कल्पना गर्नुस्, घरमा एक्लै हुनुहुन्छ। झ्यालबाट हल्का हावा चलिरहेको छ वा भित्ताको पंखा एकनासले घुमिरहेको छ। अचानक तपाइँलाई कसैले स्पष्टसँग नाम काढेर बोलाएको जस्तो लाग्छ - 'ए फलानो !'
झस्किएर यताउता हेर्नुहुन्छ, तर कोही हुँदैनन्। तपाइँलाई लाग्छ - 'त्यो आवाज त सुनेकै हो।' बाहिर गएर हेर्दा पनि सुनसान छ। बोलाउने कोही छैन !
यस्तो बेला लाग्न सक्छ - कतै यो कुनै अदृश्य शक्ति वा भूत-प्रेत त होइन? वा कतै म मानसिक रूपमा बिरामी त हुँदै छैन? यदि यस्तै अनुभव गर्नुभएको छ भने ढुक्क हुनुस्, यस्तो अनुभव गर्नेमा तपाइँ एक्लो हुनुहुन्न। धेरैलाई हुन्छ, भइरहन्छ। विज्ञान र मनोविज्ञानका अनुसार यो कुनै अलौकिक घटना नभएर हाम्रो मस्तिष्कको एउटा रोचक खेल मात्र हो।
यो भ्रम हो ?
मनोविज्ञानको भाषामा यसलाई 'अडिटरी ह्यालुसिनेसन' (Auditory Hallucination) भनिन्छ। सुन्दा डरलाग्दो लागे पनि स्वस्थ मानिसहरूमा हुने यस्तो अनुभवलाई 'नन्-क्लिनिकल ह्यालुसिनेसन' मानिन्छ। यसको अर्थ तपाइँ पागल हुनुभएको होइन। हाम्रो मस्तिष्कले कहिलेकाहीँ बाहिरी ध्वनिलाई गलत तरिकाले व्याख्या गरिदिँदा यस्तो हुन्छ।
हाम्रो मस्तिष्क सधैं सतर्क रहने गर्छ, विशेष गरी जब हामी शान्त वा एक्लो वातावरणमा हुन्छौँ। यस्तो बेला बाहिरी संसारबाट प्राप्त हुने सूचनाहरू (सिनरी इनपुट्स) कम हुन्छन्। जब वातावरणमा कुनै स्पष्ट ध्वनि हुँदैन, मस्तिष्कले आफ्नै भण्डारमा रहेका 'स्मृति' र 'अपेक्षा'हरूलाई बाहिरी आवाजको रूपमा व्याख्या गर्न थाल्छ। यो ठ्याक्कै त्यस्तै हो, जस्तै अँध्यारोमा एउटा झुण्डिएको डोरीलाई हामी झुक्किएर 'साँप' देख्छौँ।
यसलाई 'सेन्सरी डिप्रिभेसन' को एउटा हल्का स्वरूप पनि मान्न सकिन्छ। जब इन्द्रियहरूले बाहिरबाट ठोस जानकारी पाउँदैनन्, मस्तिष्कले आफैं भित्रबाट 'डाटा' सिर्जना गरेर त्यो रिक्तता भर्ने प्रयास गर्छ। त्यसैले, यस्तो अनुभव हुनु भनेको तपाइँको मस्तिष्क सक्रिय र सिर्जनशील हुनुको संकेत पनि हो, कुनै गम्भीर मानसिक रोगको लक्षण होइन।
अडिटरी पेरिडोलिया : आवाज भित्रको अर्थ
