एक्लै परिएला भन्ने डर लाग्छ ? भीडले एकथोक भन्छ, सत्य अर्कै थोक छ। भीडलाई किन सत्य देख्दैनौँ भनेर सोध्ने वा चुपचाप पछि लाग्ने ? प्रश्न गर्नु भीडसँग जोरी खोज्नु हो ? आजको हाम्रो विश्लेषणको विषय यही हो।
२०८२ फागुन २१ को प्रतिनिधिसभाको मध्यावधि निर्वाचनले परम्परागत पार्टीहरुलाई अपेक्षित जनमत प्राप्त भएन। रास्वपा, श्रम संस्कृतिबाहेक सबै दल टेस्टेड थिए। वैकल्पिक शक्तिलाई मौका किन नदिने भन्ने लहर थियो। २०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि एमाले, कांग्रेस, माओवादी, मधेसवादी, राप्रपा लगायत पटक-पटक सत्तामा गए, एकल र गठबन्धन सरकार बनाएका, चलाएका र ढलाएका हुन्। उनीहरु कस्ता हुन् भन्ने जनताले देखे-भोगेका परे।
मतदाताको मथिंगलमा यसपटक भदौ २३ र २४ को घटना ताजै थियो। परिवर्तन पक्षधर जनमतको ठूलो हिस्साले रास्वपालाई रोज्यो। थोरै प्रतिनिधित्वको मौका नयाँ दल श्रम संस्कृतिले पनि पायो। अचानकको जनविद्रोहका कारण सत्ता छाड्न बाध्य बनेका कांग्रेस-एमालेको चुनावी जनमत बिगतका तुलनामा अनपेक्षित तवरले खुम्चियो। मधेसवादी बढारिए।
भलै हुनु/गरिनुपर्ने समयभन्दा ढिला, तर निर्वाचनको संघारमा कांग्रेसमा नयाँ पुस्ता विद्रोहमा उत्रिएको थियो। विशेष महाधिवेशन गरेर नयाँ कार्यसमिति चयन अगाडि बढाएको थियो। गत पुस अन्तिम साता गगन थापाले भनेका थिए -‘यहाँ कुनै बा छैन, जसले नबोल भन्दा बोल्न छाड्ने कोही पनि छैन। सबै बराबर छौँ। यहाँ प्रश्नहरु छन्। जुन पार्टी भित्र प्रश्न मर्छ। त्यसले समाजमा प्रश्न गर्न सक्दैन। प्रश्न गर्न नसक्नेले उत्तर खोज्न सक्दैन। समाधान दिन सक्दैन।’
जोसिलो भाषणका क्रममा थापाले 'बा' छैनन् त भने तर पार्टीमा भएका 'दाइ'हरुका बारेमा बताएनन्। जसले दोस्रो-तेस्रो पुस्तालाई प्रश्न गर्न रोकेको बताएनन्। हो, पार्टीभित्र प्रश्न थिए, छन् तर विशेष महाधिवेशनबाट आएको/ल्याइएको टिमले उत्तर पहिल्याउन निकै ढिला गरेको निर्वाचनको नतिजाले देखायो। कांग्रेस, एमालेका केन्द्रीय कार्यसमितिका कुनै पनि नेता निर्वाचनबाट संसद् पुग्न पाएनन्। एमालेमा 'बा'विरुद्ध प्रश्न गर्न बन्देज छ। सरकारविरुद्ध पनि 'बा' बोले ताली बजाउने, अरु चर्को नबोल्ने आन्तरिक सहमति बनेको जस्तो देखिन्छ।
उपाध्यक्ष विष्णु पौडेललाई सरकारले सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धानका लागि पक्राउ गरेर म्याद थप गर्दै न्यायिक हिरासतमा राखेको छ। 'बा'लाई थुन्दा उफ्रिएका छोराछोरी पौडेलका लागि बोलेको सुनिएको छैन। माइतीघरमा एमाले फेरि उभिएको देखिएको छैन। दलहरु चुपचाप छन्।
कांग्रेसमा चुनावमा आफ्नै पार्टीलाई असहयोग गर्ने र टिकट पाए पनि जनमत नपाउने 'दाइ'हरु छुट्टै कार्यालय खोलेर सक्रिय भएका छन्। सरकारका गतिविधि निगरानी गर्दै प्रश्न गर्नुपर्ने बेलामा सभापति थापा आन्तरिक किचोला झिकेर खोंचे थापेका 'दाइ'हरुका छुट्टै प्रश्नहरुको सामना गरिरहेका छन्।
सदनको विपक्षी बेञ्चमा शीर्षस्थ नेताहरुको अनुपस्थितिले यतिबेला अपेक्षाकृत रुपमा 'प्रश्न' दह्रा सुनिएका छैनन्। सीमित प्रतिनिधित्वका बाबजुद प्रश्न गरिरहेका छन्, गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्। सत्ताधारीसँग प्रश्न हुँदैनन्। अरुका प्रश्नको उत्तर दिनुपर्छ। हिजो प्रश्न गरिरहेको रास्वपा आज उत्तर दिने ठाउँमा छ। शैक्षिक योग्यता, क्षमता र ऊर्जाशील उमेरका हिसाबले एक से एक सांसदको प्रतिनिधित्व छ प्रतिनिधिसभामा। तर, प्रश्न दह्रा छँदै छैनन्।
अब बाटो बदलौँ। हाम्रो आजको समीक्षाको विषय राजनीतिक घटनाक्रम होइन, प्रश्न हो। के तपाइँ प्रश्न गर्न रुचाउनु हुन्छ या भीडले जे भन्छ त्यही ठिक हो भन्नुहुन्छ ?
