मनको एउटा यस्तो अवस्था, जहाँ हामीलाई लाग्छ - 'म जे पनि गर्न सक्छु, मलाई न थकाइ लाग्छ, न त निद्रा नै चाहिन्छ।' एकाबिहानै उत्साहको सानो बाढी आउँछ, दिमागमा विचारहरू पखेटा फेरेर उड्न थाल्छन् र शरीरमा असीमित ऊर्जाको सञ्चार हुन्छ। बाहिरबाट हेर्दा यो मानिस असाध्यै ऊर्जावान्, रचनात्मक र सफल जस्तो देखिन्छ। तर, के यो ऊर्जा सामान्य नै हो ?
मनोविज्ञानको भाषामा मनको यो उद्वेलित र अस्वाभाविक रूपमा उच्च अवस्थालाई हाइपोमेनिया (Hypomania) भनिन्छ। आउनुस्, यसलाई बुझ्न दुई व्यावहारिक जीवनका कथाजस्ता प्रसंगहरूबाट सुरु गरौँ।
'अभूतपूर्व' सप्ताहान्त
काठमाडौंकी ३२ वर्षीया सरिता एक बैंकमा कार्यरत छिन्। गत शुक्रबारसम्म उनी सामान्य दिनचर्यामै थिइन्। तर शनिबार बिहानैदेखि उनमा एकाएक अद्भुत परिवर्तन आयो। उनी लगातार तीन दिनसम्म राति १-२ घण्टा मात्र सुतिन्, तर पनि बिहान उठ्दा थकानको कुनै अनुभव थिएन।
यी तीन दिनमा उनले आफ्नो सिंगो घर एक्लै सरसफाइ गरिन्। तीन वर्षदेखि लेख्दालेख्दै अधुरो छाडेको एउटा उपन्यासको ड्राफ्टमा थप ५० पाना लेखेर भ्याइन् र सोसल मिडियामा एकै दिन ३० वटा पोस्ट गरिन्। साथीहरूसँग फोनमा कुरा गर्दा उनी यति छिटो-छिटो बोल्थिन् कि अघिल्लो वाक्य नसकिँदै अर्को विषयमा पुगिसक्थिन्। उनलाई लागिरहेको थियो - 'मभित्र कुनै अलौकिक शक्ति आएको छ, म संसारकै सबैभन्दा रचनात्मक व्यक्ति हुँ।' तर चौथो दिनपछि उनको यो ऊर्जा बिस्तारै घट्न थाल्यो र उनी अचम्मको सुस्तीमा फर्किइन्।
'व्यापारिक क्रान्ति'
विराटनगरका रमेश एक कपडा व्यापारी हुन्। केही साताअघि उनी एकाएक मध्यराति ३ बजे उठे। उनलाई लाग्यो - 'मलाई देशकै व्यापारिक क्षेत्रमा गज्जबको फड्को मार्ने आइडिया आयो।' उनले परिवारका सदस्यलाई नसोधीकन आफ्नो बचतको आधा रकम करिब १५ लाख रुपैयाँ एउटा नयाँ र जोखिमपूर्ण अनलाइन व्यवसायमा लगानी गर्ने सम्झौता गरिहाले।
उनी २४ घण्टै फोनमा बोलिरहन्थे, मानिसहरूसँग भेट्दा निकै ठूलो-ठूलो कुरा गर्थे र कसैले उनलाई 'अलि विचार गरेर निर्णय लिनुस्' भन्दा असाध्यै रिसाउँथे। उनीभित्र अत्यधिक उत्साह थियो, तर उनका योजनाहरूमा कुनै व्यावहारिक आधार थिएन। केही दिनपछि उनको उत्साह त्यस्तै रहेन। उनले जे ठानेका थिए, त्यो गलत थियो। नोक्सानमा परे।
सरिता र रमेशलाई हाइपोमेनिया भएको हो ? कसरी ?
हो, सरिता र रमेश दुवै हाइपोमेनियाको अवस्थाबाट गुज्रिरहेका थिए। सरिताको सन्दर्भमा निद्राको आवश्यकता एकाएक कम हुनु (दिनमा १-२ घण्टा मात्र सुत्दा पनि ऊर्जाशील हुनु), विचार र कामको गति अत्यधिक तीव्र हुनु (रचनात्मकताको अस्वाभाविक उभार), र छिटो-छिटो बोल्नु हाइपोमेनियाका स्पष्ट लक्षणहरू हुन्।
त्यहीँ रमेशको केसमा अस्वाभाविक आत्मविश्वास (Grandiosity), अत्यधिक ऊर्जा, जोखिमपूर्ण र अपरिपक्व वित्तीय निर्णय लिनु, र कसैले रोक्न खोज्दा अत्यधिक चुलिने रीस (Irritability) हाइपोमेनियाका सूचक हुन्।
के हो हाइपोमेनिया?