जसरी हामीले आकाशको बादलमा कुनै जनावरको आकार वा भित्ताको रङमा मान्छेको अनुहार देख्छौँ (जसलाई पेरिडोलिया भनिन्छ), त्यसरी नै हाम्रो कानले पनि अस्पष्ट आवाजहरूमा अर्थ खोज्ने प्रयास गर्छ। यसलाई 'अडिटरी पेरिडोलिया' भनिन्छ।
उदाहरणका लागि, पंखाको आवाज, गाडीको टाढाको हर्न वा हावाको सुसावट जस्ता 'ह्वाइट नोइज' लाई मस्तिष्कले आफ्नै स्मृतिमा रहेको 'नाम' सँग तुलना गर्छ। हाम्रो नाम हाम्रो लागि सबैभन्दा परिचित शब्द हो, त्यसैले मस्तिष्क यसप्रति अति संवेदनशील हुन्छ र अस्पष्ट ध्वनिलाई पनि 'नाम' कै रूपमा बुझिदिन्छ।
यो प्रक्रियालाई अझ गहिरोसँग बुझ्दा, हाम्रो मस्तिष्कले सधैं 'प्याटर्न रिकग्निसन' अर्थात् ढाँचाहरू पहिचान गर्ने काम गरिरहेको हुन्छ। जब कानले अस्पष्ट वा अर्थहीन ध्वनि प्राप्त गर्छ, मस्तिष्कले त्यसलाई अलपत्र छोड्नुको सट्टा आफूसँग भएको पुरानो 'डाटाबेस' सँग भिडान गर्न थाल्छ। विकासवादी दृष्टिकोणबाट हेर्ने हो भने, यो हाम्रो बाँच्ने संयन्त्र (सर्भाइभल मेकानिज्म) सँग जोडिएको छ। जंगलमा पात हल्लिएको आवाजलाई 'बाघ आएको' वा 'कसैले बोलाएको' ठानेर सतर्क हुनु, कुनै पनि आवाजलाई वास्ता नगर्नु भन्दा सुरक्षित मानिन्थ्यो।
यही कारणले गर्दा, कहिलेकाहीँ झरनाको सुसावटमा संगीत सुन्नु वा कुकरको सिठ्ठीमा कसैले चिच्याएको जस्तो महसुस हुनु स्वाभाविक हो। हाम्रो श्रवण प्रणाली र मस्तिष्कको बीचमा हुने यो 'कम्युनिकेसन ग्याप' ले गर्दा नै अर्थहीन र्यान्डम आवाजहरूले पनि हाम्रा लागि अर्थपूर्ण र भावना उत्पन्न गराउने सन्देशको रूप लिन्छन्। यो एउटा यस्तो मनोवैज्ञानिक प्रक्रिया हो, जसले प्रमाणित गर्छ कि हाम्रो वास्तविकता बाहिरी दुनियाँको मात्र होइन, बरु हाम्रो मस्तिष्कको आन्तरिक व्याख्याको उपज पनि हो।
मस्तिष्क : एउटा 'प्रेडिक्सन इन्जिन'
हाम्रो मस्तिष्कले संसारलाई जस्तो छ त्यस्तै देख्दैन, बरु आफूसँग भएको जानकारीको आधारमा 'अनुमान' गर्छ। यसलाई 'टप-डाउन प्रोसेसिङ' भनिन्छ। बाहिरको आवाज अस्पष्ट हुन्छ, तपाइँको अचेतन मनमा आफ्नै नामको बलियो प्रभाव हुन्छ। मस्तिष्कले त्यो अस्पष्ट आवाज र तपाइँको नामको डाटालाई मिसाएर एउटा नतिजा निकाल्छ - 'मलाई कसैले बोलायो !'
