ओसीडी : अनिच्छित कल्पनाका आवेग

• घरबाट निस्कियो। केही पर पुग्यो, अनि रामले सोच्यो - 'अहो ! ढोका बन्द गरेको हो कि होइन? बिर्सेँ की !' हिँड्दै गर्दा बारम्बार गम्छ। उसलाई लाग्छ ढोका पक्कै खुलै छाडियो - 'चोर पस्यो भने?' अब उ अगाडि बढ्न रोकिन्छ, फर्केर घर आउँछ। अनि हेर्छ ताला त लागेकै छ। तर, यसो गर्दा उ जहाँ जान निस्केको थियो, ढिला पुग्यो। काम बनेन। 

• सुमनलाई सबैथोक 'ठिक ढाँचामा' हुनैपर्छ भन्ने लाग्छ। हिँड्दा निश्चित कदम गन्नुपर्छ। किताबहरू एकदम मिलाएर राख्नुपर्छ। नमिलेमा फेरि-फेरि मिलाउँछ। उसँगै रहेकाहरुलाई पारा देखेर झिँझो लाग्छ। भन्छन् - सबथोक ठिक पार्ने ठेक्का किन लिन्छस्, मिलिरहेकै कुरा किन बारम्बार मिलाउँछस् ?

• माया सधैं जस्तो बिहान छिटै उठी। हातगोडा धोएपछि पनि मन ढुक्क भएन। लाग्यो - 'सायद अझै कीटाणु बाँकी छन्।' उनले साबुन लगाइन, फेरि धोइन। घडीले ८ बजिसकेको देखाउँदा पनि उनी बाथरूममै थिइन। अफिस पुग्न ढिला हुने थाहा हुँदाहुँदै पनि बारम्बार हात धोइरहिन्। अफिसमा सहकर्मीहरूले सामान्य रूपमा लिएको काम उसका लागि ठूलो संघर्षजस्तो थियो। मनभित्र थाहा थियो - यी सबै डर र बानी आवश्यक छैनन्। तर जबसम्म उसले ती काम दोहोर्‍याउँदिनथी, मन झन् अशान्त हुन्थ्यो। साँझ घर फर्किँदा माया थाकिसकेकी हुन्थिन्। कामले होइन, आफ्नै सोच र व्यवहारसँग लडेर। उनी सोच्थिन्, 'कहिल्यै सामान्य जीवन बाँच्न पाउँला त ?'

हेर्दा-सुन्दा केही होइन भन्नुहोला है ? तर, यो अब्सेसिभ-कम्पल्सिभ डिसअर्डर (ओसीडी)को अवस्था हो। यो मनोविकारलाई सजिलोसँग बुझ्न उदाहरण माथिका प्रसंग हुन्। सरल भाषामा भन्दा यो यस्तो मानसिक अवस्था हो जहाँ नचाहँदा पनि आउने सोच र त्यसलाई कम गर्न गरिने दोहोरिने व्यवहारले मानिसको दैनिक जीवन नै प्रभावित पार्छ।

अमेरिकी मनोचिकित्सा संगठन (अमेरिकन साइकेट्रिक एसोसिएसन)ले ओसीडीलाई यस्तो भनेको छ - 'बारम्बार आउने अनावश्यक सोच (अब्सेसन) र ती सोचलाई कम गर्न गरिने बाध्यात्मक व्यवहार (कम्पल्सन्स) को संयोजन, जसले व्यक्तिको समय, काम र जीवनमा उल्लेखनीय अवरोध पुर्‍याउँछ।' अझ सजिलोसँग बुझ्न मन छ?

मानौँ, तपाइँ एउटा यात्रामा हुनुहुन्छ। बस नागढुंगाबाट धादिङको ओह्रालोतर्फ अघि बढेको छ। झ्यालबाट चिसो हावा तपाइँको अनुहारमा ठोक्किन्छ। विचार आयो - बस त पल्टिने पो हो की ! यो विचारबाट बाहिर निस्केर अर्थोकमा ध्यान दिन थाल्नुभयो भने त ठिकै हो। 

तर तपाइँलाई लाग्यो - 'यो ड्राइभरले घुम्तीमा मोडेको तरिका डेन्जर थियो, बसको स्पीड नै नघटाइ गर्दै नगरी फनक्कै घुमायो ! यसले पक्कै दुर्घटनामा पार्छ, मरिन्छ की के हो !' अब यही सोचले तपाइँको पीर बढाउँछ। मुहारको भाव फेरिन्छ। पसिना आउला जस्तो हुन्छ। गाडीको गति, चालकका हाउभाउ हेर्नुहुन्छ, आत्तिनुहुन्छ। अनि एउटा अवस्था आउँछ - 'यो गाडी पक्कै पल्टिन्छ, म पहिल्यै हाम फाल्छु।' अनि अखबारमा खबरको शीर्षक सम्झनुस् - 'गुडिरहेको गाडीबाट फाल हालेका यात्रीको मृत्यु।'

नडराउनुस् तपाइँ यसरी कहाँ फाल हान्न पाउनु हुन्छ? यो एउटा इमेजिन मात्रै हो। क्या भयानक कल्पना ! यस्तो पनि हुन सक्छ ? किन हुन नसक्नु, हुन्छ। यस्तो समस्या एउटा सामान्य लाग्ने बानीबाट थालनी हुन्छ। आउनुस् चर्चा गरम्।

मनोवैज्ञानिक सिग्मण्ड फ्रायडले यसलाई 'अवचेतन द्वन्द्व र दबाइएका इच्छाहरूले चिन्ता सिर्जना गर्छन्, जसलाई नियन्त्रण गर्न बाध्यात्मक व्यवहार देखा पर्छ' भनेका छन्। उनका अनुसार ओसीडी बाल्यकालीन अनुभव र दबाइएका भावनासँग जोडिएको हुन्छ।

