एटेन्सन इकोनोमी : ध्यान किनबेचको बजारमा हामी

बिहान आँखा खुल्नेबित्तिकै सिरानी छेउको मोबाइल तानेर 'फेसबुक, इन्स्टा वा टिकटक' स्क्रोल गर्न थाल्नुहुन्छ। केवल दुई मिनेटका लागि भनेर एप खोल्दा धेरैबेर बित्यो, पत्तै पाउनुभएन। यदि यस्तो भएको छ भने सम्झनुस् तपाइँको समय र मस्तिष्कमाथि अर्कै कसैको नियन्त्रण सुरु भइसकेको छ।

आजको संसारमा तेल वा सुनभन्दा महँगो वस्तु केही छ भने, त्यो 'तपाइँको ध्यान' (Attention) हो। जसका लागि अर्बौं डलरका प्रविधि कम्पनीहरू बीच घम्साघम्सी चलिरहेको छ। उनीहरुको कोसिस छ, 'कसरी तपाइँको ध्यानलाई धेरैभन्दा धेरै समय स्क्रिनमा टाँसिराख्ने।' 

स्मार्टफोनभित्र संसारका प्रतिभाशाली इन्जिनियर र मनोवैज्ञानिकहरूले यस्ता 'एल्गोरिदम' बनाएका छन्, जसले तपाइँको मस्तिष्कको कमजोरी (डोपामाइन लूप)लाई राम्रोसँग चिन्छन्। हामी एउटा मान्छे र उसको इच्छाशक्तिको भरमा छौं, तर अर्कोतिर हजारौं सुपर कम्प्युटरहरू हाम्रो ध्यान तान्न चौबिसै घण्टा काम गरिरहेका छन्। यो युद्ध समान स्तरको छैन।

हामीलाई लाग्छ कि फेसबुक, टिकटक वा युट्युब 'फ्री' हुन्। तर अर्थशास्त्रको एउटा नियम छ - 'यदि तपाइँले सामानको पैसा तिर्नुभएको छैन भने, सम्झनुहोस् तपाइँ आफैं त्यो सामान हो।' यसका लागि हामीले कति मूल्य चुकाइरहेका छौँ भन्ने हिसाबै छैन। उनीहरुले हामीलाई हरदम निगरानीमा राखेका छन्। निजी जानकारी सबै हामीले बुझाएका छौं। तिनै हाम्रो निजी डेटा र समय विज्ञापनदातालाई बेचेर कम्पनीहरु नाफा कमाइरहेका छन्।

इन्जिनियरले एप, साइट, तिनमा विभिन्न अप्सन राख्छन्, इन्फ्लुएन्सरहरूले कन्टेन्ट बनाउँछन्। त्यसलाई  सामग्रीलाई कति बेला, कसरी र कुन बटन थिचेपछि तपाइँको स्क्रिनमा पस्कने भन्ने 'डिजाइन' मनोवैज्ञानिकहरूले गरेका हुन्छन्। फेसबुक, गुगल र टिकटक जस्ता कम्पनीहरूले 'Persuasive Technology' (अनुगमनकारी प्रविधि) विशेषज्ञका रूपमा उच्च तहका मनोवैज्ञानिकहरू नियुक्त गरेका हुन्छन्। उनीहरूको काम नै मानिसको स्वभाव र मस्तिष्कको कमजोरी पत्ता लगाएर त्यसलाई एपमा लागू गर्नु हो।

कम्पनीका इन्जिनियर र मनोवैज्ञानिकहरूले 'B.J. Fogg's Behavior Model' जस्ता मनोवैज्ञानिक सिद्धान्त प्रयोग गरेर प्रयोगकर्तालाई लत लगाउने (Hook गर्ने) प्रविधि बनाउँछन्। सोसल मिडिया चलाउनु, उपस्थिति जनाउनु यो केवल एउटा भिडियो वा पोस्टको कुरा होइन। स्मार्टफोनभित्र संसारका प्रतिभाशाली इन्जिनियरहरू र मानव व्यवहार बुझ्ने मनोवैज्ञानिकहरू मिलेर यस्तो 'एल्गोरिदम' बुनेका छन्, जसले तपाइँको इच्छाशक्तिभन्दा छिटो तपाइँको कमजोरी पहिचान गर्छ।

