कहिलेकाही हामीलाई लाग्छ - 'फलान्थोक भइदिएको थिएन भने यस्तो वा त्यस्तो हुने थिएन।' यो व्यर्थको मनोविकार हो। केही भएर वा नभएर केही नहुने होइन। त्यो नभए अर्थोक हुन्थ्यो। यस्तो नभए त्यस्तो हुन्थ्यो। हिजोआज यत्रतत्र FOMO ग्रसितको भीड छ। कसैले आफूलाई यसबाट अलग राख्छ भने त्यो सुखी हो। उ हरेक परिस्थितिमा संयमित र स्थिरचित्त हुन सक्छ।
FOMO भनेको Fear of Missing Out को छोटकरी हो। नेपालीमा यसलाई सामान्यतया 'हराइने/छुट्ने डर' भन्न सकिन्छ। यो यस्तो मनोवैज्ञानिक अवस्था हो जहाँ मानिसलाई अरूले केही राम्रो अनुभव गरिरहेका छन् तर आफू छुटिरहेको छु कि भन्ने चिन्ता हुन्छ।
यो विकार आधुनिक डिजिटल संस्कृतिसँग गहिरो रूपमा जोडिएको देखिन्छ। सामाजिक सञ्जालमा मानिसहरूले प्रायः आफ्नो जीवनका सफल, रमाइला वा आकर्षक क्षण मात्र साझा गर्छन्, जसले अरू प्रयोगकर्तामा वास्तविकता भन्दा फरक धारणा बनाइदिन्छ। त्यसका कारण धेरैलाई अरूको जीवन बढी रोचक र सफल जस्तो लाग्न सक्छ। यस्तो तुलना बढ्दै जाँदा आत्मसन्तुष्टि घट्ने र असन्तोष बढ्ने सम्भावना हुन्छ।
के तपाइँले याद गर्नुभएको छ विदेश गएका नेपालीले सामाजिक सञ्जालमा कस्ता फोटा पोस्ट गर्छन्, के भन्छन्, के लेख्छन्? गहिरिएर हेर्नुस् ९९ प्रतिशतले नयाँ ठाउँ घुमेको, भेला भएको, रमाइलो गरेको, खाएको, शैक्षिक-व्यावसायिक प्रगति भएको, घर-गाडी किनेको, नयाँ लुगा लाएको आदि इत्यादि नै शेयर गर्छन्। हेर्दा सबैलाई लाग्छ - ओहो ! उनीहरुको कस्तो प्रगति, कति सुखी जीवन !' यतिसम्म ठिक छ। जब हामी आफ्नो अवस्था उनीहरुसँग तुलना गर्छौ, मनमा एक प्रकारको निराशा डेरा बस्न आउँछ।
कहिलेकाही हामीलाई लाग्छ देश यसरी चल्दैन, उनीहरुबाट चल्दैन। सामान्य वैचारिक मन्थन, बहस उचित छ। तर्क गर्नु र तार्किक बहसमा सहभागिता पनि जायज छ। तर, यसलाई मनैबाट चिन्ताको कारक बनाउनुपर्ने खाँचो छैन। के देश चलाउनु तपाइँ-हाम्रो ठेक्का हो? हामी कुन पदमा छौँ? जसजसले जेजे जिम्मेवारी लिएका छन्, उनीहरुले कार्यसम्पादन सही तवरले गर्नुपर्छ भन्नु उचित हो। सही तवरले गरेनन् भने पनि नगरेको पुष्टि गर्ने तथ्यमा आधारित रहेर विचार, बहस गर्ने र आवाज उठाउने मञ्चमा अभिव्यक्ति दिनु अनुचित होइन।
परिस्थितिहरु केहीमा हाम्रा जिम्मेवारी हुन्छन्। धेरैमा हुँदैनन्। जे हुनुपर्ने हो त्यही हुन्छ। परिस्थिति अनुकूल बनाउन प्रयास गर्दा हुन्छ भने गर्नुपर्छ। हुन्न/सकिन्न भने सकेको गर्ने, नसकेकोमा दुःखी नहुने। किनभने जब हामीलाई हुँदैन भन्ने थाहा थियो भने दुःखी किन भइरहेका हौँ?