व्यवहारवादी दृष्टिकोणका व्याख्याता बीएफ स्किनरका अनुसार 'मानिसले चिन्ता घटाउने व्यवहार सिक्छ र त्यो व्यवहार नै बारम्बार दोहोरिन्छ।' जस्तै: हात धोएपछि डर घट्यो भने, त्यो व्यवहार बलियो हुँदै जान्छ। मनोविज्ञानमा सामाजिक–संज्ञानात्मक दृष्टिकोणबारे अल्बर्ट बान्डुराको व्याख्या केलाउँदा भनिएको छ - 'व्यवहार, सोच र वातावरणको अन्तरक्रियाले यस्तो बानीलाई निरन्तरता दिन्छ।'

***

आधुनिक कग्निटिभ बिहेभियरल थेरापी (सीबीटी) का संस्थापकहरूमध्ये एक मनोविज्ञानी स्ट्यान्ली रचम्यानले ओसीडीका समस्या भएकाहरूमा एउटा महत्त्वपूर्ण प्रयोग गरे। उनले खासगरी ती व्यक्तिहरूलाई अवलोकन गरे जसलाई आफूले केही अघि गरिरसकेका काम पनि गरेँ वा गरिनँ भनेर 'बारम्बार चेक गर्ने' (जस्तै: ताल्चा, ग्यास, स्विच) बानी थियो।

रचम्यानले के पाए भने, जब व्यक्तिले कुनै कुरा चेक गर्छ (Compulsion), उसको चिन्ता क्षणिक रूपमा घट्छ। तर, यसले एउटा खतरनाक ट्रयाप सिर्जना गर्छ। जति धेरै पटक व्यक्तिले चेक गर्छ, उसको आफ्नै स्मरणशक्ति माथिको विश्वास उति नै घट्दै जान्छ।

प्रयोगको नतिजा थियो, व्यक्तिले पहिलो पटक ताल्चा चेक गर्दा उसलाई 'मैले लगाएको छु' भन्ने याद हुन्छ। तर १० पटक चेक गरिसकेपछि, उसको मस्तिष्क अलमलिन थाल्छ र उसलाई लाग्छ, 'मैले अहिले चेक गरेको हो कि अघिल्लो पटक? यही अविश्वासले गर्दा सनक वा धुन (Obsession) झन् बलियो भएर आउँछ।

हार्वर्डका मनोवैज्ञानिक ड्यानियल वेग्नरले गरेको एउटा प्रयोग प्रसिद्ध छ, जसले 'अब्सेसन' किन झन् बलियो हुन्छ भन्ने कुरा बुझ्न मद्दत गर्छ।

उनले सहभागीहरूलाई एउटा कोठामा राखे र भने 'तपाईं जे सुकै सोच्नुहोस्, तर अर्को ५ मिनेटसम्म सेतो भालु (White Bear) को बारेमा चाहिँ बिल्कुल नसोच्नुहोस्। यदि झुक्किएर पनि सेतो भालुको विचार आयो भने यो घण्टी बजाउनुहोस्।' 

नतिजा, सहभागीहरूले अरू बेला भन्दा धेरै पटक त्यो घण्टी बजाए। उनीहरूले जति धेरै 'सेतो भालु नसोच्ने' प्रयास गरे, उनीहरूको दिमागमा उति नै धेरै सेतो भालुको विचार आयो। यो प्रयोगले के पुष्टि गर्‍यो भने, जब हामी मनमा आउने नराम्रो विचार (Obsession) लाई जबर्जस्ती दबाउन खोज्छौं, त्यो विचार झन् शक्तिशाली भएर फर्किन्छ। यसैले आधुनिक उपचार पद्धतिमा विचारलाई 'दबाउनु' भन्दा त्यसलाई 'स्वीकार गरेर वास्ता नगर्नु' उत्तम मानिन्छ।

सन् १९५४ मा फेस्टिन्जरले एउटा समूहको अध्ययन गरे, जसले 'प्रलय आएर संसार सकिने' विश्वास गर्थ्यो। उनीहरूले आफ्नो घर-सम्पत्ति र जागिर सबै त्यागेर प्रलयको पर्खाइ गरे। तर जब तोकिएको समयमा प्रलय भएन, उनीहरूमा चरम मानसिक तनाव पैदा भयो।

आफ्नो गल्ती स्वीकार्नुको साटो उनीहरूले 'सेल्फ-जस्टिफिकेसन' (आत्म-औचित्य) को सहारा लिए। उनीहरूले दाबी गरे - 'हाम्रो अटुट विश्वास र प्रार्थनाले गर्दा नै ईश्वरले संसार बचाउनुभयो।' यसरी आफ्नो पुरानो त्यागलाई सही साबित गर्न उनीहरूले नयाँ झुटो तर्क बुने। यसले देखाउँछ कि मानिस आफ्नो गल्ती मान्नुभन्दा तर्क दिएर मनलाई शान्त पार्न रुचाउँछ।

फेस्टिन्जरको कथाले के सिकाउँछ भने, जब मानिसको मनमा डर वा शंका पैदा हुन्छ, उसको मस्तिष्कले त्यो डरलाई सही साबित गर्न जस्तोसुकै 'अजीब' तर्क पनि बुन्न सक्छ। ओसीडीमा पनि मस्तिष्कले त्यही गर्छ - एउटा सानो शंकालाई शान्त पार्न ठूला-ठूला 'बाध्यकारी व्यवहार' (Compulsions) हरू जन्माउँछ।

***

कसैलाई यस्तो विकारबाट ग्रसित भएको पत्ता लगाउन व्यवहारको अध्ययन गर्नुपर्छ। ग्रसितका बानीबेहोरामा केही खास तपाइँले पक्कै नोटिस गर्नु हुनेछ। यसका लक्षण हुन् - अनियन्त्रित, बारम्बार सोच (जस्तै: फोहोर, डर, शंका) हुन्छ। बाध्यात्मक व्यवहार (जस्तै: हात धुने, जाँच्ने, गन्ने), समय खेर जाने (दिनको घण्टौँ) र आफूलाई थाहा हुँदाहुँदै पनि रोक्न नसक्नु।

