पैसा र खुसी : एक शाश्वत द्वन्द्वको मनोविज्ञान

संसारमा केही प्रश्नहरू यस्ता छन्, जसको उत्तर मानिसले वर्षौंदेखि खोजिरहेको छ। कुनै एउटै निष्कर्षमा पुग्न सकेको छैन। आएका उत्तरमा पनि चित्त बुझाएको छैन। तीमध्ये सबैभन्दा पेचिलो प्रश्न हो - 'के पैसाले खुसी किन्न सकिन्छ ?' 

सुन्दा जति सरल लाग्छ, गहिरो र जटिल छ। कतिपयले यसलाई 'धन ठूलो कि विद्या' जस्तो परम्परागत वादविवादको तराजुमा जोख्ने गर्छन्, तर आधुनिक जीवनको वास्तविकता त्योभन्दा निकै पर पुगिसकेको छ। हामीलाई अहिले कुनै स्कुलको मञ्चमा उभिएर एउटा पक्षको वकालत गर्नु छैन, बरु मानव मनको त्यो गहिरो तहलाई छाम्नु छ जहाँ पैसा र भावनाको मिलन हुन्छ।

खाली पेटले खुसीको गीत गाउन सक्दैन र अभावको ओछ्यानमा बसेर मानसिक शान्तिको कल्पना गर्न कठिन हुन्छ। तर, के बैंक ब्यालेन्सको अंक बढ्दै जाँदा खुसीको पारो पनि त्यसरी नै उकालो लाग्छ त ? यस विषयलाई सिधै हो/होइन को साँघुरो घेरामा राखेर हेर्नु वैज्ञानिक दृष्टिले अपूर्ण हुन्छ। 

मनोविज्ञान र व्यवहारिक अर्थशास्त्र (Behavioral Economics) ले यो सम्बन्धलाई गणितीय हिसाबले मात्र होइन, मानवीय स्वभाव, सामाजिक सन्दर्भ र हाम्रो मस्तिष्कले पैसाप्रति गर्ने प्रतिक्रियाका आधारमा रोचक तथ्यहरू अगाडि सारेका छन्। आउनुस्, पैसाको यो अदृश्य मनोविज्ञान र यसले हाम्रो खुसीलाई निर्देशित गर्ने शैलीका बारेमा चर्चा गरौँ।

१. आधारभूत आवश्यकता र सुरक्षा

मनोवैज्ञानिक अब्राहम मास्लोको 'आवश्यकताको पदानुक्रम' (Hierarchy of Needs) सिद्धान्तअनुसार, मानिसका आधारभूत आवश्यकताहरू (गास, बास, कपडा र सुरक्षा) पूरा गर्न पैसा अनिवार्य हुन्छ। जबसम्म यी आवश्यकता पूरा हुँदैनन्, मानिस तनावमा रहन्छ। त्यसैले गरिबीको स्तरबाट माथि उठ्नका लागि पैसाले निश्चित रूपमा खुसी र मानसिक शान्ति प्रदान गर्छ।

२. आम्दानीको सीमा (The Threshold Effect)

विभिन्न अध्ययनहरू (जस्तै नोबेल पुरस्कार विजेता डेनियल काहनेम्यानको रिसर्च) ले देखाएका छन् कि पैसाले एउटा निश्चित सीमासम्म मात्र खुसी बढाउँछ। जब मानिसको सुख-सुविधाका सबै आवश्यकता पूरा हुन्छन्, त्यसपछि थपिने सम्पत्तिले उसको दैनिक खुसीको स्तरमा खासै ठूलो परिवर्तन ल्याउँदैन। यसलाई मनोविज्ञानमा 'Diminishing Marginal Utility' भनिन्छ।

३. सुखको बानी पर्ने स्वभाव (Hedonic Adaptation)

मनोविज्ञानमा एउटा महत्वपूर्ण अवधारणा छ, हेडोनिक एडप्टेसन। हामीले नयाँ गाडी किन्यौं वा ठूलो घर बनायौं भने त्यसले सुरुका केही दिन वा महिना निकै खुसी दिन्छ। तर समय बित्दै जाँदा हामी त्यसैमा अभ्यस्त हुन्छौं र हाम्रो खुसीको स्तर फेरि पुरानै अवस्थामा फर्कन्छ। त्यसपछि हामी अझ ठूलो वा नयाँ चिजको पछि लाग्न थाल्छौं। यही कारणले पैसा भएर पनि धेरै मानिस सन्तुष्ट हुन सक्दैनन्।

