के बिर्सनु सधैं नराम्रो हो?

शीर्षक पढेर यता आउनुभएको भए नझुक्किनुस् म कुनै औषधिको ज्ञाता होइन, जसले यो खानुस् मगजमा सबथोक झल्झली आउँछ भन्ला। म त्यसो भन्दिन। बिर्सनु मानवीय गुणभित्रै पर्छ। धेर बिर्सनु चाहिँ अवगुण हो। हामी यही गुणदोष केलाउँछौँ। अनि बारम्बार बिर्सेर समस्या आएको छ भने के गर्न सकिन्छ भन्ने छलफल गर्छौं। 

बिर्सने रोग (बिर्सिने समस्या वा बिर्सने बानी) का धेरै कारणहरू हुन सक्छन्। यो सामान्य मानसिक तनाव, निन्द्राको कमी देखि लिएर अल्जाइमर जस्ता जटिल स्वास्थ्य अवस्थाका कारण पनि हुन सक्छ। जोकसैले बिर्सन सक्छ। म पटक्कै बिर्सन्न भन्ने दाबी गर्नेहरु विरलै होलान्। मानिसले केही न केही कतै न कतै बिर्सेकै हुन्। कति बिर्सन्छौं, अति बिर्सन थालियो, त्यसैले समस्या आयो भन्नुहुन्छ भने यसको ओखती वा समाधान खोज्नुअघि समस्या कत्तिको गम्भीर छ भन्ने बुझ्न जरुरी हुन्छ।

एउटा कुरामा पहिल्यै प्रष्ट हुनुस् भाँडो जत्रो छ त्यसमा त्यति नै अँटाउछ। हाम्रो मस्तिष्कमा मेमोरी स्पेस कति होला? मानव मस्तिष्कको क्षमतालाई डिजिटल स्टोरेज (GB वा TB) सँग तुलना गर्नु निकै रोचक विषय हो। हाम्रो र्‍याम कति, स्टोरेज क्यापासिटी कति? मान्छे न मोबाइल हो न त कम्प्युटरको हार्डडिस्क। साथीहरुसँग म यदाकदा ठट्टा गर्छु, 'यो २६४ जीबी स्टोरेज र ५१२ एमबी र्‍यामको दिमागमा कति थोक राख्नु ! जे बिर्सिनुभो, छाड्नुस् नयाँ केही गरौं' यद्यपि मस्तिष्क र कम्प्युटरको काम गर्ने तरिका फरक हुन्छ, वैज्ञानिकहरूले यसको भण्डारण क्षमताको अनुमान लगाउने प्रयास नगरेका होइनन्।

वैज्ञानिक खोजहरू र Salk Institute को सन् २०१६ को एक अध्ययनअनुसार, मानव मस्तिष्कको मेमोरी क्षमता लगभग २.५ पेटाबाइट (2.5 Petabytes) हुने अनुमान गरिएको छ। यसलाई हामीले बुझ्ने इकाइमा बदल्दा २,५०० टेराबाइट (TB) ः २५,००,००० गिगाबाइट (GB)। उदाहरणका लागि यदि तपाईंको मस्तिष्क एउटा डिजिटल भिडियो रेकर्डर हुन्थ्यो भने, यसले लगातार ३०० वर्षसम्म हाई-डेफिनिसन भिडियो स्टोर गर्न सक्थ्यो।

मस्तिष्कमा करिब ८६ अर्ब न्यूरोन्स (Neurons) हुन्छन्। प्रत्येक न्यूरोनले अन्य न्यूरोन्ससँग हजारौं सम्बन्धहरू (Synapses) बनाउँछ। एउटा मात्र 'सिनेप्स' ले लगभग ४.७ बिट्स डाटा बोक्न सक्छ भन्ने पछिल्लो अनुसन्धानले देखाएको छ, जसले गर्दा कुल क्षमता पहिले सोचिएभन्दा १० गुणा बढी हुन पुगेको हो।

कम्प्युटर र मस्तिष्क बीचको भिन्नता डेटा व्यवस्थापन, डिलिट गर्ने प्रक्रिया, गति र ऊर्जामा फरक हो। कम्प्युटरमा एउटा फाइलले निश्चित ठाउँ ओगट्छ, तर मस्तिष्कमा यादहरू छरिएर रहेका हुन्छन् र अनुभवका आधारमा परिवर्तन भइरहन्छन्। कम्प्युटरको मेमोरी भरिएपछि नयाँ कुरा अटाउँदैन, तर मस्तिष्कले पुराना वा कम महत्त्वपूर्ण कुराहरू बिर्सिँदै (Forgetting) नयाँका लागि ठाउँ बनाइरहन्छ। हाम्रो मस्तिष्कले मात्र २० वाट ऊर्जा (एउटा सानो चिम जति) प्रयोग गरेर यति ठूलो डाटा प्रोसेस गर्छ, जबकि त्यति नै काम गर्न सुपर कम्प्युटरलाई मेगावाटमा बिजुली चाहिन्छ।

हाम्रो मस्तिष्कको क्षमता यति धेरै भए पनि हामीले किन सानो कुरा पनि बिर्सिन्छौँ त? यसको कारण 'स्टोरेज' को कमी होइन, बरु आवश्यक परेको बेला त्यो सूचनालाई 'रिट्रिभ' (खोजेर निकाल्ने) गर्ने प्रक्रियामा हुने अवरोध हो।

बिर्सनु एक मानवीय गुण हो। संसारका लगभग सबै मानिसले बिर्सन्छन्। वास्तवमा, मनोविज्ञान र स्नायु विज्ञान (Neuroscience) का अनुसार बिर्सनु कमजोरी मात्र होइन, यो स्वस्थ मस्तिष्कको एक अनिवार्य कार्य पनि हो। हाम्रो मस्तिष्कले हरेक सेकेन्ड हजारौँ सूचनाहरू प्राप्त गर्छ। यदि हामीले सबै कुरा (जस्तै: बिहान बाटोमा भेटिएको अपरिचितको अनुहार, हिजो खाएको खानाको स्वाद, वा पुरानो बसको टिकट नम्बर) याद राख्ने हो भने हाम्रो मस्तिष्क 'ओभरलोड' हुन्छ। बिर्सने प्रक्रियाले अनावश्यक विवरणहरूलाई हटाएर महत्त्वपूर्ण कुराका लागि ठाउँ खाली गरिदिन्छ।

बिर्सनु एक किसिमको वरदान पनि हो। यदि मानिसले आफ्नो जीवनका सबै पीडा, अपमान र दुःखहरू जस्ताको तस्तै (High Definition मा) सधैं सम्झिरहने हो भने ऊ कहिल्यै खुसी हुन सक्दैन। समयसँगै बिर्सने बानीले गर्दा नै मानिसले पुराना चोटहरू बिर्सिएर नयाँ जीवन सुरु गर्न सक्छ। 

संसारमा केही यस्ता अति नै दुर्लभ मानिसहरू पनि छन्, जसले केही पनि बिर्सिँदैनन्। यसलाई चिकित्सा विज्ञानमा HSAM (Highly Superior Autobiographical Memory) भनिन्छ। यस्ता मानिसहरूलाई १० वर्षअघिको कुनै निश्चित मिति सोध्यो भने उनीहरूले त्यो दिन कुन रङको लुगा लगाएका थिए, मौसम कस्तो थियो र के खाएका थिए भन्ने समेत बताउन सक्छन्। तर, रोचक कुरा के छ भने यस्ता मानिसहरू प्रायः खुसी हुँदैनन्। उनीहरूको मस्तिष्कमा सूचनाको यति ठूलो थुप्रो हुन्छ कि उनीहरू ससाना कुरामा पनि अल्झिरहन्छन् र वर्तमानमा एकाग्र हुन गाह्रो हुन्छ। यसले प्रमाणित गर्छ कि 'बिर्सनु' नै सामान्य र स्वस्थ मानवीय अवस्था हो।

दार्शनिक फ्रेडरिक निन्त्से (Friedrich Nietzsche) ले भनेका छन् - 'धन्य हुन् ती मानिसहरू जो बिर्सन्छन्, किनकि उनीहरूले आफ्ना गल्तीहरूबाट पनि मुक्ति पाउँछन्।'

बिर्सनु मानवीय स्वभाव मात्र होइन, यो जीवन जिउने एक कला पनि हो। यदि हामीले नराम्रा कुरा बिर्सिएनौँ भने अगाडि बढ्न सक्दैनौँ र यदि अनावश्यक कुरा बिर्सिएनौँ भने नयाँ कुरा सिक्न सक्दैनौँ। बारम्बार बिर्सने र चाहिँदा कुरा नै पनि बिर्सने भएमा चाहिँ सतर्क हुनुपर्छ। लक्षण बुझेर उपचारमा लाग्नुपर्छ।

जीवनशैलीमा सुधार (प्राकृतिक उपचार)

