कोठामा एक्लै हुँदा पनि कसैले नाम बोलाएजस्तो लाग्ने, अरूले नदेख्ने अनौठो आकृति वा छाया देखिने वा विनाकारण शरीरमा किरा घस्रेजस्तो महसुस गर्दै हुनुहुन्छ ? यस्ता अनुभव बारम्बार भइरहेमा यो सामान्य भ्रम नभई मतिभ्रम (Hallucination) को अवस्था हुन सक्छ।
कुनै बाह्य भौतिक stimulus वा आधारविना नै मस्तिष्कले उत्पन्न गराउने यो यस्तो अनुभूति हो, जुन अनुभव गरिरहेको व्यक्तिका लागि १०० प्रतिशत वास्तविक महसुस हुन्छ। यो केवल दृष्टि (नदेखेको कुरा देख्नु) मा मात्र सीमित हुँदैन, सुन्ने (Audio), सुँघ्ने (Olfactory), स्वाद लिने (Gustatory) र स्पर्श गर्ने (Tactile) गरी हाम्रा पाँचै ज्ञानेन्द्रियमा मतिभ्रम हुन सक्छ।
सुनसान कोठाको त्यो नसुनिने स्वर
४५ वर्षका रामबहादुर काठमाडौंको एक पत्रिकामा रातिको सिफ्टमा काम गर्थे। हप्तामा ५०-६० घण्टाको निरन्तर खटाइ, चुरोटको अत्यधिक लत र अनिद्रा उनका नजिकका साथी बनेका थिए।
एक रात, २ बजेतिर आफ्नो डेस्कमा समाचार सम्पादन गर्दै गर्दा उनले स्पष्टसँग आफ्नो नाम बोलाएको सुने - 'रामबहादुर... यहाँ हेर।'
उनले वरिपरि हेरे, तर कार्यकक्ष सुनसान थियो। सबै सहकर्मीहरू घर फर्किसकेका थिए। उनले मनको भ्रम ठाने। तर, भोलिपल्टदेखि त्यो स्वर निरन्तर आउन थाल्यो। कसैले कानै निर आएर कानेखुसी गरेझैँ फुसफुसाउँथ्यो - 'तिमीलाई कसैले पछ्याइरहेछ, सतर्क रहनु।'
उनले कोठाका भित्ता, ढोका पछाडि र झ्यालमा मान्छे खोज्न थाले। उनलाई लाग्थ्यो, कोही मान्छे उनीभन्दा केही इन्च मात्र टाढा उभिएर बोलिरहेछ। तर त्यहाँ कोही थिएन। यो श्रवण मतिभ्रम (Auditory Hallucination) को एक गम्भीर उदाहरण थियो, जुन अत्यधिक मानसिक तनाव र अनिद्राका कारण उनको मस्तिष्कमा सिर्जना भएको थियो।
मध्यरातको अनौठो आगन्तुक
६८ वर्षीया सुशीला देवी आफ्नै धुनमा बाँचिरहेकी थिइन्। उमेरसँगै उनलाई पार्किन्सन्स रोगको सुरुआती लक्षण देखिएको थियो र उनी विगत केही महिनादेखि नियमित औषधि सेवन गरिरहेकी थिइन्।
एक साँझ, बत्ती बाल्नुअघि उनले आफ्नो बैठक कोठाको सोफामा एकजना अपरिचित वृद्ध बसिरहेको देखिन्। उनी सेतो लुगामा थिए र शान्त भएर सुशीला देवीलाई हेरिरहेका थिए। उनले सोधिन्, 'तपाईं को हो ?' तर ती वृद्धले कुनै उत्तर दिएनन्, केवल मुस्कुराइरहे।
उनी अत्तालिँदै भान्सामा गएर छोरालाई बोलाएर ल्याइन्। तर छोराले हेर्दा सोफा खाली थियो। सुशीला देवीले भने स्पष्ट रूपमा ती वृद्धको कपडाको रङ र अनुहारको चाउरीपनसमेत देखिरहेकी थिइन्। यो दृष्टि मतिभ्रम (Visual Hallucination) थियो, जुन उमेरजन्य स्नायुसम्बन्धी रोग र त्यसको औषधिको साइड-इफेक्टका कारण उत्पन्न भएको थियो।
मनोरोग कि केवल रोगको लक्षण ?