ओसीडीको विकासक्रम सामान्य सोच वा घटनाबाट हुन्छ। त्यो सोचलाई खतरनाक वा गम्भीर ठानिन्छ, चिन्ता घटाउन सानो व्यवहार (जस्तै: जाँच्ने) गरिन्छ, त्यो व्यवहारले अस्थायी राहत दिन्छ, दिमागले सिक्छ - 'यो गरेपछि ठीक हुन्छ।' बिस्तारै चक्र बलियो बन्छ, यो अनौठो बानीबेहोराले बारम्बार दुःख दिन्छ।

ओसीडी कुनै 'सामान्य बानी' होइन, बरु सोच र व्यवहारको नियन्त्रण बाहिर जाने चक्र हो। यसलाई सुरुमै चिन्न सके आफैंले निदान सम्भव छ। यो बुझ्न सकिने, उपचार गर्न सकिने र नियन्त्रणमा ल्याउन सकिने अवस्था हो। आफ्ना दिनचर्या आफैं व्यवस्थित गर्न सकिन्छ। तनाव बढेको वा आफूले लिएको आफूभन्दा राम्ररी अरुले थाहा पाउँदैनन्, अतः आफूले कम गर्न, घटाउने र मूड फ्रेस गर्ने उपाय अपनाउनु पर्छ। ओसीडीका लक्षण बुझिएकालाई परिवारका सदस्यले विशेष रूपले साथ दिनुपर्छ। 

मनोचिकित्सककहाँ उपचारार्थ पुग्नुभयो भने सीबीटी सबैभन्दा प्रभावकारी विधि भनेर बताउनेछन्। उपचारमा विशेष विधि: एक्सपोजर एण्ड रेस्पोन्स प्रिभेन्सन (ERP) पनि हो। डर लाग्ने अवस्थासँग बिस्तारै सामना गराउने तर compulsion गर्न नदिने गरिन्छ।

***

अब दुईवटा कुरा सजिलो र उपयोगी तरिकाले बुझौँ। पहिलो हो, आफूमा अब्सेसिभ-कम्पल्सिभ डिसअर्डर (ओसीडी) का लक्षण छन् कि छैनन् छुट्याउने तरिका र दोस्रो ओसीडी भएका व्यक्तिसँग कसरी व्यवहार गर्ने। पहिले आफूलाई जाँचौँ, सोच, व्यवहार र प्रभावमा वर्गीकरण गरेर। 

सोच (Obsession) 

एउटै कुरा बारम्बार दिमागमा आउँछ? ती सोच हटाउन खोज्दा झन् बढ्छ? 'यो सोच बेकार हो' भन्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि आउँछ?

व्यवहार (Compulsion) 

एउटै काम बारम्बार गर्नुपर्छ जस्तो लाग्छ? नगर्दा चिन्ता वा डर बढ्छ? केही समयका लागि मात्र राहत मिल्छ?

प्रभाव

दिनको १ घण्टा भन्दा बढी समय यसमै जान्छ? पढाइ, काम वा सम्बन्धमा असर परेको छ?

यदि यीमध्ये धेरै 'हो' लाग्छ भने, ओसीडी हुनसक्ने संकेत हुन सक्छ। तर पक्का हो भनेर ठोकुवा गर्नु हतार हुन्छ, त्यसो नगरौं। अन्तिम निष्कर्षका लागि विशेषज्ञसँग परामर्श लिनु आवश्यक हुन्छ।

ओसीडी भएका व्यक्तिसँग कसरी व्यवहार गर्ने ?

• सम्झिने र धैर्य राख्ने - 'किन यस्तो गर्छौ ?' भनेर झर्किने होइन।
• सुन्ने, न्याय गर्ने - उनीहरूको डर उनीहरूका लागि वास्तविक हुन्छ।
• उपचारतर्फ प्रोत्साहन गर्ने-  सीबीटी/थेरापी लिन सहयोग गर्ने।
• सानो प्रगति पनि स्वीकार्ने - 'आज अलि कम दोहोर्‍यायौ, राम्रो' भन्ने।

यो एउटा मनोवैज्ञानिक अवस्था हो, जो व्यक्तिको रहर होइन। त्यसैले कोही यसबाट ग्रसित छ भने मजाक उडाउनु वा लाज लाग्ने बनाउनु हुँदैन। जबर्जस्ती 'रोकिन्छ' पनि भन्नु हुँदैन। उनीहरूको कम्पल्सनमा साथ दिइरहनु हुँदैन, जस्तै: बारम्बार ढोका जाँच्न सघाउनु हुन्न।

ओसीडी 'बानी' होइन, चिन्तासँग लड्ने तरिका हो। उनीहरूलाई थाहा हुन्छ, तर नियन्त्रण गाह्रो हुन्छ। सहयोग, सहयोगी व्यवहार र उपचारबाट सुधार सम्भव छ। 

अँ साँच्चै धेरैजसोलाई अलमल पर्ने कुरा 'के यो ओसीडी हो कि सामान्य 'पूर्णतावाद' (perfectionism,सबै कुरा ठीक गर्न खोज्ने बानी)?' भन्नेमा अलमल पर्न सक्छ। यो स्वाभाविक हो। दुवै सतहमा मिल्दोजुल्दो देखिए पनि भित्री कारण र प्रभाव  फरक हुन्छ। यसबारे हामी अर्को दिन विस्तृत चर्चा गरौंला। अहिलेलाई दुई उदाहरण - १) रामले ढोका १० पटक जाँच्छ, किनकि उसलाई डर छ- 'नजाँच्दा केही नराम्रो हुन्छ। यो ओसीडीको अवस्था हो। २) श्यामले रिपोर्ट २–३ पटक सुधार्छ, किनकि उसलाई राम्रो बनाउनु छ। यो पूर्णतावादको अवस्था हो। पूर्णतावाद कहिलेकाहीँ फाइदाजनक पनि हुन सक्छ, तर ओसीडी भने उपचार आवश्यक पर्ने मानसिक अवस्था हो।

