जीवनका रङ जब जब लाग्न थाल्छन् फिक्का

काठमाडौंका एक बैंक कर्मचारी। वर्ष ३४ । कामको चाप, टार्गेट पूरा गर्ने तनाव, काठमाडौ‌ंको महँगो सहरी जीवन। बाटोका खाल्डाखुल्डी र ट्राफिक जाम। दैनिक थकान। यी सबैका बाबजुद दैनिकीमा उनी अभ्यस्त नै थिए। आर्थिक रूपमा स्थिर, पारिवारिक रूपमा व्यवस्थित र व्यावसायिक रूपमा सफल मानिने उनी केही महिनाअघिसम्म हरेक शनिबार साथीहरूसँग फुटसल खेल्थे, नयाँ ठाउँ घुम्न रुचाउँथे र आफ्ना छोराछोरीसँग खेल्दा दिनभरको थकान बिर्सिन्थे। 

पछिल्ला केही महिनादेखि भने उनको अवस्था बदलियो। साथीहरुले फुटसलका लागि बोलाउँदा बहाना बनाउन थाले। परिवारसँग घुम्न जाँदा पनि उनी केवल उपस्थित हुन्थे, संलग्न हुँदैनथे। अनौठो त त्यसबेला भयो जब छोराको जन्मदिनमा सबै हाँसिरहेका थिए, उनमा कुनै उत्साह थिएन। उनलाई दुःख लागेको पनि थिएन, तर खुशी पनि थिएन। उनी बारम्बार एउटै कुरा दोहोर्‍याउँथे - 'मलाई केही पनि राम्रो लाग्दैन।'

प्रत्यक्ष देखिने बलियो कारण थिएन। उनलाई पनि यस्तो किन भएको होला भन्ने हेक्का थिएन। तर, उनी अनौठौ समस्याबाट गुज्रिरहेका थिए। जब मनोचिकित्सककहाँ पुगे, तबमात्रै वास्तविकता खुल्यो। उनलाई भएजस्तो अनुभव कुनै एक व्यक्तिको मात्र समस्या भने होइन। संसारभर भएका मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी अध्ययनहरूले देखाएका छन्, धेरै मानिसहरूले जीवनको कुनै न कुनै चरणमा यस्तो अवस्था भोग्छन्, जसलाई मनोविज्ञानमा ‘एन्हेदोनिया’ (Anhedonia) भनिन्छ।

एन्हेदोनिया शब्द ग्रीक भाषाबाट आएको हो, जसको अर्थ हुन्छ - 'आनन्दको अभाव।' यसले पहिले आनन्द, उत्साह वा सन्तुष्टि दिने गतिविधिबाट पनि आनन्द अनुभूति गर्न नसक्ने अवस्थालाई जनाउँछ। यो मानिसले पहिले आनन्द वा खुसी पाउने गरेका काम वा कुराहरूमा रुचि गुमाउनु वा ती कुराहरूबाट कुनै पनि आनन्द महसुस गर्न नसक्नु हो।

सरल भाषामा भन्दा, यो खुसी वा आनन्द महसुस गर्ने क्षमताको कमी हो। यो आफैंमा कुनै छुट्टै रोग नभएर मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरू (विशेषगरी डिप्रेसन) को एउटा प्रमुख लक्षण हो। धेरै मानिसले एन्हेदोनियालाई उदासीसँग तुलना गर्छन्। तर यी दुई समान होइनन्। उदासीमा व्यक्ति दुःखी हुन्छ, जबकि एन्हेदोनियामा व्यक्ति भावनात्मक रूपमा शून्य वा निष्प्रभावी महसुस गर्न सक्छ। ऊ न खुसी हुन्छ, न दुःखी - मानौँ जीवनका रङहरू बिस्तारै फिका हुँदै गएका छन्। तर, किन भन्ने थाहा हुन्न। बलियो कारण पनि देखिँदैन।

मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार एन्हेदोनिया अवसाद (डीप्रेसन) को प्रमुख लक्षणमध्ये एक हो, तर यो अवसादमा मात्र सीमित छैन। चिन्ता विकार, सिजोफ्रेनिया, दीर्घकालीन तनाव, आघातजन्य अनुभव र केही स्नायुसम्बन्धी समस्यामा पनि यो देखिन सक्छ।

किन हुन्छ ?