सामान्य भाषामा भन्नुपर्दा, मतिभ्रम आफैंमा कुनै छुट्टै मनोरोग होइन, यो एक जटिल लक्षण हो। जसरी शरीरमा भाइरस प्रवेश गर्दा ज्वरो आउनु एउटा लक्षण हो, त्यसरी नै मस्तिष्कको सूचना प्रशोधन गर्ने प्रणालीमा गडबडी हुँदा मतिभ्रम देखिन्छ। यो विभिन्न मानसिक र शारीरिक अवस्थामा देखा पर्न सक्छ।
गम्भीर मनोरोगको चरण: सिजोफ्रेनिया, बाइपोलर डिसअर्डर वा गम्भीर डिप्रेसन। यी गम्भीर मनोरोगहरूमा मस्तिष्कको डोपामाइन र सेरोटोनिनजस्ता न्युरोट्रान्समिटरको असन्तुलनले गर्दा मानिसको सोचाइ र वास्तविकता बिचको सम्बन्ध टुट्छ। सिजोफ्रेनियामा श्रवण मतिभ्रम र भ्रम (Delusions) मुख्य हुन्छन् भने बाइपोलर र साइकोटिक डिप्रेसनमा अत्यधिक निराशा वा उन्माद (Mania) सँगै वास्तविकताबाहिरका दृश्य वा आवाज महसुस हुन्छन्। सही औषधीय उपचार र मनोसामाजिक परामर्शले यी अवस्थालाई नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ।
स्नायुजन्य समस्या (Neurological Issues): डिमेन्सिया (Dementia), पार्किन्सन्स, अल्जाइमर्स वा ब्रेन ट्युमर। स्नायुजन्य समस्याहरूमा मस्तिष्कका तन्तु वा नसाहरू क्षतिग्रस्त हुँदा सूचना सम्प्रेषण प्रणाली अवरुद्ध हुन्छ। डिमेन्सिया र अल्जाइमर्समा स्मृति तथा सोच्ने क्षमता घट्दा मस्तिष्कले भ्रमित सन्देश सिर्जना गर्छ। पार्किन्सन्सका औषधि वा ब्रेन ट्युमरले मस्तिष्कको दृश्य र श्रवण केन्द्रमा दबाब दिँदा बिरामीले नभएका दृश्य देख्ने वा आवाज सुन्ने जस्ता मतिभ्रम भोग्न पुग्छन्।
शारीरिक र वातावरणीय कारक: अत्यधिक ज्वरो (Delirium), छारेरोग (Epilepsy), अत्यधिक अनिद्रा, कडा लागूपदार्थ वा रक्सीको लत/छोड्दा हुने रियाक्सन (Withdrawal Effects)। शारीरिक र वातावरणीय प्रतिकूलताले मस्तिष्कको रासायनिक वातावरण र विद्युतीय तरंगलाई क्षणिक रूपमा अस्तव्यस्त बनाउँछन्। अत्यधिक ज्वरो वा इन्फेक्सनले मस्तिष्कमा सुजन ल्याई डेलिरियम गराउँछ भने लागूपदार्थ वा रक्सी छोड्दा मस्तिष्क उत्तेजित भई भयानक दृष्टि वा स्पर्श मतिभ्रम हुन्छ। त्यस्तै, अनिद्रा र छारेरोगको आक्रमणले स्नायुको सन्तुलन बिर्गार्दा मस्तिष्कले नभएका कुराहरू महसुस गराउँछ।
मनोवैज्ञानिकका व्याख्या र ऐतिहासिक सन्दर्भ
वैज्ञानिक इतिहासमा मतिभ्रमलाई कसरी हेरियो र व्याख्या गरियो भन्ने जान्नु निकै रोचक छ। जर्मन मनोचिकित्सक एमिल क्रेपेलिनले मतिभ्रमलाई गम्भीर मानसिक रोग (खास गरी सिजोफ्रेनिया, जसलाई उतिबेला Dementia Praecox भनिन्थ्यो) को प्राथमिक र मुख्य लक्षणका रूपमा वर्गीकरण गरे। उनले मतिभ्रम र भ्रम (Illusion) बीचको भिन्नता स्पष्ट पारेका थिए।
उक्त व्याख्या सन् १८९६ मा प्रकाशित उनको प्रसिद्ध पुस्तक Psychiatrie: Ein Lehrbuch für Studirende und Aerzte (छैटौँ संस्करण) मा छ। उनको यो कार्य आधुनिक मनोरोग विज्ञान (Psychiatry) को आधारस्तम्भ हो। Mental Health Literacy र Psychiatry का क्लासिक पुस्तकहरू जस्तै Kraepelinian Dichotomy सम्बन्धी अनुसन्धान पत्र वा Dementia Praecox and Paraphrenia (Transl. 1919) मा यो अहिले पनि अध्ययन गर्न सकिन्छ।