***
झट्ट हेर्दा कोठा सामान्य थियो। टेबुलको एकातिर लहरै सातजना मानिस बसेका थिए, र अलि पर सोलोमन एश गम्भीर मुद्रामा कागजपत्र पल्टाइरहेका थिए। ती सातजनामध्ये छजना वास्तवमा एशकै सहयोगी थिए, तर सातौँ व्यक्तिलाई यसको अत्तोपत्तो थिएन। उनी आफूलाई एउटा सामान्य 'दृष्टि परीक्षण' (भिजन टेस्ट) मा सहभागी भइरहेको सम्झिरहेका देखिन्थे।
एशले दुईवटा बोर्ड देखाए। एउटा बोर्डमा एउटा मात्र रेखा (Target Line) थियो र अर्को बोर्डमा तीनवटा फरक-फरक लम्बाइका रेखाहरू (A, B, C) थिए। प्रश्न एकदमै सजिलो थियो - दोस्रो बोर्डका तीन रेखाहरूमध्ये पहिलो बोर्डको रेखासँग दुरुस्तै मिल्ने रेखा कुन हो?
सुरुका दुई चरणसम्म सबैले सही उत्तर दिए। सातौँ व्यक्ति ढुक्क थिए - यो त केटाकेटीले पनि मिलाउने खेल हो ! तर, तेस्रो चरणमा खेल बदलियो। एशले अर्को कार्ड देखाए। आँखाले स्पष्ट देख्थ्यो कि सही उत्तर 'रेखा ए' हो। तर, पहिलो व्यक्तिले दृढ आवाजमा भन्यो - 'रेखा बी !'
सातौँ व्यक्ति झस्किए। उनले आफ्नो चस्मा मिलाए, फेरि बोर्डलाई हेरे। उत्तर स्पष्ट रूपमा 'ए' नै थियो। तर दोस्रो व्यक्तिले पनि भन्यो - 'रेखा बी !' तेस्रो, चौथो, पाँचौँ र छैटौँले पनि एकै स्वरमा 'बी' नै दोहोर्याए।
अब पालो आयो ती सातौँ वास्तविक सहभागीको। उनको निधारमा पसिना आयो। घाँटी सुक्यो। आफ्नो आँखाले 'ए' देखिरहेको थियो, तर कोठाका बाँकी ६ जनाले 'बी' भनिरहेका थिए। उनले के गरे होलान्? के उनले आफ्नो आँखालाई विश्वास गरे कि भीडको आवाजलाई?
सन् १९५१ मा सामाजिक मनोवैज्ञानिक सोलोमन एशले गरेको यो प्रसिद्ध 'एश कन्फर्मिटी प्रयोग' (Asch Conformity Experiment) मा अचम्मको नतिजा आयो। करिब ७५ प्रतिशत सहभागीहरूले जीवनमा कम्तीमा एक पटक आफ्नो आँखाको स्पष्ट देखाइलाई लत्याएर समूहको गलत उत्तरलाई स्वीकार गरे। समग्रमा, कुल उत्तरहरूको एक-तिहाइ (३२ प्रतिशत) पटक मानिसहरू भीडको गलत निर्णयसँग सहमत भए।
'सोसियल कन्फर्मिटी' नछाड्ने चाहना
आफ्नो व्यक्तिगत विश्वास, दृष्टिकोण वा व्यवहारलाई सामाजिक समूहको मापदण्ड वा बहुमतको चाहनासँग मिलाउनका लागि परिवर्तन गर्ने मानवीय प्रवृत्ति नै 'सोसियल कन्फर्मिटी' (सामाजिक अनुरूपता) हो। सरल भाषामा भन्दा, यो 'मलाई जे लागे पनि अरू जे भन्छन्, त्यही ठिक' भन्ने वा भीडमा एक्लो परिने डरले आफ्ना कुरा दबाउने मानसिकता हो।
मनोविज्ञानले यसका पछाडि मुख्य दुईवटा कारण औंल्याउँछ।
- इन्फर्मेसनल इन्फ्लुएन्स : जब हामीलाई कुनै कुरामा अलमल हुन्छ, तब हामी सोच्छौँ - 'यति धेरै मानिसले भनेका छन् भने पक्कै उनीहरू नै सही होलान्, मै गलत छु कि !'
- नर्मेटिभ इन्फ्लुएन्स : यसमा व्यक्तिलाई सत्य-असत्य थाहा हुन्छ, तर ऊ समूहबाट अपहेलित हुन, हाँसोको पात्र बन्न वा 'मूर्ख' ठहरिन चाहँदैन। ऊ समूहमा अटाउन (To fit in) का लागि मात्र गलत कुरामा पनि टाउको हल्लाइदिन्छ। एशको प्रयोगमा धेरैजसो मानिस यही नर्मेटिभ इन्फ्लुएन्सको सिकार भएका थिए।
सोलोमन एशको यो ऐतिहासिक प्रयोगका बारेमा संसारभरका सामाजिक मनोविज्ञान (Social Psychology) का पाठ्यपुस्तकहरू, विशेषगरी 'Human Relations', 'Group Dynamics' र 'Organizational Behavior' सम्बन्धी विधामा अनिवार्य रूपमा पढ्न पाइन्छ। उनको यो शोध 'Journal of Marketing Research' देखि लिएर कग्निटिभ साइकोलोजीका अनगिन्ती जर्नल र पुस्तकहरूमा मानव स्वभावको एउटा बलियो दस्ताबेजका रूपमा सुरक्षित छ।
के यो प्रवृत्ति सधैं खराब मात्र हो ?