४. पैसा कसरी खर्च गरिन्छ भन्ने महत्त्वपूर्ण

मनोवैज्ञानिकहरू भन्छन् - पैसाले खुसी दिन्छ कि दिँदैन भन्ने कुरा तपाईं त्यसलाई कसरी खर्च गर्नुहुन्छ भन्नेमा भर पर्छ। 

• अनुभव (Experiences) : भौतिक वस्तु (जस्तै मोबाइल वा गहना) भन्दा यात्रा, नयाँ कुरा सिक्ने वा प्रियजनसँग बिताएको समय (अनुभव) मा खर्च गरिएको पैसाले दीर्घकालीन खुसी दिन्छ।

• अरूका लागि खर्च (Prosocial Spending) : दान वा कसैलाई मद्दत गर्दा मस्तिष्कमा 'Dopamine' र 'Oxytocin' जस्ता रसायनहरू पैदा हुन्छन्, जसले गहिरो आत्मसन्तुष्टि दिन्छ।

• समय खरिद (Buying Time) : आफ्नो झन्झटिलो काम अरूलाई लगाएर आफ्ना लागि समय निकाल्दा (Time Affluence) मानसिक तनाव कम हुन्छ।

५. तुलना र प्रतिस्पर्धा

सामाजिक मनोविज्ञानका अनुसार मानिस आफूसँग कति पैसा छ भन्ने कुराले भन्दा पनि, 'आफ्नो छिमेकी वा साथीको तुलनामा' आफूसँग कति छ भन्ने कुराले बढी दुखी वा खुसी हुन्छ। यसलाई 'सापेक्षिक अभाव' (Relative Deprivation) भनिन्छ। जब हामी पैसालाई प्रतिष्ठाको रूपमा मात्र हेर्छौं, तब खुसी हराउँदै जान्छ। तुलना गर्ने बानी बढ्छ। जसका कारण मान्छेले आफूसँग भएका चिजवस्तु एवम् सुविधा तथा उपलब्धता देख्तैन, अर्काको पहुँचमात्रै देख्छ। 

मनोविज्ञानले भन्छ - पैसा खुसीको साधन हुन सक्छ, तर साध्य होइन। पैसाले दुःख कम गर्न (जस्तै रोग लाग्दा उपचार गर्न, ऋण तिर्न) मद्दत गर्छ, तर सकारात्मक खुसी, अर्थपूर्ण सम्बन्ध र मानसिक शान्ति भने पैसाभन्दा परका विषय हुन्। यो आदर्श वाक्य लाग्न सक्छ। हो पनि। तर यथार्थ पनि हो। त्यसैले भनिन्छ, पैसाले ओछ्यान किन्न सकिन्छ तर निद्रा होइन, भोजन किन्न सकिन्छ तर भोक होइन।

***

दुई चर्चित मनोवैज्ञानिक अवधारणा 

अनुभवविरुद्ध वस्तुवादिता (Experience vs. Materialism)

न्युयोर्कको कोर्नेल विश्वविद्यालयका मनोवैज्ञानिक थोमस गिलोभिचले दशकौँसम्म एउटा रोचक अध्ययन गरे। उनले के पाए भने पैसाले किनेको 'सामान' (जस्तै नयाँ आइफोन वा कार) बाट मिल्ने खुसी समयसँगै घट्दै जान्छ, तर पैसाले किनेको 'अनुभव' (जस्तै कतैको यात्रा, कन्सर्ट, वा नयाँ सीप सिक्नु)बाट मिल्ने खुसी समयसँगै झन् बढ्दै जान्छ।

यसको कारण के हो भने, हामीले किनेका सामानहरू हाम्रो घरको एउटा कुनामा थन्किन्छन् र हामी त्यसको बानी पर्छौं (Hedonic Adaptation)। तर हाम्रा अनुभवहरू हाम्रो व्यक्तित्वको हिस्सा बन्छन्। हामीले कतै यात्रा गर्दा पाएको दुःख पनि पछि सम्झिँदा एउटा रमाइलो कथा वा अनुभव बन्छ, जसले दीर्घकालीन खुसी दिन्छ।

डानियल काहनेम्यानको 'तुलनात्मक खुसी' को अध्ययन

नोबेल विजेता डानियल काहनेम्यानले मानिसको खुसीलाई दुई भागमा बाँडेर हेरेका छन्:

• दैनिक अनुभव (Emotional Well-being): तपाईंले दिनभरि कस्तो महसुस गर्नुहुन्छ? (तनाव, हाँसो, वा रिस?)।

• जीवनको मूल्यांकन (Life Evaluation): तपाईं आफ्नो जीवनको समग्र सफलतालाई कसरी हेर्नुहुन्छ?

