ग्लोसोफोबिया : भीडका अगाडि बोल्न डर

सन् १८६६ तिरको कुरा हो, अमेरिकी लेखक मार्क ट्वेनले मञ्चमा उभिएर व्यावसायिक विषयमा भाषण दिनुपर्ने थियो। सार्वजनिक मञ्चमा त्यसरी बोल्नु उनका लागि पहिलो अवसर थियो। मञ्चमा त उक्लिए, तर अगाडि बसेको भीड देख्नासाथ उनको सातो गयो। 

पछि उनले आफ्नो संस्मरणमा लेखेका छन् - 'मञ्चमा पुग्दा मेरो मुख पूरै सुकिसकेको थियो, मानौं मैले बालुवाको डल्लो निलेको छु। मेरो मुटु यति जोडले धड्किरहेको थियो कि मलाई लाग्थ्यो, अगाडि बस्ने सबैले त्यसको आवाज सुनिरहेका छन्। मलाई लाग्दै थियो, म यहाँ बोल्नका लागि होइन, फाँसी पाउनका लागि उभिएको छु।' 

मार्क ट्वेन जस्ता नाम चलेका साहित्यकार, जसले शब्दहरूसँग खेलेर संसारलाई मन्त्रमुग्ध पारे, उनलाई त आफ्नो पहिलो भाषणमा यस्तो महसुस भएको थियो भने तपाईं-हामी त सामान्य मानिस हौं। मञ्चमा उभिँदा मुख सुक्नु, मुटुको धड्कन बढ्नु र अगाडिको भीड कालजस्तै देखिनु कुनै कमजोरी होइन। मनोविज्ञानको भाषामा यसलाई 'ग्लोसोफोबिया' (Glossophobia) अर्थात् सार्वजनिक रूपमा बोल्ने डर भनिन्छ। 

महात्मा गान्धीको प्रसंग झन् धेरै जनासँग हुनसक्ने घटनामा पर्छ। युवावस्थामा मोहनदास करमचन्द गान्धी जब वकालत पढेर पहिलोपटक बम्बई (मुम्बई) को अदालतमा एउटा सानो मुद्दाको बहस गर्न उभिए, तब अनौठो घटना भयो। उनले विपक्षी साक्षीलाई सोध्नुपर्ने प्रश्नहरू कागजमा लेखेर लगेका थिए। तर, जब उनी न्यायाधीश र अदालतको भीडका अगाडि उभिए, उनको गोडा काम्न थाले। रिङटा लागेजस्तो भयो। उनले आफ्नो कागजमा हेरे,  अक्षरहरू धमिलो देखिए। उनी एक शब्द पनि बोल्न सकेनन् र आफ्नो फी फिर्ता गरेर अदालतबाट सुटुक्क बाहिरिए।

अदालतमा एक शब्द बोल्न नसकेर भागेका तिनै लजालु युवा पछि गएर सयौंको भीडलाई आफ्नो एक इसारामा आन्दोलनमा उतार्न सक्ने 'महात्मा गाँधी' बने। यसले के देखाउँछ भने, ग्लोसोफोबिया कुनै स्थायी मानसिक कमजोरी होइन। यो त एउटा यस्तो ऐंजेरु हो, जसलाई चिन्न र उखेलेर फाल्न सकिन्छ।

*** 

ग्लोसोफोबियामाथिको चर्चामार्फत आज हामी संसारकै सबैभन्दा साझा डरको भित्री मनोविज्ञान खोतल्दै छौं। यो  आमसभा वा भीडको अगाडि बोल्न लाग्ने डर हो। यस्तो समस्याबाट ग्रसित व्यक्ति सार्वजनिक रूपमा मञ्चमा उभिएर बोल्न डराउँछन्। यो संसारमा सबैभन्दा धेरै मानिसमा पाइने डरमध्ये एक हो।

ग्लोसोफोबिया वास्तवमै संसारकै सबैभन्दा रोचक र धेरैलाई पिरोल्ने मनोवैज्ञानिक विषय हो। चर्चित भनाइ नै छ - 'धेरै मानिसलाई मर्नुभन्दा बढी डर मञ्चमा उभिएर बोल्न लाग्छ।' यस्तो डर, जसको एकपटकको सामनापछि भने मान्छे फेरिन्छ। उसले बुझ्छ, किन व्यर्थै डराउनु ?

