टिक्स : शरीरको आफ्नै ताल

१२ वर्षीय शुभम कक्षामा शान्त बसिरहेको थियो। अचानक उसको दाहिने आँखा लगातार झिम्किन थाल्यो, अनि घाँटी थोरै देब्रेतिर झट्कियो। उसले नचाहँदा नचाहँदै पनि हरेक केही मिनेटमा यो प्रक्रिया दोहोरिइरहन्थ्यो। 

उसका छेउछाउका साथी र शिक्षकले देखे। सुरुमा उनीहरुले सोचे - शुभम जिस्किँदै छ। त्यो क्रिया स्कुलमा मात्रै सीमित रहेन, उसलाई घरमा बसेका बेला पनि हुन थाल्यो। बुबाआमाले देखे, नक्कल पारेको ठानेर हपारे। 'त्यसो नगर' भन्दै कयौँ पटक कराए। तर, शुभम आफैं हैरान थिए। भित्रभित्रै रोइरहेको थिए। किनभने, त्यो हर्कत उनले जानीजानी गरेका थिएनन्। शरीरले उनको अनुमति बिना नै त्यो काम गरिरहेको थियो।

शुभमले भोगिरहेको यो अवस्थालाई हाम्रै वरपर कतिपयमा देखिन्छ। कोही घाँटी खसखस भएजस्तो गर्छन्, कोही आँखा झिम्क्याएजस्तो। चिकित्सा विज्ञानको भाषामा ‘टिक्स’ (Tics) भनिन्छ। यस्तो व्यवहार, जो व्यक्ति स्वय‌ंको मर्जीबेगरै हुन्छ, शरीरले आफैं गर्छ/गराउँछ। 

सजिलो भाषामा भन्दा, टिक्स भनेको शरीरका मांसपेशीहरूको अचानक, अनियन्त्रित र बारम्बार हुने हलचल वा आवाज हो। यो कुनै मानिसले जानीजानी वा जिस्किएर गरेको हुँदैन। यो एउटा यस्तो तीव्र इच्छा वा उकुसमुकुस (Urge) पछि आउँछ, जसलाई रोक्न खोज्दा झन् गाह्रो हुन्छ (जस्तै हामीलाई हाँछ्यु आउनुअघि नाक चिलाउँदा रोक्न गाह्रो हुन्छ)।

टिक्स मुख्यतया दुई प्रकारका हुन्छन् -

• मोटर टिक्स : यसमा शरीरको कुनै एउटा सानो मांसपेशी मात्र अचानक हल्लिन्छ। यसका पनि दुई प्रकार छन्, सरल र जटिल। सरल मोटर टिक्स शरीरको हलचलसँग सम्बन्धित छ। यसमा टिक्सको विकार ग्रस्तले आँखा झिम्काउनु, ओठ टोक्नु, नाक खुम्च्याउनु, टाउको झट्कार्नु, काँध उचाल्नु आदि गर्छन्। अर्को हो जटिल मोटर टिक्स (Complex Motor Tics)। जसमा शरीरका धेरै मांसपेशीहरू सँगै संलग्न हुन्छन् र यो हेर्दा जानीजानी गरेजस्तो वा कुनै उद्देश्यमूलक हर्कत जस्तो देखिन्छ। उदाहरणका लागि भुइँमा वा कुनै वस्तुमा बारम्बार छुनु, अरूको हाउभाउ दुरुस्तै उतार्नु (Echopraxia), हाम फाल्नु, वा शरीरलाई एउटा निश्चित ढाँचामा घुमाउनु।
• भोकल टिक्स : यसका पनि प्रकारलाई सरल र जटिलमा विभाजन गर्दा बुझ्न सजिलो हुन्छ। सरलमा बिना कुनै अर्थ सामान्य आवाजहरू निस्कन्छन्। उदाहरणका लागि घाँटी ख्यार-ख्यार गर्नु, खोके जस्तो गर्नु, सिँसिं गर्नु, सुइँसुइँ गर्नु वा जिब्रो पड्काउनु आदि। जटिल भोकल् टिक्समा व्यक्ति  स्पष्ट शब्द, वाक्य वा वाक्यांशहरू नै बोल्ने गर्छ, जुन प्रसंग विपरीत हुन्छन्। उदाहरणका लागि अरूले भनेको शब्द तुरुन्तै दोहोर्‍याउनु (Echolalia), आफ्नै शब्द बारम्बार दोहोर्‍याउनु (Palilalia), वा कतिपय दुर्लभ अवस्थामा सामाजिक रूपमा अश्लील वा निषेधित शब्दहरू अचानक मुखबाट निस्कनु (Coprolalia)।