ओसीडी सधैं बाहिरी व्यवहारमै देखिँदैन, कतिपय अवस्थामा यो दिमागभित्रै चलिरहने सोचको रूपमा हुन्छ, जसलाई 'Pure OCD' भनिन्छ। यसमा मानिसलाई नराम्रो सोच आयो भने त्यो साँचो हुन सक्छ भन्ने डर लाग्छ, जसलाई 'विचार-कार्य संयोजन' (thought-action fusion) भनिन्छ। बारम्बार आश्वासन खोज्दा क्षणिक राहत मिल्छ तर समस्या झन् बढ्छ। अनुसन्धानले देखाउँछ, मस्तिष्कको गल्ती पत्ता लगाउने प्रणाली अत्यधिक सक्रिय हुन्छ। उपचारमा सोच हटाउने होइन, त्यसलाई स्वीकार्दै प्रतिक्रिया नगर्न सिकाइन्छ, जसले बिस्तारै डरको प्रभाव घटाउँछ।

दुर्बोध्य व्यक्तित्व : जिज्ञासा, आकर्षण र आशंका

नेपालको समकालीन राजनीतिमा बालेन्द्र शाहको उदय केवल चुनावी गणितको परिणाम होइन। यसका पछि  मनोवैज्ञानिक र सामाजिक कारण पनि बलिया छन्। परम्परागत नेतृत्वसँग तुलना गर्दा बालेनको व्यक्तित्वको अस्पष्टता नै राजनीतिक पुँजीमा रूपान्तरित भएको छ। जो आफैंमा मनोसामाजिक अध्ययनका लागि 'विशेष' विषय हुनसक्छ। प्रधानमन्त्री भएको एक साता पुग्न लाग्दा पनि बालेन अझै 'रहस्यमयी' छन्, सर्वसाधारण त के भो र, आफूलाई जान्नेबुझ्ने ठान्ने सञ्चार एवम् बौद्धिक जमातका लागि पनि उनी 'दुर्बोध्य' व्यक्तित्व छन्। यतिबेलासम्म उनी जिज्ञासा, आकर्षण र आशंकाका विषय हुन्।

दुर्बोध्य अर्थात् बुझ्न कठिन। हुन त आफूलाई प्रष्ट पार्न नचाहनेहरु दुर्बोध्य नै हुन्छन्। तर, समाजले नोटिस गरिरहनु पर्नेहरु संख्यामा धेरै हुँदैनन्। र, जटिल व्यक्तित्वहरु छिटो-छिटो देखा पर्दैनन्। सत्ता राजनीतिको खेलमा लागेकाहरु विभिन्न कोणबाट विश्लेषणका पात्र हुन्छन्। पहिरन, बोली, हाउभाउ र अवस्था अनुसारका प्रस्तुतिले व्यक्तित्वका प्रकार मापन हुन्छ।

स्वतन्त्र उम्मेदवारीबाट काठमाडौं महानगरको मेयर जित्ने, पछि जेनजी आन्दोलनको पृष्ठभूमिबाट प्रचारको लाभ लिँदै राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रवेश गर्ने र अन्ततः सत्ता शिखरसम्म पुग्ने बालेनको सत्ता यात्राले एउटा फरक प्रकारको नेतृत्व शैलीलाई स्थापित गराएको छ। कम बोल्ने, कम देखिने, तर अत्यधिक चर्चा हुने। नेताले नबोल्दा पनि हुने रहेछ ? की पहिलेका नेताहरुले धेर बोलेर मतदाता वाक्क पारेका थिए ?

'अनरीडेबल पर्सनालिटी' बनिरहनु/बनाइरहनु सजिलो हुँदै होइन। उनी हुन् त्यस्तै वा कुनै रणनीतिअनुसार चलेका छन् ? उनले आफ्नो वरिपरि कस्तो जमात छ, कस्तो घेरामा छन्, के भन्छन्, विषयहरुमा प्रतिक्रिया कस्तो रहन्छ भन्ने कुरा अध्ययनको विषय हो। 

उनको अहिलेसम्म देखिएको शैलीलाई मनोवैज्ञानिक दृष्टिमा 'रणनीतिक अस्पष्टता' (स्ट्राटेजिक एम्बिगिटी) वा 'नियन्त्रित अस्पष्टता' भन्न सकिन्छ। जब कुनै व्यक्तिले आफूलाई पूर्ण रूपमा खुलाउँदैन, उसले आफ्नो अर्थलाई स्थिर हुन दिँदैन। यसले दुई काम गर्छ। पहिलो, आलोचनालाई सीमित बनाउँछ। दोस्रो, समर्थकलाई आफ्नै अर्थ निर्माण गर्न स्वतन्त्रता दिन्छ। यही कारणले बालेन्द्र शाह जस्तो व्यक्तित्वबारे मानिसहरू एउटै निष्कर्षमा पुग्दैनन्। बरु, उनीहरू आफूलाई र अरुलाई अर्थ्याउन आफ्नै अपेक्षा अनुसार फरक-फरक छवि बनाउँछन्।

यसलाई अझ गहिराइमा बुझ्न 'अभावको प्रभाव' (स्कारसिटी इफेक्ट) महत्त्वपूर्ण हुन्छ। प्रसिद्ध अमेरिकी मनोवैज्ञानिक एवम् व्यवहारवादी अर्थशास्त्री रोबर्ट सियाल्डिनीले यस्तै व्याख्या गरेका छन्। जुन कुरा दुर्लभ हुन्छ, मानिसले त्यसलाई बढी मूल्य दिन्छ। जब नेता सार्वजनिक रूपमा कम देखिन्छन्, अन्तर्वार्ताबाट टाढा रहन्छन् वा न्यून अभिव्यक्ति दिन्छन्, उनीहरूबारे सूचना सीमित हुन्छ। यही अभावले उनीहरूलाई 'विशेष' बनाउँछ। मानिसहरूले सोच्छन् - 'कम बोल्ने मान्छे पक्कै धेरै सोच्ने होला।' यो धारणा तथ्यभन्दा बढी मनोवैज्ञानिक प्रभाव हो।