यो प्रकियालाई बुझ्न एउटा उदाहरण लिऊँ, हाम्रो मस्तिष्क कुनै चुपचाप बसिरहेको दर्शक जस्तो होइन। बरु यो एउटा यस्तो फिल्म निर्देशक हो जसले अधुरो स्क्रिप्टलाई पनि आफ्नै कल्पनाले पूर्ण बनाउँछ। यसलाई 'कन्स्ट्रक्टिभ पर्सेप्सन' भनिन्छ। जब बाह्य वातावरणबाट प्राप्त हुने ध्वनि तरंगहरू कमजोर वा अस्पष्ट हुन्छन्, मस्तिष्कले ती 'ग्याप'हरूलाई भर्नका लागि हाम्रा पुराना सम्झना, डर, र इच्छाहरूको प्रयोग गर्छ।
मनोविज्ञानमा यसलाई 'प्रोब्याबिलिस्टिक इन्फरेन्स' पनि भनिन्छ, जहाँ मस्तिष्कले 'अहिले सुनिएको यो मसिनो आवाज के हुन सक्ने सम्भावना सबैभन्दा बढी छ?' भनेर हिसाब निकाल्छ। हाम्रो लागि संसारमा सबैभन्दा बढी सुनिएको र अर्थपूर्ण शब्द आफ्नै 'नाम' हुने भएकाले, मस्तिष्कले कुनै पनि अस्पष्ट खसखसलाई सबैभन्दा उच्च प्राथमिकताको डाटा (हाम्रो नाम) सँग जोडिदिन्छ। यो एक प्रकारको मानसिक 'सर्टकट' हो, जसले अस्पष्टतालाई तुरुन्तै एउटा अर्थपूर्ण निष्कर्षमा पुर्याउँछ। यसरी हामीले सुन्ने आवाज बाहिरको वास्तविकता भन्दा पनि हाम्रो मस्तिष्कले भित्रै तयार पारेको एउटा 'अनुमानित वास्तविकता' मात्र हो।
प्राविधिक रूपमा ह्यालुसिनेसन एउटा 'मस्तिष्कको भोगाइ' हो। जसको मस्तिष्क जटिल छ र जसले ध्वनि प्रशोधन गर्छ, ती सबैमा यस्तो हुने सम्भावना रहन्छ। त्यसैले यो मान्छेलाई मात्र हुने विशेष क्षमता वा कमजोरी होइन, बरु विकसित स्नायु प्रणाली भएका धेरै प्राणीहरूको साझा अनुभव हुन सक्छ।
चराचुरुङ्गीहरू, विशेष गरी सुगा जस्ता नक्कल गर्ने चराहरूले पनि कहिलेकाहीँ 'अडिटरी कन्फ्युजन' देखाउँछन्, जहाँ उनीहरूले एउटा आवाजलाई अर्को आवाज ठानेर प्रतिक्रिया दिन्छन्। धेरै कुकुर वा बिरालो पाल्ने मानिसहरूले अनुभव गरेका हुन्छन् कि कहिलेकाहीँ उनीहरूका जनावरले कतै केही नहुँदा पनि अचानक एकतमासले हेर्ने वा कान ठाडो पार्ने गर्छन्। यसलाई मानिसहरूले 'अदृश्य शक्ति' देखेको मान्छन्, तर विज्ञानका अनुसार यो उनीहरूको अति-संवेदनशील कानले सुनेको कुनै टाढाको मधुरो आवाज वा मस्तिष्कले सिर्जना गरेको एउटा सानो 'भ्रम' हुन सक्छ।
मानिसमा ह्यालुसिनेसन हुनुको एउटा मुख्य कारण मस्तिष्कमा डोपामाइन रसायनको मात्रा बढ्नु हो। रोचक कुरा के छ भने, जनावरहरूको मस्तिष्कमा पनि डोपामाइनको कार्यप्रणाली मानिसको जस्तै हुन्छ। जब जनावरलाई डोपामाइन बढाउने औषधि दिइयो, उनीहरूले नभएको आवाज वा संकेतप्रति प्रतिक्रिया जनाएको पाइयो।
सन् २०१७ मा 'साइन्स' जर्नलमा प्रकाशित एउटा अध्ययनमा मुसाहरूलाई कम्प्युटर मोडेलको सहयोगमा 'अडिटरी ह्यालुसिनेसन' जस्तै अवस्थामा राखिएको थियो। शोधकर्ताहरूले मुसालाई एउटा विशेष आवाज सुन्दा बटन थिच्न सिकाए। जब वातावरणमा कुनै आवाज थिएन, तब पनि मुसाहरूले आवाज सुनेको जस्तो संकेत गर्दै बटन थिचे। यसले के देखाउँछ भने जनावरको मस्तिष्कले पनि नभएको ध्वनिलाई 'पर्चाईभ' (Perceive) गर्न सक्छ।
निद्रा र चेतनाको बीचको अवस्था