शारीरिक र मानसिक लक्षण 

मञ्चमा उक्लिनुअघि वा उक्लिँदा शरीरमा हुने हर्मोनिक परिवर्तन।

• हत्केला चिसो हुनु वा पसिना आउनु।
• घाँटी सुक्नु र आवाज थर्कनु।
• मुटुको धड्कन तीव्र हुनु (जुन 'फाइट अर फ्लाइट' प्रतिक्रिया हो)।

मञ्चमा उक्लिनुअघि वा उक्लिँदा शरीरमा हुने हर्माेनिक परिवर्तनले हाम्रो शारीरिक र मानसिक अवस्थालाई निकै उथलपुथल बनाइदिन्छ।

मस्तिष्कको 'एमिग्डाला' ले भीडलाई खतराको रूपमा बुझ्नासाथ सक्रिय हुने यो 'फाइट अर फ्लाइट' प्रतिक्रिया केवल मुटुको धड्कन र थर्कने आवाजमा मात्र सीमित हुँदैन। एड्रिनालिनको बाढीले गर्दा शरीरका मांसपेशीहरू अचानक कडा (Tense) हुन्छन्, जसले गर्दा गर्धन वा काँध बाँधिएको जस्तो महसुस हुन्छ। पाचन प्रणालीतर्फ जाने रगतको प्रवाह मस्तिष्क र खुट्टातर्फ मोडिने हुँदा पेटभित्र 'पुतली उडेको जस्तो' अनौठो छटपटी वा अमिलोपन महसुस हुन्छ।

मानसिक रूपमा, ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता घट्छ र आँखाअगाडिका अक्षरहरू धमिलो देखिन थाल्छन्। यसले गर्दा मानिस 'ब्ल्याङ्क' हुन्छ। यद्यपि, यो शारीरिक उथलपुथल कुनै खराबी नभएर मस्तिष्कले शरीरलाई 'परफर्म' गर्नका लागि तयार पारेको अतिरिक्त ऊर्जा मात्र हो।

डरको कारक : 'लोगोफोबिया' र अस्वीकार हुने भय

मनोवैज्ञानिक रूपमा मानिस भीडसँग डराएको होइन, 'भीडले मलाई मूल्यांकन गरिरहेको छ र म कतै मुर्ख त देखिँदिनँ?' भन्ने आत्म-चेतनासँग डराएको हो।

• यसलाई उदविकासवादी मनोविज्ञानसँग जोड्न सकिन्छ। जहाँ आदिमकालमा समाज वा समूहबाट अपहेलित हुनु वा निकालिनु मृत्युतुल्य मानिन्थ्यो। आजको मञ्चको डर त्यही आदिम भयको आधुनिक रूप हो।

आदिम युगमा जंगली जनावर वा प्राकृतिक प्रकोपको सामना गर्न मानिस समूहमा बस्नुपर्थ्यो। त्यसबेला समूहबाट बहिष्कृत हुनुको सिधा अर्थ एक्लोपट्टि परेर हिंस्रक जीवको सिकार हुनु वा भोकभोकै मर्नु हुन्थ्यो। आजको आधुनिक युगमा हामी मञ्चमा उभिँदा, हाम्रो अगाडि बस्ने सयौं श्रोताका आँखाहरूलाई हाम्रो आदिम मस्तिष्कले (Primitive Brain) 'आफूलाई घेर्न आएका सिकारी' वा 'आफूलाई जाँच्दै गरेको कडा समाज' का रूपमा बुझिदिन्छ। त्यसैले, मञ्चमा देखिने डर वास्तवमा भीडको होइन, बरु भीडले अस्वीकार गर्दा आफ्नो अस्तित्व नै संकटमा पर्ने हो कि भन्ने त्यही प्राचीन जैविक डरको आधुनिक मनोवैज्ञानिक रूपान्तरण मात्र हो।