मानव मस्तिष्कमा ‘रिवार्ड सिस्टम’ भनिने एक जटिल प्रणाली हुन्छ, जसले आनन्द, प्रेरणा र पुरस्कारको अनुभूति नियन्त्रित गर्छ। डोपामिनजस्ता न्युरोट्रान्समिटरहरूले यस प्रणालीलाई सक्रिय राख्छन्। जब यो प्रणालीको कार्यक्षमतामा समस्या आउँछ, मानिसले पहिले आनन्द दिने गतिविधिबाट पनि सन्तुष्टि पाउन छोड्न सक्छ।

सम्भावित कारणहरू हुन् - लामो समयसम्मको तनाव, अवसाद, चिन्ता विकार, सिजोफ्रेनिया, बाल्यकालका आघातजन्य अनुभव, सामाजिक अलगाव, लागू पदार्थ वा मदिराको दुरुपयोग वा केही स्नायुसम्बन्धी रोगहरू। पछिल्ला वर्षहरूमा सामाजिक सञ्जाल, निरन्तर तुलना र अत्यधिक डिजिटल उत्तेजनाले पनि मानिसको आनन्द अनुभूति गर्ने क्षमतामा प्रभाव पार्न सक्ने विषयमा अनुसन्धान भइरहेको छ।

एन्हेदोनियालाई मुख्यतः दुई भागमा बाँडेर हेरिन्छ। पहिलो हो, सामाजिक एन्हेदोनिया। जसमा साथीभाइ, परिवार वा मानिसहरूसँग भेटघाट गर्न, कुराकानी गर्न वा सामाजिक सम्बन्धहरूमा बस्न पटक्कै मन नलाग्नु र त्यस्ता भेटघाटबाट कुनै खुसी नमिल्नुको अनूभूति हुन्छ।

दोस्रो हो, शारीरिक एन्हेदोनिया। जसमा शारीरिक स्पर्श, मिठो खानेकुरा, संगीत, वा मनपर्ने खेलकुद जस्ता भौतिक कुराहरूबाट पाइने आनन्द महसुस गर्न नसक्नु आदि हुन्छ।

लक्षणहरू

एन्हेदोनिया प्रायः बिस्तारै विकसित हुन्छ। त्यसैले धेरै मानिसले यसको सुरुआती संकेतलाई सामान्य थकान वा दिक्कपन ठान्न सक्छन्। यसका प्रमुख लक्षणहरू यस्ता हुन्छन् -

१. पहिले मनपर्ने गतिविधिप्रति रुचि हराउनु

संगीत, खेलकुद, यात्रा, किताब, चलचित्र वा सिर्जनात्मक कामप्रति अचानक आकर्षण कम हुनु।

२. सामाजिक सम्बन्धबाट टाढिनु

साथीभाइ, परिवार वा सहकर्मीहरूसँग भेटघाट गर्न मन नलाग्नु।

३. उपलब्धिबाट खुशी नलाग्नु

पदोन्नति, पुरस्कार वा कुनै सफलताले पनि अपेक्षित सन्तुष्टि नदिनु।

४. भावनात्मक शून्यता

मानिसहरूले 'म केही महसुस गर्दिनँ' वा 'सबै कुरा एकनास लाग्छ' भन्ने अनुभव व्यक्त गर्न सक्छन्।

५. प्रेरणामा कमी

काम सुरु गर्न, योजना बनाउन वा लक्ष्य पछ्याउन कठिन महसुस हुनु।

यसले जीवनमा कस्तो असर गर्छ?

एन्हेदोनियाले केवल भावनात्मक स्वास्थ्यलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण जीवनलाई असर गर्न सक्छ।

काममा उत्पादकता घट्न सक्छ। सम्बन्धहरू कमजोर हुन सक्छन्। आत्मसम्मानमा कमी आउन सक्छ। दीर्घकालीन अवस्थामा यसले सामाजिक अलगाव र गम्भीर अवसादको जोखिम बढाउन सक्छ।

सबैभन्दा चुनौतीपूर्ण पक्ष के हो भने एन्हेदोनियामा रहेका व्यक्तिलाई मद्दत खोज्न पनि प्रेरणा नहुन सक्छ। उनीहरूलाई समस्या महसुस हुन्छ, तर समाधान खोज्ने ऊर्जा नै हुँदैन।