तपाईं-हामीले राम्रो समय गुमाएको हुन सक्छ भन्ने विचार हाम्रो युगको लागि नयाँ होइन। यो शताब्दीयौंदेखि चलिरहेको छ, यसको अध्ययन थालिएको केही दशक मात्र भएको छ। पछिल्लोपटक मार्केटिङ रणनीतिकार डा. डान हर्मनको १९९६ को अनुसन्धान पत्रबाट सुरु भएको हो, यो विकारबारेको मनोवैज्ञानिक चासो। जसले 'छुटाउने डर' भन्ने शब्द प्रयोग गरेका थिए।
सकारात्मक पक्षका बाबजुद सामाजिक सञ्जालले घमण्ड गर्ने प्लेटफर्म सिर्जना गरेको छ। यो त्यस्तो ठाउँ हो जहाँ चीजहरू, घटनाहरू, र खुशी आफैं पनि कहिलेकाहीं प्रतिस्पर्धामा देखिन्छन्। मानिसहरू पोस्ट, फोटो, भिडियो हेरेर आफू, आफ्आनो स्थिति, स्तर, र अनुभवहरू तुलना गरिरहेका हुन्छन्। जति गर्दिनँ भनेर ढाँटौं, विभिन्न थरीका पोस्टले तपाईं-हामीमा के कमी छ भनेर सोच्न बाध्य पार्न सक्छ।
टीनएजर्सहरु उच्च दरमा सामाजिक सञ्जाल साइटहरू प्रयोग गर्छन्। २०२३ को ग्यालप सर्वेक्षण अनुसार अमेरिकी किशोरकिशोरीमा आधाभन्दा अलि बढीले इन्स्टाग्राम, युट्युब, टिकटक, फेसबुक र एक्स (पहिले ट्विटर) लगायतका सामाजिक सञ्जाल एपहरूमा प्रतिदिन कम्तीमा चार घण्टा बिताउने रिपोर्ट गरेको पाइएको थियो। तिनीहरू त्यस्तो उमेरमा पनि हुन्छन् जहाँ उनीहरू आफ्ना साथीहरूसँग प्रतिकूल रूपमा आफूलाई तुलना गर्ने जोखिममा हुन्छन्। फलस्वरूप, सामाजिक सञ्जालमा धेरै समय बिताउने किशोरकिशोरीहरूमा FOMO ले शक्तिशाली र प्रायः विनाशकारी प्रभाव पार्न सक्छ।
धेरै अध्ययनहरूले सबै उमेरका मानिसहरूले FOMO अनुभव गर्न सक्ने देखाएका छन्। मनोचिकित्सा अनुसन्धान जर्नलमा प्रकाशित एक अध्ययनले 'गुमाउने डर' स्मार्टफोन र सामाजिक सञ्जालको बढी प्रयोगसँग जोडिएको र यो लिंक उमेर वा लिंगसँग सम्बन्धित नभएको पत्ता लगाएको छ।
पेसा, कार्य क्षेत्र र जीवनस्तर फरक फरक छन्। जहाँ खुसी छ, त्यहाँ बेलाबखत दुःख पनि घुम्दैफिर्दै बास माग्न आउँछ। स्तरअनुसार दुःख सबैतिर छ, चिन्ता र छटपटी सबैतिर छ। अपेक्षाअनुसार प्रगति नहुनु र अवसरमा पहुँच नहुनुको समस्या सबैतिर छ। कोही देखाउँछन्, धेरै देखाउँदैनन्। खोलेफाँडो खाए पनि दुनियाँका अघि चिटिक्क परेर हिँड्नुपर्छ भन्ने मानसिकता हुनेहरु आफ्ना समस्या र चिन्ता साझा गर्दैनन्। राम्रा राम्रा कुरा मात्रै देखाउँछन्, भन्छन्। यो उचित पनि हो। समस्याको निदान पहिल्याउन दुनियाँलाई माइकिङ गर्नुभन्दा आफ्नो खास घेरा र सीमित विश्वासीबीच मात्रै राख्नुपर्छ।