***

'स्टेज फ्राइट' र पेसागत जीवन

यसले व्यक्तिको क्षमता हुँदाहुँदै पनि करियरमा कसरी पछि पार्छ भन्ने पाटोलाई केलाउन सकिन्छ। कतिपय उत्कृष्ट लेखक, प्रविधिज्ञ वा विश्लेषकहरू केवल यही डरका कारण आफ्नो आइडिया अरूका अगाडि राख्न सक्दैनन् र ओझेलमा पर्छन्।

पेसागत जीवनमा कतिपय प्राविधिक रूपमा अब्बल र क्षमतावान् कर्मचारीहरू केवल मञ्चको डरकै कारण ओझेलमा पर्छन्। महत्त्वपूर्ण बैठक, 'प्रिजेन्टेसन' वा सामूहिक छलफलमा आफ्ना नवप्रवर्तनात्मक योजनाहरू (Innovative Ideas) प्रस्तुत गर्न नसक्दा उनीहरूको कार्यक्षमताको सही मूल्यांकन हुन पाउँदैन। नतिजास्वरूप, कम योग्य तर मञ्चमा आफूलाई राम्रोसँग प्रस्तुत गर्न सक्ने व्यक्तिहरूले पदोन्नति र नयाँ अवसरहरू सहजै हात पार्छन्।

आफ्नो मेहेनत र आइडियाको जस अरूले नै लगेको देख्दा योग्य व्यक्तिहरूमा बिस्तारै हीनताबोध र 'इम्पोस्टर सिन्ड्रोम' (Imposter Syndrome) अर्थात् आफू अब्बल हुँदाहुँदै पनि आफैंलाई अयोग्य ठान्ने मानसिक भ्रम पैदा हुन थाल्छ। यो डरले व्यक्तिको व्यक्तिगत वृत्ति-विकास (करिअर ग्रोथ) मात्र रोक्दैन, संस्थाका लागि पनि ठूलो घाटा निम्त्याउँछ, किनकि कतिपय उत्कृष्ट रणनीतिक योजनाहरू डरकै कारण सम्बन्धित व्यक्तिको दिमागबाट बाहिर निस्कनै पाउँदैनन् र सधैंका लागि हराएर जान्छन्।

समाधानका व्यावहारिक सूत्र

• 'स्पटलाइट इफेक्ट' बुझ्ने : पाठक वा स्रोताले हामीलाई जति सूक्ष्म रूपमा नियालिरहेका छन् भन्ने हामीलाई लाग्छ, वास्तवमा उनीहरू त्यति धेरै ध्यान दिइरहेका हुँदैनन्। उनीहरू आफ्नै धुनमा हुन्छन् भन्ने मनोविज्ञान बुझाउने।

• तयारी र 'मसल मेमोरी' : सामग्रीमाथिको बलियो पकड र ऐना अगाडिको अभ्यास।

• २० सेकेन्डको नियम : मञ्चमा उभिएर बोल्न सुरु गर्नुअघि लामो श्वास फेर्ने र स्रोतालाई हेरेर मुस्कुराउने, जसले मस्तिष्कलाई 'सबै ठीक छ' भन्ने संकेत दिन्छ।

यसले व्यक्तिको क्षमता हुँदाहुँदै पनि करियरमा कसरी पछि पार्छ भन्ने पाटोलाई केलाउन सकिन्छ। कतिपय उत्कृष्ट लेखक, प्रविधिज्ञ वा विश्लेषकहरू केवल यही डरका कारण आफ्नो आइडिया अरूका अगाडि राख्न सक्दैनन् र ओझेलमा पर्छन्।

पेसागत जीवनमा कतिपय अब्बल कर्मचारीहरू आफ्नो कार्यक्षमता र ज्ञानमा अब्बल भएर पनि मञ्चको डरकै कारण ओझेलमा पर्छन्। मिटिङ, प्रिजेन्टेसन वा सामूहिक छलफलमा आफ्ना नवप्रवर्तनात्मक योजनाहरू (Innovative Ideas) प्रस्तुत गर्न नसक्दा उनीहरूको क्षमताको सही मूल्याङ्कन हुन पाउँदैन। नतिजास्वरूप, कम योग्य तर राम्रोसँग बोल्न सक्ने (Articulate) व्यक्तिहरूले पदोन्नति र अवसरहरू हात पार्छन्, जसले गर्दा योग्य व्यक्तिमा हीनताबोध वा 'इम्पोस्टर सिन्ड्रोम' समेत देखिन सक्छ।