धेरैजसो अवस्थामा जीवनशैली परिवर्तन गर्दा स्मरणशक्तिमा सुधार आउँछ। सन्तुलित आहार सेवन गर्नुपर्छ। ओमेगा-३ फ्याटी एसिडयुक्त खानेकुरा (ओखर, आलस, माछा), हरियो सागपात र एन्टिअक्सिडेन्टयुक्त फलफूल (जस्तै: अमला, जामुन) सेवन गर्नुपर्छ। 

ज्यानलाई पर्याप्त निन्द्रा पुगेको छ? निद्रा पर्याप्त पुर्‍याउनुस्। मस्तिष्कलाई सूचनाहरू भण्डारण गर्न र आराम दिन दैनिक ७–८ घण्टाको गहिरो निन्द्रा अनिवार्य छ। दिमागी कसरत पनि चाहिन्छ। चेस खेल्ने, पजल भर्ने, नयाँ भाषा सिक्ने वा किताब पढ्ने गर्नाले मस्तिष्क सक्रिय रहन्छ। त्यो गरौं। 

सँगै शारीरिक व्यायाम पनि अत्यावश्यक हो। क्षीण शरीरले मस्तिष्क पनि क्षीण बनाउँछ भन्ने बिर्सनु हुन्न। नियमित व्यायामले मस्तिष्कमा रक्तसञ्चार बढाउँछ, जसले स्मरणशक्ति बलियो बनाउँछ।

घरेलु तथा आयुर्वेदिक उपाय

नेपाली समाजमा परम्परागत रूपमा प्रयोग गरिने केही जडीबुटीहरू छन्। धेरै परिवारमा अग्रजले मात्रै थाहा पाएका कुरा जो हामी खासै ध्यानमा राख्दैनौं। ब्राह्मी, यसलाई स्मरणशक्ति बढाउने सबैभन्दा उत्तम जडीबुटी मानिन्छ। शंखपुष्पी, मानसिक एकाग्रता बढाउन यसको प्रयोग गरिन्छ। बेसार र दूध, बेसारमा हुने 'कुरकुमिन' ले मस्तिष्कको कार्यक्षमता सुधार्न मद्दत गर्छ।

मेडिकल उपचार (एलोपेथिक)

बिर्सनु समस्या वा रोग होइन। धेरै बिर्सनु चाहिँ हो। समस्या धेरै गम्भीर छ जस्तै: आफ्नै घर जाने बाटो बिर्सने, मान्छे नचिन्ने आदि भए यो 'डिमेन्सिया' वा 'अल्जाइमर'को अवस्था हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा विशेषज्ञको सल्लाह लिन ढिला गर्नु हुन्न। तुरुन्तै न्युरोलोजिस्ट वा मनोचिकित्सकसँग परामर्श गर्नुपर्छ।

चिकित्सकले अवस्था हेरेर Donepezil वा Memantine जस्ता औषधिहरू सिफारिस गर्न सक्छन्। तर, यी औषधिहरू डाक्टरको प्रेस्क्रिप्सन बिना कहिल्यै आफूखुसी सेवन गर्नुहुँदैन।

बिर्सनु समस्या होइन। धेरै बिर्सनु चाहिँ समस्याको कारक बन्न सक्छ। अर्थोक छाडेर पत्ता लगाउनुस् यो तपाइँलाई तनाव लिने बानीका कारण त भएको होइन ? तनाव कम घटाउनु पर्छ। अत्यधिक चिन्ता र 'स्ट्रेस' ले गर्दा पनि मानिसले कुराहरू बिर्सने गर्छ। भिटामिन चेकअप गरेर हेर्दा पनि उचित हो। कहिलेकाहीँ शरीरमा भिटामिन बी१२ को कमीले गर्दा पनि बिर्सने समस्या हुन्छ। रगत जाँच गरेर यसको कमी छ कि छैन हेर्न सकिन्छ।

***

मनोविज्ञानका अनुसार 'बिर्सनु' (Forgetting) सधैं नराम्रो मात्र हुँदैन। यो मस्तिष्कको एक स्वाभाविक र आवश्यक प्रक्रिया पनि हो। मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार हाम्रो मस्तिष्कले अनावश्यक सूचनाहरूलाई हटाएर नयाँ र महत्त्वपूर्ण जानकारीका लागि ठाउँ बनाउँछ।

बिर्सनुका मुख्य मनोवैज्ञानिक कारणहरू

• सञ्चय असफलता (Storage Failure) : कहिलेकाहीँ हामीले कुनै कुरालाई ध्यान दिएर मस्तिष्कमा दर्ता (Encoding) नै गरेका हुँदैनौँ, जसले गर्दा त्यो सूचना हराउँछ।

• हस्तक्षेप (Interference) : पुराना सम्झनाहरूले नयाँ कुरा सिक्न बाधा पुऱ्याउनु वा नयाँ कुराले गर्दा पुराना कुरा बिर्सनु (जस्तै: नयाँ फोन नम्बर याद गर्दा पुरानो बिर्सनु)।

• समयको प्रभाव (Decay Theory) : यदि हामीले कुनै जानकारीलाई लामो समयसम्म प्रयोग वा अभ्यास गरेनौँ भने त्यो बिस्तारै धमिलो हुँदै जान्छ।

• प्रेरित विस्मृति (Motivated Forgetting) : कहिलेकाहीँ मानिसले अन्जानमै धेरै दुखद वा तनावपूर्ण घटनाहरू बिर्सन खोज्छ, जसलाई फ्रायडको 'रिप्रेसन' (Repression) सिद्धान्तले व्याख्या गर्छ।

'फरगेटिङ कर्भ'मार्फत मानिसले किन र कसरी छिटो बिर्सन्छन् भन्ने प्रमाणित गरेका मनोवैज्ञानिक हर्मन एबिङगासले भनेका छन् - 'बिर्सने प्रक्रिया सबैभन्दा तीव्र गतिमा पढेको वा सिकेको केही समयभित्रै हुन्छ, त्यसपछि यो दर बिस्तारै कम हुँदै जान्छ।' 

बिर्सने प्रक्रियामा इच्छाशक्ति र भावनाको भूमिकालाई दर्शाउने व्याख्या गरेका सिग्मन्ड फ्रायडले कतिपय कुरा व्यक्ति आफैंले बिर्सन चाहँदा बिर्सने गरेको बताएका छन्। उनले भनेका छन् - 'हामी कुनै कुरा त्यसै बिर्सँदैनौँ; बरु कतिपय अवस्थामा हामी ती कुराहरू बिर्सन चाहन्छौँ किनकि ती हाम्रा लागि अप्रिय वा कष्टकर हुन्छन्।'

'साइकोलोजी अफ फरगेटिङ' का अनुसार बिर्सनु सधैं कमजोरी होइन, बरु यो मस्तिष्कको एक 'सफाई प्रक्रिया' हो। हाम्रो मस्तिष्कले दिनभरि प्राप्त हुने लाखौं अनावश्यक जानकारी (जस्तै: बाटोमा देखेको गाडीको नम्बर) लाई बिर्सिएर मात्र महत्त्वपूर्ण कुराहरूका लागि ठाउँ खाली राख्छ। हर्मन एबिङगासको 'फरगेटिङ कर्भ'को व्याख्या अनुसार हामीले सिकेको कुराको करिब ५०-७० प्रतिशत अंश पहिलो २४ घण्टाभित्रै बिर्सिन्छौं। त्यसैले, कुनै कुरा सम्झिरहन निश्चित अन्तरालमा 'रिभिजन' गर्नु अनिवार्य हुन्छ। 

फ्रायडका अनुसार बिर्सनु एक 'रक्षात्मक संयन्त्र' (Defense Mechanism) पनि हो। यसले विगतका पीडादायी वा तनावपूर्ण सम्झनाहरूलाई कम गर्दै मानिसलाई वर्तमानमा सहज रहन मद्दत गर्छ। मनोवैज्ञानिकहरुका व्याख्या अनुसार स्मरणशक्ति बढाउने प्रभावकारी ओखती खाएर लाएर हुँदैन। सूचनालाई अर्थपूर्ण बनाएर (Association) वा स-साना समूहमा बाँडेर (Chunking) भण्डारण गरेमा बिर्सने दर कम हुन्छ।

***

'साइकोलोजी अफ फरगेटिङ' (बिर्सने मनोविज्ञान) लाई बुझ्न प्रसिद्ध मनोवैज्ञानिक हर्मन एबिङगासको आफ्नै एउटा रोचक 'प्रयोगात्मक कथा' निकै सान्दर्भिक छ।

सन् १८८० को दशकमा एबिङगासले मानव मस्तिष्कले कसरी बिर्सन्छ भन्ने जान्न आफैंमाथि एउटा अनौठो प्रयोग गरे। उनले कुनै अर्थ नभएका तीन अक्षरका हजारौं शब्दहरू (जस्तै: VID, KEP, QAL) बनाए। उनले ती शब्दहरू कण्ठ गरे र समयको विभिन्न अन्तरालमा आफूले कति बिर्सिएँ भनेर मापन गरे।

एबिङगासको त्यो प्रयोगबाट निस्किएको 'कथा' र निष्कर्ष

१. तीव्र विस्मृति (The Steep Drop) : उनले के पाए भने, कुनै कुरा सिकेको पहिलो २० मिनेटमै उनले त्यसको ४०% बिर्सिसकेका थिए। एक घण्टापछि त आधाभन्दा बढी जानकारी हराइसकेको थियो।