क्रेपेलिनका अनुसार मतिभ्रम कुनै बाह्य वस्तुको गलत बुझाइ (Illusion) नभई पूर्ण रूपमा आन्तरिक मानसिक प्रक्रियाको परिणाम हो। उनले बिरामीले सुन्ने अमानवीय वा धम्कीपूर्ण स्वरहरू उनीहरूको आन्तरिक विचार प्रणाली बिग्रिएको संकेत भएको बताएका थिए। उनका अनुसार यस्ता मतिभ्रमहरूले बिरामीको चेतनालाई वास्तविकताबाट टाढा लग्दै मानसिक अवस्था तीव्र रूपमा बिगार्न निर्णायक भूमिका खेल्छन्।
जर्मन अस्तित्ववादी दार्शनिक तथा मनोचिकित्सक कार्ल जसपर्सले मतिभ्रमको 'अनुभूतिगत सत्यता' माथि व्याख्या गरे। उनका अनुसार मतिभ्रम कुनै कल्पना वा दिवास्वप्न होइन; यो व्यक्तिलाई बाह्य संसारका वास्तविक वस्तुजत्तिकै स्पष्ट र वस्तुगत (Objective) महसुस हुन्छ।
उनका व्याख्या सन् १९१३ मा प्रकाशित 'General Psychopathology' (Allgemeine Psychopathologie)मा छ। General Psychopathology (John Wiley & Sons द्वारा अनुवादित र पुनर्मुद्रित) पुस्तकमा आज पनि जसपर्सको यो सिद्धान्त विस्तृत रूपमा पढ्न पाइन्छ।
जसपर्सका अनुसार मतिभ्रममा अनुभव गरिने आवाज वा दृश्यहरू व्यक्तिको नियन्त्रणबाहिर हुन्छन् र तिनमा वास्तविक वस्तुजस्तै प्रत्यक्ष शारीरिक उपस्थिति (Leibhaftigkeit) हुन्छ। बिरामीले आफ्ना आँखा वा कानले देखे-सुनेजत्तिकै पक्का मान्ने भएकाले उनीहरूलाई यो केवल कल्पना हो भनेर सम्झाउन सकिँदैन। यसले गर्दा मतिभ्रमले व्यक्तिको समग्र आत्मपरक अनुभव (Subjective experience) र वास्तविकताप्रतिको दृष्टिकोणलाई नै पूर्ण रूपमा बदलिदिन्छ।
प्रसिद्ध न्युरोलोजिस्ट तथा लेखक ओलिभर स्याक्सले मतिभ्रम केवल पागलपन वा मनोरोगको उपज मात्र होइन, यो सामान्य मस्तिष्कले विशेष परिस्थितिमा (जस्तै: दृष्टि गुम्दा हुने Charles Bonnet Syndrome, वा कडा माइग्रेनमा) देखाउने न्युरोलोजिकल प्रतिक्रिया पनि हो भनी व्याख्या गरे।
उनले आफ्ना विविध अनुसन्धानात्मक लेखहरू र सन् २०१२ मा प्रकाशित विश्वप्रसिद्ध पुस्तक Hallucinations मा यसबारे चर्चा गरेका छन्। उनको पुस्तक Hallucinations (Knopf Publishing Group) मा यी सबै घटना र मनोवैज्ञानिक/न्युरोलोजिकल व्याख्या पढ्न सकिन्छ।
स्याक्सका अनुसार मतिभ्रम मस्तिष्कको सिर्जनात्मक क्षमता र अनुकूलन प्रयासको पाटो पनि हो। दृष्टि वा श्रवणशक्ति गुमाउँदा मस्तिष्कको सम्बन्धित भाग (Visual/Auditory Cortex) निष्क्रिय नभई आफ्नै संवेदनशीलता बढाएर भित्री चित्र वा आवाज सिर्जना गर्न थाल्छ। त्यसैले, हरेक मतिभ्रम मानसिक रोगको संकेत होइन; यो त बाह्य उद्दीपकको अभावमा मस्तिष्कले आफैँलाई सक्रिय राख्ने एक स्वाभाविक न्युरोलोजिकल संयन्त्र मात्र हो।
मतिभ्रमका प्रमुख चरणहरू
मतिभ्रम अचानक उत्कर्षमा पुग्दैन। मनोवैज्ञानिक रूपमा यसलाई सामान्यतया चार मुख्य चरणमा विभाजन गरेर हेरिन्छ:
१. सान्त्वनादायी चरण (Non-psychotic / Comforting)
- सुरुआती वा सान्त्वनादायी चरण (Comforting Stage)
यस चरणमा व्यक्तिले आफू तनावमा हुँदा वा एक्लोपनमा केही मन्द स्वर वा आकृति अनुभव गर्छ। व्यक्तिलाई यो आफ्नै मस्तिष्कको उपज हो कि भन्ने हल्का भान हुन्छ। स्वरहरू सकारात्मक वा सान्त्वना दिने खालका हुन सक्छन्।