उनको अध्ययनले भन्छ - पैसाले जीवनको 'मूल्यांकन' त सुधार्छ (अर्थात् धनी मानिसले आफूलाई सफल ठान्छ), तर एउटा निश्चित आम्दानीको विन्दु पछि त्यसले मानिसको 'दैनिक अनुभव' वा मुडमा कुनै सुधार ल्याउँदैन। यसको अर्थ, धनी हुँदैमा मानिसको दिनचर्या सुखद हुन्छ नै भन्ने छैन।

सानो किस्सा : 'जोसेफ हेलर र कर्ट भोनेगट'

एक पटक एकजना अर्बपतिले दिएको भव्य पार्टीमा दुई प्रसिद्ध लेखकहरू जोसेफ हेलर र कर्ट भोनेगट कुरा गर्दै थिए। कर्टले ठट्टा गर्दै भने, 'हेर त हेलर, यो अर्बपतिले एकै दिनमा जति पैसा कमाउँछ, तिम्रो चर्चित किताब 'क्याच-२२' ले अहिलेसम्म त्यति कमाउन सकेको छैन होला।'

हेलरले शान्त भएर जवाफ दिए, 'हो, तर मसँग एउटा यस्तो चिज छ, जुन ऊसँग कहिल्यै हुनेछैन।'

कर्टले अचम्म मान्दै सोधे, 'के हो त्यो?'

हेलरले भने, 'पर्याप्त (Enough) भन्ने बोध।'

यो किस्साले पैसाको मनोविज्ञानको सबैभन्दा ठूलो सत्य बोल्छ। जबसम्म मानिसलाई 'मलाई यति भए पुग्छ' भन्ने चेत हुँदैन, तबसम्म संसारको सबै धनले पनि उसलाई खुसी बनाउन सक्दैन।

***

व्यवहारवादी मनोवैज्ञानिकहरूका दुई प्रसिद्ध अवधारणा, जसले पैसा र खुसीबीचको सम्बन्धलाई नयाँ कोणबाट व्याख्या गर्छन् :

'इस्टरलिन प्याराडक्स' (The Easterlin Paradox)

सन् १९७४ मा अर्थशास्त्री रिचर्ड इस्टरलिनले एउटा रोचक तथ्य बाहिर ल्याए। उनले धेरै देशहरूको तथ्यांक अध्ययन गर्दा के भेट्टाए भने एउटै समाजभित्र धनी मानिसहरू गरिबभन्दा खुसी त हुन्छन्, तर देशको समग्र आम्दानी बढ्दै जाँदा नागरिकहरूको औषत खुसीको स्तर भने बढ्दैन।

यसको अर्थ हो, खुसी 'निरपेक्ष' (Absolute) आम्दानीमा होइन, 'सापेक्ष' (Relative) तुलनामा निर्भर हुन्छ। मानौँ, तपाईंको तलब बढ्यो तर छिमेकीको तलब तपाईंको भन्दा धेरै बढ्यो भने, तपाईंले आफ्नो वृद्धिबाट खासै खुसी महसुस गर्नुहुन्न। यो प्रयोगले के पुष्टि गर्छ भने, पैसाले दिने खुसी धेरै हदसम्म 'हामी अरूभन्दा कति अगाडि छौँ' भन्ने सामाजिक होडबाजीमा अल्झिएको हुन्छ।

सुविधा की आनन्द (The Scitovsky Theory)

व्यवहारवादी अर्थशास्त्री तिबोर सिटोभ्स्कीले खुसीलाई दुई भागमा बाँडेका छन् - सुविधा (Comfort) र आनन्द (Pleasure)। उनले भनेका छन् कि पैसाले हामीलाई 'सुविधा' किन्न त मद्दत गर्छ (जस्तै: महँगो सोफा, एसी, वा गाडी), तर सुविधाहरूले मानिसलाई छिट्टै 'बोर' बनाउँछन्।

वास्तविक आनन्द त तब प्राप्त हुन्छ जब हामी कुनै चुनौती पार गर्छौं वा केही नयाँ अनुभव गर्छौं। पैसा हुनेहरू अक्सर सुविधाको जालमा फस्छन् र जीवनमा 'उत्तेजना' वा 'नवीनता' हराउँदै जान्छ। त्यसैले, धेरै सम्पत्ति भएर पनि मानिसहरू किन उदास हुन्छन् भन्ने कुरा यसले प्रष्ट पार्छ, किनकि उनीहरूसँग 'कम्फर्ट' त छ, तर 'प्लेजर' दिने चुनौतीहरू बाँकी छैनन्।

एउटा किस्सा माझी र व्यापारीको 

एकजना धनी व्यवसायीले समुन्द्र किनारमा सुतिरहेको माझीलाई सोध्छ, 'तिमी किन अझै धेरै माछा मार्दैनौ र धनी बन्दैनौ?'