सरल भाषामा भन्नुपर्दा, हाइपोमेनिया भन्नाले मनस्थिति (Mood), ऊर्जाको स्तर र शारीरिक/मानसिक गतिविधि सामान्यभन्दा अस्वाभाविक रूपमा उच्च, उत्साहित वा चिडचिडा हुने मानसिक अवस्थालाई बुझाउँछ।
'Hypo' को अर्थ 'कम' वा 'हल्का' हुन्छ र 'Mania' को अर्थ 'उन्माद' हुन्छ। अर्थात्, यो मेनिया (Mania) भन्दा अलि हल्का वा कम तीव्र रूप हो। हाइपोमेनिया भएको व्यक्तिले आफूलाई अति नै खुसी, ऊर्जावान् वा प्रभावकारी महसुस गर्छ। बाहिरबाट हेर्दा व्यक्ति निकै गतिशील र सफल जस्तो देखिए पनि भित्रभित्रै उसको मस्तिष्क नियन्त्रणबाहिर गइरहेको हुन्छ।
यस अवस्थामा व्यक्तिले कम निद्रामै पर्याप्त ऊर्जा महसुस गर्ने, अति नै छिटो-छिटो बोल्ने, र सोचको गति अस्वाभाविक रूपमा तीव्र हुने अनुभव गर्छ। सुरुमा यो रचनात्मकता र क्षमता बढेजस्तो लागे पनि, समयमै नियन्त्रण नभए व्यक्तिले बिनाविचार जोखिमपूर्ण वित्तीय वा व्यक्तिगत निर्णयहरू लिन पुग्छ। अन्ततः यसले गम्भीर डिप्रेसन वा मेनियाको रूप लिन सक्छ।
पछिल्लो पुस्ताका अत्यन्तै प्रभावशाली अमेरिकी क्लिनिकल मनोवैज्ञानिक तथा बाइपोलर डिसअर्डर अध्ययनकी विशेषज्ञ डा. के रेडफिल्ड जेमिसन (Dr. Kay Redfield Jamison) ले हाइपोमेनियाको यो भ्रामक अवस्थालाई सूक्ष्म रूपमा व्याख्या गरेकी छन्। उनले भनेकी छन् - 'हाइपोमेनिया एउटा यस्तो भ्रामक र मोहक अवस्था हो, जहाँ मानिसलाई आफू पूर्ण रूपमा जीवन्त, अद्वितीय र क्षमतावान् भएको भान हुन्छ। तर यो ऊर्जा वास्तवमा एउटा मानसिक तुफानको सुरुवात मात्र हो, जसले मानिसलाई बिस्तारै विनाशकारी निर्णयहरूतर्फ धकेल्छ।'
जोन होपकिन्स युनिभर्सिटी स्कूल अफ मेडिसिनमा मनोरोग विज्ञानकी प्राध्यापक समेत रहेकी डा. जेमिसन स्वयंले पनि बाइपोलर-२ र हाइपोमेनियाको सामना गरेकी छन्। उनले आफ्ना विभिन्न सार्वजनिक व्याख्यान तथा शैक्षिक लेखहरूमा हाइपोमेनियालाई 'सुरुवातमा उपहारजस्तो देखिने तर अन्ततः भारी मूल्य चुकाउनुपर्ने एउटा मानसिक अवस्था' का रूपमा विश्लेषण गरेकी छन्। उनका अनुसार हाइपोमेनिक अवस्थामा मस्तिष्कमा उत्पन्न हुने रचनात्मकताको उभार र उच्च आत्मविश्वासले व्यक्तिलाई यथार्थभन्दा धेरै टाढा पुर्याउँछ।
डा. जेमिसनको यो चर्चित व्याख्या र हाइपोमेनियाको गहिरो विश्लेषण उनको विश्वप्रसिद्ध संस्मरण (Memoir) 'An Unquiet Mind: A Memoir of Moods and Madness' (१९९५) मा विस्तारमा पढ्न पाइन्छ। यसका साथै हाइपोमेनिया र रचनात्मकताको सम्बन्धबारे उनले लेखेको अर्को पुस्तक 'Touched with Fire: Manic-Depressive Illness and the Artistic Temperament' तथा The American Journal of Psychiatry मा प्रकाशित उनका अनुसन्धान पत्रहरूमा यस विषयमा जानकारीहरु उपलब्ध छन्।
मनोवैज्ञानिकका व्याख्या
हाइपोमेनिया र मेनिया सम्बन्धी अवधारणाको विकासमा दुई प्रसिद्ध मनोवैज्ञानिक/मनोचिकित्सकको योगदान उल्लेखनीय छ। ती हुन् जर्मन मनोचिकित्सक एमिल क्रेपेलिन र स्वीस मनोविश्लेषक कार्ल जुङ।
मनोचिकित्सक क्रेपेलिनले पहिलोपटक डिप्रेसन (Depression) र मेनिया/हाइपोमेनियाबीचको सम्बन्धलाई वर्गीकरण गरे। उनले भने - 'मेनिया र डिप्रेसन दुई अलग रोग होइनन्, बरु एउटै मानसिक अवस्थाका दुई विपरीत ध्रुव हुन्।' उनले यसलाई 'म्यानिक-डिप्रेसिभ उन्माद' (Manic-Depressive Insanity) को नाम दिए, जसलाई आज हामी बाइपोलर डिसअर्डर (Bipolar Disorder) भन्छौँ।
उनले आफ्नो चर्चित पुस्तक 'Psychiatrie: Ein Lehrbuch für Studirende und Aertze' (मनोविज्ञान : विद्यार्थी र चिकित्सकहरूका लागि एक पाठ्यपुस्तक) को छैटौँ संस्करण (सन् १८९९) मा यो सिद्धान्त प्रस्तुत गरेका थिए।आधुनिक मनोचिकित्साको आधार मानिने उनको यो शोध अहिले American Psychiatric Association (APA) का ऐतिहासिक ग्रन्थहरू, Britannica Academic, तथा Google Books वा विभिन्न मेडिकल लाइब्रेरीमा डिजिटलाइज्ड रूपमा उपलब्ध 'Compendium of Psychiatry' मा पढ्न पाइन्छ।