जसलाई 'सहमत गराउने वा राजी गराउने' (पर्सासुएन) प्रक्रियाबाट बुझ्न सकिन्छ। मानिसहरूलाई कसरी मनाउने वा प्रभावित पार्ने भन्ने विषयका विशेषज्ञ मानिने सियाल्डिनीले आफ्नो पुस्तक 'इन्फ्लुएन्स : द साइकोलोजी अफ पर्सासुएसन' मा यसबारे उल्लेख गरेका छन्। मानिसको निर्णय प्रक्रियालाई प्रभावित पार्ने उनका ६ (पछि ७) मुख्य सिद्धान्तहरू छन्। जसमा गरिएका व्याख्या रोचक छन्। 

प्रतिबद्धता र निरन्तरता, मानिसहरूले एकपटक सार्वजनिक रूपमा केही बोल्छन् वा प्रतिबद्धता जनाउँछन् भने, उनीहरू त्यसमै अडिग रहन खोज्छन्। सामाजिक प्रमाण, अनिश्चितताको बेला मानिसहरूले अरूले के गरिरहेका छन् भनेर हेर्छन् (उदाहरणका लागि भीड भएको रेस्टुरेन्टमा जानु)। आत्मीयता, हामी आफूलाई मन पर्ने वा आफू जस्तै देखिने व्यक्तिहरूको कुरा सजिलै मान्छौँ। अधिकार, मानिसहरू विज्ञ वा आधिकारिक व्यक्तिहरूको सुझावलाई बढी विश्वास गर्छन्। दुर्लभता, जुन कुरा कम पाइन्छ, मानिसहरू त्यसलाई बढी मूल्यवान् ठान्छन्। एकीकरण (युनिटी), यो पछि थपिएको सिद्धान्त भए पनि यसमा हामी 'हाम्रो समूह' का मानिसहरूबाट छिटो प्रभावित हुन्छौं भन्ने व्याख्या छ।

सियाल्डिनीको सिद्धान्तका आधारमा बालेन्द्र शाहको प्रभावलाई हेर्दा 'सामाजिक प्रमाण (सोसियल प्रुफ) र  आधिकारिक (अथोरिटी)को बलियो मिश्रण देखिन्छ। उनले सुरुमा सामाजिक सञ्जाल र युवाहरूमाझ एउटा लहर (वेभ) सिर्जना गरे, जसले गर्दा अन्य मतदातालाई पनि उनी नै 'जित्ने उम्मेदवार' हुन् भन्ने सामाजिक प्रमाण मिलेको भान गरायो। साथै, इन्जिनियरिङ पृष्ठभूमिका कारण उनले आफूलाई 'तथ्यांक र समाधान' जान्ने विज्ञ (अथोरिटी) का रूपमा उभ्याए। काठमाडौं महानगरपालिकामा मेयर निर्वाचित भएपछि गरेका काममा उनले देखाएको दृढताले सियाल्डिनीको 'निरन्तरता' (कन्सिस्टेन्सी)को सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्छ, जसले गर्दा समर्थकहरूमाझ उनको विश्वसनीयता झन् गहिरो बनेको छ। 

उनले आफ्ना बारेमा बाहिर ल्याएका जानकारी नियन्त्रित छन्। असन्तुलित र विववादित विषयबाट आफूलाई सकभर जोगाउन वा पर राख्न सफल देखिएका छन्।  

यहीसँग जोडिन्छ 'हलो इफेक्ट'। मनोवैज्ञानिक एडवार्ड थोर्नडाइकले प्रतिपादन गरेको यो सिद्धान्त अनुसार, कुनै एउटा सकारात्मक गुणका आधारमा मानिसले अरू गुणहरू पनि स्वतः सकारात्मक ठान्छ। यदि कुनै नेता फरक देखिन्छन्। जस्तै सधैं कालो पहिरन, सीमित उपस्थिति, नियन्त्रित अभिव्यक्ति। त्यो 'विशिष्टता'ले उनीहरूलाई गम्भीर, दूरदर्शी, वा सक्षम ठान्ने प्रवृत्ति जन्माउँछ। यद्यपि, त्यो धारणा यथार्थसँग सधैं मेल खान्छ भन्ने छैन।

यहाँ सिग्मन्ड फ्रायडका सहकर्मी स्वीस मनोचिकित्सक र मनोवैज्ञानिक कार्ल जुङको 'प्रोजेक्सन' सिद्धान्त झन् महत्त्वपूर्ण हुन्छ। उनका अनुसार, 'जब हामीसँग कुनै व्यक्तिबारे पर्याप्त जानकारी हुँदैन, हामी आफ्नै भावना, चाहना र निराशालाई त्यस व्यक्तिमा प्रक्षेपण गर्छौं।' नेपालको सन्दर्भमा, परम्परागत दलप्रति निराशा र परिवर्तनको तीव्र आकांक्षाले यस्तो प्रक्षेपणलाई अझ बलियो बनाउँछ। परिणामस्वरूप, बालेन्द्र शाह केवल व्यक्ति मात्र रहेनन्, उनी सामूहिक कल्पना (कलेक्टिभ इमेजिनेसन)को पात्र बने। जहाँ हरेक समर्थकले आफ्नै सपना देखे।

कार्ल जुङको मनोवैज्ञानिक सिद्धान्तका व्याख्यामा बालेन व्यक्तित्वलाई विश्लेषण गर्दा दुईवटा पक्ष रोचक देखिन्छन्, ती हुन् पर्सोना र आर्किटाइप। बालेनले सार्वजनिक रूपमा प्रयोग गर्ने 'कालो चस्मा' र 'गम्भीर शैली' उनको एक बलियो 'पर्सोना' हो, जसले उनलाई एक साधारण व्यक्तिबाट 'महानगरको रक्षक' वा 'परिवर्तनको संवाहक' को रूपमा अलग पहिचान दिएको छ। जुङका अनुसार समाजमा आफ्नो भूमिका स्थापित गर्न यस्तो मुकुन्डो आवश्यक हुन्छ।