***

सुखानुभूति हराएको अवस्था

एन्हेदोनियाको अवधारणालाई स्पष्ट पार्न र यसको वैज्ञानिक अध्ययनलाई अगाडि बढाउन दुई जना प्रमुख मनोवैज्ञानिक तथा चिन्तकहरूको योगदान महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। उनीहरूले यो शब्दको सुरुवात र यसको भित्री स्वरूपबारे फरक-फरक समयमा स्पष्ट व्याख्या गरेका छन्। 

फ्रान्सेली मनोवैज्ञानिक तथा दार्शनिक थिओडुल-आर्मान्ड रिबोटले आफ्नो सन् १८९६ मा पेरिसबाट प्रकाशित पुस्तक 'भावनाहरुको मनोविज्ञान' (The Psychology of the Emotions) मा यसबारे व्याख्या गरेका छन्। आधुनिक फ्रान्सेली मनोविज्ञानका संस्थापक पनि मानिने रिबोटले नै चिकित्सा विज्ञान र मनोविज्ञानमा पहिलो पटक 'एन्हेदोनिया' शब्दको प्रयोग र व्याख्या गरेका हुन्। 

उनले यसलाई ग्रीक शब्द an- (बिना) र hedone (आनन्द) मिलाएर नामकरण गरे। उनले यसलाई 'आनन्द महसुस गर्ने क्षमताको पूर्ण अभाव वा क्षति' (The inability to experience pleasure) भनेर परिभाषित गरे। उनको व्याख्या अनुसार, जसरी कतिपय मानिसमा शारीरिक रूपमा 'दुखाइ' महसुस गर्ने क्षमता हराउँछ। त्यसैगरी मानसिक रूपमा 'आनन्द वा सुख' महसुस गर्ने क्षमता गुम्नु नै एन्हेदोनिया हो। 

प्रसिद्ध अमेरिकी क्लिनिकल मनोवैज्ञानिक तथा अनुसन्धानकर्ता पल मिलले सामाजिक र शारीरिक भिन्नता बारे प्रष्ट्याए। सन् १९६२ मा अमेरिकी मनोवैज्ञानिक संघ (APA) को वार्षिक सम्मेलनमा दिएको राष्ट्रपतीय सम्बोधन (Presidential Address) को क्रममा, जुन पछि American Psychologist जर्नलमा प्रकाशित भयो।

मिलले एन्हेदोनियालाई मानसिक रोग (विशेषगरी सिजोफ्रेनिया र गम्भीर डिप्रेसन) को एउटा वंशानुगत र केन्द्रीय लक्षणको रूपमा व्याख्या गरे। उनले के भनेका छन् भने, एन्हेदोनिया केवल एउटा भावना मात्र होइन, यो मस्तिष्कको 'रिवार्ड सेन्टर' मा आउने जैविक त्रुटि हो। उनले नै पहिलो पटक यसलाई दुई भागमा स्पष्ट रूपमा छुट्याए। शारीरिक, खाना वा जैविक आवश्यकताबाट आनन्द लिन नसक्नु। सामाजिक,मानव सम्बन्ध र कुराकानीबाट आनन्द लिन नसक्नु। 

उनका अनुसार, सामाजिक एन्हेदोनिया भएका व्यक्तिहरू हुलमुलबाट टाढा बस्छन् किनभने उनीहरूलाई अरूसँगको सम्बन्धबाट कुनै मानसिक पुरस्कार वा खुसी प्राप्त हुँदैन।

***

आफैंलाई कसरी जाँच्ने ?

एन्हेदोनियाको औपचारिक निदान विशेषज्ञले मात्र गर्न सक्छन्। तर केही प्रश्नहरूले प्रारम्भिक आत्ममूल्यांकन गर्न मद्दत गर्न सक्छन्।

पछिल्ला दुई वा तीन सातालाई सम्झेर आफैंलाई सोध्नुस् -

• पहिले रमाइलो लाग्ने काम अहिले पनि रमाइलो लाग्छ?
• साथीभाइसँग भेट्दा खुशी महसुस हुन्छ?
• उपलब्धि हासिल गर्दा गर्व वा उत्साह हुन्छ?
• परिवारसँग समय बिताउँदा भावनात्मक रूपमा जोडिएको अनुभव हुन्छ?
• कुनै नयाँ कुरा सिक्न वा गर्न उत्साह जाग्छ?