उनले भनेका छन्, 'म्यानिक-डिप्रेसिभ उन्मादका विभिन्न रूपहरू छुट्टाछुट्टै रोग होइनन्, बरु एउटै रोग प्रक्रियाका विविध अभिव्यक्ति हुन्।' उनले स्पष्ट पारेका थिए कि यो अवस्थामा देखिने तीव्र उत्साह (मेनिया/हाइपोमेनिया) र गम्भीर उदासी (डिप्रेसन) समयको अन्तरालमा एउटै व्यक्तिमा पालैपालो दोहोरिन सक्छन्। यी दुवै अवस्थाका बिचमा व्यक्ति सामान्य अवस्थामा फर्कन सक्छ। यस रोगको मूल कारण मस्तिष्कको आन्तरिक जैविक प्रणाली हो, जसले व्यक्तिको भावनात्मक सन्तुलन, विचार र ऊर्जालाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्छ।
मनोविश्लेषक कार्ल जुङले हाइपोमेनियालाई मानिसको भित्री मनको ऊर्जा (Libido) र व्यक्तित्वको संरचनासँग जोडेर व्याख्या गरे। उनले हाइपोमेनिया भएको अवस्थालाई 'चेतना र अवचेतन मनबीचको सन्तुलन बिग्रिएर भित्री ऊर्जा बाहिर अस्वाभाविक रूपमा पोखिएको अवस्था' भनेका छन्।
जुङले भनेका छन्, 'हाइपोमेनिक व्यवहार वास्तवमा चेतन मनले अवचेतनको गहिरो निराशा र पीडाबाट बच्न रचेको एउटा रक्षात्मक ढाल (Psychological Defense) हो।' उनले स्पष्ट पारेका छन् कि जब मानिसले भित्री अवचेतनमा रहेका अशान्ति,हीनता वा डिप्रेसनलाई सामना गर्न सक्दैन, तब उसको आन्तरिक मानसिक ऊर्जा (Libido) बाहिरतिर अस्वाभाविक रूपमा पोखिन्छ। यसले व्यक्तिलाई बाहिरबाट अत्यधिक सक्रिय, उत्साहित र शक्तिशाली देखाए पनि भित्रभित्रै अवचेतन र चेतन मनबिचको सन्तुलन भने पूर्ण रूपमा बिग्रिएको हुन्छ।
उनका अनुसार जब व्यक्तिले आफ्नो अवचेतनका दबाएर राखिएका भावनाहरूलाई सामना गर्न सक्दैन, मस्तिष्कले त्यसको क्षतिपूर्ति स्वरूप 'हाइपोमेनिक रक्षा कवच' (Hypomanic Defense Mechanism) अपनाउँछ, जसले गर्दा व्यक्ति अत्यधिक सक्रिय र उत्साहित देखिन्छ। उनले सन् १९२१ मा प्रकाशित आफ्नो प्रसिद्ध ग्रन्थ 'Psychological Types' (साइकोलोजिकल टाइप्स) मा यसबारे चर्चा गरेका छन्। जुङको यो व्याख्या उनको संकलित ग्रन्थ 'The Collected Works of C.G. Jung (Volume 6)' तथा आधुनिक साइकोडायनामिक साइकोलोजीका पुस्तकहरू र JSTOR जस्ता शैक्षिक डेटाबेसमा सजिलै पढ्न सकिन्छ।
किन हुन्छ?
हाइपोमेनिया हुनुका पछाडि जैविक, आनुवंशिक र वातावरणीय कारणहरू जिम्मेवार हुन्छन्।
१. न्यूरोट्रान्समिटरको असन्तुलन : मस्तिष्कमा पाइने रासायनिक सन्देशवाहकहरू जस्तै - डोपामाइन (Dopamine) र नोरेपिनेफ्रिन (Norepinephrine) को मात्रा अस्वाभाविक रूपमा बढ्दा हाइपोमेनिया उत्पन्न हुन्छ। विशेष गरी डोपामाइनले मस्तिष्कको पुरस्कार र प्रेरणा प्रणालीलाई बढावा दिन्छ, जसले व्यक्तिमा अस्वाभाविक उत्साह र आत्मविश्वास ल्याउँछ। त्यसैगरी नोरेपिनेफ्रिनको उच्च मात्राले शरीरमा 'फाइट अर फ्लाइट' प्रतिक्रिया सक्रिय गराई मुटुको धड्कन, ऊर्जा र सक्रियतालाई चरम सीमामा पुर्याउँछ। यी रसायनहरूको सन्तुलन बिग्रिनाले मस्तिष्कले भावना र आवेगलाई सही ढंगले नियन्त्रण गर्न सक्दैन।
२. वंशानुगत/आनुवंशिक कारण : यदि परिवारमा कसैलाई बाइपोलर डिसअर्डर वा कडा डिप्रेसनको इतिहास छ भने अरू सदस्यमा हाइपोमेनिया हुने जोखिम बढी हुन्छ। आनुवंशिक संरचनाले मानिसको मस्तिष्कमा भावना नियन्त्रण गर्ने क्षमतालाई प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। अध्ययनहरूका अनुसार विशेष गरी फर्स्ट-डिग्री नातेदारहरू (माता-पिता, दाजुभाइ वा दिदीबहिनी) मा यो समस्या भएमा सन्तानमा हाइपोमेनिया वा बाइपोलर डिसअर्डर विकसित हुने सम्भावना पाँच देखि दस गुणासम्म बढी हुन्छ। डीएनएमा हुने सूक्ष्म जैविक परिवर्तनहरूले वंशानुगत रूपमै मस्तिष्कलाई तनाव र मुडको उतारचढावप्रति बढी संवेदनशील बनाउँछन्।