२. फरगेटिङ कर्भ (Forgetting Curve): उनले एउटा रेखाचित्र (Graph) तयार पारे, जसले देखाउँछ कि यदि हामीले कुनै कुरालाई दोहोर्‍याएनौँ भने हाम्रो स्मृति एउटा भिरबाट खसेजस्तै ह्वात्तै तल झर्छ।

३. पुनरावृतिको शक्ति (The Power of Review): एबिङगासले यो पनि पत्ता लगाए कि यदि उनले बिर्सनुअघि नै ती शब्दहरूलाई थोरै समय दिएर दोहोर्‍याए (Review गरे) भने, त्यो 'बिर्सने रेखा' बिस्तारै सिधा हुन थाल्यो। अर्थात्, दोहोर्‍याउँदा सूचना मस्तिष्कमा गाडिँदै गयो।

हाम्रो मस्तिष्क कुनै 'भिडियो रेकर्डर' होइन जसले सबै कुरा जस्ताको तस्तै सुरक्षित राखोस्। बरु यो एउटा छान्ने मेसिन हो। यदि हामीले कुनै सूचनालाई "यो महत्त्वपूर्ण छ" भनेर बारम्बार संकेत (दोहोर्‍याउने काम) गरेनौँ भने, मस्तिष्कले त्यसलाई 'कचरा' ठानेर तुरुन्तै हटाइदिन्छ।

त्यसैले, मनोविज्ञानका अनुसार बिर्सनु भनेको मस्तिष्क "कमजोर" हुनु होइन, बरु यसले अनावश्यक डेटा डिलिट गरेर आफूलाई 'अपडेट' गरिरहेको अवस्था हो।

***

सिग्मन्ड फ्रायडले एबिङगासले जस्तो प्रयोगशालामा 'डाटा' वा 'नम्बर' राखेर वैज्ञानिक प्रयोग गरेनन्। उनको पद्धति 'क्लिनिकल अब्जर्भेसन' आधारित थियो। उनले आफ्ना बिरामीहरूको उपचार (साइकोएनालिसिस) गर्ने क्रममा उनीहरूका कुरा सुनेर बिर्सने प्रक्रियाको विश्लेषण गरे।

फ्रायडले बिर्सने बानीका विषयमा विशेषगरी दुईवटा महत्त्वपूर्ण कुराहरू अगाडि सारेका छन्:

• 'द साइकोप्याथोलोजी अफ एभ्रिडे लाइफ' 

सन् १९०१ मा उनले यो प्रसिद्ध पुस्तक लेखे, जसमा उनले मानिसले दैनिक जीवनमा किन नामहरू, शब्दहरू वा घटनाहरू बिर्सन्छन् भन्ने कुराको व्याख्या गरे। उनले यसलाई 'प्याराप्राक्सिस' (Parapraxis) वा सामान्य भाषामा 'फ्रायडियन स्लिप' (Freudian Slip) भनेका छन्।

उनको तर्कमा हामीले कुनै कुरा अचानक बिर्सनु संयोग मात्र होइन। हाम्रो अवचेतन मन (Unconscious Mind) ले कुनै न कुनै कारणले त्यो कुरालाई बाहिर आउन नदिएको हो।

• दमनको सिद्धान्त (Theory of Repression)

फ्रायडका अनुसार बिर्सनु एउटा 'रक्षात्मक संयन्त्र' (Defense Mechanism) हो। उनले देखे कि मानिसहरू ती घटना वा यादहरू बढी बिर्सन्छन् जुन उनीहरूका लागि अपमानजनक, डरलाग्दो वा धेरै दुखद हुन्छन्। उनले यसलाई "इच्छापूर्ण बिर्सने कार्य" (Motivated Forgetting) भने। मस्तिष्कले आफूलाई मानसिक चोटबाट जोगाउन त्यस्ता यादहरूलाई चेतन मनबाट धकेलेर अवचेतन मनको अँध्यारो कुनामा लुकाइदिन्छ।

फ्रायडका अनुसार यदि तपाईंले कुनै साथीको नाम बारम्बार बिर्सिरहनुभएको छ भने, फ्रायडका अनुसार सायद तपाईंको अवचेतन मनमा त्यो साथीप्रति कुनै रिस, ईर्ष्या वा नमिठो अनुभव लुकेको हुन सक्छ, जसले गर्दा तपाईंको मस्तिष्कले उसको नाम उच्चारण गर्न खोज्दैन।

***

कल्पना गर्नुहोस्, एउटा सहरमा एउटा विशाल पुस्तकालय छ। त्यहाँ संसारभरका सबै ज्ञान र घटनाका पुस्तकहरू छन्। त्यो पुस्तकालयको हेरचाह गर्ने एक वृद्ध 'लाइबेरियन' (हाम्रो मस्तिष्क) छन्।

सुरु-सुरुमा पुस्तकालय सानो थियो, लाइबेरियनले हरेक किताब कहाँ छ भन्ने ठ्याक्कै जान्दथे। तर समय बित्दै जाँदा, हरेक दिन हजारौँ नयाँ किताबहरू (हाम्रा दैनिक अनुभवहरू) थपिन थाले। पुस्तकालयका दराजहरू भरिँदै गए।

एकदिन, एकजना आगन्तुकले एउटा पुरानो किताब माग्यो। लाइबेरियनले खोजे, तर भेट्टाउन सकेनन्। उनले भने, 'किताब त यहीँ छ, तर यसमाथि यति धेरै नयाँ किताबको थुप्रो लागिसक्यो कि पुरानो किताब कहाँ दबियो, पत्ता लगाउनै गाह्रो भयो।'

यो कथाले के सिकाउँछ? (मनोवैज्ञानिक विश्लेषण)

विस्मृति भनेको हराउनु होइन। मनोविज्ञान भन्छ - हामीले धेरैजसो कुरा बिर्सनु भनेको त्यो मस्तिष्कबाट 'डिलिट' हुनु होइन, बरु त्यसको माथि नयाँ सूचनाको थुप्रो लाग्नु हो। यसलाई 'इन्टरफरेन्स' भनिन्छ।

लाइबेरियनको 'क्लिनिङ' (सिग्मन्ड फ्रायडको पाटो) : कहिलेकाहीँ लाइबेरियनले आफैं केही किताबहरू लुकाइदिन्छन्। यदि कुनै किताबमा साह्रै दुःखद कथा छ भने, उनले त्यसलाई पुस्तकालयको सबैभन्दा अँध्यारो छिँडीमा राखिदिन्छन् ताकि कसैले सजिलै नभेटोस्। यो फ्रायडको 'दमन' (Repression) को सिद्धान्त हो।

धुलो र मर्मत (एबिङगासको पाटो) : जुन किताब कसैले कहिल्यै पढ्दैन, त्यसमा धुलो जम्छ र बिस्तारै त्यसका अक्षरहरू मेटिँदै जान्छन्। एबिङगासले भनेझैँ, यदि हामीले कुनै यादलाई 'रिभ्यु' (दोहोर्‍याउने) गरेनौँ भने समयको धुलोले त्यसलाई मेटाइदिन्छ।

***

अन्त्यमा बुझ्नुपर्ने के हो भने जेजे बिर्सनुभो भन्ने लाग्छ, चिन्ता नलिनुस्। तपाइँ-हामीले सम्झँदै र बिर्सँदैमा भूकम्प आउन्न। बिर्सेको थोकको फिक्री छाडेर अरु नै केही गर्नुस्। प्राक्टिकल कुरा के हो भने घर वा बाइकको चाबी, टिभीको रिमोट कता राखियो राखियो ! बिर्सनुभो ? भैगो नखोज्नुस्। एकछिन त्यसलाई पुरै बिर्सेर केही अरु थोक गर्नुस्, त्यो तपाइँले नै कतै राखेर बिर्सनुभएको भए केहीबेरमै सम्झनु हुनेछ। अभ्यास गरेर हेर्नुस्।

डिप्रेसन : किन रिसाउनु आफैंसँग ?