यदि अधिकांश प्रश्नको उत्तर 'होइन' छ र अवस्था लगातार केही हप्तादेखि कायम छ भने मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग परामर्श गर्नु उपयोगी हुन सक्छ।

चिकित्सकले कसरी निदान गर्छन् ?

एन्हेदोनियाको छुट्टै प्रयोगशाला परीक्षण हुँदैन। मनोचिकित्सक वा क्लिनिकल मनोवैज्ञानिकले सामान्यतः विस्तृत अन्तर्वार्ता लिन्छन्। भावनात्मक अवस्थाको मूल्यांकन गर्छन्। अवसाद वा अन्य मानसिक स्वास्थ्य समस्याको परीक्षण गर्छन्। लक्षणको अवधि र गम्भीरता हेर्छन्।

कतिपय अवस्थामा विशेष मनोवैज्ञानिक प्रश्नावली प्रयोग गरिन्छ, जसले आनन्द अनुभव गर्ने क्षमताको मूल्यांकन गर्न मद्दत गर्छ। यो समस्याबाट गुज्रिरहेकाहरुका लागि उपचार र व्यवस्थापनमा सुखद पक्ष के हो भने एन्हेदोनिया उपचारयोग्य अवस्था हो। मनोपरामर्शमा संज्ञानात्मक व्यवहार उपचार (CBT) लगायतका मनोवैज्ञानिक उपचारले नकारात्मक सोच र व्यवहारको चक्र तोड्न मद्दत गर्न सक्छ।

औषधोपचारतर्फ यदि एन्हेदोनिया अवसाद वा अन्य मानसिक रोगसँग सम्बन्धित छ भने चिकित्सकले औषधि सिफारिस गर्न सक्छन्। व्यवहारिक सक्रियता (Behavioral Activation)मा विशेषज्ञहरूले मानिसलाई साना र नियमित गतिविधिमा पुनः संलग्न हुन प्रोत्साहित गर्छन्। सुरुमा आनन्द नलागे पनि क्रमशः मस्तिष्कको रिवार्ड प्रणाली पुनः सक्रिय हुन सक्छ।

शारीरिक गतिविधितर्फ नियमित व्यायामले डोपामाइन, सेरोटोनिन र एन्डोर्फिनजस्ता रसायनहरूको सन्तुलन सुधार्न मद्दत गर्छ। सामाजिक सम्पर्कमा मन नलागे पनि विश्वसनीय मानिसहरूसँग सम्पर्क कायम राख्नु महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

***

आफैं निको हुनु कति सम्भव ? 

एन्हेदोनिया आफैं निको हुने सम्भावना यो के कारणले निम्तिएको हो र यसको गहिराइ कति छ भन्नेमा भर पर्छ। यदि यो क्षणिक तनाव वा थकानका कारण हो भने आफैं ठिक हुन सक्छ, तर यदि यो कुनै गम्भीर मानसिक स्वास्थ्य समस्याको हिस्सा हो भने व्यावसायिक उपचार बिना यो आफैं ठिक हुने सम्भावना निकै कम हुन्छ।

यसलाई बुझ्न यी दुई अवस्थाहरू हेर्नुपर्छ -

आफैं निको हुन सक्ने अवस्था (क्षणिक वा परिस्थितिजन्य)

यदि एन्हेदोनिया कुनै ठुलो चोट, तनावपूर्ण घटना (जस्तै: जागिर छुट्नु, ब्रेकअप, वा नजिकको व्यक्तिको वियोग) वा अत्यधिक कामको बोझ (Burnout) का कारण भएको हो भने यो समयसँगै आफैं ठिक हुन सक्छ। यस्तो बेला मस्तिष्कले केही समयका लागि आफूलाई जोगाउन भावनाहरूलाई 'शून्य' (Numb) बनाइदिन्छ।

कति समय लाग्छ भन्ने प्रश्नमा जब परिस्थिति सहज हुँदै जान्छ, शरीरले पर्याप्त आराम पाउँछ र मस्तिष्कको तनाव हर्मोन (Cortisol) घट्छ, तब आनन्द महसुस गराउने डोपामाइन र सेरोटोनिन हर्मोनहरू बिस्तारै पुरानै अवस्थामा फर्कन्छन्। यसका लागि केही हप्ता वा महिना लाग्न सक्छ।