३. तनाव र जीवनशैली : अत्यधिक मानसिक तनाव, लगातार निद्राको कमी (Sleep Deprivation), वा जीवनमा आएका ठूला परिवर्तनहरू (जस्तै: एक्कासि कामको बोझ बढ्नु वा सफलता मिल्नु) ले पनि यसलाई बढावा दिन सक्छन्। विशेष गरी लगातार निद्रा नहुँदा मस्तिष्कको जैविक घडी (Circadian Rhythm) बिग्रिन्छ, जसले मुड नियन्त्रण गर्ने प्रणालीलाई अनियन्त्रित बनाउँछ। त्यस्तै, जीवनमा एक्कासि आउने ठूला सफलता वा खुसीले पनि मस्तिष्कमा उत्तेजना बढाउने रसायनहरू सक्रिय गराउँछन्। जब दैनिक कार्यतालिका र मानसिक तनावको सन्तुलन गुम्छ, तब सुषुप्त अवस्थामा रहेको हाइपोमेनियाको लक्षण तीव्र रूपमा बाहिर निस्कने जोखिम रहन्छ।
४. औषधि र पदार्थको प्रयोग : केही एन्टिडिप्रेसन्ट (Antidepressants) औषधिको गलत प्रयोग, स्टेरोइड वा लागूपदार्थ (गँजा, कोकेन आदि) को सेवनले हाइपोमेनिया निम्त्याउन सक्छ। विशेष गरी डिप्रेसनको उपचारमा प्रयोग हुने एन्टिडिप्रेसन्ट औषधिहरू मुड स्टेबिलाइजरविना एक्लै वा मनोचिकित्सकको सल्लाहविना मनपरी सेवन गर्दा मस्तिष्कको रसायनलाई एक्कासि उत्तेजित गराई 'म्यानिक स्विच' (Manic Switch) गराउन सक्छन्।
त्यसैगरी, कोकेन वा एम्फेटामिन जस्ता कडा नशालु पदार्थहरूले मस्तिष्कमा डोपामाइनको बाढी नै ल्याइदिन्छन्, जसले गर्दा व्यक्तिमा तुरुन्तै हाइपोमेनियाका लक्षणहरू देखिन्छन्। गाँजाको अत्यधिक सेवन र स्टेरोइड (Corticosteroids) औषधिको असरले पनि मस्तिष्कको प्राकृतिक सन्तुलन बिगारेर अस्वाभाविक उत्साह र चिडचिडापन बढाउँछ।
नकारात्मक नै हो ?
हाइपोमेनिया सधैं र पूर्ण रूपमा नकारात्मक मात्र हुँदैन, तर यो जोखिममुक्त भने पटक्कै होइन।
सकारात्मक पक्ष (अल्पकालीन) : हाइपोमेनियाको सुरुवाती चरणमा व्यक्ति अत्यधिक उत्पादक (Productive), रचनात्मक (Creative), र सामाजिक रूपमा सक्रिय हुन्छ। धेरै कलाकार, लेखक, र उद्यमीहरूले हाइपोमेनिक चरणमा ठूलो काम गरेको इतिहास छ। यस बेला मानिसलाई थकान लाग्दैन र आत्मविश्वास चरम सीमामा हुन्छ। अत्यधिक ऊर्जा र कम निद्राका कारण मानिसले सामान्य अवस्थाभन्दा दोब्बर गतिमा काम गर्न सक्छ। विचारहरूको तीव्र प्रवाहले गर्दा कला, लेखन वा व्यवसायमा नयाँ र मौलिक विचारहरू जन्मिन्छन्। सामाजिक घुलमिल र संवादमा अस्वाभाविक निपुणता देखिने भएकाले मानिसहरूलाई आकर्षित गर्न सजिलो हुन्छ। तर, यो अल्पकालीन रचनात्मकता र ऊर्जा एउटा 'भ्रामक उपहार' मात्र हो, जुन मस्तिष्कको प्राकृतिक क्षमताभन्दा बाहिर गएर तीव्र गतिमा खर्च भइरहेको हुन्छ।
नकारात्मक पक्ष (दीर्घकालीन) : यो ऊर्जा स्थायी हुँदैन। जब हाइपोमेनिया नियन्त्रणबाहिर जान्छ, मानिसले अव्याहारिक र जोखिमपूर्ण निर्णयहरू लिन्छ (जस्तै: आर्थिक नोक्सानी, सम्बन्धमा दरार)। सबैभन्दा खतरनाक कुरा त के भने, हाइपोमेनिक चरण सकिएपछि व्यक्ति प्रायः कडा डिप्रेसन (Depressive Crash) मा भासिन्छ। त्यसैले बाहिरबाट सकारात्मक देखिए पनि यो भित्री मानसिक असन्तुलनकै सङ्केत हो। दीर्घकालीन रूपमा, यो अस्वाभाविक ऊर्जाले शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्य दुवैलाई थिलथिलो बनाउँछ। लगातारको कम निद्रा र अत्यधिक सक्रियताले गर्दा 'मस्तिष्क र शरीरको थकान' (Burnout) चरम सीमामा पुग्छ।
यस अवस्थामा लिएका हतारिएका निर्णयहरूले आर्थिक टाटपल्टाई, वैवाहिक वा सामाजिक सम्बन्धमा विच्छेद, र कानुनी झन्झटहरू निम्त्याउँछन्। जब यो उद्वेलित चरण अचानक अन्त्य हुन्छ, व्यक्ति गम्भीर उदासी, निराशा र आत्महत्यासम्मको सोच (Suicidal Ideation) आउने कडा डिप्रेसनको खाडलमा खस्न पुग्छ।