आजको दौडधुपपूर्ण जीवन, काम गर्ने ठाउँको १०-१० घण्टाको 'डेडलाइन' र कहिल्यै नसकिने जिम्मेवारीको बोझले हामीलाई एउटा भयावह थकानतर्फ धकेल्दै छ। प्रविधिले संसारलाई जोडे पनि मानिसलाई आफ्नै कोठाभित्र एक्लो बनाइदिएको छ। सामाजिक सञ्जालको कृत्रिम चमकधमकमा अरूको खुसी खोज्दाखोज्दै हामी आफ्नै वास्तविक पीडा लुकाउन अभ्यस्त हुँदैछौँ।

सोसल मिडियाका फ्रेण्ड लिस्टमा थुप्रै साथी छन्, तर सुखदुःख बाँड्न हिचकिचाहट छ। मेरा कुरा उसले कसरी लेला ! उडाउला वा हेप्ला, अन्डरस्टिमेट गर्ला वा सहानुभूति देला? भैगो नभनौँ। यसरी जे छ आफैंभित्र राखेर मुस्कुराएको अनुहार देखाउनुपरेको छ। 

जब कामको तनाव र डिजिटल संसारको शून्यताले मनलाई भारी बनाउन थाल्छ, तब बिस्तारै निराशाको बादल मडारिन थाल्छ। यो केवल एक दिनको उदासी मात्र होइन, बल्कि आधुनिक जीवनशैलीले उपहारमा दिएको एउटा यस्तो मौन युद्ध हो, जसले मानिसलाई भित्रभित्रै कमजोर बनाउँदै लैजान्छ। यही विन्दुबाट डिप्रेसनको एउटा लामो र अँध्यारो यात्रा सुरु हुन्छ, जसलाई समयमै चिन्नु र सम्बोधन गर्नु अनिवार्य छ।

चिकित्सकीय रूपमा महत्त्वपूर्ण डिप्रेसन भनेको निरन्तर उदासी, निराश मुड, पहिले रमाइलो गतिविधिहरूमा कम रुचि, र दैनिक जीवनमा काम गर्ने क्षमतामा हस्तक्षेप गर्ने अन्य लक्षणहरूद्वारा थाहा हुन्छ। यो अवस्था प्रायः वंशाणु, पारिवारिक इतिहास, आघात, तनाव र रोग समावेश गर्न सक्ने कारकहरूको जटिल संयोजनबाट उत्पन्न हुन्छ। 

अमेरिकीका लागि यो सबैभन्दा सामान्य मानसिक विकारहरू मध्ये एक हो। मनोविज्ञानसम्बन्धी अनलाइन 'भेरीवेल माइन्ड'मा प्रकाशित एउटा लेखअनुसार अमेरिकामा लगभग ५ मध्ये १ वयस्कलाई आफ्नो जीवनकालमा एकपटक डिप्रेसनले ग्रसित पारेकै हुन्छ। उपचार गराएका हुन्छन्। यसका लागि अमेरिकीलाई सुविधा छ। भाग्यवश, औषधि, मनोचिकित्सा, वा दुईको संयोजन सहित प्रभावकारी उपचारहरू उपलब्ध छन्। हामी चाहिँ त्यो अवस्थामा छैनौँ।

यस्ता अवस्था चिनेर, सतर्क भएर आफूलाई सामान्यीकरण गर्न सक्नु नै जित हो। कोही ग्रसित पहिचान भए तिनका लागि सहायता र उपचारमा सहयोग गर्न सक्छौं। आत्म-सहायता रणनीतिहरूले मानिसहरूलाई आफ्ना लक्षणहरूसँग राम्रोसँग सामना गर्न र राम्रो महसुस गर्न सुरु गर्न मद्दत गर्न सक्छ।

डिप्रेसन (मानसिक अवसाद) केवल सामान्य उदासी मात्र नभएर एक गम्भीर मानसिक स्वास्थ्य अवस्था हो, जसले व्यक्तिको सोच्ने, महसुस गर्ने र दैनिक क्रियाकलाप गर्ने क्षमतालाई प्रत्यक्ष असर गर्छ। मनोविज्ञानले यसलाई 'मूड डिस्अर्डर' को रूपमा चिन्दछ, जहाँ व्यक्तिको संवेगात्मक सन्तुलन लामो समयसम्म बिग्रिएको हुन्छ। यसलाई क्लिनिकल भाषामा 'मेजर डिप्रेसिभ डिस्अर्डर' पनि भनिन्छ। मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा यो मस्तिष्कमा हुने न्यूरोट्रान्समिटरको असन्तुलन, वंशाणुगत कारण, र जीवनमा आइपर्ने तनावपूर्ण घटनाहरूको समष्टिगत परिणाम हो।

मनोवैज्ञानिकहरूले डिप्रेसनलाई विभिन्न कोणबाट व्याख्या गरेका छन्। संज्ञानात्मक मनोविज्ञानका प्रणेता एरोन बेकका अनुसार डिप्रेसन व्यक्तिको नकारात्मक सोचको उपज हो। उनले 'कग्निटिभ ट्रायड' को अवधारणा प्रस्तुत गर्दै भनेका छन् - 'डिप्रेसन भएका व्यक्तिहरूले आफ्नो बारेमा, संसारको बारेमा र भविष्यको बारेमा अत्यन्तै नकारात्मक दृष्टिकोण राख्छन्।' 

अर्का प्रसिद्ध मनोवैज्ञानिक मार्टिन सेलिगम्यानले 'लर्न्ड हेल्पलेसनेस' वा 'सिकाएको असहायपन' को सिद्धान्त अघि सारेका छन्। उनका अनुसार जब मानिसले आफ्नो जीवनका प्रतिकूल घटनाहरूमा आफ्नो कुनै नियन्त्रण छैन भन्ने महसुस गर्न थाल्छ, तब उसमा डिप्रेसनको विकास हुन्छ। 

त्यस्तै, मनोविश्लेषक सिग्मन्ड फ्रायडले डिप्रेसनलाई 'आफै‌ंतर्फ फर्किएको क्रोध' को रूपमा व्याख्या गरेका छन्, जहाँ व्यक्तिले कुनै गुमेको वस्तु वा सम्बन्धको पीडालाई बाहिर व्यक्त गर्न नसकी आफैंलाई दोष दिन थाल्छ। फ्रायडले सन् १९१७ मा प्रकाशित आफ्नो प्रसिद्ध लेख 'माउर्निङ एण्ड मेलान्कोलिया' मा डिप्रेसनलाई 'मेलान्कोलिया' को रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनका अनुसार शोक (माउर्निङ) र डिप्रेसनका लक्षणहरू उस्तै देखिए तापनि यिनीहरूमा एउटा ठूलो भिन्नता छ। शोकमा व्यक्तिले बाहिरी संसारको कुनै प्रिय वस्तु वा व्यक्ति गुमाएको महसुस गर्छ, तर डिप्रेसनमा व्यक्तिले आफ्नो 'अहम्' (सेल्फ/इगो) भित्रै केही गुमेको महसुस गर्छ।

फ्रायडको मुख्य तर्क यो छ कि डिप्रेसन भनेको 'आफैंतर्फ फर्किएको क्रोध' (एन्गर टर्न्ड इनवार्ड) हो। जब कुनै व्यक्तिले आफूले प्रेम गरेको वा महत्त्वपूर्ण ठानेको वस्तु वा सम्बन्ध गुमाउँछ, उसमा स्वाभाविक रूपमा क्रोध उत्पन्न हुन्छ। तर यदि उसले त्यो क्रोध बाहिर व्यक्त गर्न सक्दैन वा व्यक्त गर्नु अनुचित ठान्छ भने, त्यो क्रोध बिस्तारै आफ्नै विरुद्धमा सोझिन्छ। 

यसले गर्दा व्यक्तिमा अत्यधिक आत्म-आलोचना, आत्म-घृणा र आफूलाई निकम्मा महसुस गर्ने प्रवृत्ति बढ्छ। फ्रायडका अनुसार डिप्रेसनको बिरामीले अरू कसैलाई भन्नुपर्ने कठोर शब्दहरू र गुनासोहरू झुक्किएर आफैंलाई भनिरहेको हुन्छ।

फ्रायडले डिप्रेसनलाई बुझाउन प्रयोग गरेको 'इगो,' 'सुपर इगो' र 'इड'को संरचनात्मक मोडेलले पनि यसमा भूमिका खेल्छ। जब व्यक्तिको 'सुपर इगो' (जसले नैतिकता र आदर्शको कुरा गर्छ) धेरै बलियो र कठोर हुन्छ, तब यसले 'इगो' लाई निरन्तर सजाय दिइरहन्छ, जसले गर्दा व्यक्तिमा हीनताबोध र निराशा पैदा हुन्छ। फ्रायडका अनुसार यो अवस्थामा व्यक्तिको मानसिक ऊर्जा (लिबिडो) बाहिरी संसारबाट हटेर आफ्नै आन्तरिक द्वन्द्वमा फस्न पुग्छ।

डिप्रेसनको बिरामीमा देखिने लक्षणहरू शारीरिक र मानसिक दुवै प्रकृतिका हुन्छन्। मुख्य लक्षणका रूपमा मनमा लगातार शून्यता वा उदासी छाइरहनु, पहिले रुचि लाग्ने कामहरूमा पनि जाँगर हराएर जानु र सधैं थकान महसुस हुनुलाई लिइन्छ। 

बिरामीमा एकाग्रताको कमी हुने, स-साना कुरामा पनि निर्णय लिन गाह्रो हुने र आफूलाई अपराधी वा व्यर्थ महसुस गर्ने भावना बलियो हुन्छ। शारीरिक रूपमा हेर्दा निद्रामा गडबडी (धेरै निद्रा लाग्ने वा पटक्कै नलाग्ने), खानपानमा परिवर्तनका कारण तौल घट्ने वा बढ्ने, र शरीरका विभिन्न भागमा बिना कारण दुखाइ महसुस हुने जस्ता समस्या देखिन्छन्। 