माझी सोध्छ, 'त्यसपछि के हुन्छ?'

व्यवसायी भन्छ, 'तिमीसँग धेरै पैसा हुनेछ र तिमी आरामले समुन्द्र किनारमा सुत्न सक्नेछौ।'

माझी मुस्कुराउँदै जवाफ दिन्छ, 'अहिले म गरिरहेको चाहिँ के हुँ त?'

यो किस्साले 'मनोवैज्ञानिक सन्तोष' को ठूलो पाठ सिकाउँछ। पैसाले हामीलाई त्यही ठाउँमा पुर्‍याउन खोज्छ जहाँ हामी पैसा नभईकन पनि पुग्न सक्थ्यौँ अर्थात् मानसिक शान्ति लिने ठाउँमा।

***

त्यो त कथा हो, कथामा जस्तो मान्छेको जीवनमा कहाँ हुन्छ भन्नुहोला, सही हो। हाम्रा अनेक खालका खाँचो छन्, जसका लागि पैसा चाहिन्छ। पैसाको मनोविज्ञान केवल गणित वा हिसाब मात्र होइन, यो हाम्रा भावना, डर र स्वभावसँग गहिरो गरी जोडिएको हुन्छ। यसलाई अझ प्रष्ट पार्न निम्न मनोवैज्ञानिक पक्षहरू थप्न सकिन्छ:

१. एंकरिङ इफेक्ट (Anchoring Effect)

हाम्रो मस्तिष्कले कुनै पनि वस्तुको मूल्य तय गर्दा पहिलो पटक देखेको अंकलाई आधार मान्छ। उदाहरणका लागि, यदि कुनै सामानको मूल्य सुरुमा १० हजार देखाइएको छ र पछि छूट दिएर ७ हजार भनियो भने हामीलाई त्यो सस्तो लाग्छ, भले नै त्यसको वास्तविक मूल्य ५ हजार मात्र किन नहोस्। पैसा खर्च गर्दा हामी 'तार्किक' हुनुभन्दा 'तुलनात्मक' बढी हुन्छौँ।

२. हारबाट बच्नु (Loss Aversion)

मनोविज्ञानका अनुसार, १०० रुपैयाँ कमाउँदा हुने खुसी भन्दा १०० रुपैयाँ हराउँदा हुने पीडा दोब्बर बढी हुन्छ। त्यसैले मानिसहरू पैसा कमाउनु भन्दा पनि भएको पैसा जोगाउन वा गुम्ने डरले बढी चिन्तित हुन्छन्। यही डरका कारण धेरैले लगानीका अवसरहरू गुमाउँछन्।

३. डुबेको लागत भ्रम (Sunk Cost Fallacy)

जब हामीले कतै पैसा लगानी गरिसकेका हुन्छौँ, त्यो डुब्न लागेको थाहा पाउँदा पाउँदै पनि हामी अझ बढी पैसा थप्दै जान्छौँ। "यति धेरै पैसा फसाइसकियो, अब कसरी छोड्नु?" भन्ने सोचले हामीलाई झन् ठूलो घाटातर्फ धकेल्छ। यो जुवा (Gambling) देखि असफल व्यापारसम्म लागू हुन्छ।

४. मानसिक लेखा (Mental Accounting)

हामी पैसालाई यसको मूल्य भन्दा पनि यसको 'स्रोत' अनुसार फरक-फरक व्यवहार गर्छौं। जस्तै:

• कडा परिश्रम गरेर कमाएको १ हजार रुपैयाँ हामी निकै सोचेर खर्च गर्छौं।

• चिठ्ठामा परेको वा उपहारमा पाएको १ हजार रुपैयाँ हामी बिना सोचविचार तुरुन्तै खर्च गरिदिन्छौँ।

  जबकी दुवैको मूल्य बराबर हो। पैसाको मनोविज्ञानले भन्छ— पैसा जहाँबाट आए पनि त्यसको मूल्य समान हुनुपर्छ।

५. पैसा लिपिहरू (Money Scripts)

बाल्यकालमा पैसाप्रति हाम्रा अभिभावकको धारणा कस्तो थियो, त्यसले हाम्रो वयस्क अवस्थाको खर्च गर्ने बानी निर्धारण गर्छ। मनोवैज्ञानिक ब्राड कोन्ट्जका अनुसार मानिसका चार प्रकारका 'मनि स्क्रिुप्स' हुन्छन्:

• Money Avoidance: पैसालाई खराब ठान्नु र यसबाट टाढा रहन खोज्नु।

• Money Worship: पैसा नै सबै थोक हो र यसले सबै समस्या हल गर्छ भन्ने ठान्नु।

• Money Status: आफ्नो इज्जत सम्पत्तिसँग तुलना गर्नु।

• Money Vigilance: पैसा खर्च गर्न डराउनु र सधैं बचतमा मात्र केन्द्रित हुनु।

६. अभावको मानसिकता (Scarcity Mindset)

जब मानिससँग पैसाको चरम अभाव हुन्छ, उसको मस्तिष्कले दीर्घकालीन सोच्ने क्षमता गुमाउँछ। ऊ केवल 'आजको गर्जो' टार्ने कुरामा मात्र केन्द्रित हुन्छ, जसलाई Tunnel Vision भनिन्छ। यसले गर्दा मानिस झन् पछि झन् ऋणको दुष्चक्रमा फस्दै जान्छ।

मोगन हाउसेलले आफ्नो पुस्तक 'The Psychology of Money' मा लेखेका छन् - 'पैसा कमाउनु एउटा सीप हो, तर पैसा टिकाइराख्नु अर्कै मनोविज्ञान हो।' पैसा टिकाउनका लागि मानिसमा विनम्रता (Humility) र संयमको ठूलो भूमिका हुन्छ।

हाउसेलको पुस्तकले पैसा कमाउनुलाई गणितीय सीपभन्दा बढी 'व्यवहारिक स्वभाव' (Soft Skill) को रूपमा व्याख्या गर्छ। उनका अनुसार आर्थिक सफलता हाम्रो बुद्धिमत्तामा होइन, व्यवहारमा निर्भर गर्छ। उनी भन्छन् - लगानीमा 'प्राविधिक रूपमा सही' हुनुभन्दा 'मानसिक रूपमा शान्त' हुनु ठूलो कुरा हो। पुस्तकको एउटा बलियो पक्ष 'कम्पाउन्डिङ' (चक्रवृद्धि) को शक्ति हो; वारेन बफेटको सफलताको रहस्य उनको छनोट मात्र नभई ७५ वर्षभन्दा लामो समयको संयम हो।

पुस्तकले 'पर्याप्त' (Enough) को महत्त्व सिकाउँछ। धनी हुनु र धनी बनिरहनु दुई फरक कुरा हुन्— जसका लागि विनम्रता र संयम आवश्यक पर्छ। पैसाको वास्तविक मूल्य यसले दिने 'स्वतन्त्रता' मा छ; अर्थात्, आफूले चाहेको समयमा, चाहेको व्यक्तिसँग, चाहेको काम गर्न पाउनु नै सबैभन्दा ठूलो लाभांश हो। अन्त्यमा, हाउसेल भन्छन् - 'संसार अनिश्चित छ, त्यसैले आफ्नो गल्ती सहने क्षमता (Margin of Safety) सधैं राख्नुहोस्।' यो पुस्तक केवल धनको बारेमा मात्र होइन, बरु मानिसको लोभ, डर र खुसीको मनोविज्ञानको ऐना हो।

***

कोही पैसा पर्याप्त र अकुत भए पनि नभएजस्तो हुन्छन्, गर्छन्। कोही थोरै वा पर्याप्त नहुँदा पनि खुसी देखिन्छन्। यो कुन मनोविज्ञान हो भन्ने पनि उत्सुकताको विषय छ। पैसाको भौतिक मूल्य र यसको मानसिक अनुभूतिबीचको खाडललाई छाम्नका लागि हामीले यो प्रश्नको उत्तर पनि खोज्नुपर्छ। पैसा भएर पनि 'गरिब' महसुस गर्ने र थोरैमा पनि 'समृद्ध' देखिने यो अवस्थालाई मनोविज्ञानमा मुख्यतया दुई-तीनवटा दृष्टिकोणबाट व्याख्या गरिएको छ :

अभावको मानसिकता 

यो अवधारणा मनोवैज्ञानिक एल्दार साफिर (Eldar Shafir) र अर्थशास्त्री सेन्धिल मुल्लैनाथन (Sendhil Mullainathan) ले सन् २०१३ मा प्रकाशित उनीहरूको चर्चित पुस्तक 'Scarcity: Why Having Too Little Means So Much' मा व्याख्या गरेका छन्।

