हाम्रो ध्यान कसले चोरी गरिरहेछ?

सन्ध्या बेलुकीको खाना खाएर ओछ्यानमा पल्टिन्। मनमा एउटै कुरा थियो, 'भोलि बिहानै अफिसको एउटा इम्पोर्टेन्ट रिपोर्ट बुझाउनु छ, त्यसैले आज छिट्टै सुत्छु।' ठ्याक्कै त्यही बेला सिरानी छेउमा रहेको स्मार्टफोनमा 'टिनिङ' गरेर नोटिफिकेसनको संकेत बज्यो। स्क्रिनमा एउटा सानो रातो थोप्लो देखियो - इन्स्टाग्राममा कसैले उनलाई मेन्सन गरेको थियो। उनले सोचिन्, 'लौ, कसले के पठाएछ? एकपटक हेरेर त सुत्छु नि !'

मोबाइल तानिन, एप खोलिन्। साथीले एउटा रमाइलो भिडियो पठाएको रहेछ। भिडियो हेरेर सकिनेबित्तिकै मुनि अर्को एउटा अझै रोचक भिडियो झुल्कियो। उनले औँलाले बिस्तारै माथितिर 'स्लाइड' गरिन्। त्यसपछि अर्को भिडियो, अनि अर्को, अनि अर्को...।

एउटा भिडियोमा हाँस्दै, अर्कोमा नयाँ परिकार हेर्दै र अर्कोमा कसैको झगडामा अल्झिँदै गर्दा उनले समय बिर्सिन्। जब अचानक उनको आँखा भित्ताको घडीमा पर्‍यो, सातो गयो। 'एकैछिन' भनेर फोन समातेकी सन्ध्याको दुई घण्टा १५ मिनेट त स्क्रोल गर्दागर्दै बितिसकेको थियो।

उनको निद्रा गायब भइसकेको थियो, आँखा थाकेका थिए र मनमा एउटा अनौठो रित्तोपना थियो। उनलाई लाग्यो - यो एक घण्टा उनले आफ्नो इच्छाले खर्च गरेकी थिइन्। तर वास्तवमा, त्यो एक घण्टा उनीबाट चोरी गरिएको थियो।

सन्ध्याले जब इन्स्टाग्रामको त्यो भिडियो स्क्रोल गरिन्, उनलाई लागेको थियो उनी केवल रमाइलो गर्दैछिन्। तर पर्दा पछाडि 'क्याप्टोलोजी' को प्रयोग गरेर थुप्रै सुपर कम्प्युटरहरूले उनलाई अर्को भिडियो देखाउनका लागि गणितीय जाल बुनिसकेका थिए। 

सन्ध्या त केवल एउटा प्रतिनिधि पात्र मात्र हुन्। हामीमध्ये धेरैको हरेक रात र हरेक बिहान यसरी नै चोरी भइरहेको छ। तर प्रश्न उठ्छ, हाम्रो यो अमूल्य 'ध्यान' कसले र किन चोरी गरिरहेछ? के यो केवल हाम्रो इच्छाशक्तिको कमजोरी हो त?

वास्तवमा, यो कुनै संयोग होइन। तपाइँको फोनको त्यो 'रातो थोप्लो' पछाडि अर्बौं डलरको एउटा यस्तो अदृश्य अर्थतन्त्रले काम गरिरहेको छ, जसलाई विश्वका प्रविधि विज्ञहरू 'एटेन्सन इकोनोमी' भन्छन्। जसले हाम्रो इच्छाशक्तिलाई प्रभावित पारेको छ। कमजोर बनाएको छ। हामीलाई धेरैपटक 'यस्तो बानी मैले सुधार्नुपर्छ, सुधार्छु' भन्ने लाग्छ। केही बानी सुधार्न हामीलाई मन नलागेको पनि होइन। तर सुधार्दैनौँ। त्यो के चिज हो, जसले हामीलाई रोकिरहेको छ?