मेनिया र हाइपोमेनियाको फरक
यी दुवै एउटै प्रजातिका दुई फरक तीव्रता हुन्। मेनिया र हाइपोमेनिया दुवै 'बाइपोलर डिसअर्डर'सँग सम्बन्धित यस्ता मानसिक अवस्था हुन्, जहाँ व्यक्तिको मुड, ऊर्जा र सक्रियताको स्तर सामान्यभन्दा अत्यधिक उच्च हुन्छ। यी दुवैमा व्यक्तिले कम सुत्ने, अस्वाभाविक रूपमा तीव्र गतिमा बोल्ने र ठूला-ठूला योजना बनाउने जस्ता लक्षण देखाउँछ।
तथापि, यी दुईबीच मुख्य फरक यिनको तीव्रता, अवधि र गम्भीरतामा हुन्छ। हाइपोमेनिया मेनियाको तुलनामा हल्का रूप हो। यसको असर कम्तीमा ४ दिनसम्म रहन्छ। यसमा व्यक्तिले काम गर्न सके पनि उसको व्यवहारमा भिन्नता देखिन्छ, तर यसले दैनिक जीवनमा पूर्ण रूपमा बाधा पुर्याउँदैन र यसमा अस्पताल भर्ना हुनुपर्दैन।
मेनिया अत्यन्तै कडा र गम्भीर अवस्था हो, जुन कम्तीमा एक साता वा सोभन्दा बढी रहन्छ। यसमा व्यक्तिको सोच र व्यवहार नियन्त्रणबाहिर जान्छ, जसले गर्दा उसलाई भ्रम वा काल्पनिक दृश्य देखिने हुन सक्छ। यस अवस्थामा व्यक्तिलाई आफ्नै वा अरूको सुरक्षाका लागि अस्पताल भर्ना गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ। दुवैका अवस्थाहरूलाई यसरी तुलना गर्न सकिन्छ -
| विशेषता | हाइपोमेनिया | मेनिया |
| तीव्रता | मध्यम वा हलुका हुन्छ। | अत्यधिक कडा र गम्भीर हुन्छ। |
| अवधि | कम्तीमा लगातार ४ दिन रहन्छ। | कम्तीमा १ हप्ता वा सोभन्दा बढी रहन्छ। |
| दैनिक कार्यमा असर | दैनिक काम गर्न सकिन्छ, तर व्यवहारमा परिवर्तन प्रस्ट देखिन्छ। | दैनिक जीवन, काम र सम्बन्ध पूर्ण रूपमा अस्तव्यस्त हुन्छ। |
| वास्तविकतासँगको सम्बन्ध (Psychosis) | भ्रम वा असत्य कुरा देख्ने/सुन्ने (Hallucinations/Delusions) हुँदैन। | कडा भ्रम (Psychotic symptoms) हुन सक्छ। |
| अस्पताल भर्ना | सामान्यतया अस्पताल भर्ना गर्नुपर्दैन। | व्यक्तिको सुरक्षाका लागि प्रायः अस्पताल भर्ना (Hospitalization) अनिवार्य हुन्छ। |
कुनै खास उमेर समूहलाई मात्रै हुन्छ?
होइन, हाइपोमेनिया कुनै एउटा खास उमेर समूहमा मात्र सीमित हुँदैन, तर यसको सुरुवात हुने निश्चित उमेर भने हुन्छ।
किशोरावस्था र युवावस्था (१५ देखि २५ वर्ष) : हाइपोमेनियाको पहिलो लक्षण प्रायः किशोरावस्थाको अन्त्यतिर वा २०–२५ वर्षको उमेरमा देखिन थाल्छ। यस उमेरमा मस्तिष्कमा हुने तीव्र हर्मोनल परिवर्तन र जीवनका नयाँ चुनौतीहरूका कारण यो अवस्था विकसित हुन सक्छ। धेरैले यसलाई उमेरको चञ्चलता वा अत्यधिक महत्त्वाकांक्षा मात्र ठानेर सुरुमा बेवास्ता गर्ने गर्छन्।
प्रौढावस्था : ३० वा ४० वर्षको उमेरमा पनि जीवनको ठूलो तनाव वा शारीरिक परिवर्तनका कारण यो पहिलोपटक देखिन सक्छ। यस उमेरमा जीवनशैली, पारिवारिक जिम्मेवारी, जागिरको तनाव वा महिलाहरूमा हुने हर्मोनल फेरबदलका कारण मस्तिष्कको रसायन अनियन्त्रित हुन सक्छ। पहिले कुनै समस्या नदेखिएका व्यक्तिमा पनि अत्यधिक तनाव वा कडा औषधिको असरले हाइपोमेनियाको पहिलो एपिसोड निम्त्याउन सक्छ।
बालबालिका र वृद्धवृद्धा : बालबालिका र वृद्धवृद्धामा यो कमै देखिन्छ, र देखिएमा पनि लक्षणहरू अलि फरक (जस्तै: बालबालिकामा अत्यधिक चिडचिडापन) हुन सक्छन्। बालबालिकामा ऊर्जा भन्दा धेरै हठ र अत्यधिक चिडचिडापन देखिन सक्छ भने वृद्धवृद्धामा द्विविधा, बिर्सने बानी वा शारीरिक अस्वस्थतासँगै यो देखा पर्छ। उमेरअनुसार लक्षण फरक हुने भएकाले यी उमेर समूहमा यसको सही पहिचान गर्न विशेष सावधानी र विशेषज्ञको मार्गदर्शन आवश्यक हुन्छ।
आफैंमा मनोरोग वा अन्य समस्याको प्रारम्भिक लक्षण ?