यो प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो। भीडको पछि लाग्नुलाई हामी अक्सर 'भेडा प्रवृत्तिको' संज्ञा दिन्छौँ र यसलाई नकारात्मक रूपमा हेर्छौँ। तर गहिरिएर हेर्ने हो भने, 'सामाजिक अनुरूपता' सधैं खराब वा घातक मात्र हुँदैन।
वास्तवमा, समाज सञ्चालनका लागि यो एउटा महत्त्वपूर्ण खम्बा पनि हो। हामी ट्राफिक नियम पालना गर्छौँ, लाइनमा बस्छौँ, सामाजिक समारोहमा शिष्ट व्यवहार गर्छौँ, किनकि समाजले त्यही अपेक्षा गर्छ र हामी समूहको नियममा बाँधिन्छौँ। यदि समाजमा कसैले पनि 'कन्फर्मिटी' नदेखाउने हो भने अराजकता फैलिन्छ। यो एक प्रकारको सामाजिक सामाजिकीकरण (Social Glue) हो, जसले मानिसहरूलाई मिलेर बस्न मद्दत गर्छ।
तर, समस्या तब सुरु हुन्छ जब यो प्रवृत्तिले हाम्रो विवेक, सिर्जनशीलता र सत्यलाई नै निलिदिन्छ। कार्यालयको बैठकमा हाकिमको गलत योजनामा सबैले 'हो मा हो' मिलाउँदा संस्था डुब्न सक्छ। राजनीतिमा एउटा गलत भाष्यको पछि पूरै समाज कुद्न सक्छ। सेयर बजारमा हल्लाकै भरमा मानिसहरू विवेक गुमाएर कुद्छन्। त्यसैले, यो प्रवृत्ति कतिबेला आवश्यक छ र कतिबेला आत्मघाती, यसको सीमारेखा बुझ्न मनोविज्ञानको यो व्याख्या निकै जरुरी छ।
मानसिकता सच्याउनु आवश्यक छ ?
पक्कै पनि, जहाँ अन्धभक्तता र संकीर्णताले जन्म लिन्छ, त्यहाँ यसलाई सच्याउनु र सजग हुनु अनिवार्य छ। इतिहास साक्षी छ, नाजी जर्मनीमा सामान्य नागरिकहरूले कसरी सामूहिक रूपमा क्रुरतालाई स्वीकार गरे, त्यो सामाजिक दबाबकै एउटा भयानक रूप थियो। आजको डिजिटल युगमा त झन् 'फेक न्युज', ट्रोलिङ र सामाजिक सञ्जालको 'लाइक-कमेन्ट' को भीडले हाम्रो सोच्ने क्षमतालाई नै नियन्त्रण गरिरहेको छ।
यदि हामी भीडको हिस्सा मात्र नभएर एउटा सचेत व्यक्ति बन्न चाहन्छौँ भने यसलाई सच्याउने केही उपायहरू अपनाउन सक्छौँ।
विमति राख्ने साहस (The Power of an Ally) : सोलोमन एशले आफ्नो प्रयोगकै अर्को चरणमा एउटा रोचक परिवर्तन गरेका थिए। जब उनले कोठामा ती सहभागीको समर्थन गर्ने वा कम्तीमा भीडभन्दा फरक (अर्को गलत नै भए पनि) उत्तर दिने अर्को एकजना मात्र व्यक्ति थपिदिए, तब ती मुख्य सहभागीले समूहको पछि लाग्न छोडे र आफ्नो सही उत्तर दिए। अर्थात्, भीडको विरुद्धमा उभिन केवल एकजनाको साथ भए पनि पुग्छ। तपाईँ त्यो 'एकजना' बन्ने साहस राख्नुहोस्। तपाईंको सानो असहमतिले समाज वा कार्यालयमा गुम्सिएर रहेका अन्य अनेकौँ फरक र रचनात्मक आवाजहरूलाई बाहिर आउने बाटो खोल्छ। भीडको अन्धो बहावमा समाहित हुन सजिलो भए पनि, सत्य र न्यायको पक्षमा एक्लै भए पनि उभिनु नै वास्तविक नेतृत्व हो। जब तपाईं दृढताका साथ आफ्नो विमति राख्नुहुन्छ, तब यसले अरूलाई पनि विवेक प्रयोग गर्ने र प्रणालीका गल्तीहरू औंल्याउने उत्प्रेरणा दिन्छ। त्यसैले, परिवर्तनको संवाहक बन्न र सामूहिक भ्रम तोड्न त्यो एकजना बलियो सहयोगी बन्ने साहस राख्नु आवश्यक छ।
प्रश्न गर्ने बानी (Critical Thinking) : 'सबैले भनेका छन् त ठिकै होला' भन्नुको सट्टा 'यसको पछाडिको तथ्य वा प्रमाण के हो?' भनेर सोध्ने अभ्यास गर्नुपर्छ। यसले स्थापित मान्यताहरूलाई आँखै चिम्लेर स्वीकार गर्नुको सट्टा तार्किक कसीमा जाँच्न सघाउँछ। जब हामी प्रमाण खोज्न थाल्छौँ, तब सूचनाको सत्यता र भ्रमबीचको भिन्नता प्रस्ट हुन्छ। यो अभ्यासले बौद्धिक परनिर्भरतालाई तोड्दै मानिसलाई पूर्वाग्रहमुक्त भएर सोच्न, तथ्यमा आधारित निष्कर्षमा पुग्न र समाजमा सचेत एवं विवेकशील नागरिकको पहिचान बनाउन मद्दत गर्दछ।