***

हामी धेरैजसो सोच्छौं - 'मसँग इच्छाशक्ति छैन, त्यसैले म परिवर्तन गर्न सक्दिनँ।' तर व्यवहार परिवर्तनको वास्तविक विज्ञान त्यति सरल छैन। वास्तवमा, समस्या इच्छाशक्तिको कमी होइन, प्रणालीको कमजोरी हो। यही कुरा स्पष्ट पार्छ बीजे फोगले प्रस्ताव गरेको Behavior Model ले।

यस मोडलले भन्छ - कुनै पनि व्यवहार एकाएक हुँदैन, न त केवल चाहनाले मात्र हुन्छ। व्यवहार तब मात्र हुन्छ जब तीन कुरा एउटै क्षणमा मिल्छन्, प्रेरणा, क्षमता र संकेत। यदि तपाईंले कहिल्यै केही सुरु गर्न खोजेर पनि गर्न सक्नुभएन भने, सम्भवतः यीमध्ये कुनै एक कुरा छुटिरहेको थियो।

हामी प्रायः परिवर्तनका लागि Motivation मा धेरै भर पर्छौं। जस्तै, नयाँ वर्षमा जिम जाने, बिहान छिटो उठ्ने, किताब पढ्ने। तर समस्या के हो भने 'मोटिभेसन' स्थिर हुँदैन। आज धेरै हुन्छ, भोलि घट्छ। त्यसैले केवल इच्छाशक्तिमा आधारित परिवर्तन टिकाउ हुँदैन।

यहीँ डा. फोगको सबैभन्दा शक्तिशाली विचार आउँछ - 'व्यवहारलाई सजिलो बनाऊ।' यदि कुनै काम गर्न धेरै समय, ऊर्जा वा प्रयास लाग्छ भने, तपाइँले त्यो काम गर्न छोड्नु स्वाभाविक हो। तर यदि त्यो काम अत्यन्त सानो र सजिलो बनाइयो भने, त्यसलाई सुरु गर्न सजिलो हुन्छ।

***

बीजे फोगको व्यवहार मोडेल (Fogg Behavior Model) आधुनिक प्रविधि र एपहरूको 'लत' बुझ्नका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आधार मानिन्छ। 'एटेन्सन इकोनोमी' को पछाडि कुन विज्ञानले काम गर्छ भन्ने कुरा यसैले प्रष्ट पार्छ। ६२ वर्षीय डा. ब्रायन जेफ्री फोग अमेरिकाको स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयका व्यवहारवादी वैज्ञानिक र प्राध्यापक हुन्। उनले त्यहाँ 'स्ट्यानफोर्ड बिहेभियर डिजाइन ल्याब' स्थापना गरेका छन्। उनलाई 'क्याप्टोलोजी' (Captology) अर्थात् 'कम्प्युटरलाई कसरी मानिसको व्यवहार परिवर्तन गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ' भन्ने विषयका पिता मानिन्छ।

उनका विद्यार्थीहरूले नै पछि इन्स्टाग्राम जस्ता प्लेटफर्महरू बनाएका थिए, जसमा फोगको सिद्धान्तको गहिरो प्रभाव छ।

फोगको व्यवहार मोडेल (Fogg Behavior Model)

उनले यो सिद्धान्त सन् २००९ तिर प्रतिपादन गरेका हुन्। उनले व्यवहारलाई एउटा सरल सूत्रमा व्याख्या गरेका छन्:

B = MAP

• B (Behavior): कुनै पनि व्यवहार (जस्तै: नोटिफिकेसनमा क्लिक गर्नु)।

• M (Motivation): त्यो काम गर्न कति इच्छा छ (भोक लाग्नु, रमाइलो खोज्नु, सामाजिक स्वीकार्यता)।

• A (Ability): त्यो काम गर्न कति सजिलो छ (तपाईँको पहुँच, समय, र पैसा)।

• P (Prompt/Trigger): त्यो काम गर्न दिइने संकेत (जस्तै: फोनको घण्टी वा नोटिफिकेसन)।

कुनै पनि व्यवहार तब मात्र घट्छ जब Motivation, Ability, र Prompt एउटै समयमा मिल्छन्। यदि तपाइँको इच्छा (Motivation) धेरै छ तर काम गर्न गाह्रो (Ability कम) छ भने त्यो काम गर्नुहुन्न। तर यदि काम गर्न एकदम सजिलो छ र कसैले 'प्रम्प्ट' (Trigger) दियो भने तपाइँको इच्छा कम भए पनि त्यो काम गर्नुहुन्छ।

प्रविधिमा यसको प्रयोग: एउटा उदाहरण

सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूले यही मोडेल प्रयोग गरेर हाम्रो व्यवहार नियन्त्रण गर्छन्:

• Motivation (उत्प्रेरणा): तपाइँलाई 'लाइक' वा 'कमेन्ट' पाउँदा सामाजिक सम्मान र खुसी मिल्छ। यो हाम्रो प्राकृतिक इच्छा हो।

• Ability (क्षमता): उनीहरूले एप चलाउन यति सजिलो बनाइदिएका छन् कि तपाईँले केवल एउटा औंलाले 'स्क्रोल' मात्र गरे पुग्छ। यसलाई उनले 'Low Cognitive Load' भन्छन् (अर्थात् दिमागलाई धेरै भारी नहुने)।

• Prompt (संकेत/ट्रिगर): तपाइँको फोनमा आउने रातो रङको 'नोटिफिकेसन डट' वा 'टिनिङ' आवाज। यो नै त्यो ट्रिगर हो जसले तपाईँलाई फोन उठाउन बाध्य पार्छ।

उदाहरणका लागि - इन्स्टाग्रामको प्रयोग :

तपाइँ बेलुका थाकेर सुत्न लाग्नुभएको छ (काम गर्ने शक्ति कम छ)। मोबाइलमा नोटिफिकेसन आउँछ - साथीले एउटा भिडियो शेयर गर्‍यो। 

१. Prompt: नोटिफिकेसन आयो।

२. Ability: भिडियो हेर्न निकै सजिलो छ (केवल एक क्लिक)।

३. Motivation: साथीले के पठाएछ भन्ने कौतुहल भयो।

यसरी यो तीनवटा कुरा मिलेपछि तपाइँले नचाहेरै पनि १ घण्टा भिडियो हेर्नुहुन्छ।

निष्कर्षमा फोग भन्छन् - 'यदि तपाइँले मानिसको व्यवहार बदल्न चाहनुहुन्छ भने, उसलाई उत्प्रेरित (Motivate) गर्नुभन्दा त्यो काम गर्न कति सजिलो (Simple) बनाउन सकिन्छ भन्नेमा ध्यान दिनुहोस्।'

***

'क्याप्टोलोजी' (Captology) शब्द सुन्दा अनौठो लाग्छ। यो वास्तवमा आधुनिक प्रविधि र मनोविज्ञानको एउटा यस्तो संगम हो, जसले हाम्रो दैनिक जीवनलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गरिरहेको छ।

'Captology' शब्द एउटा 'संक्षिप्त रूप' (Acronym) हो। यसको पूर्ण रूप Computers As Persuasive Technologies (CAPT) हो। यसको अर्थ हुन्छ - 'कम्प्युटरलाई मानिसको सोच र व्यवहार परिवर्तन गराउने 'मनाउन सक्ने' औजारको रूपमा प्रयोग गर्ने विज्ञान।'

यो शब्द डा. फोगले सन् १९९६ मा प्रतिपादन गरेका थिए। उनले कम्प्युटर र सफ्टवेयरहरू केवल काम गर्ने मेसिन मात्र नभएर मानिसको बानी र धारणा बदल्ने 'मनोवैज्ञानिक एजेन्ट' बन्न सक्छन् भन्ने कुरा संसारलाई देखाए।

क्याप्टोलोजीले प्रविधिलाई तीनवटा भूमिकामा राखेर मानिसलाई प्रभाव पार्छ :

• औजारको रूपमा (As a Tool) : प्रविधिले कुनै पनि कामलाई यति सजिलो बनाइदिन्छ कि मानिसले नचाहेरै पनि त्यो काम गर्न थाल्छ। (उदाहरण: अमेजनमा 'One-Click Buy' बटनले गर्दा मानिसले नसोची सामान किन्छ)।

• माध्यमको रूपमा (As a Medium) : यसले यस्तो अनुभव (Experience) सिर्जना गर्छ, जसले मानिसलाई कुनै कुराको लत लगाउँछ। (उदाहरण: भिडियो गेम वा भर्चुअल रियालिटी जहाँ मानिसलाई वास्तविक संसारभन्दा रमाइलो लाग्छ)।

• सामाजिक साथीको रूपमा (As a Social Actor) : जब कम्प्युटर वा एपले तपाईँलाई "बधाई छ!" भन्छ वा "तपाईँका साथीहरूले यो हेरिरहेका छन्" भन्छ, तब हाम्रो मस्तिष्कले त्यसलाई एउटा व्यक्तिको प्रतिक्रिया जस्तै मान्छ र हामी सामाजिक दबाबमा परेर त्यो एप चलाइरहन्छौं।