त्यस्तै, जुङको 'नायकको मूल रूप (हिरो आर्किटाइप) व्याख्यासँग बालेनको छवि मेल खान्छ। जनताले लामो समयदेखि प्रणालीसँग लड्ने एक नायकको खोजी गरिरहेको बेला बालेनले स्थापित संरचनालाई चुनौती दिएर त्यो 'सामूहिक अचेतन' (कलेक्टिभ अनकन्सियस)मा रहेको नायकको तिर्खा मेटाइदिएका छन्। उनले आफ्नो 'छवि (स्याडो) पक्ष अर्थात् आक्रोश र कठोर निर्णयहरूलाई लुकाउनुको सट्टा विकास र सुशासनका लागि रचनात्मक रूपमा प्रयोग गरेको देखिन्छ, जुन जुङको 'व्यक्तित्वीकरण' (इन्डिभिजुएसन) प्रक्रिया जस्तै हो जहाँ व्यक्तिले आफ्ना सबै पक्षलाई स्वीकारेर पूर्ण बन्ने प्रयास गर्छ।

बालेन्द्र शाहको एकाएकको उदय परम्परागत राजनीतिमा कांग्रेस-एमालेका लागि अपेक्षित थिएन। गत भदौ २४ अघिसम्म एमाले-कांग्रेसको गठबन्धन सरकारलाई सत्ता छाड्न वैधानिक चुनौती दिन कुनै पनि दलको हैसियत थिएन। भदौ २३ र २४ मा जे-जे भयो त्यसले मुलुकमा वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिका लागि स्थान फराकिलो बनाइदिएको थियो। जसमा सत्ता सञ्चालनका लागि 'अनटेस्टेड' भएकाले रास्वपालाई चिट्ठा परेको हो। र, त्यो चिट्ठाका लोगो हुन् बालेन। पुराना दलका सरकारले के गर्‍यो/गरेन भन्ने अहिले विश्लेषणको मूल विषय होइन।

धेरै प्रकारका फ्याक्टरले काम गर्छन् चुनावमा। हामी तिनको विस्तारित चर्चा अरु कुनै शीर्षकमा गरम्ला। र, नछुटाउनुपर्ने 'डिजिटल मिडिया इन्फ्लुएन्स'लाई पनि चर्चा गरौंला। यतिबेला 'अनरीडेबल' बनेर अघि आएको व्यक्तित्वको पाटोमा मनोवैज्ञानिक कोणबाट विश्लेषणको समय हो। 

दलहरुका बोरिङ परम्परागत शैलीभन्दा फरक देखिए बाेलन। मनोवैज्ञानिक गतिशीलताका दृष्टिले उनका व्यवहारको व्याख्या गर्न सकिन्छ। कामपाको मेयर पद छाडेको छोटो समयमै राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रवेश गर्दा, सार्वजनिक भाषण, मिडियासँग संवाद वा प्रत्यक्ष भेटघाटभन्दा 'न्यून उपस्थितिको रणनीति' अपनाए। यही कमी नै उनको शक्ति बन्यो। राजनीतिक संकटका बीच नेतृत्वका लागि  इमानदार छविमा 'अभावको प्रभाव' उनी कम देखिने नेता भए। बढी चासोको विषय बने। 

जसले मतदातामा जिज्ञासा र रहस्य कायम राख्यो। साथै, 'प्रक्षेपण' (प्रोजेक्सन) प्रक्रियामार्फत मतदाताले आफ्नै अपेक्षा र असन्तुष्टि उनीबाट पुरा हुने अनुमान गरे, जसले उनलाई परिवर्तनको प्रतीक बनायो। परम्परागत नेताप्रतिको अविश्वासले यो प्रभाव अझ बलियो बनायो। परिणामस्वरुप प्रत्यक्ष संवादको अभाव हुँदाहुँदै पनि उनको छवि 'अलग' र 'आशावादी' नेताको रूपमा स्थापित भयो, जसले चुनावी बहुमतमा रूपान्तरण हुन सहयोग गर्‍यो।

विश्व राजनीतिमा यस्ता उदाहरणहरू प्रशस्त छन्। रसियाका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले लामो समयसम्म नियन्त्रित सार्वजनिक छवि बनाएका छन्। कम प्रेस स्वतन्त्रता, सीमित प्रत्यक्ष संवाद, र सावधानीपूर्वक निर्माण गरिएको शक्ति–केन्द्रित व्यक्तित्व। 

त्यस्तै, चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङको सार्वजनिक उपस्थितिमा पनि अत्यधिक नियन्त्रित सन्देश र सीमित स्वतन्त्र अन्तर्वार्ता देखिन्छ। यी दुवै नेताहरूको छवि रहस्यमयभन्दा बढी 'नियन्त्रित' भए पनि, मनोवैज्ञानिक आधार एउटै हो। सूचनाको नियन्त्रणले धारणा नियन्त्रण गर्छ।

लोकतान्त्रिक सन्दर्भमा अझ रोचक उदाहरण फ्रेञ्च राजनीतिज्ञ इम्मानुएल म्याक्रोनको प्रारम्भिक उदय हो, जहाँ उनले आफूलाई परम्परागत राजनीतिक परिभाषाबाट अलग राख्दै अस्पष्ट वैचारिक स्थानमा उभ्याए। त्यसले विभिन्न वर्गका मतदातालाई आफ्नै अर्थ निर्माण गर्न सजिलो बनायो। यद्यपि, समयसँगै स्पष्ट नीतिगत अवस्थाहरू देखाउनै पर्‍यो, नत्र अस्पष्टता नै कमजोरी बन्छ।