हाइपोमेनिया आफैंमा एउटा स्वतन्त्र रोग (Diagnosis) मात्र होइन, यो मुख्यगरी अन्य ठूला मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरूको प्रमुख लक्षण वा सूचक हो।
१. बाइपोलर-२ डिसअर्डर (Bipolar II Disorder) : हाइपोमेनिया बाइपोलर-२ को मुख्य पहिचान हो, जहाँ व्यक्ति कहिले कडा डिप्रेसन र कहिले हाइपोमेनियाको चक्रबाट गुज्रिन्छ। यस रोगमा व्यक्तिले कम्तीमा एउटा कडा डिप्रेसन (Major Depressive Episode) र कम्तीमा एउटा हाइपोमेनिक चरणको सामना गर्नुपर्छ। बाइपोलर-१ को जस्तो यसमा पूर्ण मेनिया (Full Mania) हुँदैन, जसले गर्दा धेरैले हाइपोमेनियालाई आफ्नो 'उत्कृष्ट र सक्रिय समय' ठानेर उपचार खोज्दैनन्। तर डिप्रेसनको कडा चक्रले गर्दा बिरामीको दैनिक जीवन र मानसिक स्वास्थ्य गम्भीर रूपमा प्रभावित हुन्छ।
२. साइक्लोथाइमिया (Cyclothymia) : यो मुड स्विङ हुने एउटा यस्तो अवस्था हो, जहाँ व्यक्तिमा हलुका डिप्रेसन र हलुका हाइपोमेनियाका लक्षणहरू लगातार दुई वर्ष वा सोभन्दा बढी समयसम्म दोहोरिइरहन्छन्।साइक्लोथाइमियालाई बाइपोलर डिसअर्डरको तुलनात्मक रूपमा हल्का तर दीर्घकालीन (Chronic) रूप मानिन्छ। यसमा मुडको उतारचढाव लगातार भइरहने भए पनि लक्षणहरू कडा डिप्रेसन वा पूर्ण हाइपोमेनियाको स्तरसम्म पुग्दैनन्। यद्यपि, दुई वर्ष वा सोभन्दा बढी समयसम्म मुड कहिल्यै स्थिर नरहने हुनाले व्यक्तिको व्यक्तिगत जीवन, पेसागत उत्पादकत्व र सामाजिक सम्बन्धहरूमा निरन्तर अस्पष्टता र तनाव सिर्जना भइरहन्छ।
३. कडा डिप्रेसनको पूर्वसंकेत : कहिलेकाहीँ कडा डिप्रेसनमा पर्नुअघि मस्तिष्कले दिने प्रारम्भिक चेतावनीका रूपमा पनि हाइपोमेनिक चरण देखा पर्न सक्छ। मस्तिष्कले आफ्नो आन्तरिक ऊर्जा र रासायनिक असन्तुलनलाई सम्हाल्न खोज्दा कडा डिप्रेसनमा भासिनुअघि एक्कासि अस्वाभाविक सक्रियता देखाउन सक्छ। यसलाई 'डिप्रेसिभ क्र्यास' (Depressive Crash) अघिको अन्तिम मानसिक उभार मानिन्छ। जब यो अल्पकालीन अस्वाभाविक ऊर्जा र अत्यधिक उत्साह एक्कासि समाप्त हुन्छ, व्यक्ति सिधै गम्भीर उदासी, आशाहीनता र मानसिक शून्यताको कडा खाडलमा खस्न पुग्छ।
जोगिन के-के गर्ने ?
यदि कसैमा हाइपोमेनियाको प्रवृत्तिको पहिचान भएको छ भने, यसलाई नियन्त्रणमा राख्न निम्न उपायहरू अपनाउनुपर्छ -
नियमित निद्रा (Sleep Hygiene) : हाइपोमेनियाको सबैभन्दा ठूलो 'ट्रिगर' निद्राको कमी हो। दैनिक ७ देखि ८ घण्टा तोकिएको समयमा सुत्ने बानी बसाल्नुपर्छ। निद्रा नपुग्दा मस्तिष्कको मुड नियन्त्रण गर्ने प्रिफ्रन्टल कर्टेक्स सुस्त हुन्छ र डोपामाइन प्रणाली अनियन्त्रित भई हाइपोमेनिया भड्किन्छ। त्यसैले हरेक दिन एउटै समयमा सुत्ने र उठ्ने, सुत्नुअघि स्क्रिन (फोन/टिभी) नहेर्ने र कोठा अँध्यारो तथा शान्त राख्नाले मस्तिष्कको जैविक घडी (Circadian Rhythm) सन्तुलित भई यस जोखिमबाट जोगिन सकिन्छ।
दिनचर्याको नियमन (Routine) : खाने, सुत्ने, र काम गर्ने समय निश्चित बनाउनाले मस्तिष्कको जैविक घडी (Circadian Rhythm) सन्तुलित रहन्छ। नियमित दिनचर्याले मस्तिष्कको हर्मोनल र रासायनिक चक्रलाई स्थिर बनाउन मद्दत गर्छ। जब खाने, सुत्ने र काम गर्ने समय दैनिक रूपमा उस्तै हुन्छ, मस्तिष्कले समयमै मेलानोटोनिन (Melatonin) र कोर्टिसोल (Cortisol) जस्ता हर्मोनहरू सही मात्रामा उत्सर्जन गर्छ। यसले अस्वाभाविक उत्तेजना र मुडको तीव्र उतारचढावलाई रोकेर मस्तिष्कलाई हाइपोमेनियाको जोखिमबाट जोगाउँछ।
तनाव व्यवस्थापन : ध्यान (Meditation), योग, र नियमित व्यायामले दिमागमा डोपामाइनको अस्वाभाविक प्रवाहलाई सन्तुलनमा राख्न मद्दत गर्छ। नियमित शारीरिक अभ्यासले तनाव गराउने कोर्टिसोल हर्मोनको स्तर घटाउनुका साथै मस्तिष्कमा शान्ति प्रदान गर्ने इन्डोर्फिन र सेरोटोनिनजस्ता रसायनहरू सन्तुलित रूपमा उत्सर्जन गर्छ। यसले भावना र आवेग नियन्त्रण गर्ने मस्तिष्कको 'प्रिफ्रन्टल कर्टेक्स' (Prefrontal Cortex) भागलाई बलियो बनाउँछ। नतिजास्वरूप, अत्यधिक मानसिक उत्तेजना शान्त हुन्छ र दिमागमा डोपामाइनको अस्वाभाविक उतारचढाव रोकिई मुड स्थिर रहन मद्दत पुग्छ।
