। यसमा बिरामीमा रोगको 'सकारात्मक लक्षण' खासै देखिँदैन, तर 'नकारात्मक लक्षण' जस्तै: भावनाविहीन हुनु, समाजबाट टाढिनु, र कुनै पनि काममा जाँगर नहुने समस्या बाँकी नै रहन्छ।

यो प्रकारको अवधारणालाई पनि स्विस मनोचिकित्सक इयुगेन ब्इउलर (Eugen Bleuler) ले नै सन् १९११ मा आफ्नो ऐतिहासिक पुस्तकमा पहिलोपटक 'रेसिडुअल' (अवशिष्ट) अवस्थाका रूपमा व्याख्या गरेका थिए। ब्इउलरले लामो समयसम्म बिरामीहरूको निगरानी गर्दा के पाए भने, कडा उपचार वा समयको अन्तरालसँगै धेरैजसो बिरामीमा तीव्र भ्रम (Delusion) र आवाज सुन्ने (Hallucination) जस्ता 'सकारात्मक लक्षणहरू' हराएर जान्छन्, तर उनीहरू पूर्ण रूपमा निको भइसकेका हुँदैनन्। उनीहरूमा एक प्रकारको मानसिक सुस्तता, उदासीनता र समाजबाट टाढिने 'नकारात्मक लक्षणहरू' जस्ताको तस्तै बाँकी रहन्थे। ब्इउलरले रोगको कडा चरण सकिएपछि पनि मस्तिष्कमा बाँकी रहने यो सुस्त अवस्थालाई बुझाउन र बिरामीलाई पूर्ण निको भएको भ्रमबाट जोगाउन यस प्रकारको वर्गीकरण गरेका थिए।

आधुनिक चिकित्साको दृष्टिकोण : अहिले डाक्टरहरूले बिरामीलाई 'यो फलाना प्रकारको सिजोफ्रेनिया हो' भन्नुको सट्टा 'सिजोफ्रेनियामा कुन लक्षण कति कडा छ' (जस्तै: प्यारानोइड लक्षण बढी भएको सिजोफ्रेनिया) भनी मूल्यांकन गर्छन्। यसले गर्दा प्रत्येक बिरामीको अवस्था हेरेर विशिष्ट र प्रभावकारी उपचार रणनीति तय गर्न सजिलो हुन्छ।

अमेरिकी मनोचिकित्सक संघ (APA) द्वारा सन् २०१३ मा प्रकाशित DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition) ले यी परम्परागत प्रकारहरूलाई पूर्ण रूपमा हटाएर 'डाइमेन्सनल एप्रोच' (Dimensional Approach) वा स्पेक्ट्रमको अवधारणा ल्याएको हो। अनुसन्धानकर्ताहरूले के भेट्टाए भने, समयसँगै एउटै बिरामीको लक्षण परिवर्तन हुन सक्छ - आज प्यारानोइड देखिएको व्यक्ति भोलि रेसिडुअल वा डिसअर्गनाइज्ड अवस्थामा पुग्न सक्छ। त्यसैले बिरामीलाई कुनै एउटा कठोर 'लेबल' भित्र कैद गर्नुको सट्टा, अहिले चिकित्सकहरूले आठ वटा विभिन्न क्लिनिकल आयामहरू (जस्तै: मतिभ्रम, भ्रम, असंगत बोली, र डिप्रेसन) लाई ० देखि ४ सम्मको स्केलमा मापन गर्छन्। यो आधुनिक दृष्टिकोणले गर्दा प्रत्येक बिरामीको मस्तिष्कको विशिष्ट आवश्यकता र लक्षणको गम्भीरता अनुसार 'टेलर-मेड' (व्यक्ति-केन्द्रित) औषधि र मनोसामाजिक उपचार तय गर्न सम्भव भएको छ।

***

निदानका तरिकाहरू (Diagnosis)

सिजोफ्रेनिया पत्ता लगाउन रगत परीक्षण वा एक्स-रे गरे जस्तो कुनै एउटै ठोस 'बायोलोजिकल टेस्ट' छैन। यसको निदान मनोचिकित्सक (Psychiatrist) द्वारा गरिने विस्तृत क्लिनिकल मूल्यांकनमा भर पर्छ।