हामीलाई यति लतमा पारेका छन् की नाफानोक्सानको हिसाब नहेरी आनन्दले चलाएका छौं। एउटा भिडियो हेरेपछि अर्को अझ राम्रो भिडियो आउने 'इन्फिनिट स्क्रोल'ले हाम्रो मस्तिष्कलाई कहिल्यै अघाउन दिँदैन। उत्सुकताको अनौठो छ हाम्रो स्तर। केले भएको हो यस्तो? आफ्ना बारेमा विचार गरौँ, हामी रित्तो महसुस गर्छौं, किनभने हाम्रो 'एटेन्सन स्पान' (एकाग्र रहने क्षमता) विस्तारै मर्दै गइरहेको छ।

हाम्रो मस्तिष्क केवल सूचना प्राप्त गर्ने साधन मात्र रहेन, एउटा रणमैदान बनेको छ। यो 'लत' बाट मुक्त हुन मोबाइल र सोसल मिडिया चटक्कै छाडिहाल्नु पर्दैन। आवश्यकताका बेला मात्रै चलाउने बानी परे हुन्छ।  प्रविधिले हामीलाई चलाउनुको सट्टा हामीले प्रविधि चलाउन सिक्नुपर्छ। तपाइँलाई के लाग्छ? दिनभरिमा हामीले कति प्रतिशत समय 'वास्तवमै आफ्नै नियन्त्रणमा' बिताउँछौं ?

***

एटेन्सन इकोनोमी, जहाँ हाम्रो मस्तिष्क एउटा बजार बनेको छ। हाम्रो एकाग्रता सबैभन्दा सस्तो मूल्यमा लिलाम भइरहेको छ। तर, यो ध्यान बेच्ने बजारमा हामी किन सधैं हारिरहेका छौं? 

'ध्यानको अर्थतन्त्र' (एटेन्सन इकोनोमी) अहिलेको युगको शक्तिशाली र अदृश्य बजार हो। यो बजारमा पैसा होइन, हाम्रो समय र ध्यान मुद्राका रूपमा प्रयोग हुन्छ। डिजिटल दुनियाँमा सबैभन्दा महँगो वस्तु ग्राहकको ध्यान हो। पैसा त पछि आउँछ, पहिले प्लेटफर्महरूले तपाईंको समय र ध्यान कब्जा गर्छन् र सिधै भनौँ भने, यो खेलमा हामी प्रायः हारिरहेका छौँ, किनकि खेलको नियम हामीले होइन, प्रविधिले बनाएको छ।

सामाजिक सञ्जाल स्क्रोल गर्दा वा भिडियो हेर्दा हामीलाई लाग्न सक्छ कि सितैं मनोरञ्जन लिइरहेका छौं, तर वास्तवमा त्यहाँ हाम्रो मस्तिष्कको 'एटेन्सन' बिक्री भइरहेको हुन्छ। यहाँ हामी किन र कसरी यो खेलमा हार्दैछौं भन्ने केही मुख्य कारणहरू छन्:

१. डोपामाइन लुप र मस्तिष्कको ह्याकिङ

हाम्रो मस्तिष्कले नयाँ जानकारी वा 'लाइक/नोटिफिकेसन' पाउँदा डोपामाइन नामक रसायन उत्सर्जन गर्छ। प्रविधि कम्पनीहरूले 'इन्फिनिट स्क्रोल' (Infinite Scroll) र 'पुल-टु-रिफ्रेस' जस्ता सुविधाहरू यसरी डिजाइन गरेका छन् कि हाम्रो मस्तिष्क सधैं अर्को नयाँ कुराको पर्खाइमा रहन्छ। यो ठ्याक्कै क्यासिनोको 'स्लट मेसिन' जस्तै हो, जसले हामीलाई लतमा फसाउँछ।

२. एल्गोरिदम र 'इको चेम्बर'

सामाजिक मनोवैज्ञानिक न्यूयोर्क विश्वविद्यालयका प्राध्यापक जोनाथन हाइटले भनेका छन्, 'सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदमहरूले हामीलाई यस्तो अवस्थामा पुर्‍याएका छन्, जहाँ हामी सबै आ-आफ्नै 'इको चेम्बर' मा थुनिएका छौँ। यसले गर्दा हामी सत्य खोज्नुभन्दा पनि आफ्नो समूहको विचारलाई पुष्टि गर्न र विरोधी पक्षलाई गलत साबित गर्न मात्र केन्द्रित हुन्छौँ।' एल्गोरिदमको मुख्य उद्देश्य तपाइँलाई जतिसक्दो धेरै समय स्क्रिनमा अड्याइराख्नु हो। यसका लागि यसले 