निर्णय प्रक्रियामा विविधता : कार्यालय वा संस्थामा कुनै निर्णय गर्दा सबैलाई सुरुमै खुला रूपमा बोल्न दिने वा 'डेभिल्स एड्भोकेट' (जानीजानी योजनाको कमजोरी औंल्याउने भूमिका) नियुक्त गर्ने गर्नाले सामूहिक अन्धता (Groupthink) बाट बच्न सकिन्छ। यसले छलफलमा फरक दृष्टिकोण र फरक पृष्ठभूमि भएका व्यक्तिहरूको विचारलाई समेट्ने अवसर दिन्छ। जब संस्थामा सबैका कुरालाई समान महत्त्वका साथ सुनिन्छ, तब निर्णय प्रक्रियामा रहेका लुकेका जोखिम र त्रुटीहरू समयमै पहिचान गर्न सकिन्छ। विविधतायुक्त टोलीले गर्ने निर्णयहरू बढी व्यावहारिक, सन्तुलित र प्रभावकारी हुन्छन्। फलस्वरूप, यसले एकपक्षीय निर्णयका कारण हुन सक्ने सम्भावित संस्थागत क्षतिबाट जोगाउँछ र नवीन तथा रचनात्मक समाधानहरू निकाल्न मद्दत गर्दछ।
***
सोलोमन एशको प्रयोगपछि 'सामाजिक अनुरूपता' र भीडको मानसिकता (Group Behavior) लाई प्रष्ट पार्न अन्य थुप्रै मनोवैज्ञानिकहरूले बलिया सिद्धान्त र व्याख्याहरू अघि सारेका छन्। तीमध्ये हर्बर्ट केलम्यानको तीन-चरणीय अनुरूपता सिद्धान्त र सर्ज मोस्कोभिचीको अल्पसङ्ख्यक प्रभाव सिद्धान्त प्रमुख छन्।
हर्बर्ट केलम्यानले तीन-चरणीय अनुरूपता सिद्धान्त सन् १९५८ मा ल्याएका हुन्। उनले यो व्याख्या आफ्नो प्रसिद्ध शोधपत्र 'Compliance, Identification, and Internalization : Three Processes of Attitude Change' मा प्रकाशित गरेका थिए, जुन पछि Journal of Conflict Resolution मा छापियो। केलम्यानले मानिसहरू भीड वा समूहसँग किन र कुन हदसम्म सहमत हुन्छन् भन्ने कुरालाई तीनवटा फरक स्तरमा वर्गीकरण गरेर व्याख्या गरेका छन्।
- आज्ञाकारिता/अनुपालन (Compliance) : यसमा व्यक्तिले मनैदेखि कुरा स्वीकार गरेको हुँदैन। ऊ केवल पुरस्कार पाउन वा सजाय/समाजिक बहिष्कारबाट बच्नका लागि मात्र बाहिरी रूपमा समूहको कुरामा 'हो' मिलाउँछ (जस्तै: एशको प्रयोगका सहभागीहरू)। यस्तो अवस्थामा मानिसको आन्तरिक विश्वास र बाह्य व्यवहारबीच ठूलो विरोधाभास हुन्छ। दबाब वा प्रलोभन हटेपछि व्यक्तिको वास्तविक विमति तुरुन्तै सतहमा आउँछ। यसले क्षणिक रूपमा समूहमा शान्ति वा अनुशासन कायम राखेको जस्तो देखिए पनि, दीर्घकालीन रूपमा भने यसले मानिसको सिर्जनशीलता र मौलिक सोचलाई कुण्ठित पार्छ, जसका कारण संस्था वा समाजभित्र बौद्धिक विकास अवरुद्ध हुन पुग्छ।
- तादात्म्यता (Identification) : यसमा व्यक्ति आफूलाई मन पर्ने वा सम्मान गर्ने कुनै समूह वा सेलिब्रेटी जस्तै देखिन र उनीहरूको हिस्सा बन्नका लागि उनीहरूको व्यवहार र विचार अपनाउँछ। यसमा व्यक्तिको मुख्य उद्देश्य सत्यको खोजी गर्नुभन्दा पनि सम्बन्धित समूहसँग आफ्नो पहिचान जोड्नु र स्वीकार्यता पाउनु हुन्छ। ऊ आफूलाई आदर्श मानिएको व्यक्तित्व वा समुदायको ढाँचामा ढाल्न पाउँदा गर्व महसुस गर्छ। यद्यपि, यो बुझाइ धेरै हदसम्म भावनात्मक हुने भएकाले, यसले मानिसको आफ्नै मौलिक पहिचान, स्वतन्त्र विचार र वस्तुनिष्ठ रूपमा सही-गलत छुट्याउन सक्ने क्षमतालाई छायामा पारिदिन सक्छ।