क्याप्टोलोजीको 'डार्क साइड'

सुरुवातमा यो विज्ञान स्वास्थ्य (जस्तै: धुम्रपान छोड्न प्रेरित गर्ने एप) वा शिक्षाका लागि सकारात्मक रूपमा प्रयोग गर्ने उद्देश्यले विकास गरिएको थियो। तर, 'एटेन्सन इकोनोमी' मा यसको प्रयोग डरलाग्दो छ:

• अदृश्य नियन्त्रण : प्रयोगकर्तालाई थाहै हुँदैन कि उसलाई कुनै सफ्टवेयरले नियन्त्रण गरिरहेको छ।

• नैतिकताको संकट : के मानिसको इच्छाशक्तिलाई मेसिनले नियन्त्रण गर्नु जायज हो? यो प्रश्न अहिलेको डिजिटल युगको सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो।

तपाइँको फोनमा क्याप्टोलोजी

• Snapchat Streaks: यसले तपाइँको 'सामाजिक सम्बन्ध' को मनोविज्ञानलाई प्रयोग गरेर दिनहुँ एप खोल्न बाध्य पार्छ।

• Infinite Scroll: फेसबुक वा टिकटकमा सामग्री कहिल्यै सकिँदैन। यो 'बटमलेस बाउल' (Bottomless Bowl) मनोविज्ञान हो—जहाँ सामग्री थपिइरहँदा मानिसले आफू कति अघाइसकेँ भन्ने थाहै पाउँदैन।मनोवैज्ञानिक अध्ययन अनुसार, यदि मानिसलाई कहिल्यै नसकिने कचौरामा सुप दिइयो भने उसले सामान्य कचौरामा भन्दा ७३ प्रतिशत बढी सुप खान्छ, किनभने उसको आँखाले 'सकिएको' संकेत पाउँदैन। फेसबुक र टिकटकको 'इन्फिनिट स्क्रोल' ठ्याक्कै यही हो। नेपालमा पनि अहिले घण्टौँ टिकटक लाइभमा बस्ने वा जथाभाबी कमेन्टमा अल्झिने प्रवृत्ति बढ्दो छ।

क्याप्टोलोजीमा अर्को महत्त्वपूर्ण पाटो छ, सबै कुरा सधैं राम्रो हुँदैन। कहिले नराम्रो पोस्ट आउँछ, कहिले निकै रमाइलो। यो 'अनिश्चितता' (Uncertainty)ले नै मानिसलाई झन् बढी लोभ्याउँछ, ठ्याक्कै जुवा खेल्दा जस्तै। 

हामीले चलाउने स्मार्टफोनका एपहरू संयोगले बनेका होइनन्, ती 'क्याप्टोलोजी' को सिद्धान्तमा आधारित छन् - जहाँ अर्बौँ डलरका सफ्टवेयरहरू तपाईँको व्यवहारलाई सुटुक्क परिवर्तन गर्न डिजाइन गरिएका छन्।

***

सोच्नुहोस्, यदि तपाईंलाई दैनिक ३० मिनेट व्यायाम गर्न गाह्रो लाग्छ भने, २ मिनेटबाट सुरु गर्नुहोस्। यदि किताब पढ्न गाह्रो लाग्छ भने, दिनमा एक पृष्ठ मात्र पढ्नुहोस्। जब काम सजिलो हुन्छ, तपाईंको दिमागले त्यसलाई अस्वीकार गर्दैन।

तर यहाँ अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा छ - 'Prompt' अर्थात् संकेत। हामीले धेरै राम्रो योजना बनाउँछौं, तर त्यसलाई सुरु गराउने ट्रिगर हुँदैन। त्यसैले व्यवहार सुरु नै हुँदैन। एउटा सानो संकेत, जस्तै अलार्म, नोटिफिकेशन, वा दाँत माझिसकेपछि तुरुन्त किताब खोल्ने। यिनले व्यवहारलाई सुरु गराउँछन्।