धेरैजसो यस्तो अनुभव सुत्न लाग्दा वा भर्खरै ब्युँझिने क्रममा हुन्छ।
- Hypnagogic : सुत्न लाग्दाको अर्ध-निद्राको अवस्था।
- Hypnopompic : निद्राबाट ब्युँझिनु ठीक अघिको अवस्था। यी अवस्थाहरूमा सपना र वास्तविकताको सीमा धमिलो हुने हुनाले आवाज सुन्नु सामान्य मानिन्छ।
यो विशेष अवस्थालाई अझ गहिराइमा बुझ्नका लागि यो 'ट्रान्जिसन पिरियड' अर्थात् परिवर्तनको समयलाई नियाल्नुपर्छ। जब हामी जागृत अवस्थाबाट निद्रामा जान्छौँ वा निद्राबाट ब्युँझिन्छौँ, हाम्रो मस्तिष्क एकैपटक पूर्ण रूपमा सक्रिय वा पूर्ण रूपमा निष्क्रिय हुँदैन। यो एउटा यस्तो 'ग्रे जोन' हो जहाँ तार्किक सोच राख्ने मस्तिष्कको भाग (Prefrontal Cortex) अझै सुतिरहेको हुन्छ, तर संवेगात्मक र स्मृतिसँग जोडिएका भागहरू बिस्तारै जाग्दै वा निदाउँदै हुन्छन्।
यस्तो बेला मस्तिष्कले सपनाको संसारबाट केही 'अडियो क्लिप'हरू वास्तविक संसारमा ल्याइदिन्छ। वैज्ञानिक रूपमा भन्नुपर्दा, हाम्रो 'रेटिकुलर एक्टिभेटिङ सिस्टम' (RAS), जसले हामीलाई बाहिरी वातावरणप्रति सतर्क राख्छ, यो समयमा पूर्ण रूपमा स्थिर भइसकेको हुँदैन। त्यसैले, अर्ध-निद्राको यो अवस्थामा मस्तिष्कले आफैंभित्र सिर्जना गरेका विचार वा मधुरो सपनालाई बाहिरी ध्वनि ठानेर 'प्रोजेक्ट' गरिदिन्छ।
यस्तो अनुभव हुँदा मानिसलाई कहिलेकाहीँ आफ्नो नाम मात्र होइन, ढोका ढकढक्याएको, शंख बजेको वा कसैले मधुरो स्वरमा केही गुनगुनाएको जस्तो पनि लाग्न सक्छ। यो अवस्थालाई 'स्लिप प्यारालाइसिस' सँग पनि जोडेर हेरिन्छ, जहाँ शरीर स्थिर हुन्छ तर मस्तिष्कले सपना र वास्तविकताको मिश्रण देख्न वा सुन्न थाल्छ। यो कुनै मानसिक विकार नभई चेतनाको एउटा स्वाभाविक र अस्थायी अवस्था मात्र हो, जसले हाम्रो स्नायु प्रणाली कति जटिल र रोचक छ भन्ने कुरा प्रमाणित गर्छ।
तनाव, थकान र अपेक्षा (Expectancy Effect)
यदि तपाइँ धेरै तनावमा हुनुहुन्छ वा निद्रा पुगेको छैन भने मस्तिष्कको 'फिल्टरिङ' क्षमता कमजोर हुन्छ। त्यस्तै, यदि तपाईँ कसैको प्रतीक्षा गरिरहनुभएको छ भने, सामान्य खसखस आवाजलाई पनि मस्तिष्कले 'बोलाएको' रूपमा व्याख्या गरिदिन्छ।
महान् वैज्ञानिक निकोला टेस्लाले आफ्नो आत्मकथामा आफूलाई धेरै पटक यस्ता आवाज र दृश्यहरूले भ्रमित पार्ने गरेको उल्लेख गरेका छन्। टेस्लाको अनुभव केवल सामान्य भ्रममा मात्र सीमित थिएन; उनले यसलाई एक प्रकारको 'आन्तरिक दृष्टि'का रूपमा व्याख्या गरेका छन्। कतिपय अवस्थामा उनले सुन्ने आवाजहरू यति स्पष्ट हुन्थ्यो कि उनलाई ती विचारहरू बाहिरी संसारबाट आएका हुन् वा आफ्नै मस्तिष्कबाट, छुट्याउन गाह्रो पर्थ्यो। टेस्लाको विलक्षण स्मरणशक्ति र 'भिजुअलाइजेसन' क्षमता अत्यधिक भएकाले उनको मस्तिष्कले विचारहरूलाई ध्वनी र दृश्यमा बदल्ने गर्दथ्यो।