यो प्रारम्भिक चरणमा मतिभ्रम प्रायः अस्पष्ट र क्षणिक हुन्छ, जसलाई व्यक्तिले आफ्नो कल्पनाशक्ति वा थकाइको परिणाम ठानेर बेवास्ता गर्न सक्छ। कतिपय अवस्थामा, यी स्वर वा आकृतिहरूले अप्ठ्यारो परिस्थितिमा उसलाई साथ दिएको वा हौसला बढाएको जस्तो भान हुन्छ, जसले गर्दा व्यक्तिले यसप्रति तुरुन्तै कुनै डर वा चिन्ता व्यक्त गर्दैन र यो समस्या बिस्तारै उसको दैनिक जीवनमा भुलिँदै जान्छ।
- निन्दात्मक वा डराउने चरण (Condemning Stage)
यो चरणमा आइपुग्दा मतिभ्रम अप्रिय बन्न थाल्छ। सुनिने स्वरहरूले व्यक्तिको आलोचना गर्ने, जिस्क्याउने वा नराम्रो भनिदिने गर्छन्। व्यक्तिले यसलाई रोक्न खोज्छ, तर असमर्थ हुन्छ। यसले गर्दा चिन्ता (Anxiety) र डर बढ्छ।
यस चरणमा मतिभ्रमको तीव्रता र बारम्बारता बढ्छ, जसले गर्दा व्यक्तिको मानसिक सन्तुलन बिग्रन थाल्छ। सुनिने स्वरहरूले व्यक्तिको आत्म-सम्मानमा चोट पुर्याउने, उनीहरूलाई असफल र बेकार महसुस गराउने गर्छन्। व्यक्तिले यसलाई रोक्न वा नियन्त्रण गर्न खोज्दा पनि असफल हुन्छ, जसले गर्दा उनीहरूमा हतासा र निराशाको भावना पैदा हुन्छ। कतिपय अवस्थामा, यी स्वरहरूले व्यक्तिलाई आफैँलाई वा अरूलाई हानि पुर्याउन उकास्न पनि सक्छन्, जसले गर्दा यो चरण अत्यन्तै खतरनाक हुन सक्छ।
- नियन्त्रण गुम्ने चरण (Uncontrolling Stage)
यहाँ पुगेपछि व्यक्तिले मतिभ्रममा आउने आदेश वा दृश्यलाई पूर्ण रूपमा पत्याउन थाल्छ। बाह्य आवाज वा दृश्य यति बलियो हुन्छ कि व्यक्तिले आफ्नो वास्तविक वातावरणसँगको सम्पर्क गुमाउँछ। उनीहरू ती आवाजसँग बहसमा उत्रिने वा प्रतिवाद गर्ने गर्छन्।
यो चरणमा आइपुग्दा मतिभ्रमले व्यक्तिको तर्क र विवेकलाई पूर्ण रूपमा ओझेलमा पारिदिन्छ। उनीहरूले देख्ने वा सुन्ने कुराहरू यति यथार्थपरक हुन्छन् कि, उनीहरूले आफ्ना परिवार वा चिकित्सकको कुरा भन्दा मतिभ्रमको आदेशलाई बढी विश्वास गर्छन्। यसले गर्दा उनीहरूको व्यवहार असामान्य र कहिलेकाहीँ खतरनाक पनि हुन सक्छ, किनकि उनीहरू पूर्ण रूपमा मतिभ्रमको नियन्त्रणमा आइसकेका हुन्छन्।
- पूर्ण हावी हुने चरण (Conquering Stage)
यो सबैभन्दा गम्भीर अवस्था हो। यहाँ मतिभ्रमले व्यक्तिको विचार, भावना र व्यवहारलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्छ। सुनिने स्वरहरूले अरूलाई वा आफूलाई हानि पुर्याउन आदेश दिन सक्छन् (Command Hallucinations)। व्यक्ति पूर्ण रूपमा साइकोसिसको सिकार बन्छ र तत्काल चिकित्सकीय हस्तक्षेपको आवश्यकता पर्छ।
यस चरणमा व्यक्ति र वास्तविक संसारबिचको सम्बन्ध पूर्ण रूपमा विच्छेद हुन्छ। उनीहरू आफ्नै आन्तरिक र काल्पनिक संसारमा हराउँछन्, जहाँ मतिभ्रम नै एकमात्र सत्य बन्न पुग्छ। मतिभ्रमबाट आउने आदेशहरू यति शक्तिशाली हुन्छन् कि व्यक्तिले नचाहेर पनि ती पालना गर्न बाध्य हुन्छ, जसले गर्दा गम्भीर हिंसा वा आत्म-हानिका घटनाहरू घट्न सक्छन्। यो अवस्थामा बिरामी आफैं अस्पताल जान वा मद्दत माग्न असमर्थ हुने हुनाले परिवार र समाजले तुरुन्तै हस्तक्षेप गरी अनिवार्य उपचारको व्यवस्था मिलाउनु अत्यन्तै जरुरी हुन्छ।
के यो कुनै खास उमेर समूहलाई मात्र हुन्छ?