यस सन्दर्भमा न्यारेटिङ कन्ट्रोलको अवधारणा पनि महत्त्वपूर्ण छ। धेरै बोल्ने नेताले आफ्नै कथा लेख्छन्। कम बोल्ने नेताबारे कथा समाजले लेख्छ। जब नेता मौन हुन्छन्, मिडिया, समर्थक र आलोचकहरूले त्यो खाली ठाउँ भर्छन्। यही 'कम्युनिकेसन भ्याक्युम'ले मिथक निर्माण गर्छ। कसैले उनलाई मौन सुधारक (साइलेन्ट रीफर्मर) देख्छ, कसैले 'उत्तरदायित्वबाट भाग्ने' नेता ठान्छ। एउटै व्यवहार मौनताले दुईवटा विपरीत अर्थ जन्माउँछ।

तर मनोवैज्ञानिक आकर्षण सधैं टिकाउ हुँदैन। यहाँ अपेक्षा-अस्वीकृति सिद्धान्त (एस्पेक्टेसन-डिस्कन्फर्मेसन थ्यौरी)  लागू हुन्छ, जसअनुसार जब मानिसको अपेक्षा अत्यधिक उच्च हुन्छ र परिणाम त्यसअनुसार आउँदैन, निराशा झन् गहिरो हुन्छ। रहस्यमय नेतृत्वले प्रायः पानीमा फोकाहरु उठे जसरी 'अपेक्षाका फोका' (एस्पेक्टेसन बबल) बनाउँछ, जहाँ जनताले वास्तविकताभन्दा धेरै ठूलो परिवर्तनको आशा गर्छन्। यदि त्यो पूरा भएन भने, त्यही रहस्य छिट्टै शंकामा बदलिन्छ।

अन्ततः, बालेन्द्र शाहको शैलीको वास्तविक परीक्षण समयले गर्नेछ। मनोविज्ञानले देखाउँछ, अस्पष्टता आरम्भमा शक्ति हुन सक्छ, तर दीर्घकालमा विश्वसनीयता स्पष्टता, परिणाम, र उत्तरदायित्वबाट आउँछ। यदि नियन्त्रित मौनतासँगै ठोस उपलब्धि र उपयुक्त क्षणमा स्पष्ट संवाद जोडिन्छ भने, यस्तो नेतृत्व अत्यन्त प्रभावशाली हुन सक्छ। नत्र, रहस्यले बनाएको आकर्षण अन्ततः अविश्वासमा रूपान्तरित हुन्छ।

रहस्यमय वा 'अनरीडेबल' व्यक्तित्वको भविष्य एकै किसिमको हुँदैन। त्यो उनीहरूले समयसँग कसरी रूपान्तरण गर्छन् भन्नेमा निर्भर हुन्छ। बालेन जस्ता नेताको सक्रिय राजनीतिमा पदार्पण सुरुवाती आकर्षण प्रायः जिज्ञासा, प्रक्षेपण र आशाबाट भएको छ। छिटो र अनपेक्षित रुपमा शक्तिशाली जनमत पाउनुलाई सहज र सन्तुलित राख्नुका चुनौती छँदैछन्। 

यो 'रहस्यमय व्यक्तित्व' कालान्तरमा तीनवटा सम्भावित दिशातिर जान सक्छ।

पहिलो, यदि रहस्यसँगै ठोस परिणाम र सही समयमा स्पष्ट संवाद जोडिन्छ भने, यस्तो व्यक्तित्व 'मौनता रुचाउने बलियो नेता (स्ट्रङ साइलेन्ट लीडर)मा रूपान्तरित हुन्छ। कम बोल्ने तर काम गर्ने छवि विश्वसनीयतामा परिणत हुन्छ, र सुरुवाती आकर्षण दीर्घकालीन समर्थनमा बदलिन्छ।

दोस्रो, यदि उपलब्धि अस्पष्ट रह्यो र संवाद न्यूनै रहिरह्यो भने 'संवादहीनताको संकट (कम्युनिकेसन भ्याक्युम) बढ्छ। त्यसलाई अफवाह, आलोचना र अविश्वासले भरिदिन्छ। सुरुवातको रहस्य बिस्तारै दूरी र असन्तुष्टिमा बदलिन्छ।

तेस्रो, अत्यधिक प्रक्षेपणका कारण बनेको 'अपेक्षाका फोका' (एस्पेक्टेसन बबल) फुट्न सक्छ। जनताले सोचेको परिवर्तन यथार्थमा नदेखिँदा निराशा तीव्र हुन्छ, र छवि अचानक उल्टिन्छ। रहस्यमय नेता 'अस्पष्ट' वा 'जवाफदेही नभएको' ठानिन थाल्छ। अन्ततः, रहस्य दीर्घकालीन पुँजी होइन। सुरुवाती लाभ मात्र हो। टिकाउ शक्ति भनेको परिणाम, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वले निर्धारण गर्छ। यसैले प्रश्न केवल यति होइन कि नेता कति रहस्यमय छन्। प्रश्न यो हो, त्यो रहस्यले समयक्रममा कति यथार्थपरक, मापनयोग्य र दिगो परिणाम ल्याउँछ।

Crave for validation

Liking praise is not unusual. When our work is appreciated, the mind feels lighter, energy increases, and motivation to perform better grows. For this reason, praise is a natural part of human behavior. A large number of people seek appreciation. No matter how small or big the work, there are people everywhere who hunger for praise.

At present, the Rastriya Swatantra Party (RSP) and its leaders are receiving widespread praise. Media outlets are full of admiration, along with unsolicited advice on how the country should be governed. It is yet to be seen how a party that has unexpectedly received such public support will move forward. For now, they should be allowed to proceed with their own plans. Whether people previously knew them or not is secondary. Amid deep frustration, their election symbol became a “new option” for voters. When citizens speak through the ballot, no party can reject that voice. This mandate reflects anger, disappointment, and a lesson directed at previously dominant forces.

A party that has gained more support than expected is not a newly planted seed imported from elsewhere. It is a new current emerging from within the same society. It resembles the Congress, UML, Maoists, Rastriya Prajatantra Party, and Madhes-based parties in many ways. Its leaders may have come from those same parties. Its supporters may also be their ideological descendants. The new has been given a chance because the old failed. Those who now have the opportunity must have their own approach, and they will likely move forward by addressing public dissatisfaction in their own way.