उनले कतिपय वैज्ञानिक आविष्कारका सूत्रहरू पनि यस्तै मानसिक प्रतिविम्ब र आवाजको माध्यमबाट प्राप्त गरेको दाबी गरेका थिए, जसलाई आजको विज्ञानले मस्तिष्कको अत्यधिक सक्रियता र थकानको मिश्रित नतिजा मान्दछ। निकोला टेस्लाले आफ्ना यस्ता अनुभवहरूको विस्तृत व्याख्या सन् १९१९ मा प्रकाशित आफ्नो आत्मकथा 'माई इन्भेन्सन्स' मा गरेका हुन्। यो पुस्तक सुरुमा 'इलेक्ट्रिकल एक्सपेरिमेन्टर' नामक पत्रिकामा शृंखलाबद्ध रूपमा छापिएको थियो।
प्रसिद्ध मनोवैज्ञानिक कार्ल जङले आफ्नो पुस्तक 'मेमोरिज, ड्रिम्स, रिफ्लेक्सन्स' मा घरमा एक्लै हुँदा स्पष्ट आवाजहरू सुनेको र त्यसलाई आफ्नो 'अचेतन मनको प्रकटीकरण' मानेको बताएका छन्। उनले आफ्ना यस्ता अनुभवहरूलाई 'सक्रिय कल्पना' (एक्टिभ इमेजिनेसन) को प्रक्रियासँग जोडेका छन्।
उनका अनुसार जब हामी मानसिक रूपमा थाकेका हुन्छौँ वा एक्लै हुन्छौँ, हाम्रो 'चेतन मन'को नियन्त्रण खुकुलो हुन्छ र 'अचेतन मन'मा दबिएर रहेका कुराहरू बाहिर आउन खोज्छन्। उनले आफ्ना अनुभवहरूलाई कुनै रोग नभई आफ्नो व्यक्तित्वको गहिराइ बुझ्ने एउटा ढोकाका रूपमा लिए। जङले सुनेका ती आवाजहरू वास्तवमा उनको आफ्नै अचेतन मस्तिष्कले सिर्जना गरेका 'आर्किटाइप्स' वा आन्तरिक पात्रहरू थिए।
उनले तिनै अनुभवहरूलाई आधार मानेर 'सामूहिक अचेतन' (Collective Unconscious) जस्ता विश्वप्रसिद्ध मनोवैज्ञानिक सिद्धान्तहरू प्रतिपादन गरे, जसले मानिसको भित्री मनको जटिलतालाई बुझ्न मद्दत गर्यो। जङले आफ्ना यस्ता अनुभवहरूको विस्तृत र इमानदार व्याख्या मुख्यतया आफ्नो संस्मरण 'मेमोरिज, ड्रिम्स, रिफ्लेक्सन्स' मा गरेका छन्। यो पुस्तक जुङको जीवनको अन्तिम समयतिर (सन् १९५७ देखि १९६१ को बीचमा) लेखिएको थियो र उनको निधनपछि सन् १९६१/६२ मा प्रकाशित भएको थियो।
स्वस्थलाई पनि हुन्छ यस्तो अनुभव
सन् २००६ तिर भएका अध्ययनहरू र 'स्लट मेसिन प्रयोग' मा मानिसहरूलाई एकैनासको झ्यार-झ्यार आवाज सुनाउँदा धेरैले त्यहाँ आफ्नो नाम वा परिचित गीत सुनेको दाबी गरे। यसले के पुष्टि गर्छ भने, 'यदि तपाईँ केही सुन्ने अपेक्षा गर्नुहुन्छ भने, तपाइँको मस्तिष्कले नभएको आवाज पनि सिर्जना गरिदिन्छ।'
एक्लै भएको बेला नाम सुनेको जस्तो लाग्नु कुनै भूत-प्रेतको काम नभएर मस्तिष्कको एउटा सफ्टवेयर ग्लिच मात्र हो। एक सर्वेक्षण अनुसार, लगभग १० देखि १५ प्रतिशत स्वस्थ मानिसहरूले आफ्नो जीवनकालमा यस्तो अनुभव गर्छन्।
कहिलेकाहीँ कानभित्रको नसा वा तरल पदार्थको सन्तुलनमा सामान्य फेरबदल हुँदा पनि 'रिङिङ' वा 'भ्वाईस' जस्तो सुनिने गर्छ। आजभोलि हामी धेरै समय हेडफोन लगाउँछौँ वा डिजिटल दुनियाँमा व्यस्त हुन्छौँ। लामो समय हेडफोन लगाएर काम गर्दा वा सुत्दा पनि मस्तिष्कले बाहिरी ध्वनिको व्याख्यामा गल्ती गर्न सक्छ।
विशेष सावधानी : यदि यस्ता आवाजहरूले तपाइँलाई गाली गर्ने, डर देखाउने वा कुनै काम गर्न आदेश दिने गर्छन् र यसले तपाईँको दैनिक जीवनमा असर पुर्याइरहेको छ भने मात्र मनोचिकित्सकको सल्लाह लिनु आवश्यक हुन्छ। अन्यथा, यो तपाईँको अद्भुत मस्तिष्कको एउटा सानो खेल मात्र हो !