मतिभ्रम कुनै खास उमेर समूहमा मात्र सीमित छैन। यो जुनसुकै उमेरका व्यक्तिलाई हुन सक्छ। तर, उमेर अनुसार यसको कारण र प्रकृति फरक हुन्छ।
बालबालिका र किशोरकिशोरी : उच्च ज्वरो आउँदा (Febrile seizures/delirium), बाल्यकालको गहिरो मानसिक आघात (Trauma), वा न्युरोडेभलपमेन्टल विकारहरूमा। बालबालिकामा शारीरिक र मानसिक विकास भइरहेको हुनाले यी कारकहरूले उनीहरूको स्नायु प्रणालीमा प्रत्यक्ष असर पार्छन्। यस्तो बेला उनीहरूले डराउने आकृति देख्ने वा काल्पनिक स्वरहरू सुन्ने सम्भावना उच्च रहन्छ।
युवावस्था र वयस्क (१८-३५ वर्ष) : सिजोफ्रेनिया, बाइपोलर डिसअर्डर, अत्यधिक मानसिक तनाव, लागूपदार्थ वा रक्सीको प्रयोग, र अनिद्राका कारण। यो उमेर समूहमा तीव्र सामाजिक, पेसागत तनाव र मस्तिष्कमा हुने रासायनिक परिवर्तनका कारण मानसिक स्वास्थ्य प्रभावित हुने जोखिम बढी हुन्छ। लागूपदार्थ वा अनिद्राले मस्तिष्कको न्युरोट्रान्समिटर सन्तुलन बिगारेर श्रवण वा दृष्टि मतिभ्रमको सम्भावनालाई झनै बढाउँछन्।
वृद्धावस्था (६० वर्षभन्दा माथि) : डिमेन्सिया, अल्जाइमर्स, पार्किन्सन्स, Charles Bonnet Syndrome (दृष्टि क्षमता कम हुँदा मस्तिष्कले आफैं चित्र बनाउने अवस्था), वा धेरै प्रकारका औषधिको प्रतिक्रिया (Polypharmacy)। उमेर ढल्कँदै जाँदा मस्तिष्कका स्नायुहरू क्षीण हुँदै जाने र दृष्टि वा श्रवण क्षमता घट्ने गर्छ। यस्तो अवस्थामा मस्तिष्कले प्राप्त गर्न नसकेको बाह्य सूचनाको भर्पाई गर्न आफैं काल्पनिक दृश्य वा ध्वनि सिर्जना गर्न थाल्छ। साथै, वृद्धावस्थामा विभिन्न रोगका लागि एकैपटक धेरै प्रकारका औषधि सेवन गर्दा हुने न्युरोकेमिकल अन्तक्रिया (Polypharmacy) ले पनि वृद्धवृद्धाहरूमा दृष्टि तथा श्रवण मतिभ्रमको जोखिमलाई उच्च बनाउँछ।
पछिल्लो नयाँ अध्ययनले के भन्छ?