तर हामी सबै उस्तै छैनौं। सबैको ग्रहण र विषयपिच्छे प्रतिक्रियाको तरिका मिल्दैन। यहीँनेर अरुसँग तुलना गर्ने बानीले चिन्ता बढाउँछ। निराशा बढाउँछ। परिस्थितिहरु हाम्रा हातमा भएकालाई सम्हाल्नुपर्छ, नभएका वा हातमै नआएकाप्रति चिन्ता पालेर केही हुन्न, FOMO बढ्छ।
मनोविज्ञहरूका अनुसार FOMO बाट बच्नका लागि डिजिटल जीवन र वास्तविक जीवनबीच सन्तुलन आवश्यक हुन्छ। आफूले पाएका साना उपलब्धि र अनुभवप्रति कृतज्ञ हुने बानीले पनि यस्तो मनोवैज्ञानिक दबाब कम गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयको इन्टरनेट इन्स्टिट्युटका मनोविज्ञ प्राध्यापक एन्ड्रु के प्रिजिबिल्स्की र उनका सहकर्मीहरूले यसको व्याख्या गरेका छन्। व्याख्या अनुसार FOMO यस्तो मानसिक अवस्था हो जहाँ मानिसलाई 'अरू मानिसहरूले रमाइला वा मूल्यवान् अनुभव गरिरहेका छन्, तर आफू त्यसबाट बाहिर परेको छु' भन्ने अनुभूति हुन्छ। प्रिजिबिल्स्कीले सन् २०१३ मै गरेको अध्ययन अनुसार FOMO प्रायः तब बढ्छ जब मानिसको सामाजिक सम्बन्ध, मान्यता र आत्मसन्तुष्टि जस्ता मनोवैज्ञानिक आवश्यकताहरू पूरा हुँदैनन्।
उनले भनेका छन् - 'जब मानिसलाई आफ्नो जीवनमा अर्थपूर्ण सम्बन्ध र सन्तुष्टि कम महसुस हुन्छ, तब उनीहरू अरूको गतिविधि छुट्ने डरमा बढी फस्छन्।' यो विकारबाट जोगिन वास्तविक सम्बन्ध र अनुभवलाई प्राथमिकता दिने र आफ्नै जीवनप्रति सन्तुष्टि बढाउने गर्नु प्रभावकारी उपाय हुने उनको सुझाव छ।
FOMO लाई सकेसम्म कम गर्न सकियो भने स्वस्थ जीवन सम्भव हुन्छ। यसका लागि सामाजिक सञ्जाल प्रयोगको समय सीमित गर्नु, आफूले गरिरहेको काममा ध्यान केन्द्रित गर्नु, अरूसँग तुलना भन्दा आफ्नो प्रगति हेर्नु र कहिलेकाहीँ 'JOMO' (Joy of Missing Out) अपनाउनु अर्थात् केही कुरा छुट्दा पनि त्यसमा खुशी हुनु गर्न सकियो भने उचित हो।
निष्कर्षमा FOMO विशेष गरी सामाजिक सञ्जालले बढाएको आधुनिक मनोवैज्ञानिक अवस्था हो। मनोसामाजिक समस्या निदानका औषधि त्यही हो, जब बिरामीले थाहा पाउँछ, मलाई यस्तो यस्तो हुँदैछ, जोगिने उपाय गर्नुपर्छ। सतर्कता पहिलो चरण हो।
कोही नहुँदा संसार नचल्ने होइन। आफन्त कसैको असामयिक निधनमा हामीलाई बडो दुःख लाग्छ। धेरै दिन सम्झेर नरमाइलो लाग्छ। यो हुनुपर्छ, स्वाभाविक हो। तर, उ त गयो अब व्यवहार कसरी चल्छ भनेर चिन्ताको मात्रा जब बढ्छ, त्यहाँबाट हामी विकारग्रसित हुन्छौं। विकल्प छन्। केही दिन अप्ठ्यारो हुन्छ तर संसारको गति रोकिँदैन, चल्छ, व्यवहार चल्छ। हाम्रो जीवनको गति उही, उसैगरी अघि बढ्छ।