• तपाइँलाई मनपर्ने वा विचारधारासँग मिल्ने कुरा मात्र देखाउँछ। 

• तपाइँलाई उत्तेजित बनाउने वा आक्रोश पैदा गर्ने सामग्री पस्कन्छ (किनकि मानिस शान्त सामग्रीभन्दा विवादास्पद कुरामा बढी समय भुल्छ)।

  यसले हाम्रो सोच्ने क्षमतालाई संकुचित बनाउँदै लैजान्छ। एल्गोरिदमले हाम्रो मस्तिष्कमा 'कन्फर्मेसन बायस' (Confirmation Bias) अर्थात् आफ्नै धारणालाई मात्र सही मान्ने मनोवैज्ञानिक अवस्था सिर्जना गरिदिन्छ। जब हामीलाई मनपर्ने वा हाम्रो विचारसँग मिल्ने कुराहरू मात्र पटक-पटक देखाइन्छ, तब हामीलाई लाग्न थाल्छ कि संसारमा यही मात्र सत्य हो। यसले फरक मत र दृष्टिकोणप्रतिको सहिष्णुता घटाउँछ।

  अर्कोतर्फ, यसले 'एङ्गेजमेन्ट' बढाउन घृणा, डर र अतिवाद फैलाउने सामग्रीलाई बढी प्राथमिकता दिन्छ, किनकि यस्ता सामग्रीले मस्तिष्कलाई छिटो उत्तेजित बनाउँछन्। परिणामस्वरुप, हामी गहिरो विश्लेषण गर्नुको सट्टा भावनामा बहकिएर प्रतिक्रिया दिन हतारिन्छौं। यसरी हामी एउटा यस्तो अदृश्य पर्खालभित्र थुनिन्छौं, जहाँ नयाँ र रचनात्मक विचारको प्रवेश निषेध हुन्छ र हाम्रो आलोचनात्मक चेत विस्तारै मन्द हुँदै जान्छ। एल्गोरिदमको प्राविधिक पक्ष वास्तवमा मेसिन लर्निङ (ML) र प्रेडिक्टिभ एनालिसिसमा आधारित हुन्छ। जब तपाईँ कुनै पोस्टमा 'लाइक' गर्नुहुन्छ वा केही सेकेन्ड मात्र बढी बेर रोकिनुहुन्छ, प्रणालीले त्यसलाई 'डाटा प्वाइन्ट' को रूपमा लिन्छ। यस्ता लाखौँ डाटालाई प्रोसेस गर्न 'न्युरल नेटवर्क' प्रयोग गरिन्छ, जसले तपाईँको भविष्यको व्यवहारको पूर्वानुमान गर्छ।

  यसको मुख्य प्राविधिक औजार 'रेकमेन्डेसन इन्जिन' हो। यसले दुई तरिकाले काम गर्छ : 

  यसरी गणितीय सूत्रहरू (Math Models) मार्फत तपाईँको 'एटेन्सन' लाई एउटा निश्चित ढाँचामा कैद गरिन्छ, जसलाई प्राविधिक भाषामा 'एङ्गेजमेन्ट अप्टिमाइजेसन' भनिन्छ। यसको अन्तिम लक्ष्य भनेकै प्रयोगकर्तालाई 'लुप' मा फसाएर राख्नु हो। गुगलका पूर्व 'डिजाइन एथिसिस्ट' र 'सेन्टर फर ह्युमेन टेक्नोलोजी' का संस्थापक ट्रिस्टन ह्यारिसले भनेका छन्, 'तपाईंको स्क्रिनको अर्कोपट्टि एक हजार इन्जिनियरहरू छन्, जसको काम नै तपाईंको मस्तिष्कको मनोविज्ञानलाई प्रयोग गरेर तपाईंलाई 'हुक' (Hook) गरिराख्नु हो।'

• कोलाबोरेटिभ फिल्टरिङ : तपाइँ जस्तै रुचि भएका अन्य प्रयोगकर्ताले के हेरिरहेका छन्, त्यही तपाईँलाई देखाउने। 

• कन्टेन्ट-बेस्ड फिल्टरिङ : तपाइँले विगतमा हेरेका सामग्रीसँग मिल्दाजुल्दा नयाँ सामग्री पस्कने।

३. 'प्रडक्ट' हामी आफैं हौं

सिलिकन भ्यालीमा एउटा भनाइ प्रसिद्ध छ, 'यदि तपाइँले कुनै सेवाको लागि पैसा तिर्नुभएको छैन भने, सम्झनुहोस् तपाइँ आफैं त्यहाँको प्रडक्ट (उत्पादन) हो।' हाम्रो रुचि, व्यवहार, र समय विज्ञापनदाताहरूलाई बेचिन्छ। हामीले जति धेरै ध्यान दिन्छौं, ती कम्पनीहरूले त्यति नै धेरै नाफा कमाउँछन्।