- आन्तरिकीकरण (Internalization) : यो अनुरूपताको सबैभन्दा गहिरो रूप हो। यसमा व्यक्तिले समूहको विचार वा नियमलाई वास्तवमै सही ठानेर आफ्नो जीवनकै मूल्य-मान्यता (Core Value) बनाउँछ। यो परिवर्तन दिगो र स्थायी हुन्छ। यस्तो अवस्थामा व्यक्तिलाई सही मार्गमा रहन कुनै बाह्य दबाब, पुरस्कार वा निगरानीको आवश्यकता पर्दैन। यो विचार उसको आत्मसात्कृत चेतनाको अभिन्न हिस्सा बनिसकेको हुन्छ। समूह वा संस्थाको अनुपस्थितिमा पनि उसको व्यवहार र निर्णय परिमार्जित हुँदैनन्। त्यसैले, यो अनुरूपताले मानिसको चरित्र र जीवनशैलीमै स्थायी रूपान्तरण ल्याई समाजमा एउटा दृढ र निष्ठावान व्यक्तित्व निर्माण गर्न मद्दत गर्दछ।
- एकनास (Consistent): लगातार आफ्नो कुरामा अडिग रहन्छ,
- दृढ (Committed): दबाबका बाबजुद पछि हट्दैन, र
- लचिलो (Flexible): उग्र नभई तार्किक रूपमा प्रस्तुत हुन्छ भने,
त्यसले बिस्तारै बहुमतका मानिसहरूलाई आफ्नै विचारमाथि शंका गर्न र पुनर्विचार गर्न बाध्य पार्छ। इतिहासमा भएका ठूला सामाजिक परिवर्तन, क्रान्ति वा वैज्ञानिक आविष्कारहरू (जस्तै: ग्यालिलियोको विचार वा नागरिक अधिकार आन्दोलन) यही 'अल्पसङ्ख्यक प्रभाव' का कारण सम्भव भएका हुन्।
***
सामाजिक सञ्जालमा एश इफेक्ट
डिजिटल युगमा फेसबुक, एक्स (ट्विटर) जस्ता सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदम र भाइरल ट्रेन्डले मानिसमा भीडकै पछि लाग्नुपर्ने रहेछ भन्ने कसरी पारेको छ भन्ने चक्र रोचक छ। सोलोमन एशको त्यो १९५१ को भौतिक कोठा अहिलेका लागि अब हाम्रो मोबाइल स्क्रिनमा सरेको छ। फेसबुक, इन्स्टाग्राम, टिकटक वा एक्स जस्ता सामाजिक सञ्जालहरू आजका आधुनिक 'एश कन्फर्मिटी कोठाहरू' हुन्, जहाँ बहुमतको दबाब झन् अदृश्य र शक्तिशाली रूपमा उपस्थित हुन्छ।
एल्गोरिदम र भाइरल ट्रेन्डले डिजिटल माध्यममा सामाजिक अनुरूपता (Social Conformity) लाई निम्न तरिकाले तीव्र रूपमा बढाइरहेका छन् -
इको चेम्बर र इन्फर्मेसनल कन्फर्मिटी
सञ्जालका एल्गोरिदमहरूको एउटै मुख्य उद्देश्य हुन्छ - तपाईँलाई स्क्रिनमा अल्झाइराख्नु। यसका लागि उनीहरूले रुचि, लाइक र सेयरको अध्ययन गरेर तपाईँकै विचारसँग मिल्दाजुल्दा सामग्री मात्र लगातार देखाउँछन्। जसको असरस्वरुप जब प्रयोगकर्ताले आफ्नो फिडमा एउटै कुरा मात्र पटक-पटक देख्छ, उसलाई लाग्छ - 'संसारकै सत्य यही हो, सबैले यही सोचिरहेका छन्।' यसले गर्दा मानिस अलमलमा परेका बेला भीडको विचारलाई नै अकाट्य सत्य मान्न पुग्छ (Informational Influence)।
भाइरल ट्रेन्ड र 'अटाउने' चाहना (Normative Influence)
डिजिटल प्लेटफर्ममा कुनै पनि ट्रेन्ड वा ह्यासट्याग (#) सेकेन्डभरमा भाइरल हुन्छ। कुनै विशेष मुद्दा, फेसन वा च्यालेन्जमा लाखौँ मानिस जोडिएको देख्दा व्यक्तिमा FOMO (Fear of Missing Out) अर्थात् 'म मात्र छुट्ने हुँ कि' भन्ने डर पैदा हुन्छ। समूहबाट बहिष्कृत नहुन र 'म पनि आधुनिक र सचेत छु' भनी देखाउनका लागि मानिसहरू मनैदेखि सहमत नभए पनि वा बुझ्दै नबुझीकन सोही भाइरल ट्रेन्डको समर्थनमा पोस्ट वा रिपोस्ट गर्न थाल्छन्।
'लाइक' र 'कमेन्ट' को नक्कली पुरस्कार (Dopamine Rewards)
एल्गोरिदमले त्यस्ता सामग्रीलाई बढी प्रवर्द्धन गर्छन् जसमा बढी इन्गेजमेन्ट (लाइक, कमेन्ट, सेयर) हुन्छ। जब कुनै व्यक्तिले भीडको भन्दा फरक वा अकाट्य तर अप्रिय सत्य पोस्ट गर्छ, एल्गोरिदमले त्यसलाई कम देखाउँछ वा भीडले त्यसलाई आलोचना गर्छ।