गम्भीर अवस्थामा व्यक्तिमा मृत्यु वा आत्महत्याको विचार बारम्बार आउन सक्छ। यी लक्षणहरू कम्तीमा दुई हप्तासम्म लगातार देखिएमा त्यसलाई डिप्रेसनको संज्ञा दिइन्छ। यो अवस्थाबाट बाहिर निस्कन मनोपरामर्श र आवश्यक परेमा विशेषज्ञको सल्लाह अनुसार औषधि दुवै प्रभावकारी मानिन्छन्।

डिप्रेसनको अवस्थाबाट गुज्रिरहेको थाहा पाउन आफ्ना भावना र व्यवहारमा आएका सूक्ष्म परिवर्तनहरूलाई नियाल्नुपर्ने हुन्छ। यदि कसैलाई दुई हप्ताभन्दा बढी समयदेखि बिहान उठ्दा नै भारीपन महसुस हुने, भविष्यप्रति कुनै आशा नलाग्ने र पहिले अत्यन्तै खुसी दिने कुराहरू (जस्तै: मनपर्ने खाना, खेल वा कुराकानी) बाट कुनै आनन्द नआउने भएको छ भने यो डिप्रेसनको संकेत हुन सक्छ। 

यसमा व्यक्तिलाई सधैं कतै हराइरहेको जस्तो महसुस हुने, स-साना कुरामा पनि झर्को लाग्ने र मानिसहरूसँग टाढिएर एक्लै बस्न मन लाग्ने हुन्छ। कतिपय अवस्थामा बिरामीले आफूलाई अपराधी जस्तो ठान्ने र 'मेरो कारणले गर्दा नै सबै बिग्रिएको हो' भन्ने सोच पाल्ने गर्छन्। शारीरिक रूपमा भने टाउको दुख्ने, पाचन प्रक्रियामा समस्या आउने वा शरीरका मांसपेशीहरू बिना कारण दुखिरहने जस्ता लक्षणले पनि यसलाई संकेत गरिरहेका हुन्छन्।

यस अवस्थाबाट जोगिन र मानसिक स्वास्थ्यलाई बलियो बनाउन केही व्यवहारिक कदमहरू चाल्न सकिन्छ। सबैभन्दा पहिले, आफ्ना भावनाहरूलाई दबाउनुको साटो विश्वासिलो साथी वा परिवारको सदस्यसँग खुलेर कुरा गर्नु पर्छ। नियमित व्यायाम र सन्तुलित आहारले मस्तिष्कमा 'सेरोटोनिन' र 'डोपामाइन' जस्ता खुसी बनाउने रसायनहरूको सन्तुलन मिलाउन मद्दत गर्छन्। दैनिक रूपमा एउटा निश्चित तालिका बनाउने र साना-साना लक्ष्यहरू पूरा गर्दा आत्मविश्वास फर्कन थाल्छ। 'माइन्डफुलनेस' वा ध्यानको अभ्यासले वर्तमानमा रहन सिकाउँछ, जसले गर्दा विगतको पश्चात्ताप र भविष्यको चिन्ताबाट मस्तिष्कले केही राहत पाउँछ।

यदि यी स्व-हेरचाहका उपायहरूले काम नगरेमा वा आत्मघाती विचारहरू आउन थालेमा ढिलो नगरी मनोविज्ञ वा मनोचिकित्सकको सल्लाह लिनु अनिवार्य हुन्छ। व्यावसायिक परामर्श (सीबीटी जस्ता थेरापीहरू) ले नकारात्मक सोचको चक्रलाई तोड्न प्रभावकारी भूमिका खेल्छन्। डिप्रेसन कुनै कमजोरी नभएर एउटा उपचार गर्न सकिने स्वास्थ्य अवस्था हो भन्ने कुरा बुझ्नु नै यसबाट जोगिने पहिलो खुड्किलो हो।

सधैं खुसी रहन सम्भव छ ?

वास्तवमा, हामीले सधैं र हरेक पल खुसी रहन सम्भव छैन, र यस्तो अपेक्षा गर्नु आफैंमा एउटा मनोवैज्ञानिक बोझ बन्न सक्छ। खुसी एउटा स्थायी अवस्था नभएर एउटा क्षणिक संवेग (इमोसन) मात्र हो। जसरी दिनपछि रात आउँछ, त्यसरी नै मानवीय जीवनमा सुख र दुःखको चक्र चलिरहन्छ। मनोविज्ञानले भन्छ - 'सबै समय खुसी हुनुपर्छ भन्ने दबाबले नै मानिसलाई झन् बढी तनाव र निराशामा धकेल्छ।'

डिप्रेसनको अवस्थाले कतै न कतै 'सिकार' गर्छ। आधुनिक जीवनशैली, अत्यधिक प्रतिस्पर्धा, सामाजिक सञ्जालको कृत्रिम संसार र जैविक कारणहरूले गर्दा आजको समयमा जोकोही कुनै न कुनै बिन्दुमा मानसिक रूपमा कमजोर महसुस गर्न सक्छ। यसलाई 'सिकार' हुनु भन्दा पनि जीवनको एउटा चुनौतीपूर्ण कालखण्डका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। डिप्रेसनबाट जोगिनु भनेको दुःखलाई पूर्ण रूपमा निषेध गर्नु होइन, दुःख र प्रतिकूलतासँग जुध्न सक्ने 'मानसिक प्रतिरोधात्मक क्षमता' (रिजिलेन्स) विकास गर्नु हो।

सधैं खुसी रहनु भन्दा 'सन्तुष्ट' र 'शान्त' रहन सिक्नु बढी व्यावहारिक हुन्छ। खुसीको खोजीमा दौडिनु भन्दा आफ्ना सबै प्रकारका भावनाहरू चाहे त्यो उदासी होस्, क्रोध होस् वा डरलाई स्विकार्न सक्नु नै मानसिक स्वास्थ्यको बलियो आधार हो। जब हामी आफ्ना नकारात्मक भावनाहरूलाई पनि सहज रूपमा स्वीकार गर्छौं, तब ती भावनाहरूले हामीलाई थिच्ने शक्ति गुमाउँछन्। डिप्रेसनको सिकार हुनबाट जोगिनका लागि पर्फेक्सनिस्ट बन्ने/चाहिने सोच त्यागेर आफ्ना कमीकमजोरीसहित आफूलाई माया गर्नु आवश्यक छ।

स्वाभाविक रूपमा दुःखी हुन पनि बन्देज !

आजको समाजमा एउटा यस्तो अदृश्य दबाब छ, जहाँ हामीले सधैं 'सबै ठिक छ' भनेर देखाउनुपर्ने हुन्छ। विशेषगरी सामाजिक सञ्जालको युगमा अरूको चमकधमकपूर्ण जीवन देख्दा आफ्नो सामान्य र कहिलेकाहीँ संघर्षपूर्ण जीवन 'अपूर्ण' जस्तो लाग्न थाल्छ। यसले गर्दा मानिस आफ्नो वास्तविक पीडा लुकाउन बाध्य हुन्छ, जसलाई मनोविज्ञानमा 'स्माइलिङ डिप्रेसन' (स्माइलिङ डिप्रेसन) भनिन्छ। जसमा बाहिरबाट हाँसिरहेको तर भित्रभित्रै टुटिरहेको अवस्था हुन्छ।

कामको कडा प्रतिस्पर्धा, लामो कार्यतालिका र परिवारप्रतिको ठूलो जिम्मेवारीले मानिसलाई आफ्नो मानसिक थकान महसुस गर्ने फुर्सद नै दिँदैन। जब हामी आफ्ना स्वाभाविक उदासी वा थकानलाई 'म त कमजोर हुनुहुँदैन' भनेर दबाउँछौँ, त्यही दबिएको भावना नै पछि गएर डिप्रेसनको 'सिकार' बन्ने मुख्य कारण बन्छ। सामाजिक अपेक्षाहरूले हामीलाई एउटा मेसिन जस्तो बनाउन खोज्छन्, जसमा भावनाका लागि कुनै ठाउँ हुँदैन।

यस्तो अवस्थामा आफूलाई जोगाउने एउटै उपाय भनेको 'स्व-स्वीकारोक्ति' (सेल्फ-एक्सेप्टेन्स) हो। आफू सधैं बलियो हुन सकिँदैन र कहिलेकाहीँ कमजोर महसुस हुनु, रुन मन लाग्नु वा केही समयका लागि संसारबाट टाढिन मन लाग्नु पूर्ण रूपमा स्वाभाविक हो भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ। आफ्नो मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिँदा समाजले के भन्ला भन्ने डर त्याग्नु नै साँचो अर्थमा स्वतन्त्र हुनु हो।

मन लागे किन नरुने ? 