४. गहिरिएर सोच्न (Deep Work) बन्द

लगातारको नोटिफिकेसन र छोटो समयका भिडियोहरू (Reels/TikTok) ले हाम्रो एकाग्रताको अवधि (Attention Span) लाई घटाएको छ। कुनै पुस्तक पढ्न वा गहिरो अध्ययन गर्न चाहिने धैर्यता हामी गुमाउँदैछौं। हाम्रो मस्तिष्क 'मल्टिटास्किङ' को भ्रममा परेर थकित भइरहेको छ। के तपाइँले अनुभव गर्नुभएको छ, अब ठुला ठेली किताब, उपन्यासबाट रुचि किन घटेको हो?

***

जब हामी कुनै एप 'नि:शुल्क' चलाइरहेका हुन्छौँ, त्यहाँ अर्बौं डलरको कारोबार भइरहेको हुन्छ। के तपाइँलाई थाहा छ? टिकटकको औसत प्रयोगकर्ताले दिनमा ९५ मिनेट सो एपमा बिताउँछ। जसरी पुराना जमानामा जमिनदारहरूले किसानको पसिनाबाट कमाउँथे, अहिलेका टेक-जायन्टहरूले हाम्रो 'डाटा' बाट कमाउँछन्।

एटेन्सनको बजार : डेटा पछाडिको गणित

हामीले स्क्रिनमा बिताउने प्रत्येक सेकेन्डले यी कम्पनीहरूको ढुकुटीमा डलर थपिरहेको हुन्छ। 'एटेन्सन इकोनोमी' केवल मनोवैज्ञानिक अवधारणा मात्र होइन, यो विश्वकै सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक मोडेल बनिसकेको छ। तपाइँ कुन सोसल मिडिया युजर हो भन्ने चिनेर उक्त कम्पनीले फीड पठादँछ। सम्झनुस् तपाइँले पछिल्लो पटक सोसल मिडियामा जे सर्च गर्नुभयो, त्यही त्यही सामाग्री कतिपटकसम्म अटोमेटिक तपाइँको स्क्रीनमा आयो? कम्पनीका लागि तपाइँ एउटा तथ्यांकको अंक हो, जसको हिसाबमा कारोबारको सौदाबाजी हुन्छ।

हार्वर्ड बिजनेस स्कूलकी प्रोफेसर र 'द एज अफ सर्भिलेन्स क्यापिटालिज्म' की लेखिका सोशाना जुबोफले भनेकी छन्, 'हामी अहिले यस्तो युगमा छौँ जहाँ हाम्रो अनुभवलाई 'डाटा' मा बदलियो र त्यो डाटालाई हाम्रो भविष्यको व्यवहार पूर्वानुमान गर्न प्रयोग गरियो। हामी अब ग्राहक होइनौँ, बरु हामी एल्गोरिदमका लागि कच्चा पदार्थ (Raw Material) मात्र हौँ।' 

१. विशाल बजार र आम्दानी

• वार्षिक टर्नओभर : सन् २०२४ सम्मको तथ्यांक अनुसार, विश्वव्यापी सामाजिक सञ्जाल विज्ञापन बजार (Social Media Ad Spend) करिब २२० अर्ब डलर नाघेको अनुमान छ। सन् २०२६ सम्ममा यो बढेर ३१७ अर्ब डलर पुग्ने प्रक्षेपण गरिएको छ।

• कम्पनीहरूको हैसियत : मेटा (फेसबुक र इन्स्टाग्राम) ले सन् २०२४ मा मात्रै १६४.५ अर्ब डलर राजस्व संकलन गर्‍यो। त्यस्तै, टिकटकको माउ कम्पनी बाइटडान्स (ByteDance) को आम्दानी सन् २०२४ मा करिब १५५ अर्ब डलर पुगेको छ।

२. प्रयोगकर्ताको संख्या र मूल्य

• विश्वभर करिब ५.१७ अर्ब मानिस सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्छन्।