यसको विपरीत, भीडकै लयमा 'हो मा हो' मिलाउँदा धेरै लाइक र सकारात्मक कमेन्ट पाइन्छ, जसले मस्तिष्कमा 'डोपामाइन' हर्मोन पैदा गर्छ। यो डिजिटल पुरस्कार पाउनका लागि मानिसहरू जानीजानी आफ्नो मौलिक विचार त्यागेर समूहकै भाषा बोल्न थाल्छन्।
मौनताको चक्र र अनलाइन ट्रोलिङ
सञ्जालमा अल्पमत वा भिन्न विचार राख्ने बित्तिकै संगठित रूपमा 'साइबर बुलिङ' वा ट्रोलिङ (Trolling) को सिकार हुनुपर्ने डर हुन्छ। आजको भाषामा यसलाई 'क्यान्सिल कल्चर' पनि भनिन्छ। जसको असरका रुपमा एशको प्रयोगमा गलत उत्तर दिन अस्वीकार गर्दा हाँसोको पात्र बनिने डर जस्तै, डिजिटल संसारमा सामाजिक बहिष्कारमा परिने डर निकै उच्च हुन्छ। त्यसैले, मानिसहरू विवादबाट बच्नका लागि कि त मौन बस्छन् कि त भीडकै स्वरमा स्वर मिलाउँछन्, जसले गर्दा सतही रूपमा एउटै मात्र भाष्य बलियो देखिन्छ।
निष्कर्षमा पहिलेको जमानामा भीडको दबाब महसुस गर्न मानिसहरूकै बीचमा भौतिक रूपमा उपस्थित हुनुपर्थ्यो। तर आज, खल्तीमा रहेको मोबाइल फोनका एल्गोरिदमले हामीलाई २४ सै घण्टा 'भीडभन्दा फरक नहोऊ' भनिरहेका हुन्छन्। यसले गर्दा मानिसको स्वतन्त्र रूपमा सोच्ने र विश्लेषण गर्ने क्षमता (Critical Thinking) बिस्तारै कमजोर बन्दै गएको छ।
***
सामूहिक सोचको अडचन
सोलोमन एशको प्रयोगले मानिसहरू भीडको दबाबमा परेर कसरी आफ्नै आँखाको सत्यलाई त्याग्छन् भन्ने देखाउँछ। जब यही 'सामाजिक अनुरूपता'को प्रवृत्ति कुनै संस्था वा समूहको निर्णय प्रक्रियामा हाबी हुन्छ, तब त्यसले 'ग्रुपथिंक' (Groupthink) को रूप लिन्छ। समूहमा विवाद नहोस् र आपसी सम्बन्ध सुमधुर रहोस् भन्नका लागि सदस्यहरूले आफ्ना फरक र रचनात्मक विचारलाई दबाउँछन्। परिणामस्वरुप, व्यक्तिगत तहको अन्धभक्तता सामूहिक तहमा संस्थाकै लागि आत्मघाती र गलत निर्णय बन्न पुग्छ।
ग्रुपथिंक (Groupthink) भनेको संस्था वा समूहभित्र देखिने यस्तो मनोवैज्ञानिक अवस्था हो, जहाँ समूहका सदस्यहरू आपसी विवाद वा असहमतिबाट बच्नका लागि आँखा चिम्लेर एउटै निर्णयमा सहमत हुन्छन्। यसमा समूहमा 'एकता' र 'सद्भाव' कायम राख्ने चाहना यति बलियो हुन्छ कि मानिसहरू आफ्ना जायज शंका, फरक विचार वा वैकल्पिक उपायहरूमाथि छलफल नै गर्न चाहँदैनन्।
यो अवधारणालाई सन् १९७२ मा सामाजिक मनोवैज्ञानिक इर्भिन जेनिस (Irving Janis) ले अघि सारेका हुन्। उनले ऐतिहासिक रूपमा भएका केही ठूला राजनीतिक र संस्थागत असफलताहरूको अध्ययन गरेर यो निष्कर्ष निकालेका थिए।
ग्रुपथिंकका मुख्य लक्षणहरूमा -
- हामी सधैं सही छौँ भन्ने भ्रम (Illusion of Infallibility) : समूहका सबै सदस्यलाई लाग्छ कि उनीहरूले गर्ने निर्णय कहिल्यै गलत हुन सक्दैन।
- सामूहिक तर्कसंगतिकरण (Collective Rationalization): बाहिरबाट आउने चेतावनी वा फरक तथ्यहरूलाई उनीहरूले बेवास्ता गर्छन् वा तर्क गरेर पन्छाउँछन्।
- स्व-सेन्सरसिप (Self-Censorship): यदि कसैलाई निर्णयप्रति शंका लागे पनि 'सबै सहमत छन्, मैले मात्र किन भाँजो हाल्ने' भनेर आफ्नै विचार दबाउँछ।
संस्थागत निर्णयमा यसले पार्ने असरहरू
जब कुनै संस्था ग्रुपथिंकको सिकार हुन्छ, तब त्यसको निर्णय प्रक्रिया ध्वस्त बन्छ। यसका केही घातक असरहरू यस प्रकार छन् -