अपेक्षाको विज्ञान
विज्ञानले प्रमाणित गरिसकेको छ कि हाम्रो श्रवण प्रणाली (Auditory System) ले केवल बाहिरका ध्वनि तरंगहरूलाई संकलन मात्र गर्दैन, बरु तिनलाई अर्थ दिने प्रयास पनि गर्छ। सन् २००६ तिर मनोवैज्ञानिकहरूले गरेको 'स्लट मेसिन प्रयोग' र 'ह्वाइट नोइज स्टडी' यसको ज्वलन्त उदाहरण हो। यस प्रयोगमा सहभागीहरूलाई हेडफोन लगाएर केही नभएको 'झ्यार-झ्यार' आवाज (Static Noise) सुनाइएको थियो। उनीहरूलाई भनिएको थियो - 'यो आवाजभित्र कतै एउटा परिचित गीत वा कसैको आवाज लुकेको हुन सक्छ, ध्यान दिएर सुन्नुहोस्।'
नतिजा अचम्मको थियो। करिब ३० देखि ४० प्रतिशत सहभागीहरूले आफूले स्पष्टसँग कुनै गीतको धुन वा कसैले आफ्नो नाम बोलाएको सुनेको दाबी गरे, जबकि वास्तविकतामा त्यहाँ कुनै पनि अर्थपूर्ण ध्वनि रेकर्ड गरिएको थिएन। यसले के पुष्टि गर्छ भने, जब हाम्रो मस्तिष्कले कुनै कुरा सुन्ने 'अपेक्षा' गर्छ, उसले वातावरणको अर्थहीन कोलाहललाई पनि काँटछाँट गरेर एउटा अर्थपूर्ण ढाँचामा ढाल्छ। यसलाई विज्ञानमा 'सिग्नल डिटेक्सन थ्योरी' भनिन्छ, जहाँ मस्तिष्कले 'नोइज' भित्रबाट 'सिग्नल' खोज्ने क्रममा कहिलेकाहीँ गलत निर्णय लिन्छ।
'सफ्टवेयर ग्लिच' र १०-१५ प्रतिशतको तथ्यांक
यो अनुभव कति सामान्य छ भन्ने कुरा विभिन्न देशहरूमा गरिएका सर्वेक्षणले देखाउँछन्। तथ्यांक अनुसार, संसारका लगभग १० देखि १५ प्रतिशत पूर्ण रूपमा मानसिक स्वास्थ्य ठीक भएका मानिसहरूले आफ्नो जीवनकालमा कम्तीमा एक पटक यस्तो 'अदृश्य आवाज' सुनेका हुन्छन्। यसलाई चिकित्सा विज्ञानमा 'भ्वाइस हियरिङ'को नन्-क्लिनिकल अवस्था भनिन्छ।
मस्तिष्कलाई एउटा सुपर-कम्प्युटर मान्ने हो भने, यो घटना एउटा 'सफ्टवेयर ग्लिच' जस्तै हो। जसरी कहिलेकाहीँ कम्प्युटरले एउटा कमान्ड दिँदा झुक्किएर अर्को विन्डो खोलिदिन्छ, त्यसरी नै हाम्रो स्नायु प्रणालीले बाह्य उद्दीपक (External Stimuli) लाई आफ्नो आन्तरिक स्मृतिसँग गलत तरिकाले 'सिंक' गरिदिन्छ। विशेषगरी एक्लोपन, शान्त वातावरण वा सामाजिक अलगाव (Social Isolation) को बेला हाम्रो मस्तिष्क 'सामाजिक संकेत'का लागि भोको हुन्छ र उसले हावाको झोक्कामा पनि 'मानवीय स्वर'को भ्रम पैदा गरिदिन्छ।
सतर्कता कति जरुरी ?