वैज्ञानिकहरूले मतिभ्रमलाई लिएर लगातार नयाँ खोजहरू गरिरहेका छन्। स्ट्यानफोर्ड युनिभर्सिटी र क्याम्ब्रिज युनिभर्सिटीका शोधकर्ताहरूद्वारा गरिएको र Nature Neuroscience (२०२३-२०२४) मा प्रकाशित एक ल्यान्डमार्क अध्ययनले मतिभ्रमबारे नयाँ तथ्य बाहिर ल्याएको छ।
उक्त अध्ययन अनुसार, मतिभ्रम हुनु भनेको मस्तिष्क 'बिग्रनु' वा 'पागल हुनु' मात्र होइन, यो मस्तिष्कको 'भविष्यवाणी गर्ने क्षमता' (Predictive Processing) मा आउने असन्तुलन हो।
हाम्रो मस्तिष्कले सधैं बाह्य संसारबाट आउने सूचना र पूर्व-अनुभव (Prior Beliefs) को आधारमा संसारलाई बुझ्ने प्रयास गर्छ। अध्ययनले देखाएको छ कि मतिभ्रम भएका व्यक्तिहरूमा मस्तिष्कले ज्ञानेन्द्रियबाट आउने वास्तविक डाटाहरू (Sensory Input) भन्दा आफ्नै भित्री अपेक्षा र पूर्व-अनुभव (Prior Expectations) लाई अत्यधिक महत्त्व (Over-weight) दिन्छ।
अर्थात्, जब मस्तिष्कले बाहिरको वास्तविकता र भित्री कल्पनाबीचको सन्तुलन मिलाउन सक्दैन, तब उसले बाहिर केही नहुँदा पनि आफ्नै भित्री कल्पनालाई नै "वास्तविक दृश्य वा आवाज" बनाएर चेतनालाई पठाइदिन्छ। यो अध्ययनले न्युरोइमेजिङ (fMRI) को सहयोगमा मस्तिष्कको Striatum र Auditory/Visual Cortex बिचको सञ्चार गडबडीलाई स्पष्ट पारेको छ।
यस अध्ययनले मतिभ्रमको उपचार र यसलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याएको छ। परम्परागत रूपमा मतिभ्रमलाई केवल न्युरोट्रान्समिटरको रासायनिक गडबडी वा 'पागलपन'को रूपमा हेरिन्थ्यो, तर प्रिडिक्टिभ प्रोसेसिङ (Predictive Processing) मोडलले यो मस्तिष्कको सूचना प्रसोधन गर्ने एक विशेष क्षमताको विसर्जन हो भन्ने स्पष्ट पारेको छ।
fMRI प्रविधिमार्फत गरिएको अनुसन्धानले Striatum मा डोपामाइनको अत्यधिक बहावले visual र auditory cortex मा सञ्चारित हुने वास्तविक संवेदनालाई दबाइदिने देखाएको छ। यसले गर्दा व्यक्तिले बाह्य संसारको यथार्थभन्दा आफ्नै मस्तिष्कभित्र उत्पन्न भएका अपेक्षा वा सन्देशलाई बढी प्राथमिकता दिन्छ। यो निष्कर्षले आगामी दिनमा सिजोफ्रेनिया वा अन्य मनोरोगका बिरामीहरूका लागि मस्तिष्कको यही 'भविष्यवाणी सन्तुलन' (Predictive Balance) लाई पुन: मिलाउने targeted cognitive therapy र नयाँ पुस्ताका औषधीहरू विकास गर्न महत्त्वपूर्ण बाटो खोलेको छ।
सुरुआतमै कसरी थाहा पाउने ?
सुरुआती संकेतहरू (Early Warning Signs)
अरूले नसुन्ने वा नदेख्ने कुरा महसुस हुनु, तर मनमा हल्का शंका बाँकी हुनु। यो मतिभ्रमको सुरुआती वा सान्त्वनादायी चरणको संकेत हो, जहाँ व्यक्तिले अनौठो अनुभव गरे पनि विवेक गुमाइसकेको हुँदैन। समयमै सचेत भई विशेषज्ञको सल्लाह लिएमा समस्या बढ्न पाउँदैन।
टोलाउने, लगातार कान थुन्ने वा हावामा हेरेर एक्लै गफरेजस्तो गर्ने। यस्तो व्यवहारले व्यक्तिले आफ्नो आन्तरिक संसारमा काल्पनिक आवाज वा दृश्यहरूसँग प्रतिक्रिया जनाइरहेको संकेत गर्छ। यो मतिभ्रम अलि कडा हुँदै गएको र तुरुन्तै चिकित्सकीय सहयोग चाहिने अवस्था हो।
निद्राको चक्र पूर्ण रूपमा बिग्रिनु। निरन्तरको अनिद्राले मस्तिष्कलाई आराम पाउन नदिई सूचना प्रसोधन प्रणालीलाई अस्तव्यस्त बनाउँछ। यसले मस्तिष्कमा थकान र तनाव बढाएर नभएका आवाज वा दृश्यहरू महसुस गराउने मतिभ्रमको जोखिमलाई तीव्र पार्छ।