अवधि र कडापनका आधारमा 

चिकित्सा विज्ञान (DSM-5) का अनुसार टिक्स कति समयसम्म रहन्छ र कस्तो रूपमा देखिन्छ भन्ने आधारमा यसलाई तीनवटा मुख्य 'डिसअर्डर' मा वर्गीकरण गरिएको छ:

टिक्सको प्रकार	लक्षणको प्रकृति	अवधि
१. अस्थायी टिक्स (Provisional Tic Disorder)	मोटर वा भोकलमध्ये कुनै एक वा दुवै प्रकारका टिक्सहरू देखिन सक्छन्।	लक्षण सुरु भएको एक वर्षभन्दा कम समय भएको हुनुपर्छ। यो धेरैजसो बालबालिकामा आफैँ हराएर जान्छ।
२. दीर्घकालीन टिक्स (Persistent/Chronic Motor or Vocal Tic Disorder)	कि केवल मोटर टिक्स मात्र हुनुपर्छ, कि त केवल भोकल टिक्स मात्र (दुवै सँगै हुनुहुँदैन)।	टिक्सका लक्षणहरू लगातार १ वर्षभन्दा बढी समयसम्म कायम रहन्छन्।
३. टुरेट सिन्ड्रोम (Tourette Syndrome)	यो टिक्सको सबैभन्दा कडा रूप हो। यसमा धेरै वटा मोटर टिक्स र कम्तीमा एउटा भोकल टिक्स दुवै हुनु अनिवार्य छ।	यी दुवै प्रकारका टिक्सहरू लगातार एक वर्षभन्दा बढी समयदेखि देखिइरहेका हुनुपर्छ र यो सामान्यतया १८ वर्षभन्दा कम उमेरमै सुरु हुन्छ।

महत्त्वपूर्ण कुरा : टिक्सका यी प्रकारहरू समय र व्यक्तिको मानसिक तनाव अनुसार बदलिरहन सक्छन्। कहिलेकाँही एउटा टिक्स हराएर अर्को नयाँ प्रकारको टिक्स (जस्तै आँखा झिम्काउन छोडेर काँध उचाल्ने) पनि देखा पर्न सक्छ।

टिक्सको यो 'रंग बदल्ने' स्वभावलाई चिकित्सा विज्ञानमा 'लक्षणको स्थानान्तरण' (Symptom Waxing and Waning) भनिन्छ। यो कुनै नयाँ रोग लागेको नभई एउटै अन्तर्निहित स्नायु समस्याको फरक रूप मात्र हो। जब व्यक्तिमा मानसिक तनाव, थकान वा सामाजिक दबाबको तह परिवर्तन हुन्छ, मस्तिष्कले मांसपेशीहरूमा पठाउने विद्युतीय तरंगको बाटो पनि बदलिदिन्छ। फलस्वरूप, महिनाौँदेखि देखिइरहेको आँखा झिम्काउने समस्या एकाएक बन्द भएर नाक खुम्च्याउने वा घाँटी झट्कार्ने जस्ता नयाँ टिक्सहरू देखा पर्न सक्छन्। यो उतारचढाव टिक्सको स्वाभाविक चरित्र हो।

चिकित्सा र मनोविज्ञानमा व्याख्या

चिकित्सा विज्ञान र मनोविज्ञानले टिक्सलाई एउटा न्युरो-डेभलपमेन्टल्ड डिसअर्डर (Neurodevelopmental Disorder) अर्थात् मस्तिष्कको विकाससँग जोडिएको अवस्था मान्छन्।

मस्तिष्कको एउटा भाग हुन्छ, जसलाई बेसल ग्याङ्गलिया (Basal Ganglia) भनिन्छ। यसको काम शरीरको हलचल वा गतिलाई नियन्त्रण गर्नु हो। जब यो भाग र मस्तिष्कका रासायनिक दूतहरू (जस्तै: डोपामिन) बीचको सञ्चारमा असन्तुलन आउँछ, तब टिक्स देखा पर्छ। मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट, तनाव, चिन्ता (Anxiety), थकान वा अत्यधिक उत्साहले टिक्सको गति र कडापनलाई अझ बढाउने गर्दछ।