रुनु झन् मानसिक स्वास्थ्यका लागि एउटा प्राकृतिक 'सेफ्टी भल्भ' हो। तर, हामी त रुन जान्दैनौँ, रुनै हुन्न। हाम्रो समाजमा विशेषगरी छोराहरुलाई रुनु हुँदैन वा रुने मान्छे कमजोर हुन्छ भनेर सानैदेखि सिकाइएको छ, यो मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणले निकै हानिकारक छ। आँसु बगाउनु कमजोरी होइन, शरीरले आफ्नो आन्तरिक तनावलाई बाहिर निकाल्ने एउटा जैविक प्रक्रिया हो।

जब हामी धेरै तनाव वा मानसिक चापमा हुन्छौँ, हाम्रो शरीरमा 'कोर्टिसोल' जस्ता तनाव उत्पन्न गर्ने हर्मोनको मात्रा बढ्छ। वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूले देखाएका छन्, रुँदा निस्कने आँसुमा त्यस्ता तनावपूर्ण हर्मोनहरू र विषाक्त पदार्थहरू शरीरबाट बाहिर निस्कन्छन्। रोइसकेपछि मानिसले जुन हल्कापन महसुस गर्छ, त्यो मस्तिष्कले 'इन्डोर्फिन' र 'अक्सिटोसिन' जस्ता प्राकृतिक पीडानाशक रसायनहरू उत्सर्जन गरेकाले हो। यसले मनको भारीपन कम गर्छ र व्यक्तिको मुडलाई शान्त बनाउन मद्दत गर्छ।

मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार भावनालाई जबर्जस्ती दबाउनु (इमोसनल रिप्रेसन) नै पछि गएर गम्भीर डिप्रेसन वा एन्जाइटीको कारण बन्न सक्छ। रोएर मनको भडास निकाल्दा मानिसले आफ्नो पीडासँग साक्षात्कार गर्छ र त्यसलाई स्वीकार गर्छ। 

रुन नपाउनु वा भावना लुकाउनु भनेको एउटा प्रेसर कुकरको सिट्टी बन्द गरेर आगोमा राखिराख्नु जस्तै हो, जो कुनै न कुनै बेला विस्फोट हुन्छ हुन्छ। त्यसैले, मन भारी भएको बेला वा पीडा महसुस हुँदा निर्धक्कसँग रुनु एउटा साहसी र स्वास्थ्यकर काम हो।

एटेन्सन सीकर

सबैले मेरो कुरा सुनुन्, मेरो उपस्थितिलाई ध्यान दिउँन्, मलाई महत्त्व दिउँन्। म साह्रै गतिलो मान्छे। मेरा बारेमा धेरैलाई चासो हुनुपर्छ। म त जे गर्छु गज्जब पो गर्छु, म जस्तो अर्को छैन। कसरी दिँदैनन् चासो, दिनुपर्छ। म सबैको ध्यान खिच्ने जुक्ति लगाउँछु। के तपाइँलाई यस्तो लाग्दैन? 

आफूप्रति ध्यानाकर्षण गराउने सामाजिक मनोवृत्ति नयाँ होइन। आधुनिक समाजमा झन् प्रबल छ। यो प्रवृत्ति मूलतः मानिसको स्वीकृति, मान्यता र सम्बन्धको आवश्यकतासँग जोडिएको हुन्छ। जब व्यक्तिले आफूलाई अरूले देखुन्, सुनुन् र स्वीकारून् भन्ने चाहना राख्छ, तब उसले विभिन्न तरिकाबाट ध्यान खिच्ने प्रयास गर्छ। जस्तै, बोल्ने शैली, पहिरन, सामाजिक सञ्जालमा सक्रियता वा भावनात्मक अभिव्यक्ति।

अहिले यो मनोवृत्ति सबैभन्दा बढी सोसल मिडियामा देखिन्छ। फोटो, भिडियो र लेखेर गरिएका पोस्टमा 'लाइक', 'कमेन्ट' वा 'भ्युज' पाउनुलाई मानिसहरूले आफ्नो सफलता र लोकप्रियताको मापदण्ड मान्न थालेका छन्। कहिलेकाहीँ मानिसहरू अरूभन्दा फरक देखिनका लागि अनौठा व्यवहार गर्ने वा जोखिमपूर्ण काम गर्ने गर्छन्, जसको मुख्य उद्देश्य 'भाइरल' हुनु वा ध्यानाकर्षण गराउनु नै हुन्छ।

मनोवैज्ञानिक रूपमा हेर्दा, यस्तो व्यवहार आंशिक रूपमा स्वाभाविक हो। अमेरिकी मनोवैज्ञानिक अब्राहम मास्लोको आवश्यकताको सिद्धान्त अनुसार, सम्मान र स्वीकृति पाउने चाहना मानवको आधारभूत आवश्यकता हो। तर समस्या तब उत्पन्न हुन्छ, जब यो चाहना असन्तुलित बन्छ र व्यक्ति निरन्तर बाह्य ध्यानमा निर्भर हुन थाल्छ। यस्तो अवस्थामा आत्मसम्मान भित्री बलबाट होइन, अरूको प्रतिक्रिया र प्रशंसाबाट निर्धारण हुन थाल्छ।

सामाजिक सन्दर्भमा, विशेषगरी डिजिटल युगमा, यो प्रवृत्ति अझ तीव्र देखिन्छ। सामाजिक सञ्जालले 'देखिने' र 'प्रतिक्रिया पाउने' संस्कृतिलाई बढावा दिएको छ, जहाँ लाइक, कमेन्ट र शेयरले व्यक्तिको आत्ममूल्यसँग जोडिन थाल्छ। यसले कहिलेकाहीँ कृत्रिम छवि निर्माण, अतिरञ्जित व्यवहार वा नाटकीय प्रस्तुतिकरणलाई पनि प्रोत्साहन गर्छ।

ध्यानाकर्षण चाहने बानीलाई पूर्ण रूपमा नकारात्मक भन्न मिल्दैन। उचित सन्तुलनमा ध्यानाकर्षण गर्ने क्षमता व्यक्तित्व विकास, नेतृत्व र अभिव्यक्तिको सशक्त माध्यम पनि हुन सक्छ। मुख्य कुरा भनेको भित्री आत्मविश्वास र बाह्य स्वीकृतिबीच सन्तुलन कायम गर्नु हो। जब व्यक्ति आफैंसँग सन्तुष्ट हुन्छ, तब उसले ध्यान खोज्ने होइन, आफ्नो वास्तविकता प्रस्तुत गर्ने गर्छ। यही सन्तुलनले स्वस्थ व्यक्तित्व र सुदृढ सामाजिक सम्बन्ध निर्माण गर्न मद्दत गर्छ।

आफूप्रति ध्यानाकर्षण गराउने सामाजिक मनोवृत्ति आधुनिक समाजमा तीव्र रूपमा देखिने एक महत्त्वपूर्ण व्यवहारिक प्रवृत्ति हो। यसको जड मानवको स्वीकृति, सम्बन्ध र पहिचानको आवश्यकतासँग जोडिएको हुन्छ। मास्लोको आवश्यकता श्रेणी सिद्धान्तअनुसार, मानिसले शारीरिक र सुरक्षाका आवश्यकता पूरा गरेपछि सम्मान र स्वीकृति खोज्छ। यही चरणमा व्यक्ति अरूको ध्यान र प्रशंसाबाट आफूलाई मूल्यवान महसुस गर्न थाल्छ।

उदाहरणका लागि, सामाजिक सञ्जालमा बारम्बार आफ्नो तस्बिर पोस्ट गर्ने, साना उपलब्धिलाई ठूलो बनाउँदै प्रस्तुत गर्ने, वा निरन्तर प्रतिक्रिया (लाइक, कमेन्ट) हेर्ने बानी यसै मनोवृत्तिको अभिव्यक्ति हो। यदि पोस्टमा अपेक्षित प्रतिक्रिया आएन भने निराश हुने वा अर्को पोस्टमार्फत ध्यान तान्ने प्रयास गर्ने व्यवहार देखिन्छ। यो बाह्य स्वीकृतिमा आधारित आत्मसम्मानको संकेत हो।

सैद्धान्तिक रूपमा, मनोवैज्ञानिक जोन बल्बीको एट्याचमेन्ट थ्यौरीले पनि यसलाई स्पष्ट पार्छ। बाल्यकालमा पर्याप्त भावनात्मक ध्यान र सुरक्षा नपाएका व्यक्तिहरूले वयस्क जीवनमा बढी 'एटेन्सन सीकीङ' व्यवहार देखाउन सक्छन्। उनीहरू भित्री असुरक्षालाई बाह्य ध्यानबाट पूर्ति गर्न खोज्छन्। त्यसैगरी, सामाजिक सिकाइ सिद्धान्त (सोसल लर्निङ)अनुसार, जब ध्यानाकर्षण गर्ने व्यवहारले सकारात्मक प्रतिक्रिया पाउँछ, त्यो व्यवहार पुनः दोहोरिन्छ।

यसको अर्को रूप कार्यक्षेत्रमा पनि देखिन्छ। केही कर्मचारीहरू आफ्नो कामभन्दा बढी आफ्नो उपस्थितिलाई हाइलाइट गर्न खोज्छन्। जस्तै, सानो योगदानलाई ठूलो देखाउने, बैठकमा अनावश्यक बोल्ने, वा उच्च अधिकारीको ध्यान खिच्ने प्रयास गर्ने। यसले कहिलेकाहीँ वास्तविक दक्षता ओझेलमा पार्छ।