उनीहरू भन्छन् - अभाव केवल स्रोतको कमी होइन, यो एउटा 'मानसिक अवस्था' हो। जसरी बाल्यकालमा चरम अभाव भोगेका मानिसहरू पछि अकुत सम्पत्ति कमाउँदा पनि सधैं 'भोलि केही भइहाल्छ कि' भन्ने डरमा बाँचिरहेका हुन्छन्। उनीहरूको मस्तिष्कमा त्यो 'अभावको छाप' यति गहिरो हुन्छ कि जति पैसा भए पनि उनीहरूले आफूलाई सुरक्षित महसुस गर्न सक्दैनन्। यसलाई 'Tunnel Vision' भनिन्छ, जहाँ मानिस भविष्यको खुसी भन्दा पनि वर्तमानको सुरक्षा र सञ्चयमा मात्र केन्द्रित हुन्छ।

पैसाको लिपि (Money Scripts)

मनोवैज्ञानिक ब्राड कोन्ट्ज (Brad Klontz) ले सन् २०११ तिर आफ्नो अनुसन्धान र पुस्तक 'Wired for Wealth' मा यो अवधारणा ल्याएका हुन्। उनले मानिसको पैसाप्रतिको व्यवहारलाई चार भागमा बाँडेका छन्।

• Money Vigilance (सतर्कता): जोसँग पैसा भए पनि खर्च गर्न डराउँछन्। उनीहरू सधैं बचत र सुरक्षामा मात्र केन्द्रित हुन्छन्। उनीहरूलाई पैसा खर्च गर्नु भनेको 'पाप' वा 'खतरा' जस्तो लाग्छ। त्यसैले अकुत धन भए पनि उनीहरू कन्जुस र चिन्तित देखिन्छन्।
• Money Worship (पैसाको पूजा): उनीहरूलाई लाग्छ पैसा नै सबै थोक हो, तर जति भए पनि 'पुग्यो' भन्ने हुँदैन।

स्वैच्छिक सादगी (Voluntary Simplicity)

थोरै भएर पनि खुसी देखिने मानिसहरूको मनोविज्ञानलाई रिचर्ड ग्रेगले सन् १९३६ मा पहिलो पटक प्रयोग गरेको र पछि सन् १९८१ मा डुएन एल्गिनले आफ्नो पुस्तक 'Voluntary Simplicity' मा विस्तार गरेको अवधारणाले व्याख्या गर्छ।

यो मनोविज्ञान अनुसार खुसी 'बाहिरी वस्तु' मा होइन, 'आन्तरिक अर्थ' मा खोजिन्छ। यस्ता मानिसहरूले आफ्नो आवश्यकतालाई नियन्त्रण गर्न सिकेका हुन्छन्। उनीहरू 'म जे हुँ, मेरो सम्पत्तिको कारणले होइन' भन्ने कुरामा स्पष्ट हुन्छन्। उनीहरूले आफ्नो पहिचान (Identity) लाई बैंक ब्यालेन्ससँग जोड्दैनन्, त्यसैले थोरैमा पनि उनीहरूमा एक प्रकारको 'आर्थिक आध्यात्मिक शान्ति' देखिन्छ।

सामाजिक तुलना (Social Comparison Theory)

सन् १९५४ मा लियोन फेस्टिन्जर (Leon Festinger) ले यो सिद्धान्त प्रतिपादन गरेका हुन्। उनको व्याख्या अनुसार अकुत धन हुनेहरू अक्सर आफूभन्दा धनीसँग तुलना गर्छन् (Upward Comparison), जसले गर्दा उनीहरूमा सधैं 'कम भएको' आभास हुन्छ। तर थोरै हुने तर खुसी हुनेहरू अक्सर आफूभन्दा तलका वा आफ्नो वर्तमान अवस्थाप्रति कृतज्ञ हुन्छन्।

सारांशमा त्यो 'नभएजस्तो' गर्ने प्रवृत्ति वास्तवमा 'Financial Anxiety' र बाल्यकालको 'Money Trauma' को परिणाम हो। मोगन हाउसेलले भनेझैं 'तपाईंको नेट वर्थ (सम्पत्ति) ले भन्दा तपाईंको 'अपेक्षा' (Expectation) ले तपाईं कति खुसी हुनुहुन्छ भन्ने निर्धारण गर्छ।' जब सम्पत्ति > अपेक्षा हुन्छ, मानिस खुसी हुन्छ। जब सम्पत्ति < अपेक्षा हुन्छ, मानिस अकुत धन भए पनि दुखी नै रहन्छ।

***

मान्छेलाई जीवनमा कति पैसा चाहिन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर कुनै एउटा निश्चित अंकमा हुँदैन। यो हाम्रो आवश्यकता, जीवनशैली र मानसिक दृष्टिकोणको सन्तुलनमा निर्भर गर्छ। मनोविज्ञान र अर्थशास्त्रको मिश्रणबाट हेर्दा यसलाई तीनवटा मुख्य तहमा बुझ्न सकिन्छ। 