• मनोवैज्ञानिक अन्तर्वार्ता : चिकित्सकले बिरामी र उसको परिवारसँग लामो कुराकानी गरेर लक्षणहरूको गम्भीरता र इतिहास बुझ्छन्। DSM-५ (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) अनुसार, यदि माथि उल्लेखित मुख्य लक्षणहरू कम्तीमा ६ महिनादेखि निरन्तर देखिएका छन् र त्यसले दैनिक जीवन ठप्प पारेको छ भने मात्र सिजोफ्रेनियाको निदान गरिन्छ। यो क्लिनिकल अन्तर्वार्ता केवल प्रश्नोत्तर मात्र होइन, बरु चिकित्सकका लागि बिरामीको हाउभाउ, सोच्ने शैली र भावनाको गहिराइ बुझ्ने एउटा महत्वपूर्ण अवसर हो। कतिपय अवस्थामा बिरामीले आफ्ना लक्षणहरू (जस्तै: शंका लाग्नु वा आवाज सुन्नु) लुकाउन खोज्छन्, किनकि उनीहरूका लागि ती भ्रम नभएर पूर्ण सत्य हुन्। त्यसैले, परिवारका सदस्यहरूले दिएको विगत ६ महिनाको विवरण, जस्तै - बिरामी कहिलेदेखि एक्लै बस्न थाल्यो, उसको निद्रा र बोलीचालीमा कस्तो परिवर्तन आयो, र उसले दैनिक कामकाज (नुहाउने, खाने, काममा जाने) गर्न कहिलेदेखि छोड्यो, निदानका लागि निर्णायक बन्छ। DSM-५ को यो कडा समयसीमाले गर्दा नै सामान्य मानसिक तनाव वा अल्पकालीन भ्रम (Brief Psychosis) लाई सिजोफ्रेनिया जस्तो दीर्घकालीन रोग भनी गलत निदान गर्ने जोखिम कम हुन्छ।
• अन्य सम्भावनाको निवारण (Differential Diagnosis) : मस्तिष्कमा ट्युमर, थाइराइडको समस्या, वा अत्यधिक लागूपदार्थ (ड्रग्स) को सेवनका कारण पनि यस्तै लक्षण देखिन सक्छन्। त्यसैले एमआरआई (MRI), सिटी स्क्यान (CT Scan) वा रगत जाँच गरेर पहिले अन्य शारीरिक रोगहरू नभएको पुष्टि गरिन्छ। यो चरण निदान प्रक्रियाको सबैभन्दा संवेदनशील हिस्सा हो, किनकि कतिपय शारीरिक समस्या र जैविक असन्तुलनले हुबहु सिजोफ्रेनिया जस्तै भ्रम र शंकालु व्यवहार पैदा गरिदिन्छन्। उदाहरणका लागि, मस्तिष्कको फ्रन्टल लोब (Frontal Lobe) मा पलाएको ट्युमर, थाइराइड ग्रन्थीको अत्यधिक सक्रियता (Hyperthyroidism), वा भिटामिन बी-१२ को गम्भीर कमीले पनि मानिसलाई नभएका कुराहरू सुनाउने वा देखाउने बनाउन सक्छ। त्यसैगरी, गाँजा (Cannabis), एम्फेटामाइन्स, वा अन्य कडा लागूपदार्थको लतले मस्तिष्कमा 'ड्रग-इन्ड्युस्ड साइकोसिस' निम्त्याउँछ, जसको लक्षण सिजोफ्रेनियासँग दुरुस्तै मिल्छ। यदि यी अन्तर्निहित शारीरिक कारणहरूलाई एमआरआई, सिटी स्क्यान वा रगत जाँचमार्फत सुरुमै छुट्याउन सकिएन भने, बिरामीले गलत उपचार पाउने जोखिम रहन्छ। तसर्थ, अन्य सबै सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा नकारे पछि मात्र सिजोफ्रेनियाको अन्तिम निदान सुरक्षित मानिन्छ।

उपचार र व्यवस्थापन : रमेश सामान्य जीवनमा फर्कन सक्छन्?

सिजोफ्रेनिया पूर्ण रूपमा 'जराबाटै निको पार्न' नसकिए पनि यसलाई औषधि र थेरापीको माध्यमबाट पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ।

• एन्टी-साइकोटिक औषधिहरू (Anti-psychotic Medications) : यी औषधिहरूले मस्तिष्कमा डोपामाइन जस्ता केमिकलहरूलाई सन्तुलनमा ल्याउँछन्, जसले गर्दा डेल्युजन र ह्यालुसिनेसन बिस्तारै कम हुँदै जान्छ।

• मनोसामाजिक परामर्श (Psychotherapy & Counseling) : औषधिले लक्षण कम गरेपछि बिरामीलाई समाजमा पुनः स्थापित गर्न, तनाव व्यवस्थापन गर्न र विचारहरूलाई व्यवस्थित गर्न 'कग्निटिभ बिहेभियरल थेरापी' (CBT) निकै सहयोगी हुन्छ।

• परिवारको सहयोग : सिजोफ्रेनियाका बिरामीलाई गाली गर्ने, जिस्काउने वा 'नाटक गरेको' भन्नु हुँदैन। उनीहरूलाई माया, सहानुभूति र नियमित औषधि खुवाउने वातावरणको खाँचो पर्छ।

सिजोफ्रेनिया कुनै कडा भूत-प्रेतको बास वा मानिसको आफ्नै कमजोरी होइन। यो मुटुको रोग वा मधुमेह जस्तै मस्तिष्कको एउटा जैविक रोग हो। यदि हाम्रो समाजले यस रोगलाई 'पागलपन' को ट्याग नलगाई एउटा स्वास्थ्य समस्याको रूपमा बुझिदिने र समयमै रमेश जस्ता बिरामीहरूलाई चिकित्सककहाँ पुर्‍याउने हो भने, उनीहरू पनि समाजमा सम्मानित र उत्पादनशील जीवन जिउन सक्षम हुन्छन्। मानसिक स्वास्थ्यप्रति सचेत बनौँ, बिरामीलाई घृणा होइन, उपचार र आत्मियता दिऔँ।