नशाबाट दूरी : रक्सी, गाँजा, वा अन्य कडा नशालु पदार्थको सेवन पूर्ण रूपमा बन्द गर्नुपर्छ, जसले मुडलाई अनियन्त्रित बनाउँछ। नशालु पदार्थहरूले मस्तिष्कको प्राकृतिक रसायन प्रणालीलाई सीधै प्रहार गर्छन्। रक्सी र गाँजाले मुड सन्तुलनमा राख्ने स्नायुप्रणालीलाई अनियन्त्रित बनाउँछन् भने कोकेन वा एम्फेटामिन जस्ता कडा नशाले डोपामाइनको स्तर एक्कासि बढाएर हाइपोमेनियालाई तत्काल भड्काउँछन्। यी पदार्थको सेवनले मस्तिष्कको आवेग नियन्त्रण गर्ने क्षमता कमजोर बनाउने हुनाले यसबाट पूर्ण रूपमा टाढा रहनु नै मुडलाई स्थिर राख्ने उत्तम उपाय हो।
मूड ट्र्याकिङ (Mood Charting) : आफ्नो मुड र ऊर्जाको स्तर दिनहुँ नोट गर्ने गर्दा हाइपोमेनिया सुरु हुन लागेको पूर्वसंकेत (Early Warning Signs) समयमै थाहा पाउन सकिन्छ। दैनिकी वा डिजिटल एपको प्रयोग गरी दैनिक रूपमा निद्राको घण्टा, ऊर्जाको स्तर, बोल्ने गति, र मुडमा आएको परिवर्तन रेकर्ड गर्नाले आफ्नो मानसिक अवस्थाको सूक्ष्म ढाँचा (Pattern) बुझ्न सकिन्छ। जब ऊर्जा एकाएक बढ्ने वा निद्रा घट्ने जस्ता पूर्वसंकेतहरू देखिन्छन्, तब प्रारम्भिक चरणमै सतर्क भई जीवनशैली सुधार गर्न वा मनोचिकित्सकको सल्लाह लिएर हाइपोमेनियालाई कडा रूप लिनबाट रोक्न सकिन्छ।
के छ उपचार ?
हाइपोमेनियाको उपचार सम्भव छ र यसका लागि मुख्यतया दुईवटा विधि अपनाइन्छ।
१. औषधीय उपचार (Pharmacotherapy)
मनोचिकित्सक (Psychiatrist) को परामर्शमा निम्न औषधिहरू प्रयोग गरिन्छ:
मुड स्टेबिलाइजर (Mood Stabilizers) : जस्तै लिथियम (Lithium) वा भ्याल्प्रोएट, जसले मनको अस्वाभाविक उतारचढावलाई शान्त पार्छन्। यी औषधिहरूले मस्तिष्कको स्नायु प्रणालीलाई सन्तुलित बनाएर अत्यधिक उत्तेजना र ऊर्जालाई नियन्त्रण गर्छन्। यसले मुडलाई अनियन्त्रित हुनबाट जोगाई मानिसलाई पुनः सामान्य र स्थिर अवस्थामा फर्काउन मद्दत पुर्याउँछ।
एन्टी-साइकोटिक्स (Atypical Antipsychotics) : जसले मस्तिष्कको रासायनिक असन्तुलनलाई नियन्त्रण गर्छन्। यी औषधिहरूले डोपामाइन र सेरोटोनिन जस्ता स्नायु-रसायनको प्रभावलाई नियमन गरी मनको अत्यधिक उत्तेजना, भ्रम र अनियन्त्रित व्यवहारलाई शान्त पार्छन्, जसले गर्दा व्यक्ति छिट्टै सामान्य जीवनमा फर्किन सक्छ।
२. मनोवैज्ञानिक उपचार (Psychotherapy)
कग्निटिभ बिहेभियरल थेरापी (CBT) : यसले व्यक्तिलाई आफ्ना अस्वाभाविक विचार र जोखिमपूर्ण व्यवहार पहिचान गरी नियन्त्रण गर्न सिकाउँछ। यस प्रक्रियामा अस्वाभाविक वा अत्यधिक उत्तेजित विचारहरूलाई पहिचान गरी व्यावहारिक रूपमा पुनःसंरचना गरिन्छ। CBT ले व्यक्तिलाई आफ्नो नियमित दिनचर्या कायम राख्न, वित्तीय वा व्यक्तिगत क्षेत्रमा लिइने आवेगपूर्ण निर्णयहरू रोक्न र तनाव व्यवस्थापन गर्ने नयाँ कौशलहरू सिकाउँछ। यसरी यस थेरापीले व्यक्तिलाई आफ्ना विचार, भावना र व्यवहारबीचको अन्तरसम्बन्ध बुझेर मुडलाई दीर्घकालीन रूपमा स्थिर र सन्तुलित राख्न सक्षम बनाउँछ।
इन्टरपर्सनल एन्ड सोसल रिदम थेरापी (IPSRT) : यसले व्यक्तिको दैनिक सामाजिक र जैविक दिनचर्यालाई सन्तुलित बनाउन मद्दत गर्छ। यस थेरापीले निद्रा, भोजन, व्यायाम र सामाजिक अन्तरक्रिया जस्ता दैनिक कार्यहरूलाई एउटा निश्चित समयतालिकामा बाँध्न सहयोग गर्छ। जैविक र सामाजिक जैविक घडी (Biological Clock) लाई नियमित राख्नाले मस्तिष्कको रासायनिक असन्तुलनलाई कम गर्छ। यसले गर्दा दिनचर्यामा आउने अप्रत्याशित फेरबदलका कारण हाइपोमेनिया वा डिप्रेसनको एपिसोड दोहोरिने जोखिमलाई उल्लेख्य रूपमा घटाउन सकिन्छ।
के यसबाट डराउनुपर्छ ?
बिल्कुलै डराउनुपर्दैन !