हुन नसक्ने अवस्था (क्रोनिक वा क्लिनिकल)

यदि एन्हेदोनिया क्लिनिकल डिप्रेसन, एन्जाइटी, वा अन्य कुनै मानसिक स्वास्थ्य समस्याको मुख्य लक्षणका रूपमा देखा परेको हो भने यो आफैं निको हुने सम्भावना निकै न्यून हुन्छ। यस्तो अवस्थामा मस्तिष्कको 'रिवार्ड सिस्टम'को न्युरोलोजिकल संरचना र रसायनहरूमा लामो समयका लागि गडबडी आइसकेको हुन्छ। व्यक्तिले जति नै प्रयास गरे पनि उसको मस्तिष्कले आनन्दको संकेत ग्रहण गर्नै सक्दैन।

उपचार नगरिएमा यो अवस्था महिनौँ वा वर्षौंसम्म लम्बिन सक्छ, जसले गर्दा व्यक्तिको दैनिक कार्यक्षमता र सामाजिक जीवन पूर्ण रूपमा प्रभावित हुन पुग्छ।

सुधार ल्याउन (Self-Care) के गर्न सकिन्छ ?

यदि एन्हेदोनिया सुरुवाती चरणमा छ भने, मस्तिष्कको गुमेको 'रिवार्ड पाथवे' लाई ब्युँझाउन केही व्यवहारिक प्रयासहरू गर्न सकिन्छ, जसलाई मनोविज्ञानमा Behavioral Activation भनिन्छ।

• 'इच्छा' को पर्खाइमा नबस्ने : मन लागेपछि मात्र काम गर्छु भन्नुको सट्टा, पहिले मनपर्ने गरेका कामहरू (जस्तै: संगीत सुन्ने, हिँड्ने, वा फोटोग्राफी जस्ता रुचिहरू) मन नलागी नलागी पनि एउटा तालिका बनाएर थोरै समयका लागि भए पनि गर्ने। यसले मस्तिष्कलाई पुनः सक्रिय हुन मद्दत गर्छ।

• शारीरिक व्यायाम : दैनिक १५-२० मिनेटको सामान्य हिँडडुल वा व्यायामले मस्तिष्कमा प्राकृतिक रूपमा 'इन्डोर्फिन' र 'डोपामाइन' रसायनहरू उत्पादन गर्न मद्दत गर्छ।

• सानो संवाद : सामाजिक रूपमा पूर्ण रूपमा अलगिनुको सट्टा, कुनै एक जना भरपर्दो साथी वा परिवारका सदस्यसँग मात्र भए पनि नियमित सम्पर्कमा रहने।

• प्राकृतिक वातावरण : पार्क वा चराचुरुङ्गीको आवाज सुन्न सकिने शान्त प्राकृतिक वातावरणमा केही समय बिताउनाले पनि मानसिक थकान कम गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

यदि यी प्रयासहरू गर्दा पनि दुई हप्ताभन्दा बढी समयसम्म कुनै पनि कुरामा रत्तिभर खुसी वा चासो पलाउँदैन र जीवन एकदमै निरस महसुस भइरहन्छ भने, यसलाई आफैं ठिक हुन्छ भनेर छोड्नु हुँदैन। यस्तो अवस्थामा मनोपरामर्श (Therapy) को मद्दत लिनु नै सबैभन्दा सुरक्षित र भरपर्दो उपाय हो।

*** 

एन्हेदोनिया आधुनिक जीवनको तीव्र गतिसँगै बढ्दो रूपमा देखिन थालेको मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी चुनौती हो। यो केवल खुशी हराउनु होइन। जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउने भावनात्मक सम्बन्ध, उत्साह र आशाको क्षय पनि हो।

हामी प्रायः दुःखलाई समस्या मान्छौँ, तर कहिलेकाहीँ समस्या दुःख होइन, केही पनि महसुस नहुनु हो। यदि कुनै व्यक्तिलाई लामो समयदेखि जीवनका प्रिय कुराहरूले पनि स्पर्श गर्न छोडेका छन् भने त्यसलाई सामान्य आलस्य वा रुचि परिवर्तन भनेर बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन। किनकि मानसिक स्वास्थ्यको संसारमा कहिलेकाहीँ सबैभन्दा ठूलो चेतावनी आँसु होइन, हराएको मुस्कान हुन सक्छ।