We have seen the past—how, after the Nepal People’s revolution II (061-62), major parties rose and governed. We know what they did, what they failed to do, and what they should have done. They received praise, and they benefited from it. In party politics, loyalists excel at praising leaders and quickly reaping the benefits.

Even more concerning is how academic sectors have sunk into political alignment. It is alarming to see capable individuals abandoning self-confidence in favor of flattery for opportunities. Those in positions of power also seem hungry for praise. When interests align, it is not surprising—but the gradual degradation of society is deeply worrying.

This trend can be observed across civil service, judiciary, healthcare institutions, and even the private sector. Those who worship power have always managed to serve their own interests regardless of who holds authority. But this is not merely a political analysis—it is about praise, and the hunger for it.

Praise is necessary. It should be given. But it must be balanced and genuine. Excessive praise often carries hidden interests. Why hesitate to understand that? And why should those receiving it feel uncomfortable acknowledging it? Genuine praise energizes good work.

However, when this natural desire becomes imbalanced, it can distort not just individuals but also society and governance. Psychology recognizes the importance of praise—but only in moderation.

In 1943, American psychologist Abraham Maslow introduced the Hierarchy of Needs. According to him, after basic needs, esteem needs—respect and recognition—are crucial. People want to feel competent, useful, and valued. This desire motivates growth and achievement. In his work A Theory of Human Motivation, he wrote, “What a man can be, he must be.” This is what he called self-actualization.

Maslow emphasized that everyone needs recognition. But when this need becomes excessive, it can lead to arrogance or insecurity. Overreliance on praise becomes a barrier to growth.

Liking praise is normal—it is not a disorder. It is tied to the natural human need for acceptance and validation. When praised, the brain’s reward system is activated, creating positive feelings. However, when the need becomes excessive—when one constantly seeks validation, cannot tolerate criticism, and sees oneself as superior—it can develop into narcissistic traits, and in extreme cases, Narcissistic Personality Disorder.

Healthy self-esteem allows appreciation without dependence. Excessive craving for praise often signals insecurity or ego imbalance.

American psychologist Carl Rogers, a key figure in humanistic psychology, developed the concept of client-centered therapy. He emphasized self-acceptance and unconditional positive regard in his book On Becoming a Person. He famously stated, “The curious paradox is that when I accept myself just as I am, then I can change.”

According to Rogers, true mental health comes from self-acceptance rather than dependence on external praise. Those lacking this inner stability tend to seek excessive validation.

This pattern is evident in our society. Consider annual awards—often, recipients are already connected to the awarding institutions. Praise becomes a tool for building relationships and securing benefits.

Take a simple example: a student fails an exam. If they think, “I am useless,” they become discouraged. But if they think, “I failed, but I can improve,” they grow. This is self-acceptance. When a teacher says, “You failed, but you are capable,” that is positive regard. Such an environment builds inner strength and reduces dependence on praise.

However, excessive desire for praise can lead to psychological distortion. Individuals may overestimate themselves, reject criticism, and rely entirely on external validation. This can damage relationships, impair judgment, and detach them from reality.

Narcissistic individuals often display exaggerated self-importance, lack empathy, and manipulate others for personal gain. Beneath this outward confidence lies deep insecurity. Even minor criticism can destabilize them, leading to fragile and unstable relationships.

Heinz Kohut, founder of self psychology, described narcissism as a condition where a fragile self depends heavily on external validation. In his 1971 book The Analysis of the Self, he explained that such individuals appear confident but possess a weak inner structure.

The use of praise as a tool for personal gain is a subtle but serious problem. It prioritizes flattery over merit. Capable individuals are sidelined, while opportunists thrive. In governance, this weakens policy-making and implementation. Socially, it promotes artificial image-building and unhealthy competition, eroding institutional trust.

In our society, there is a tendency to favor “our people” over “good people.” Praise builds proximity and influence, and those who understand this exploit it effectively.

So, is praise motivation or dependency?

When balanced, it motivates. A student praised for good results works harder. An employee recognized for good work gains confidence. But when praise becomes the goal, problems arise. People focus more on being praised than on doing meaningful work.

This is increasingly visible on social media, where self-worth is measured through likes and shares. Image has begun to outweigh substance.

The relationship between power and praise is also significant. Power seeks validation. Leaders often prefer admiration over honest evaluation. This creates a culture of blind loyalty, where truth disappears and decision-making weakens.

When praise replaces accountability, governance becomes superficial. Policies prioritize image over impact. Leaders become self-satisfied, ignoring the need for improvement.

This pattern is evident in Nepal as well, where connections and flattery often outweigh merit. Such a system gradually weakens institutions from within.

When praise dominates, criticism disappears. Without criticism, there is no improvement. In organizations where leaders are never questioned, even flawed decisions go unchallenged, weakening long-term effectiveness.

The absence of criticism leads to stagnation, corruption, and misuse of power. It encourages complacency and false confidence. Ultimately, it erodes trust and credibility.

Praise-driven environments distance leaders from reality. They create illusions of success while underlying systems deteriorate. The consequences are borne by the public.

This does not mean praise is bad. It is essential—but only when balanced. Genuine recognition should replace flattery. Constructive criticism must coexist with appreciation.

At the individual level, emotionally healthy people value praise but do not depend on it. They learn from criticism and strive for continuous improvement.

This balance fosters maturity, resilience, and sound judgment. It strengthens relationships and enhances productivity in professional settings.

A healthy society is not one that craves praise, but one that values fairness. When merit-based evaluation becomes the norm, blind admiration fades naturally. Power must learn to accept criticism as an opportunity for growth.

Education, media, and social behavior must promote this culture. Praise is important—but it is not greater than truth.

Ultimately, the foundation of change lies in individual awareness. When people cultivate self-reflection, society evolves. Transparency, accountability, and open dialogue must be prioritized.

In the long run, such a culture strengthens not only individuals but entire systems. An informed citizenry balances power and weakens harmful practices.

Change must begin from within. Only then can we build a just, resilient, and progressive society.

***

'प्रशंसाको भोक' को अंग्रेजी अनुवाद