तर, ध्यानाकर्षण गर्ने प्रवृत्ति सधैं नकारात्मक हुँदैन। नेतृत्व, प्रस्तुति कला, र सामाजिक प्रभाव निर्माणमा यसले सकारात्मक भूमिका खेल्न सक्छ। समस्या तब हुन्छ जब यो अत्यधिक, कृत्रिम वा आत्मसम्मानको एकमात्र आधार बन्छ। यस्तो अवस्थामा व्यक्ति बाह्य प्रतिक्रियामा निर्भर भई अस्थिर बन्न सक्छ।

अन्ततः, सन्तुलन नै मुख्य कुरा हो। जब व्यक्तिले आफ्नो मूल्य आफैंले बुझ्छ र बाह्य प्रशंसालाई पूरक रूपमा लिन्छ, तब ध्यानाकर्षण स्वस्थ अभिव्यक्तिमा रूपान्तरण हुन्छ। यही सन्तुलनले व्यक्तित्वलाई परिपक्व, आत्मनिर्भर र सामाजिक रूपमा विश्वसनीय बनाउँछ।

मनोवैज्ञानिक दृष्टिले, ध्यानाकर्षण गर्ने व्यवहार प्रायः बाह्य ध्यान, स्वीकृति वा मान्यताको आवश्यकता (नीड फर भ्यालिडेसन)सँग जोडिएको हुन्छ। यस्तो व्यक्तिले आफूलाई महत्त्वपूर्ण, देखिने वा स्वीकार्य महसुस गर्न अरूको ध्यान खोज्छ। यसमा प्रशंसा पाउनु एउटा प्रमुख माध्यम हुन सक्छ।

तर सबै एटेन्सन सीकीङ व्यवहार प्रशंसाको भोकले मात्र हुँदैन। केही अवस्थामा यो बाल्यकालमा पर्याप्त ध्यान नपाएको अनुभव, आत्मसम्मान कमजोर हुनु, सामाजिक सीपको कमी वा केवल सामाजिक रूपमा सक्रिय र अभिव्यक्त स्वभावका कारण पनि हुन सक्छ।

त्यसैले, एटेन्सन सीकर प्रशंसाको भोको भन्ने सरल निष्कर्ष सही हुँदैन र यो व्यवहारलाई खराब भनिहाल्न पनि उपयुक्त हुँदैन। यो एउटा व्यवहार हो, जसको पछाडि फरक–फरक मनोवैज्ञानिक कारण हुन सक्छन्। 

मनोविज्ञानले एटेन्सन सीकरलाई कुनै औपचारिक रोगको नाम होइन, तर व्यवहारिक प्रवृत्ति (बिहेभियरल प्याटर्न)का रूपमा बुझ्छ। यसको मूलमा प्रायः ध्यान, स्वीकृति (भ्यालिडेसन) र सम्बन्धको आवश्यकता हुन्छ।

यसबारे मुख्य मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोण यस्ता छन्

आवश्यकताको सिद्धान्त (नीड्स थ्यौरी) : अब्राहम मास्लोका अनुसार, मानिसलाई सम्मान र स्वीकृतिको आवश्यकता हुन्छ। जब यो आवश्यकता पूरा हुँदैन, व्यक्ति ध्यान खोज्ने व्यवहारतर्फ जान सक्छ।

आत्मसम्मान (सेल्फ-इस्टीम) : कम आत्मसम्मान भएका व्यक्तिहरूले आफूलाई मूल्यवान महसुस गर्न अरूको ध्यान र प्रशंसा खोज्छन्।

बाल्यकालको अनुभव : जोन बल्बीको एट्याचमेन्ट थ्यौरीका अनुसार, बाल्यकालमा पर्याप्त भावनात्मक ध्यान नपाएमा ठूलो हुँदा एटेन्सन सीकीङ व्यवहार देखिन सक्छ। उनका अनुसार यदि बच्चाले आफ्ना भावना सुरक्षित रूपमा व्यक्त गर्न पाउँदैन भने, उसले ती भावनाहरू आफैंसँग पनि बुझ्न र स्वीकार्न सक्दैन। यही कारणले पछि जीवनमा ध्यान खोज्ने वा असुरक्षित सम्बन्ध व्यवहार देखिन सक्छ। 

यो विचार उनले १९६९ मा प्रकाशित आफ्नो पुस्तक 'एट्याचमेन्ट एण्ड लस'(भाग १) मा प्रस्तुत गरेका हुन्। उनले बाल्यकालमा आमा (वा प्राथमिक हेरचाह गर्ने व्यक्ति)सँगको भावनात्मक सम्बन्धले व्यक्तिको आत्मबोध, भावनात्मक सुरक्षा र भविष्यका सम्बन्धहरू कस्तो बन्छ भन्ने व्याख्या गरेका थिए।

व्यक्तित्व र विकारसँग सम्बन्ध : केही अवस्थामा यो व्यवहार नार्सिस्टिक पर्सनालिटी डिसअर्डर वा हिस्ट्रिओनिक पर्सनालिटी डिसअर्डरसँग पनि जोडिन सक्छ, जहाँ व्यक्ति अत्यधिक ध्यानको आवश्यकता महसुस गर्छ। केही अवस्थामा यो व्यवहार दुवै मनोविकारसँग पनि जोडिन सक्छ। यस्तो अवस्थामा ध्यान खोज्ने व्यवहार केवल बानी होइन, गहिरो मनोवैज्ञानिक संरचनासँग सम्बन्धित हुन्छ। 

उदाहरणका लागि, नार्सिसिस्टिक प्रवृत्तिमा व्यक्ति आफूलाई विशेष र श्रेष्ठ देखाउन निरन्तर प्रशंसा चाहन्छ, जबकि हिस्ट्रियोनिक प्रवृत्तिमा व्यक्ति भावनात्मक रूपमा नाटकीय र आकर्षणको केन्द्र बन्न खोज्छ। दुवै अवस्थामा आत्मसम्मान अस्थिर हुन्छ र बाह्य प्रतिक्रिया (एटेन्सन) बाटै आफूलाई मूल्यवान् ठान्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। यदि यस्तो व्यवहारले सम्बन्ध, काम वा सामाजिक जीवनमा असर पार्न थाल्छ भने, मनोवैज्ञानिक परामर्श आवश्यक हुन सक्छ।

'एटेन्सन सीकीङ' सधैं नकारात्मक होइन, यो मानव स्वभावकै भाग हो। तर जब यो अत्यधिक, कृत्रिम वा सम्बन्ध बिगार्ने स्तरमा पुग्छ, तब यसले गहिरो मनोवैज्ञानिक आवश्यकता वा असन्तुलन संकेत गर्न सक्छ।

एटेन्सन सीकरको व्यवहार बुझ्न सामाजिक मनोविज्ञान र विकासात्मक मनोविज्ञान दुवै उपयोगी हुन्छन्। अल्फ्रेड एल्डरले 'इनफेरिओरिटी कम्प्लेक्स' को अवधारणामार्फत भनेका छन् कि, मानिसले आफूलाई काँतर महसुस गर्दा त्यसलाई ढाकछोप गर्न विभिन्न क्षतिपूर्तिका उपाय अपनाउँछ। ध्यान आकर्षित गर्ने व्यवहार पनि यस्तै एक माध्यम हुन सक्छ, जहाँ व्यक्ति भित्री असुरक्षालाई बाहिरी देखावटी आत्मविश्वासले छोप्न खोज्छ।

एरिक एरिक्सनको मनोसामाजिक विकास सिद्धान्तअनुसार, किशोरावस्थामा 'आइडेन्टिटी भर्सेज रोल कन्फ्युजन'को चरण पार हुन्छ। यस समयमा यदि व्यक्तिले स्पष्ट पहिचान निर्माण गर्न सकेन भने, ऊ अरूको ध्यान र प्रतिक्रिया मार्फत आफ्नो अस्तित्व पुष्टि गर्न खोज्न सक्छ।

एक सानो घटनाक्रमले यो प्रष्ट पार्छ। कलेजमा पढ्ने एक विद्यार्थी सधैं कक्षामा अनावश्यक ठट्टा गर्ने, शिक्षकको ध्यान तान्ने र साथीहरूमाझ केन्द्रमा बस्न खोज्ने गर्थ्यो। सुरुमा सबैले उसलाई रमाइलो स्वभावको ठान्थे, तर पछि थाहा भयो। ऊ घरमा प्रायः बेवास्ता महसुस गर्थ्यो। जब उसले ध्यान पाउँथ्यो, उसलाई आफ्नो अस्तित्व प्रमाणित भएको जस्तो लाग्थ्यो।

यसले देखाउँछ कि आफूप्रति ध्यानाकर्षण गराउने व्यवहार केवल सतही देखिने ड्रामा होइन, भित्री आवश्यकता र अनुभवसँग जोडिएको हुन्छ। त्यसैले यस्ता व्यवहारलाई केवल आलोचना गर्ने होइन, बुझ्ने र सन्तुलित मार्गदर्शन दिने दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ।