हाइपोमेनिया वा मुड डिसअर्डर हुनु कुनै अपराध वा व्यक्तिको कमजोरी होइन। यो मधुमेह (Diabetes) वा उच्च रक्तचाप जस्तै शरीर र मस्तिष्कको एउटा जैविक अवस्था हो। सही परामर्श, नियमित औषधि (यदि मनोचिकित्सकले सिफारिस गरेमा), सन्तुलित जीवनशैली र परिवारको मायालु सहयोगबाट यसलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा राखेर सामान्य र सफल जीवन जिउन सकिन्छ। त्यसैले नलजाइ र नडराइ समयमै विशेषज्ञको परामर्श लिनु नै बुद्धिमानी हुन्छ।
नडराउने कारण र अब के गर्ने ?
ज्ञान नै शक्ति हो : जब तपाईंलाई हाइपोमेनिया के हो र यसले कसरी काम गर्छ भन्ने थाहा हुन्छ, तपाईं यसको नियन्त्रणमा हुनुहुन्छ, यो तपाईंको नियन्त्रणमा हुँदैन। आफ्ना लक्षणहरू, ट्रिगरहरू र शारीरिक-मानसिक परिवर्तनहरू बुझ्न सकेमा हाइपोमेनियाको पूर्वसंकेत पाउनेबित्तिकै सचेत हुन सकिन्छ। सही ज्ञानले आत्मबल बढाउँछ, जसले गर्दा हतारमा गलत निर्णय लिनबाट जोगिन र समयमै मनोचिकित्सक वा विशेषज्ञको सहयोग माग्न सजिलो हुन्छ। आत्म-जागरूकता नै यसलाई सफलतापूर्वक व्यवस्थापन गर्ने पहिलो र बलियो कदम हो।
सही समयमा परामर्श : यदि तपाईं वा तपाईंको परिवारको कसैमा लगातार ४-५ दिनसम्म अस्वाभाविक ऊर्जा, कम निद्रा र हतारिएका निर्णयहरू लिने लक्षण देखिन्छन् भने नधिचकिचाई मनोचिकित्सक वा क्लिनिकल साइकोलोजिस्टसँग परामर्श लिनुहोस्। मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँगको परामर्शले रोगको सही पहिचान गर्न र अवस्था अनुसार साइकोथेरापी (Psychotherapy) वा आवश्यक औषधि तय गर्न मद्दत गर्छ। प्रारम्भिक चरणमै उपचार सुरु गर्दा हाइपोमेनियालाई कडा मेनिया वा गम्भीर डिप्रेसनमा बदल्नबाट रोक्न सकिन्छ, जसले व्यक्ति र परिवारलाई ठूलो मानसिक तथा आर्थिक क्षतिबाट जोगाउँछ।
सहयोगको वातावरण : बिरामीलाई दोष दिनुको साटो उनीहरूको अवस्था बुझेर माया र सहयोगको वातावरण बनाइदिनु पर्छ। 'नाटक गरेको' वा 'सन्की' भनेर जिस्क्याउनुको साटो यो उनीहरूको नियन्त्रणबाहिरको स्नायुगत अवस्था हो भन्ने बुझ्नुपर्छ। परिवार र साथीभाइले शान्त वातावरण सिर्जना गरिदिँदा, उनीहरूका कुरा धैर्यपूर्वक सुनिदिँदा र जोखिमपूर्ण निर्णय लिनबाट मायालु ढङ्गले रोक्दा बिरामीले सुरक्षित महसुस गर्छन्। यस्तो भावनात्मक सहाराले बिरामीलाई समयमै उपचार खोज्न र मुडलाई स्थिर राख्न ठूलो मद्दत पुर्याउँछ।
हाइपोमेनियालाई सही समयमा चिन्न सकियो भने यसलाई सजिलै व्यवस्थापन गरेर मानिसले सामान्य, सफल र शान्त जीवन जिउन सक्छ। सचेत बनौँ, मानसिक स्वास्थ्यलाई खुला रूपमा स्वीकार गरौँ। मानसिक स्वास्थ्यमा आउने यस्ता उतारचढाव जीवनको पूर्णविराम होइनन्, केवल एउटा मोड मात्र हुन्। जसरी रातपछि घाम झुल्किन्छ, त्यसरी नै सही मार्गदर्शन, उपचार र जीवनशैलीमा साना परिवर्तन ल्याएर मस्तिष्कको यो अस्थिरतालाई पूर्ण रूपमा शान्त पार्न सकिन्छ। हाइपोमेनियालाई आफ्नो कमजोरी होइन, केवल एउटा जैविक भिन्नताका रूपमा स्वीकार्न सिक्नुपर्छ।
जब हामी यस अवस्थालाई लुकाउन छाडेर खुला रूपमा स्वीकार गर्छौँ, तब आधा उपचार त त्यहीँ पूरा हुन्छ। सही समयमा पहिचान र व्यवस्थापन गर्न सकेमा यो ऊर्जालाई विनाशकारी निर्णयहरूमा होइन, रचनात्मक र सकारात्मक दिशामा मोड्न सकिन्छ। संसारमा यस्ता अनगिन्ती व्यक्तिहरू छन्, जसले मुड डिसअर्डरलाई सफलतापूर्वक जित्दै कला, साहित्य, विज्ञान र समाजसेवाको क्षेत्रमा अभूतपूर्व सफलता हासिल गरेका छन्।
त्यसैले, मनमा कुनै डर वा निराशा नराख्नुहोस्। मानसिक स्वास्थ्यबारे खुलेर कुरा गरौँ, आफू पनि सचेत बनौँ र अरूलाई पनि ढाडस दिऔँ। सही सहयोग र आत्मबलको साथले समृद्ध, शान्त र पूर्ण रूपमा सफल जीवन जिउनु एकदमै सम्भव छ।