विकल्पहरूको खोजी नहुनु : उपलब्ध सबैभन्दा पहिलो वा सजिलो योजनालाई नै उत्तम मानेर स्वीकार गरिन्छ, अन्य राम्रा विकल्पहरूमा ध्यान दिइँदैन। टोलीका सदस्यहरू नयाँ र फरक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्दा समूहको एकता बिग्रने डरले चुप बस्छन्। यसले गर्दा संस्थाले बजारमा उपलब्ध नवीन र बढी नाफामूलक अवसरहरू गुमाउन पुग्छ। अन्ततः, सृजनशीलता र प्रतिस्पर्धात्मक क्षमताको अभावमा संस्थाको विकास र गतिशीलता पूर्ण रूपमा अवरुद्ध हुन जान्छ।
जोखिमको गलत मूल्यांकन : योजनामा रहेका सम्भावित खतरा वा कमजोरीहरूलाई नजरअन्दाज गरिन्छ, जसले गर्दा पछि ठूलो आर्थिक वा प्रतिष्ठाको क्षति हुन सक्छ। समूहका सबै सदस्यमा 'हामीले सोचेको कुरा गलत हुन नै सक्दैन' भन्ने एउटा काल्पनिक आत्मविश्वास पैदा हुन्छ। यो आत्मकेन्द्रित सोचका कारण हुनसक्ने प्राविधिक वा बजार सम्बन्धी चुनौतीहरूको पूर्वतयारी गरिँदैन, जसले गर्दा भविष्यमा आइपर्ने साना समस्याले पनि संस्थालाई ठूलो संकटमा धकेल्न सक्छन्।
विज्ञताको उपेक्षा : समूहबाहिरका विज्ञ वा तथ्यहरूको सुझावलाई 'उनीहरूलाई के थाहा' भन्दै अस्वीकार गरिन्छ। संस्थाभित्रको सीमित घेराले आफ्ना कमजोरी औंल्याउने बाहिरी सल्लाह वा आलोचनालाई शत्रुतापूर्ण व्यवहारका रूपमा हेर्न थाल्छ। वस्तुनिष्ठ तथ्य र वैज्ञानिक तथ्यांकहरूलाई पन्छाएर केवल आत्मसन्तुष्टिका लागि गरिने यस्ता निर्णयहरूले संस्थालाई वास्तविकताभन्दा धेरै टाढा पुर्याउँछन्, जसको परिणाम स्वरूप व्यवस्थापन पूर्ण रूपमा असफल हुन पुग्छ।
ग्रुपथिंकबाट बच्न अपनाउनुपर्ने रणनीतिहरू
संगठनात्मक मनोविज्ञान (Organizational Psychology) का अनुसार संस्थालाई यो मानसिक अन्धताबाट जोगाउन नेतृत्वले निम्न रणनीतिहरू लागू गर्नुपर्छ।
१. नेतृत्वको तटस्थता (Leader Neutrality) : कुनै पनि महत्त्वपूर्ण बैठक वा छलफलको सुरुमै हाकिम वा टोली नेताले आफ्नो धारणा वा निर्णय सुनाउनु हुँदैन। यदि नेताले सुरुमै "मलाई यो योजना मन परेको छ" भन्यो भने कर्मचारीहरूले उसको सातो जाला भनेर 'हो मा हो' मिलाउन थाल्छन्। त्यसैले, नेताले सुरुमा सबैको विचार सुन्ने र अन्त्यमा मात्र आफ्नो निर्णय दिने गर्नुपर्छ।
२. 'डेभिल्स एड्भोकेट'को नियुक्ति : प्रत्येक महत्त्वपूर्ण बैठकमा एक वा दुईजना सदस्यलाई जानीजानी 'खोट देखाउने' वा 'विरोधी' को भूमिका (Devil's Advocate) सुम्पिनुपर्छ। उनीहरूको काम नै प्रस्ताव गरिएको योजनाको कडा आलोचना गर्नु, सम्भावित खतरा औंल्याउनु र प्रश्न उठाउनु हुनेछ। यसले गर्दा टोलीले योजनाको सबल र दुर्बल दुवै पक्षलाई गम्भीरतापूर्वक हेर्न पाउँछ।
३. स्वतन्त्र उप-समूहहरूको गठन : कुनै ठूलो निर्णय गर्नुअघि पूरै टोलीलाई दुई वा तीनवटा साना र स्वतन्त्र उप-समूहहरूमा विभाजन गर्न सकिन्छ। ती समूहहरूले छुट्टाछुट्टै बसेर सोही विषयमा गृहकार्य गर्छन् र पछि संयुक्त बैठकमा आफ्ना निष्कर्षहरू प्रस्तुत गर्छन्। यसले गर्दा एउटै विचारको हावी हुने सम्भावना कम हुन्छ।
४. दोस्रो मौका बैठक : कुनै पनि ठूलो निर्णयमा सहमति जुटिसकेपछि, त्यसलाई तुरुन्तै लागू गर्नुको सट्टा केही दिनको समय दिएर 'दोस्रो मौका बैठक' राख्नुपर्छ। यस बैठकको उद्देश्य "हामीले निर्णय त गर्यौँ, तर यसमा अझै केही त्रुटि बाँकी छ कि? फेरि एकपल्ट सोचौँ" भन्ने हुन्छ। यसले मानिसहरूलाई शंका व्यक्त गर्ने अन्तिम अवसर दिन्छ।
५. गुमनाम सुझाव पेटिका (Anonymous Feedback) : बैठकहरूमा कतिपय कर्मचारी पद वा सम्बन्ध बिग्रिने डरले खुलेर बोल्न सक्दैनन्। त्यसैले, महत्त्वपूर्ण निर्णयहरूमा डिजिटल माध्यम वा कागजी रूपमा गुमनाम सुझाव वा असहमति दर्ता गर्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ।