मस्तिष्कको 'बेसल ग्याङ्गलिया' ले हाम्रो शरीरमा एउटा 'फिल्टर' जस्तै काम गर्छ, जसले अनावश्यक शारीरिक हलचल वा आवाजहरूलाई रोक्ने र आवश्यक गतिलाई मात्र अनुमति दिने गर्दछ। टिक्स भएको अवस्थामा डोपामिन जस्ता न्यूरोट्रान्समिटरको असन्तुलनले गर्दा यो फिल्टरले अस्थायी रूपमा काम गर्न छोड्छ। नतिजास्वरूप, मस्तिष्कले अनपेक्षित रूपमा गलत कमाण्डहरू पठाउँछ र शरीरले नचाहँदा नचाहँदै पनि आँखा झिम्काउने वा घाँटी झट्कार्ने जस्ता प्रतिक्रिया जनाउँछ।

मनोवैज्ञानिक रूपमा, जब व्यक्ति तनाव, सामाजिक दबाब वा परीक्षाको चिन्तामा हुन्छ, तब मस्तिष्कमा कार्टिसोल र एड्रिनालिन जस्ता स्ट्रेस हर्मोनहरू बढ्छन्। यी हर्मोनले मस्तिष्कको संवेदनशीलतालाई झन् तीव्र बनाइदिन्छन्, जसका कारण बेसल ग्याङ्गलियाको फिल्टर अझ कमजोर हुन पुग्छ र टिक्सको फ्रिक्वेन्सी (दर) र कडापन ह्वात्तै बढ्न जान्छ।

***

यो कस्तो समस्या हो ?

टिक्स आधारभूत रूपमा एउटा 'शारीरिक' (Neurological/स्नायु प्रणालीको) समस्या हो, तर यसको गहिरो सम्बन्ध 'मानसिक' (Psychological) अवस्थासँग हुन्छ। त्यसैले चिकित्सा विज्ञानले यसलाई शारीरिक र मानसिक दुवैको सम्मिश्रण अर्थात् 'न्युरो-साइकाट्रिक' (Neuropsychiatric) अवस्था मान्छ। यसलाई बुझ्न सजिलो हुने गरी यसरी छुट्ट्याएर हेर्न सकिन्छ -

यसकारण शारीरिक समस्या 

टिक्सको मुख्य जड मस्तिष्कको बेसल ग्याङ्गलिया भन्ने शारीरिक भाग र त्यहाँ हुने रासायनिक गडबडी (जस्तै: डोपामिनको असन्तुलन) हो। यो कुनै मानिसले मनमा सोचेर वा कल्पना गरेर उत्पन्न गराएको समस्या होइन। जसरी आँखा चिलाउँदा वा धुलो पर्दा हामीले नचाहँदा नचाहँदै पनि आँखा झिम्किन्छ वा हाँछ्यु आउँछ, टिक्समा मांसपेशीको हलचल पनि त्यसरी नै शारीरिक रूपमा स्वतःस्फूर्त (Involuntary) हुन्छ।

सामान्य अवस्थामा, हाम्रो इच्छाशक्ति र मस्तिष्कको सञ्चार संयन्त्रबीच बलियो तालमेल हुन्छ। तर टिक्स भएको व्यक्तिको हकमा मस्तिष्कको त्यो विशेष कमाण्ड सेन्टर (मोटर कर्टेक्स र बेसल ग्याङ्गलिया) मा एक किसिमको 'विद्युतीय वा रासायनिक मिसफायर' (Misfire) भइदिन्छ।

यसलाई हामी कम्प्युटर वा मोबाइलको 'ग्लिच' (Glitch) जस्तै मान्न सक्छौँ, जहाँ सफ्टवेयरमा समस्या आउँदा स्क्रिन आफैँ हल्लिने वा कमाण्ड नै नदिई कुनै एप खुल्ने गर्छ। ठ्याक्कै त्यसरी नै, टिक्समा पनि व्यक्तिले आफ्नो मनमा कुनै सोच वा इच्छा नै नबनाई, स्नायु कोषहरूमा अचानक पैदा हुने जैविक करेन्ट र डोपामिनको थपघटका कारण मांसपेशीहरू स्वतः सङ्कुचित हुन पुग्छन्। यो क्रिया पूर्ण रूपमा जैविक (Biological) र स्वचालित हुने भएकाले नै यसलाई शुद्ध शारीरिक समस्या मानिएको हो, जसमा व्यक्तिको आत्मबल वा नियन्त्रणले सिधै काम गर्दैन।