• एउटा ग्राहकको मूल्य : कम्पनीहरूले प्रति प्रयोगकर्ता औसत राजस्व (ARPU) हिसाब गर्छन्। उदाहरणका लागि, फेसबुकले एकजना अमेरिकी प्रयोगकर्ताको ध्यान र डेटाबाट वार्षिक करिब २०० डलर भन्दा बढी कमाउँछ। तपाईँले दिनमा बिताउने २-३ घण्टाको समय ती कम्पनीका लागि सुन खानी सरह हो।

३. विज्ञापनदाताको होडबाजी

डिजिटल विज्ञापनमा हुने कुल खर्चको ३० प्रतिशत हिस्सा सामाजिक सञ्जालले मात्र ओगट्छ। एल्गोरिदमले तपाइँको रुचि, व्यवहार र लोकेसन ट्रयाक गरेर विज्ञापनदातालाई 'प्रेसिजन टार्गेटिङ' को सुविधा दिन्छ। तपाइँले एउटा जुत्ताको बारेमा सोच्नु वा सर्च गर्नु र लगत्तै फेसबुकमा त्यसैको विज्ञापन देखिनु यही अर्थतन्त्रको कमाल हो।

४. लगानी र प्रतिफल

यी कम्पनीहरूले आफ्नो इन्जिनियरिङमा गर्ने अर्बौं डलरको लगानीको एउटै उद्देश्य हुन्छ, प्रयोगकर्ताको बसाइ (Retention) बढाउनु। तपाइँ जति धेरै समय भुल्नुहुन्छ, विज्ञापन देखिने सम्भावना उति धेरै हुन्छ र कम्पनीको 'मार्केट क्यापिटलाइजेसन' (बजार पुँजीकरण) उति नै चुलिन्छ।

हाम्रो ध्यान अब केवल एउटा जैविक प्रक्रिया रहेन, यो त कच्चा पदार्थ (Raw Material) बनेको छ जसलाई रिफाइन गरेर प्रविधि कम्पनीहरूले अर्बौँको नाफा बेचिरहेका छन्।

***

विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय डिजिटल रिसर्च एजेन्सीहरू र प्रविधि कम्पनीहरूको सन् २०२५/२६ को वार्षिक प्रतिवेदन अनुसार सामाजिक सञ्जालमा मानिसले बिताउने समय निकै डरलाग्दो देखिन्छ।

• दैनिक औसत समय (Daily Average Time) ः विश्वभरका प्रयोगकर्ताहरूले औसतमा २ घण्टा ४० मिनेट दिनहुँ सामाजिक सञ्जालमा बिताउँछन्। यो भनेको वर्षको करिब ४० दिन पूर्ण रूपमा स्क्रिनमा मात्र भुल्नु हो।

प्लेटफर्म अनुसारको 'लत' (Platform-wise Engagement) ः कुन प्लेटफर्ममा मानिस कति समय झुण्डिन्छन् भन्ने तथ्यांक :

प्लेटफर्म	एकपटक हेर्दा भुल्ने समय (Avg. Session)	मासिक औसत प्रयोग (प्रति प्रयोगकर्ता)
TikTok	करिब १० - ११ मिनेट	३४ घण्टा भन्दा बढी
YouTube	करिब २३ मिनेट	२८ घण्टा
Facebook	करिब १३ - १४ मिनेट	१८ - १९ घण्टा
Instagram	करिब १२ मिनेट	१६ घण्टा
WhatsApp	२९ मिनेट (सबैभन्दा बढी)	१७ घण्टा

'एकपटक हेर्न थाल्दा' कति समय जान्छ?

• टिकटक र रिल्स: यिनीहरूको डिजाइन नै 'छोटो र मीठो' हुने भएकाले प्रयोगकर्ताले एकपछि अर्को गर्दै भिडियो हेरिरहन्छन्। अमेरिकामा गरिएका अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि औसतमा एकजना किशोरले टिकटक खोल्दा एकैपटकमा ९० देखि १२० मिनेट सम्म बिताउने गर्छन्।

• नोटिफिकेसनको प्रभाव: २० प्रतिशत प्रयोगकर्ताहरू बिहान आँखा खुल्नेबित्तिकै ५ मिनेटभित्र आफ्नो कुनै न कुनै सोसल मिडिया एप चेक गरिसक्छन्।

आर्थिक मूल्य (Economic Value)

यी कम्पनीहरूले तपाइँको समयलाई कसरी पैसामा बदल्छन्?