मानिसहरूसँग टाढिनु (Social Withdrawal) र अत्यधिक शंकालु स्वभाव हुनु। यो अवस्था मतिभ्रमको गम्भीर चरणतिरको संकेत हो। जब व्यक्तिले नभएका आवाज वा दृश्यहरूलाई सत्य मान्न थाल्छ, उसलाई अरूले आफ्ना कुरा नबुझेको वा आफ्ना विरुद्ध षड्यन्त्र गरिरहेको भान हुन्छ। यही डर र अविश्वासका कारण व्यक्ति परिवार र समाजबाट पूर्ण रूपमा टाढिन्छ र आफ्नै काल्पनिक संसारमा सीमित हुन पुग्छ।
जोगिने र व्यवस्थापन गर्ने उपायहरू
- पर्याप्त निद्रा र दिनचर्या: दैनिक ७-८ घण्टाको गुणस्तरीय निद्राले मस्तिष्कलाई रीसेट गर्न मद्दत गर्छ। नियमित सुत्ने र उठ्ने तालिकाले मस्तिष्कको 'भविष्यवाणी सन्तुलन' कायम राख्छ। यसले न्युरोकेमिकल गडबडी हुन नदिई सूचना प्रशोधन प्रणालीलाई स्वस्थ बनाउँछ र मतिभ्रमको जोखिमलाई न्यूनीकरण गर्छ।
- तनाव र पदार्थ सेवनबाट टाढा रहनु : गाँजा, रक्सी वा अन्य Psychoactive पदार्थहरूले मतिभ्रमको जोखिमलाई मल्टिप्लाइ गर्छन्। यी पदार्थहरूले मस्तिष्कको डोपामाइन र सेरोटोनिनजस्ता न्युरोट्रान्समिटरको सन्तुलनलाई प्रत्यक्ष रूपमा असर गर्छ। यसले मस्तिष्कको सूचना प्रशोधन क्षमतामा बाधा पुर्याइ सामान्य तनावलाई पनि गम्भीर मतिभ्रम र साइकोसिसमा परिणत गरिदिन सक्छ।
- शारीरिक स्वास्थ्यको ख्याल : उच्च ज्वरो, डिहाइड्रेसन, र कडा संक्रमणको समयमै उपचार गर्ने। गम्भीर शारीरिक समस्या वा संक्रमणले शरीरमा विषाक्त तत्व बढाउँछ र मस्तिष्कमा अक्सिजन तथा पोषक तत्त्वको आपूर्तिमा बाधा पुर्याउँछ। विशेष गरी वृद्धवृद्धा र बालबालिकामा यसले स्नायु प्रणालीलाई प्रभावित पारेर छिट्टै हडबडी वा डेलिरियम (Delirium) को स्थिति सिर्जना गर्छ, जसले दृष्टि वा श्रवण मतिभ्रम गराउन सक्छ। त्यसैले शारीरिक स्वास्थ्यको समयमै उपचार गर्नु मानसिक सन्तुलनका लागि पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
- सामाजिक सम्पर्क (Social Connection) : एक्लोपनले मतिभ्रमका स्वरहरूलाई अझ मुखरित बनाउँछ। सकारात्मक सामाजिक अन्तरक्रियाले मस्तिष्कलाई बाह्य वास्तविकतामा जोडिराख्छ। परिवार र साथीभाइसँगको निरन्तर कुराकानीले मस्तिष्कलाई आन्तरिक भ्रमहरूबाट ध्यान हटाएर बाह्य वातावरणमा केन्द्रित गराउँछ। जब व्यक्ति सामाजिक रूपमा सक्रिय रहन्छ, उसले वास्तविक संवेदनाहरू (Sensory Inputs) प्राप्त गर्छ, जसले भित्री काल्पनिक आवाज वा दृश्यहरूलाई मन्द बनाइदिन्छ। बलियो सामाजिक सहयोगले एक्लोपन र डर घटाएर बिरामीलाई मानसिक रूपमा सुरक्षित र सुरक्षित महसुस गराउन ठूलो भूमिका खेल्छ।
- व्यावसायिक उपचार (Professional Help) : यदि यो लक्षण दोहोरिन थालेमा ढिला नगरी मनोचिकित्सक वा न्युरोलोजिस्टलाई देखाउनुपर्छ। Antipsychotics औषधि र थेरापी (CBT) ले यसलाई पूर्ण नियन्त्रणमा ल्याउन सक्छ। मानसिक वा स्नायुसम्बन्धी समस्यालाई समयमै पहिचान गरी विशेषज्ञको परामर्श लिनु उपचारको सबैभन्दा प्रभावकारी कदम हो। एन्टीसाइकोटिक्स औषधिले मस्तिष्कको न्युरोट्रान्समिटर सन्तुलन मिलाउन मद्दत गर्छ भने कग्निभ थेरापी (CBT) ले बिरामीलाई आफ्ना नकारात्मक विचार र मतिभ्रमका लक्षणहरूलाई चिन्न र व्यवस्थापन गर्न सक्षम बनाउँछ। यी दुवैको सही संयोजनले बिरामीलाई सामान्य र सक्रिय जीवनमा फर्काउन पूर्ण रूपमा मद्दत गर्छ।
के यसबाट डराउनु पर्छ?