यो धेरैजसो अवस्थामा सामान्य हो, तर विज्ञानले यसको सीमा पनि निर्धारण गरेको छ। यदि यस्तो अनुभव कहिलेकाहीँ मात्र हुन्छ र यसले तपाईँलाई कुनै नकारात्मक असर पार्दैन भने यो मस्तिष्कको एउटा रमाइलो स्वभाव मात्र हो। तर केही अवस्थाहरूमा भने सचेत हुनुपर्छ।
यदि ती आवाजहरूले कुनै काम गर्न अह्राउँछन्, कसैलाई नोक्सान पुर्याउन भन्छन् वा आदेश दिन्छन् भने त्यो अवस्था सावधानी अपनाउने हो। यदि आवाजहरूले तपाइँलाई निरन्तर गाली, आलोचना गर्ने वा डर देखाउने गर्छन् भने पनि सतर्क हुनुपर्छ। यही कारण दैनिक जीवनमा अवरोध हुन थालेको भान भए पनि सतर्क हुनुपर्छ। तपाइँलाई वास्तविक मान्छे र काल्पनिक आवाज बीच फरक छुट्याउन गाह्रो हुन थाल्यो र यसले तपाईँको काम वा सम्बन्धमा बाधा पुर्यायो भने।
यस्ता लक्षणहरू देखिएमा त्यो सामान्य 'पेरिडोलिया' नभएर मानसिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित गम्भीर समस्या (जस्तै स्किजोफ्रेनिया वा गम्भीर डिप्रेसन) को संकेत हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा ढिला नगरी मनोचिकित्सक वा विशेषज्ञको परामर्श लिनु बुद्धिमानी हुन्छ। तर, यदि तपाईँले केवल आफ्नो नाम सुनेर यताउता हेर्नुभयो र कोही नदेखेपछि "ए, भ्रम रहेछ" भनेर मुस्कुराउन सक्नुहुन्छ भने, ढुक्क हुनुहोस् - यो तपाइँको अद्भुत र सिर्जनशील मस्तिष्कको एउटा सानो खेल मात्र हो।
सारमा भन्नुपर्दा, एक्लै भएको बेला आफ्नो नाम सुनेको जस्तो लाग्नु धेरैजसो अवस्थामा मस्तिष्कको एउटा स्वाभाविक 'प्रोसेसिङ एरर' मात्र हो। यसलाई लिएर अनावश्यक चिन्ता लिनु पर्दैन, किनकि यो कुनै पागलपन वा भूत-प्रेतको संकेत होइन। विज्ञानले यसलाई स्वस्थ मस्तिष्कको सक्रियता र 'अपेक्षा'को नतिजा मानेको छ।
चिन्ता किन गर्ने ?
हानि गर्दैन : यदि यो अनुभव कहिलेकाहीँ मात्र हुन्छ, तपाईँलाई डर लगाउँदैन र वास्तविकता छुट्याउन सक्नुहुन्छ भने यसले कुनै नोक्सानी गर्दैन। यदि ती आवाजहरूले तपाइँलाई गाली गर्छन्, डर लगाउँछन्, वा कुनै हानिकारक काम गर्न आदेश दिन्छन् भने चाहिँ सतर्क हुनुपर्छ।
विशेषज्ञको सल्लाह : जब यस्ता आवाजहरू निरन्तर आउन थाल्छन् र तपाइँको दैनिक कामकाज, निद्रा र व्यवहारमा नकारात्मक असर पार्छन्, तब मात्र यो चिन्ताको विषय बन्छ। यस्तो अवस्थामा मनोचिकित्सकको सल्लाह लिनु नै उत्तम हुन्छ।
अन्ततः यो अनुभव तपाइँको जटिल स्नायु प्रणालीको एउटा रोचक पाटो हो। जबसम्म यसले मानसिक शान्ति भंग गर्दैन, यसलाई मस्तिष्कको एउटा 'सिर्जनशील भ्रम' मानेर सहजै स्वीकार्न सकिन्छ।