सम्बन्ध मानसिक 

यद्यपि यो मस्तिष्कको शारीरिक गडबडीले सुरु हुन्छ, तर यसलाई बढाउने वा घटाउने काम भने मानिसको मानसिक अवस्थाले गर्छ। जब व्यक्ति मानसिक रूपमा तनावमा हुन्छ, डराएको हुन्छ वा चिन्तित हुन्छ, तब टिक्सको दर र कडापन ह्वात्तै बढ्छ। जब बिरामी आफ्नो मनपर्ने कुनै काममा (जस्तै: संगीत बजाउँदा, चित्र कोर्दा वा भिडियो गेम खेल्दा) पूर्ण रूपमा मानसिक रूपमा केन्द्रित हुन्छ, तब कतिपय अवस्थामा टिक्स पूर्ण रूपमा गायब हुन्छ।अत्यधिक उत्साह वा थकान आदि भावनात्मक उतारचढावले पनि यसलाई ट्रिगर गर्छ।

उदाहरणका लागि घरको 'वायरिङ' (तारको जडान) मा गडबडी आउनु एउटा शारीरिक समस्या हो (मस्तिष्कको गडबडी)। तर बाहिर ठूलो हावाहुरी चल्दा वा भोल्टेज तल-माथि हुँदा (मानसिक तनाव/चिन्ता थपिँदा) त्यो बत्ती झिम्झिम् गर्ने दर झन् बढ्छ।

संक्षेपमा भन्नुपर्दा, टिक्सको सुरुआत र उपस्थिति शारीरिक हो, तर यसको घटबढ र कडापन मानसिक अवस्थामा निर्भर गर्छ। त्यसैले यसको उपचार गर्दा शारीरिक अवस्था (मस्तिष्क) र मानसिक अवस्था (तनाव व्यवस्थापन) दुवैलाई सँगै सम्बोधन गर्नुपर्ने हुन्छ।

***

विद्वानका भनाइ र ऐतिहासिक सन्दर्भ

टिक्स र यसको गम्भीर रूप 'टुरेट सिन्ड्रोम' के हो भन्नेबारे धेरै खोजी र प्रयोग भएका छन्। मानव मस्तिष्कको यो अनौठो र रहस्यमय स्वभावलाई बुझ्न चिकित्सा जगत् र मनोविज्ञानका दिग्गजहरूले लामो समयदेखि अथक प्रयास गर्दै आएका छन्। सुरु-सुरुमा यसलाई भूत-प्रेत लागेको, हिस्टेरिया वा खराब बानीको रूपमा हेरिन्थ्यो। तर, इतिहासका दुई महान् चिकित्सकहरूले यस विषयलाई हेर्ने संसारको दृष्टिकोण नै बदलिदिए। उनीहरूको अध्ययनले टिक्सलाई अन्धविश्वासबाट बाहिर निकालेर विज्ञानको उज्यालोमा ल्यायो।

'अस्वभाविक स्नायु प्रणालीको समस्या'

सन् १८८५ मा फ्रान्सको चिकित्सा इतिहासमा एउटा ठूलो क्रान्ति भयो। पेरिसको प्रख्यात साल्पेट्रिएर अस्पताल (Salpêtrière Hospital) मा एकजना युवा र प्रतिभाशाली न्यूरोलोजिस्ट कार्यरत थिए, डा. जर्ज गिल्स डे ला टुरेट। उनले अस्पतालमा आएका ९ जना यस्ता बिरामीहरूको गहिरो र सूक्ष्म अध्ययन गरिरहेका थिए, जसको शरीर अनियन्त्रित रूपमा हल्लिन्थ्यो र मुखबाट अचम्मका आवाजहरू निस्कन्थे।

उनले ती बिरामीहरूको लक्षण, व्यवहार र शारीरिक अवस्थालाई समेटेर एउटा विस्तृत क्लिनिकल प्रतिवेदन (Clinical Report) प्रकाशित गरे। डा. टुरेटले यस अवस्थालाई कुनै मानसिक कमजोरी वा नाटक नभई 'अस्वभाविक स्नायु प्रणालीको समस्या' (Neurological Disorder) को रूपमा परिभाषित गरे। उनले बुझाए कि यो मस्तिष्कको एउटा जैविक गडबडी हो, जसले मानिसको चाल र आवाजको सञ्चारलाई नियन्त्रण बाहिर पुर्‍याउँछ।