पहिलो हो, आधारभूत आवश्यकता र सुरक्षा। सबैभन्दा पहिले हामीलाई त्यति पैसा चाहिन्छ, जसले हाम्रा आधारभूत आवश्यकताहरू खाना, सफा पानी, सुरक्षित वासस्थान, शिक्षा र स्वास्थ्य उपचार निर्धक्कसँग पूरा गर्न सकोस्। मनोवैज्ञानिक अब्राहम मास्लोका अनुसार, जबसम्म मानिस यी आधारभूत भौतिक आवश्यकताबाट मुक्त हुँदैन, उसले खुसी वा रचनात्मकताको बारेमा सोच्नै सक्दैन। त्यसैले, 'अभावको तनाव' नहुने बिन्दु नै पैसाको पहिलो आवश्यकता हो।

दोस्रो हो, आर्थिक स्वतन्त्रता (Financial Freedom)। जीवन अनिश्चित छ। त्यसैले, ६ महिनादेखि १ वर्षसम्मको खर्च धान्न सक्ने 'इमर्जेन्सी फण्ड' हुनुले मानसिक शान्ति दिन्छ। हामीलाई पैसा त्यति चाहिन्छ, जसले हामीलाई 'समयको मालिक' बनाउन सकोस्। मोगन हाउसेलले 'The Psychology of Money' मा लेखेका छन् - पैसाको वास्तविक मूल्य त्यो हो, जसले तपाईंलाई मन नलागेको काम 'नाइँ' भन्न सक्ने र मन लागेको काम गर्ने स्वतन्त्रता दिन्छ। 

तेस्रो हो 'पर्याप्त' को विन्दु (The Point of 'Enough')। अर्थशास्त्रमा एउटा सिद्धान्त छ, 'Diminishing Marginal Utility'। एक निश्चित आम्दानी (जस्तै: महिनाको १ वा २ लाख, तपाईंको सहर र परिवारको आकार अनुसार) पछि थपिने पैसाले तपाईंको खुसीको स्तरमा खासै वृद्धि गर्दैन। यदि तपाईंको वार्षिक आम्दानीले आधारभूत सुखसुविधा पुग्छ भने, त्यसपछि थपिने करोडौं रुपैयाँले केवल विलासिता बढाउँछ, सन्तोष होइन।

निष्कर्षमा, कति पैसा चाहिन्छ भन्ने जान्न ३ प्रश्न आफैंलाई सोध्नुहोस्

• के मेरा सबै बिलहरू समयमै तिरिएका छन् र मलाई भोलिको छाक टार्ने चिन्ता छैन ?

• के मसँग बिरामी पर्दा वा काम छुट्दा केही समय टिक्ने बचत छ ?

• के म पैसा कमाउने धुनमा आफ्नो स्वास्थ्य, परिवार र मनको शान्ति त गुमाइरहेको छैन ?

हामीलाई त्यति पैसा चाहिन्छ, जसले गर्दा हामीले पैसाको बारेमा सोच्न छोडेर 'जीवन' जिउने बारेमा सोच्न सकौँ। धनी हुनु भनेको धेरै सामान हुनु होइन, बरु थोरै आवश्यकता हुनु र तिनलाई पूरा गर्ने क्षमता हुनु हो।

***

पैसा जीवनको रथ चलाउने एउटा अनिवार्य 'इन्धन' हो, तर यो आफैंमा 'गन्तव्य' भने होइन। मनोविज्ञान र व्यवहारिक अर्थशास्त्रका तथ्यहरूले प्रष्ट पार्छन् कि पैसाले अभावको पीडा मेटाउन सक्छ, तर अर्थपूर्ण खुसीको ग्यारेन्टी दिन सक्दैन। हामी कति कमाउँछौँ भन्ने कुराले भन्दा पनि पैसालाई कुन दृष्टिकोणले हेर्छौँ र कसरी खर्च गर्छौँ भन्ने कुराले हाम्रो जीवनको गुणस्तर तय गर्छ।

वस्तुको थुप्रो र सामाजिक तुलनाको अन्तहीन दौडले क्षणिक सन्तुष्टि त देला, तर त्यसले 'हेडोनिक एडप्टेसन'को चक्रमा फसाएर अन्ततः रिक्तता नै छोड्छ। वास्तविक खुसी त पैसाले किनेका सामानमा होइन, पैसाले दिलाएको 'स्वतन्त्रता' र 'समय'मा लुकेको हुन्छ - जसले हामीलाई प्रियजनसँग जोडिन र आत्मिक शान्ति खोज्न मद्दत गर्छ।