• मेटा (फेसबुक/इन्स्टाग्राम): एकजना सक्रिय प्रयोगकर्ताबाट वार्षिक औसत २०० डलर (करिब २६,००० नेपाली रुपैयाँ) सम्म आम्दानी गर्छन्।

• बजारको होड: सन् २०२६ सम्ममा सामाजिक सञ्जालमा हुने विज्ञापनको खर्च ३१७ अर्ब डलर पुग्ने अनुमान छ। यो रकम संसारका कयौँ साना देशहरूको कुल ग्राहस्थ उत्पादन (GDP) भन्दा पनि बढी हो।

हामीले टिकटक वा इन्स्टाग्राममा एउटा सानो भिडियो हेर्दा हामीलाई केही सेकेन्ड मात्र त हो भन्ने लाग्छ। तर, प्राविधिक रूपमा ती १० सेकेन्डका भिडियोहरू यसरी बुनिएका हुन्छन् कि त्यसले तपाइँको मस्तिष्कलाई 'अर्को एउटा मात्र' (Just one more) भन्ने लुपमा फसाउँछ र अन्ततः हामीले आफ्नो दिनको महत्त्वपूर्ण समय ती अर्बौं डलरका कम्पनीहरूलाई निःशुल्क उपहार दिइरहेका हुन्छौं।

हाम्रो ध्यान बेच्यो, सोसल मिडिया कम्पनीले डलर कमायो भनेर रोइलो गाउनु अर्थ छैन। हामी आफैंले आफूलाई त्यो लतमा पारेका हौँ। उनीहरुले पेस्तोल ताकेर आदेश गरेका होइनन्। संसारका चिन्ता कम गरौँ, अब लत बिस्तारै घटाउँ। अँ एउटा बिर्सनै नहुने कुरा के भने सोसल मिडियाले आफ्नो व्यापार बढाउन कन्टेन्ट क्रिएटरका लागि प्लेटफार्मको काम गरिदिएको छ। पपुलर पोस्टमा कतिले हेर्छन्, कतिजनामाझ पुग्छ सर्तसहित द्रव्य दिने व्यवस्था गरेका छन्। पैसा आउने भएपछि जे पायो त्यही पोस्ट गर्नेको बाढी चलेको छ। सबै कन्टेन्ट हेर्नै नहुने र खराब पनि छैनन्, विषयप्रधान कतिपय पोस्टहरु सूचना र ज्ञानका लागि उपयोगी पनि हुन्छन्। 

के-के हेर्ने, कति हेर्ने? जे र जतिञ्जेल हेरे पनि दिमाग खराब हुनु भएन। लत हुनेगरी हेर्नु छैन, समय घटाउँछु भन्नेका लागि चाहना गर्दा नसक्ने भन्ने छँदैछैन। हामी यसरी जित्न सक्छौं -

उपाय	यस्तो गरे कस्तो होला ?
डिजिटल डिटक्स	हप्तामा एक दिन वा दिनको केही घण्टा फोनबाट पूर्ण टाढा रहने।
नोटिफिकेसन नियन्त्रण	अनावश्यक एपका नोटिफिकेसनहरू बन्द गर्ने ताकि फोनले तपाइँलाई नबोलाओस्।
सचेत प्रयोग	म अहिले यो एप किन खोलिरहेको छु? भनेर आफूलाई प्रश्न गर्ने।
एनालग बानी	स्क्रिनको सट्टा कागजको किताब पढ्ने वा प्रकृतिमा समय बिताउने।

यो बजारमा हाम्रो मस्तिष्क पराजित हुनुको कारण यो हो कि एकातिर हामी एक्लै छौं भने अर्कोतिर संसारका उत्कृष्ट सफ्टवेयर इन्जिनियर, मनोवैज्ञानिक र सुपर कम्प्युटरहरू हाम्रो ध्यान तान्न २४ सै घण्टा काम गरिरहेका छन्। आफ्नो ध्यानलाई पुनः आफ्नो नियन्त्रणमा ल्याउनु नै आजको समयको सबैभन्दा ठूलो स्वतन्त्रता हो।

प्लेटफर्महरू तपाईंको ध्यान बेचेर पैसा कमाउँछन्। तर हामीले आफ्नो ध्यान कहाँ खर्च गर्ने भन्ने निर्णय अझै हाम्रै  हातमा छ। किनकि अन्ततः जसले तपाईंको ध्यान नियन्त्रण गर्छ, उसैले तपाईंको जीवनको दिशा नियन्त्रण गर्छ।अर्को पटक कुनै 'फ्री' एप डाउनलोड गर्दा सोच्नुहोस् - के एप डाउनलोड गर्दै हुनुहुन्छ कि एपले तपाइँलाई आफ्नो 'गोदाम' मा थुन्दैछ?