यसरी हेर्दा, व्यवहार परिवर्तन कुनै ठूलो निर्णय होइन, साना–साना डिजाइनको खेल हो। तपाईंले आफ्नो जीवनलाई यस्तो बनाउनु पर्छ जहाँ राम्रो व्यवहार गर्न सजिलो होस् र नराम्रो व्यवहार गर्न गाह्रो।

Tiny Habits मा B. J. Fogg ले यही कुरा व्यवहारिक रूपमा देखाउँछन्। सानो बानीबाट सुरु गरेर ठूलो परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ। अन्ततः कुरा यति हो, तपाईंलाई बदलिन ठूलो प्रेरणा चाहिँदैन, सही सिस्टम चाहिन्छ। जब व्यवहार सजिलो हुन्छ र सही समयमा संकेत मिल्छ, परिवर्तन स्वतः हुन थाल्छ।

आफैंलाई बदल्ने सूत्र 'इच्छाशक्ति होइन, डिजाइन बदल्नुस्

यदि तपाइँ आफ्नो डिजिटल लत हटाउन वा नयाँ बानी बसाल्न चाहनुहुन्छ भने फोगको B=MAP सूत्रलाई यसरी प्रयोग गर्नुहोस्:

१. व्यवहारलाई 'अति सानो' बनाउनुस् (Simplify Ability)

ठूलो लक्ष्य राख्दा दिमाग डराउँछ र काम पन्छाउन थाल्छ। त्यसैले:

• फोन कम चलाउने होइन: बरु, सुत्ने बेला फोनलाई अर्को कोठामा राख्ने बानी गरौं।

• दिनभरि पढ्ने होइन: बरु, दिनको एउटा पृष्ठ मात्र पढ्छु भन्ने लक्ष्य राखौं।

• व्यायाम सुरु गर्ने होइन: बरु, दैनिक २ मिनेट मात्र शरीर तन्काउँछु भनौं। 

• नियम: काम यति सजिलो होस् कि तपाइँलाई हुन्न भन्नै मन नलागोस्।

२. सही 'संकेत' (Prompt) छान्नुहोस्

हामी प्रायः 'भोलिदेखि गर्छु' भन्छौँ, तर 'कति बेला' भन्ने बिर्सिन्छौँ। यसका लागि आफ्नो पुरानो बानीलाई नयाँ बानीको 'एंकर' (Anchor) बनाउनुस्:

• म चिया खाइसकेपछि ५ मिनेट किताब पढ्छु। (चिया खानु यहाँ संकेत हो)।

• म अफिसबाट घर छिर्नेबित्तिकै फोनलाई 'डु नट डिस्टर्ब' मोडमा राख्छु।

• म दाँत माझिसकेपछि दुई पटक लामो सास फेर्छु।

३. साना जितको खुसी मनाउनुस् 

जब तपाइँ त्यो सानो काम पूरा गर्नुहुन्छ, तुरुन्तै आफैंलाई स्याबास भन्नुहोस्। यो सुन्दा सामान्य लागे पनि यसले मस्तिष्कमा डोपामाइन पैदा गर्छ, जसले अर्को दिन पनि त्यो काम दोहोर्‍याउन मद्दत गर्छ।

४. वातावरणको डिजाइन

प्रविधि कम्पनीहरूले तपाइँलाई भुलाउन वातावरण बनाएका छन्। आफैंलाई बचाउने वातावरण बनाउनुस् :

• नराम्रो बानीलाई गाह्रो बनाउनुस्: सामाजिक सञ्जालको एप 'होम स्क्रिन' बाट हटाएर भित्र कुनै फोल्डरमा लुकाउनुहोस्। पासवर्ड अलि लामो राख्नुहोस्।

• राम्रो बानीलाई सजिलो बनाउनुस्: यदि बिहान उठेर पढ्नु छ भने अघिल्लो राति नै किताब टेबलमा खुल्ला राखेर सुत्नुहोस्।

तपाइँको दिमाग कुनै सफ्टवेयरभन्दा कम छैन। यसलाई बदल्न ठूलो 'अपडेट' होइन, साना 'कोडिङ' (बानी) हरूको आवश्यकता पर्छ। बिस्तारै सुरु गर्नुहोस्, तर निरन्तर रहनुहोस्। आजै आफ्नो फोनको सेटिङमा गएर अनावश्यक एपका नोटिफिकेसन बन्द गर्नुहोस्। यो तपाईंको ध्यान फिर्ता लिने पहिलो कदम हुनेछ।