त्यसैले, पैसा कमाउने सीपसँगै यसलाई व्यवस्थापन गर्ने र 'पर्याप्त'को विन्दु पहिचान गर्ने 'वित्तीय मनोविज्ञान' बुझ्नु झनै जरुरी छ। पैसालाई ओछ्यान होइन, निद्रा बनाउन र भोजन होइन, भोक जगाउने माध्यमको रूपमा बुझ्न सके मात्र हाम्रो आर्थिक र मानसिक जीवन सन्तुलित हुन सक्छ। अन्त्यमा, पैसा त्यतिबेला मात्रै सार्थक हुन्छ जब यसले तपाईंको खल्ती मात्र होइन, जीवनको अनुभव र सम्बन्धलाई पनि समृद्ध बनाउँछ।

***

संसारको हालको जनसंख्या झण्डै ८.१ अर्ब (सन् २०२४-२६ को अनुमानित तथ्यांक) पुगिसकेको छ। यो विशाल भीडमा जब हामी 'खुसी' को खोजी गर्छौँ, तब तथ्यांकको एउटा डरलाग्दो तस्वीर अगाडि आउँछ। विश्व बैंक (World Bank) र विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का पछिल्ला प्रतिवेदनहरू अनुसार :

• भोक र भोजन : संसारमा करिब ८० करोड मानिस अझै पनि भोको पेट सुत्छन्। तथ्यांक अनुसार विश्वको झण्डै १० प्रतिशत जनसंख्या चरम गरिबीमा छ, जसले मुस्किलले एक छाक मात्र खान पाउँछन्। बाँकी जनसंख्यामध्ये ठूलो हिस्सा 'खाद्य असुरक्षा' मा छ, जसलाई भोलि दुई छाक जुट्छ कि जुट्दैन भन्ने निश्चित छैन।

• छत र आवास : संयुक्त राष्ट्र संघ (UN-Habitat) का अनुसार संसारमा करिब १.६ अर्ब मानिस सुरक्षित आवास (छत) बिना बाँचिरहेका छन्। झण्डै १ अर्ब मानिस सुकुम्बासी बस्तीमा बस्न बाध्य छन्।

• स्वास्थ्य र रोजगार : विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार विश्वको झण्डै आधा जनसंख्या (करिब ४ अर्ब) आधारभूत स्वास्थ्य सेवाको पहुँचबाट बाहिर छ। त्यस्तै, अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन (ILO) का अनुसार संसारका झण्डै ६० प्रतिशत कामदारहरू 'अनौपचारिक क्षेत्र' मा कार्यरत छन्, जसको न कुनै स्थायी सम्झौता छ, न त नियमित आम्दानीको ग्यारेन्टी।

तपाइँलाई केको फिक्री ?

अचम्मको कुरा त के छ भने, जोसँग सुरक्षित घर छ, जसको भान्सामा दुवै छाक मिठो पाक्छ र जसको खल्तीमा भोलिको सुरक्षा छ, उही मानिस आज सबैभन्दा बढी चिन्तित र 'डिप्रेस्ड' देखिन्छ। जब तपाईं यो लेख पढिरहनुभएको छ, तपाईं ती भाग्यमानी १० प्रतिशत मानिसमा पर्नुहुन्छ, जोसँग प्रविधि, इन्टरनेट र बौद्धिक विलासिताको पहुँच छ।

तपाईंको आजको फिक्री 'भोलिको रोटी' को होइन, बरु 'छिमेकीको नयाँ गाडी' वा 'सामाजिक सञ्जालको भ्रामक चमक' को हो। हामी ती चिजहरूको अभावमा दुखी छौं, जुन चिज नहुँदा पनि हाम्रो जीवन रोकिँदैन। संसारको एउटा ठूलो हिस्सा अस्तित्व जोगाउन लडिरहँदा, हामी प्रतिष्ठा जोगाउने नाममा आफ्नो मानसिक शान्ति बेचिरहेका छौं।

के अझै पनि तपाईंलाई लाग्छ कि तपाईंको साथमा भएको यो स्वस्थ शरीर, परिवार र सुरक्षित छतभन्दा पैसा नै ठूलो हो ? तथ्यांकले भन्छ - तपाईं संसारका अर्बौँ मानिसभन्दा धेरै समृद्ध हुनुहुन्छ। समस्या तपाईंको खल्तीमा होइन, तपाईंको दृष्टिकोण र अपेक्षामा छ। त्यसैले, पैसालाई साधन मात्र मान्नुहोस्, साध्य होइन। किनकि संसारको सबैभन्दा धनी मानिस त ऊ हो, जोसँग पर्याप्त छ भन्ने बोध र वर्तमानमा रमाउने साहस छ।