ध्यानाकर्षणका विभिन्न स्वरूपहरू छन्। यस्तो व्यवहार सधैं सकारात्मक मात्र हुँदैन, यसका दुई पाटा हुन्छन्।सकारात्मक, राम्रो काम गरेर, कला देखाएर वा सफलता हासिल गरेर ध्यान खिच्नु। नकारात्मक, बिरामी भएको बहाना गर्नु, अनावश्यक विवादमा फस्नु, वा सानो कुरालाई अतिरञ्जित (एक्जाजरेट) गरेर सहानुभूति बटुल्न खोज्नु।

ध्यानाकर्षण गर्ने अतिशय व्यवहारले व्यक्तिको व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनमा विभिन्न नकारात्मक असरहरू पार्न सक्छ। यसका केही प्रमुख खराबीहरू छन्। जस्तै, वास्तविक पहिचानको संकट हुनु। अरूको ध्यान खिच्न सधैं 'परफेक्ट' वा 'फरक' देखिनुपर्ने दबाबले गर्दा मानिसले आफ्नो वास्तविक स्वरूप गुमाउँदै जान्छ। बाहिरी प्रशंसामा मात्र खुसी खोज्दा आफ्नो आन्तरिक शान्ति र वास्तविक व्यक्तित्व ओझेलमा पर्छ।

सम्बन्धहरूमा चिसोपन आउँछन्। सधैं चर्चाको केन्द्रमा रहन चाहने स्वभावले गर्दा साथीभाइ र परिवारका सदस्यहरू दिक्क हुन सक्छन्। यस्ता व्यक्तिहरू प्रायः अरूको कुरा सुन्नुभन्दा आफ्नै कुरा सुनाउन र आफूलाई मात्र प्रस्तुत गर्न खोज्छन्, जसले गर्दा सम्बन्धमा हुनुपर्ने पारस्परिकता हराउँछ।

मानसिक तनाव र चिन्ता बढ्छ। जब अपेक्षा गरेअनुसारको ध्यान वा 'लाइक/कमेन्ट' पाइँदैन, तब व्यक्तिमा हिनताबोध, निराशा र तनाव बढ्छ। अरूको प्रतिक्रियामा आफ्नो खुसी निर्भर हुनु मानसिक स्वास्थ्यका लागि निकै जोखिमपूर्ण मानिन्छ। जब मानिस भाइरल हुने रहरमा डुब्छ, ऊ प्लेटफर्मको 'अल्गोरिदम' अनुसार चल्न थाल्छ। आफ्नो मौलिकता र सिर्जनशीलता हराउँछ र ऊ केवल अरूले जे मन पराउँछन्, त्यही गर्न बाध्य हुन्छ। यसले गर्दा व्यक्तिको आफ्नो स्वतन्त्र सोच र रचनात्मक क्षमता कुण्ठित हुन्छ।

भाइरल हुनु एक नशा जस्तै हो। एकपटक चर्चामा आएपछि सधैं त्यस्तै चर्चा खोज्ने बानी पर्छ। यदि अर्को भिडियो वा पोस्टले सोचेजस्तो प्रतिक्रिया पाएन भने व्यक्तिमा छटपटी, ईर्ष्या र 'डिजिटल एन्जाइटी' सुरु हुन्छ, जसले अन्ततः डिप्रेसनसम्म पुर्‍याउन सक्छ। भाइरल हुने होडमा कतिपयले अरूको प्रतिलिपि अधिकार (कपीराइट) मिच्ने, व्यक्तिको अनुमतिबिना फोटो/भिडियो हाल्ने वा झुटा समाचार फैलाउने गर्छन्। यसले गर्दा साइबर अपराधअन्तर्गत कानुनी कारबाही भोग्नुपर्ने र जेलसमेत जानुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

भाइरल हुँदा सबैले सकारात्मक प्रतिक्रिया मात्र दिँदैनन्। सामाजिक सञ्जालमा आउने नकारात्मक टिप्पणी, ट्रोल र गालीले व्यक्तिको आत्मसम्मानमा ठूलो चोट पुर्‍याउँछ। कतिपय अवस्थामा यस्तो 'बुलिङ' सहन नसकेर मानिसहरूले आत्मघाती कदम समेत चालेका उदाहरणहरू छन्।

भिडियोमा 'भ्युज' र 'लाइक्स' बढाउनका लागि अग्ला भवनबाट हाम फाल्ने, गुडिरहेको सवारी साधनमा स्टन्ट गर्ने वा खतरनाक ठाउँमा सेल्फी खिच्ने जस्ता कार्यले गर्दा ज्यान नै जाने जोखिम बढेको छ। क्षणिक चर्चाको लोभमा गरिने यस्ता असावधानीले अपूरणीय क्षति पुर्‍याइरहेको छ। भाइरल हुनका लागि मानिसहरूले अचेल पारिवारिक गोपनीयता, सामाजिक मर्यादा र नैतिक सीमाहरू भुल्न थालेका छन्। सस्तो लोकप्रियताका लागि 'प्रयांक' गर्ने नाममा अरूलाई अपमान गर्ने वा अश्लील र भ्रामक सामग्री पस्कने प्रवृत्तिले समाजको सांस्कृतिक जग कमजोर बनाउँदैछ।

यसको दुर्गुण हो, विश्वसनीयताको कमी आउँछ। ध्यानाकर्षणका लागि कुराहरू बढाइचढाइ गर्ने वा सानो समस्यालाई ठूलो बनाएर प्रस्तुत गर्ने बानीले गर्दा बिस्तारै समाजमा व्यक्तिको विश्वसनीयता घट्दै जान्छ। मानिसहरूले त्यस्ता व्यक्तिका वास्तविक समस्यालाई पनि 'नाटक' ठानेर बेवास्ता गर्न थाल्छन्।

रचनात्मकताको ह्रास हुन्छ। जब कामको उद्देश्य 'सिर्जना' भन्दा पनि 'देखावटी' वा 'भाइरल' हुनु मात्र हुन्छ, तब कामको गुणस्तर घट्छ। गहिरो अध्ययन र साधनाभन्दा पनि सस्तो लोकप्रियतामा ध्यान जाँदा दीर्घकालीन सफलता हासिल गर्न गाह्रो हुन्छ।

जोखिमपूर्ण व्यवहार देखिन्छन्। आजभोलि सामाजिक सञ्जालमा ध्यानाकर्षण गराउनका लागि मानिसहरूले खतरनाक स्टन्ट गर्ने, अनावश्यक विवाद गर्ने वा आफ्नो गोपनीयतालाई दाउमा राख्ने गर्छन्, जसले शारीरिक वा कानुनी संकट निम्त्याउन सक्छ।

आफ्ना कुरा भन्नु की नभन्नु ?

ध्यानाकर्षण गर्नै हुँदैन भन्ने होइन। ठिक्क गर्दा हुन्छ। आफ्ना कुरा नर्मल तरिकाले प्रस्तुत गर्दा हुन्छ। आफ्ना कुरा बढाइचढाइ नभन्ने र आफूमा ध्यानाकर्षण गर्न नरुचाउने पनि हाम्रै समाजमा छन्। त्यस्तो गर्दा पनि केही बिग्रदैन। प्रचार र प्रशंसा पाउने काम गर्दा पनि व्यक्ति सामान्य, स्थिर र विनम्र रहनु मनोविज्ञानमा प्रायः 'आन्तरिक स्थिरता,' 'स्वस्थ आत्मसम्मान' र स्वनियमन (सेल्फ-रेगुलेसन)को संकेत मानिन्छ।

यस्तो व्यक्तिको आत्ममूल्य बाहिरी प्रशंसामा निर्भर हुँदैन। ऊ आफ्नो मूल्य र क्षमताबारे भित्रै स्पष्ट हुन्छ, त्यसैले प्रशंसाले उसलाई अत्यधिक उचाल्दैन। सेल्फ-कन्सेप्टमा स्पष्ट हुनु: उसले आफू को हो भन्ने स्थिर बुझाइ बनाइसकेको हुन्छ। त्यसैले प्रचारले उसको पहिचान बदल्दैन। प्रशंसा वा आलोचना दुवै अवस्थामा भावनालाई सन्तुलनमा राख्न सक्ने क्षमता हुन्छ।

उदाहरणका लागि, कुनै सफल कलाकार वा नेता जसले ठूलो प्रशंसा पाए पनि दैनिक जीवनमा सरल र समान व्यवहार गर्छ, उसले बाह्य प्रतिक्रियालाई सूचना जस्तो लिन्छ, पहिचान जस्तो होइन। यसलाई सकारात्मक मनोविज्ञानमा कहिलेकाहीँ 'ग्राउण्डेड पर्सनालिटी' वा 'इगो म्याचुरिटी' पनि भनिन्छ। जहाँ व्यक्ति उपलब्धि र प्रशंसाबाट प्रभावित हुन्छ, तर नियन्त्रण गुमाउँदैन।

यस्तो नर्मल रहनु कमजोरी होइन, बरु परिपक्वता, आत्मबोध र सन्तुलित व्यक्तित्वको बलियो संकेत हो।