उनको यही ऐतिहासिक र गहन अनुसन्धानको कदर गर्दै, पछि चिकित्सा जगत्ले यस गम्भीर प्रकारको टिक्सलाई उनकै सम्मानमा 'टुरेट सिन्ड्रोम' (Tourette Syndrome) नामकरण गर्‍यो। आज पनि संसारभरि टिक्सको वैज्ञानिक अध्ययन र उपचार गर्दा डा. टुरेटको त्यही १८८५ को प्रतिवेदनलाई सबैभन्दा बलियो जग मानिन्छ। उनी नै ती व्यक्ति थिए जसले यो समस्यालाई सामाजिक कलंकबाट मुक्त गराउने अभियानको सुरुवात गरे।

मस्तिष्कको मानवीय पाटो

डा. जर्जले शारीरिक जग बसालेको झण्डै एक शताब्दी पछि सन् १९८० को दशकमा अमेरिकाका प्रख्यात न्यूरोलोजिस्ट तथा लेखक डा. ओलिभर स्याक्सले यस विषयलाई बिल्कुलै नयाँ र मानवीय दृष्टिकोणबाट व्याख्या गरे। उनी बिरामीको रोग मात्र होइन, त्यो रोगले उसको व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने कुराको गहिरो अध्ययन गर्थे।

उनले आफ्नो अत्यन्तै चर्चित पुस्तक 'The Man Who Mistook His Wife for a Hat' मा टिक्स र टुरेट सिन्ड्रोम भएका व्यक्तिहरूको गहिरो मनोवैज्ञानिक विश्लेषण प्रस्तुत गरेका छन्। डा. स्याक्सले टिक्सलाई केवल प्रयोगशालाको रिपोर्टमा मात्र सीमित गरेनन्। उनले यसको संवेगात्मक पाटोलाई उजागर गर्दै एउटा सुन्दर विचार राखेका छन् - 'टिक्स केवल एउटा शारीरिक झट्का मात्र होइन, यो व्यक्तिको भित्री ऊर्जा र भावनाको अनियन्त्रित प्रस्फुटन पनि हो, जसलाई समाजले बुझ्न जरुरी छ।'

डा. स्याक्सको भनाइको अर्थ के थियो भने टिक्स भएका व्यक्तिहरूको मस्तिष्कमा एक प्रकारको अतिरिक्त जैविक ऊर्जा (Surge of Energy) हुन्छ। जब त्यो ऊर्जाले सही निकास पाउँदैन, त्यो शरीर वा आवाजको माध्यमबाट बाहिर निस्कन्छ। डा. स्याक्सले विश्वलाई के सिकाए भने, टिक्सका बिरामीलाई औषधिको मात्र होइन, समाजको समानुभूति, प्रेम र स्वीकारोक्तिको पनि उत्तिकै खाँचो हुन्छ। उनको यो दर्शनले टिक्सको उपचारमा आधुनिक मनोविज्ञानलाई बलियो गरी जोडिदियो।

टिक्सका असल र खराब पक्षहरू

सुन्दा अचम्म लाग्न सक्छ, तर टिक्सको संसारलाई नियाल्दा यसका कष्टकर चुनौतीहरूसँगै केही सुखद र सकारात्मक पाटाहरू पनि भेटिन्छन्। हरेक सिक्काका दुई पाटा भए झैँ, टिक्सलाई केवल एउटा 'समस्या' का रूपमा मात्र नहेरिएर यसले व्यक्तिको व्यक्तित्वमा पार्ने प्रभावलाई दुई किसिमले बुझ्न सकिन्छ।