निष्कर्षमा एउटा सफल संस्थाका लागि सबै कर्मचारीले एउटै स्वरमा 'सर, हजुरको कुरा एकदम सही हो' भन्नु सुखद संकेत होइन। रचनात्मक असहमति र स्वस्थ बहस नै ग्रुपथिंकको अचुक ओखती हो।
***
प्रश्न गर्न जरुरी छ
प्रश्न गर्नु भनेको केवल सूचना माग्नु मात्र होइन, यो भीडको अन्धो सन्तुलनलाई तोड्ने र सत्यको नजिक पुग्ने सबैभन्दा शक्तिशाली मानवीय औजार हो। मनोविज्ञान, समाज र इतिहासको नजरबाट हेर्दा प्रश्न गर्न निम्न कारणले जरुरी छ -
- मानसिक बन्धक हुनबाट बच्न : सोलोमन एशको प्रयोग र ग्रुपथिंकको सिद्धान्तले देखाए जस्तै, जब हामी प्रश्न गर्दैनौँ, तब हामी सजिलै भीड र प्रणालीको बन्धक बन्छौँ। प्रश्नले हामीलाई 'सबैले जे गरे, त्यो सही नै होला' भन्ने भ्रमबाट ब्युँझाउँछ र आफ्नो विवेक प्रयोग गर्न सघाउँछ।
- भ्रम र अन्धविश्वास चिर्न : समाजमा युगौँदेखि चलिआएका कतिपय गलत परम्परा, रुढीवादी चिन्तन र भ्रमहरू तब मात्र बदलिए, जब कसैले "यो किन गर्ने?" भनेर प्रश्न उठायो। विज्ञान र चेतनाको विकास प्रश्नकै जगमा उभिएको छ।
- सही र परिपक्व निर्णय लिन : कार्यक्षेत्र वा व्यक्तिगत जीवनमा लिइने निर्णयहरूमा जब प्रश्न गरिन्छ (जस्तै डेभिल्स एड्भोकेटको भूमिका), तब योजनाका लुकेका कमजोरी र खतराहरू उजागर हुन्छन्। यसले सम्भावित ठूला गल्ती र दुर्घटनाबाट बचाउँछ।
- सिक्ने र नवीनताको ढोका खोल्न : प्रश्नले जिज्ञासा जगाउँछ र जिज्ञासाले नयाँ खोजतर्फ डोर्याउँछ। नयाँ प्रविधि, विचार वा सिर्जनाको सुरुवात सधैं एउटा प्रश्नबाटै हुन्छ।
केवल प्रश्नका लागि नहोस् प्रश्न
प्रश्न गर्नु आफैंमा एउटा शक्तिशाली र चेतनामूलक कार्य भए तापनि यसको प्रयोगमा संयमता र परिपक्वता आवश्यक हुन्छ। हरेक प्रश्न सोध्नुअघि प्रश्नकर्ताले 'मैले यो प्रश्न किन गर्दैछु?' भन्ने कुराको गहिरो आत्मसमीक्षा गर्नुपर्छ। प्रश्नको पछाडि लुकेको वास्तविक नियत वा गुह्य कुरा के हो भन्नेमा स्वयं स्पष्ट हुन जरुरी छ।
केबल अरूलाई होच्याउन, अल्मल्याउन वा आफ्नो उपस्थिति देखाउनका लागि मात्रै गरिने प्रश्नले संवादलाई रचनात्मक बनाउँदैन। उठाइएको प्रश्नको पछाडि जायज तर्क, तथ्य र न्यायसंगत कारण छ कि छैन भन्ने कुरामा विशेष होस पुर्याउनुपर्छ। विनाकुनै अध्ययन वा गम्भीरता, हचुवाका भरमा गरिने सतही प्रश्नले विषयको गम्भीरतालाई मात्र घटाउँदैन, बरु प्रश्नकर्ता स्वयंलाई समाजमा हलुका र अपरिपक्व साबित गरिदिन्छ। त्यसैले, प्रश्नको गरिमा जोगाउन यो सधैं अर्थपूर्ण र विवेकपूर्ण हुनुपर्छ।
त्यसैले, भीडको पछि लागेर टाउको हल्लाउनु भन्दा सही समयमा सही र अर्थपूर्ण प्रश्न गर्नु नै एक सचेत र स्वतन्त्र नागरिक हुनुको प्रमाण हो। एशको प्रयोगले हामीलाई एउटा ऐना देखाएको छ। यसले भन्छ - हामी जतिसुकै आधुनिक वा शिक्षित भयौँ भने पनि, हामीभित्र कतै न कतै भीडबाट अलग्गिने एउटा गहिरो डर लुकेको हुन्छ। तर सम्झनुहोस्, रेखाहरूको लम्बाइ उस्तै रहन्छ, चाहे भीडले त्यसलाई जतिसुकै ठूलो वा सानो भनोस्। भीड जतिसुकै ठूलो र ठूलो स्वरमा चिच्याए पनि असत्य कहिल्यै सत्य बन्न सक्दैन। आफ्नो आँखा र आफ्नो विवेकलाई भीडको बन्धक बन्न नदिनु नै एशको प्रयोगबाट हामीले सिक्नुपर्ने सबैभन्दा ठूलो पाठ हो।