डराउनु पर्दैन, तर सजग र गम्भीर भने हुनुपर्छ।
हाम्रो समाजमा अझै पनि मतिभ्रम (Hallucination) लाई लिएर अनेकौँ अन्धविश्वास र डर व्याप्त छ। कसैले यसलाई दैवी प्रकोप, भूतप्रेत वा बोक्सीको असर ठान्छन् भने कसैले व्यक्तिको मानसिक कमजोरी वा 'पागलपन' को रूपमा हेर्ने गर्छन्। तर आधुनिक न्युरोसाइन्सले यो सोचलाई पूर्ण रूपमा गलत साबित गरिसकेको छ।
मतिभ्रम हुनु कुनै रहस्यमयी वा डरलाग्दो कुरा होइन। यो केवल शरीर वा मस्तिष्कमा न्युरोकेमिकल, शारीरिक वा मनोवैज्ञानिक सन्तुलन बिग्रिएको एउटा स्पष्ट जैविक संकेत (Biological Signal) हो। जसरी आँखा धमिलो हुँदा वा दृष्टि कमजोर हुँदा हामी विना कुनै संकोच चिकित्सककहाँ गएर परीक्षण गराउँछौँ, त्यसरी नै मस्तिष्कले बाह्य वास्तविकता र भित्री कल्पनाबीच सन्तुलन मिलाउन नसक्दा विशेषज्ञको सहयोग लिनु अति सामान्य र आवश्यक प्रक्रिया हो।
बुझ्नैपर्ने मुख्य कुराहरू :
लक्षण हो, स्थायी अवस्था होइन : मतिभ्रम आफैंमा एउटा लक्षण मात्र हो। अत्यधिक मानसिक तनाव, निरन्तरको अनिद्रा, लागूपदार्थ वा रक्सीको प्रयोग, शरीरमा कडा संक्रमण वा न्युरोलोजिकल अवस्था (जस्तै: सिजोफ्रेनिया, डिमेन्सिया) यसका कारक हुन सक्छन्। सही कारण पहिचान गरी उपचार गर्दा यो समस्या पूर्ण नियन्त्रणमा आउँछ।
समयमै उपचार र रोकथाम : लक्षणहरूलाई समाजको डरले लुकाउनाले समस्या अझ जटिल बन्दै जान्छ। प्रारम्भिक अवस्थामै ध्यान दिन सकियो भने कग्निटिभ थेरापी (CBT), जीवनशैलीमा सुधार र आवश्यक औषधीको प्रयोगबाट मस्तिष्कको 'भविष्यवाणी सन्तुलन' (Predictive Balance) लाई पुन: पुरानै अवस्थामा ल्याउन सकिन्छ।
पारिवारिक र सामाजिक सहयोग : मतिभ्रमको महसुस गरिरहेको व्यक्तिलाई आलोचना गर्ने वा जिस्क्याउने काम कदापि गर्नु हुँदैन। उनीहरूका लागि यो अनुभव १०० प्रतिशत वास्तविक हुन्छ। त्यसैले उनीहरूलाई माया, सहानुभूति र सुरक्षित वातावरण दिँदै विशेषज्ञसम्म पुर्याउनु परिवार र समाजको मुख्य दायित्व हो।
अन्त्यमा, मतिभ्रम भनेको मस्तिष्कले विश्राम र उपचारका लागि मागेको एउटा संकेत हो। यसलाई अन्धविश्वासको घेरामा बाँध्नुभन्दा एक स्वास्थ्य समस्याका रूपमा स्वीकारेर सही चिकित्सकीय र मनोवैज्ञानिक परामर्श लिनु नै बुद्धिमानी हो।
सही समयको उपचार, औषधि र परिवारको सकारात्मक सहयोग पाउने हो भने मतिभ्रमबाट प्रभावित व्यक्ति पूर्ण रूपमा निको भएर आफ्नो सामान्य, सक्रिय र खुसी जीवनमा फर्किन सक्छ। त्यसैले डराएर लुकाउने होइन, सचेत बनेर सही कदम चाल्ने गरौँ।