खराब पक्ष: दैनिक जीवनका वास्तविक चुनौतीहरू

टिक्ससँग जिउनु पक्कै पनि सहज छैन। यसको सबैभन्दा ठूलो मार सामाजिक असहजतामा पर्छ। सार्वजनिक ठाउँ, विद्यालय वा कार्यस्थलमा मानिसहरूले अनौठो मानेर हेर्दा वा गलत बुझ्दा पीडित व्यक्तिमा तीव्र हीनताबोध, सामाजिक डर (Social Anxiety) र डिप्रेसनको जोखिम बढ्छ। अर्कोतर्फ, यसले शारीरिक थकान निम्त्याउँछ। दिनभरि नचाहँदा नचाहँदै पनि मांसपेशीहरू झट्किइरहँदा शरीर नराम्ररी गल्छ र कतिपय अवस्थामा टाउको वा काँध दुख्ने समस्या हुन्छ। यसबाहेक, लगातारको शारीरिक हलचलले गर्दा पढाइ वा काममा एकाग्रता कायम राख्न निकै धेरै मानसिक कसरत गर्नुपर्ने हुन्छ।

असल पक्ष: सृजनशीलता र भित्री ऊर्जाको प्रस्फुटन

तर, यसको अर्को सुखद पाटो पनि छ। मनोविज्ञानीहरूका अनुसार टिक्स भएका व्यक्तिहरूको मस्तिष्क असाध्यै सक्रिय र ऊर्जावान् हुन्छ। उनीहरूमा अचम्मको सृजनशीलता र संवेगात्मक ऊर्जा लुकेको हुन्छ। इतिहास र वर्तमानलाई हेर्ने हो भने कयौँ प्रख्यात संगीतकार, खेलाडी र कलाकारहरूले आफ्नो यही अतिरिक्त मानसिक ऊर्जालाई कला र सिर्जनामा बदलेर विश्वप्रसिद्ध भएका छन्। 

सानै उमेरदेखि यस्ता सामाजिक र शारीरिक चुनौतीहरूसँग जुधिरहने भएकाले उनीहरूमा असाधारण सहनशीलता विकास हुन्छ। अरूको भन्दा फरक भोगाइ भएका कारण उनीहरूमा संसारलाई हेर्ने दृष्टिकोण बदलिन्छ र अरूको दुःख सहजै बुझ्न सक्ने समानुभूति (Empathy) को भावना प्रगाढ बन्दछ।

निदान र उपचारका प्रक्रिया 

टिक्सको निदानका लागि कुनै निश्चित रगत परीक्षण वा एक्स-रे हुँदैन। यसको निदान पूर्ण रूपमा लक्षणहरूको अवलोकनका आधारमा गरिन्छ। यदि लक्षणहरू लगातार एक वर्षभन्दा बढी समयसम्म देखिएमा बालरोग विशेषज्ञ वा न्यूरोलोजिस्ट/साइकाट्रिस्टसँग परामर्श लिनुपर्छ।

यसको व्यवस्थापनका मुख्य प्रक्रियाहरू यस प्रकार छन् -

• व्यवहारिक थेरापी (CBIT): 'कग्निटिभ बिहेभियरल इन्टरभेन्सन फर टिक्स' (CBIT) यसको सबैभन्दा प्रभावकारी उपचार मानिन्छ। यसमा बिरामीलाई टिक्स आउनु अगाडिको उकुसमुकुस पहिचान गर्न र त्यो टिक्सको सट्टा अर्को कुनै सामान्य हलचल गर्न सिकाइन्छ।

• तनाव व्यवस्थापन: ध्यान (Meditation), योग र पर्याप्त निद्राले टिक्सको दरलाई ह्वात्तै घटाउँछ।

• औषधि उपचार: यदि टिक्सले दैनिक जीवनमा धेरै नै बाधा पुर्‍याएको छ भने चिकित्सकको सल्लाहमा मस्तिष्कको रसायन सन्तुलन गर्ने औषधिहरू प्रयोग गरिन्छ।

• पारिवारिक र सामाजिक सहयोग: सबैभन्दा ठूलो उपचार भनेकै 'स्वीकारोक्ति' हो। परिवार र शिक्षकले उसलाई गाली गर्नुको साटो ढाडस दिँदा टिक्स आफैँ कम हुँदै जान्छ।

तपाईंको वरपर कसैमा यस्तो लक्षण देखिन्छ भने, कृपया उसलाई गिज्याउने वा 'यसो नगर' भनेर दबाब दिने गल्ती नगर्नुहोस्। टिक्स हुनु कुनै कमजोरी वा पागलपन होइन, यो त केवल मस्तिष्कको एउटा फरक ताल मात्र हो। माया र सही परामर्श पाएमा टिक्स भएका व्यक्तिहरूले पनि संसारमा ठूलो सफलता हासिल गर्न सक्छन्।