मञ्चमा उभिएपछि स्रोताको भीडलाई एउटा विशाल 'अपरिचित समूह' को रूपमा हेर्नुको सट्टा अगाडिपट्टि बसेका सकारात्मक वा मुस्कुराइरहेका दुई-तीन जना व्यक्तिसँग 'आई कन्ट्याक्ट' (Eye Contact) मिलाएर कुरा गर्दा आत्मविश्वास बढ्छ। विषयवस्तुलाई कण्ठ गर्नुको सट्टा मुख्य बुँदाहरू (Bullet Points) मात्र टिपोट गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ। यसो गर्दा यदि मञ्चमा कुनै शब्द बिर्सिइहाले पनि दिमाग पूरै 'ब्ल्याङ्क' हुन पाउँदैन र 'मसल मेमोरी' का कारण प्रस्तुति सहज रूपमा अगाडि बढ्छ।

***

'ग्लोसोफोबिया' शब्दको उत्पत्ति ग्रीक भाषाका दुई शब्दहरू 'Glosso' (जिब्रो/भाषा) र 'Phobia' (डर) मिलेर बनेको हो। मनोविज्ञानको इतिहासमा यो डरलाई एउटा विशिष्ट मानसिक अवस्था वा 'फोबिया' का रूपमा व्याख्या गर्ने श्रेय अमेरिकी मनोचिकित्सक तथा प्रयोगात्मक मनोवैज्ञानिक जी. स्टेनली हललाई जान्छ।

अमेरिकन साइकोलोजिकल एसोसिएसन (APA) का संस्थापक र पहिलो अध्यक्ष समेत भएका उनले यसको पहिलो औपचारिक व्याख्या सन् १८९७ (१९औं शताब्दीको अन्त्यतिर) गरेका थिए। सन् १८९७ मध्येतिर हलले मानव जीवनका विभिन्न अस्वाभाविक डरहरू (फोबिया) माथि एउटा वृहत् र ऐतिहासिक अध्ययन गरिरहेका थिए। उनले आफ्नो उक्त अनुसन्धानलाई 'The American Journal of Psychology' मा 'A Study of Fears' (डरहरूको एक अध्ययन) शीर्षकको प्रसिद्ध शोधपत्र (Research Paper) का रूपमा प्रकाशित गरे।

त्यही शोधपत्रमा उनले पहिलोपटक मानिसहरूमा भीड वा मञ्चको अगाडि बोल्न लाग्ने चरम डरलाई एउटा छुट्टै मानसिक अवस्थाको रूपमा वर्गीकरण गरे।

उनको व्याख्याको मुख्य प्रसंग यस्तो थियो :

• डरको मात्रा: हलले आफ्नो अध्ययनमा भोगेका मानिसहरूका विभिन्न अनुभव समेट्दै लेखेका छन् कि - धेरै मानिसका लागि सर्प, उचाइ वा अँध्यारोको डरभन्दा पनि 'धेरै आँखाहरूले आफूलाई एकैपटक हेरिरहेको अवस्था' संसारकै सबैभन्दा तीव्र र भयानक डर हो।

• शारीरिक प्रतिक्रिया: उनले यो डर केवल 'लाज लाग्नु' मात्र नभएर, मञ्चमा उभिँदा मस्तिष्कले 'तत्काल खतरा' को संकेत पाउने र शरीर पूरै अक्क न बक्क हुने (Paralyzing Effect) वैज्ञानिक प्रसंगलाई पहिलोपटक चिकित्सा विज्ञानको दायरामा ल्याए।

जी. स्टेनली हलले वैज्ञानिक रूपमै यो पुष्टि गरेका थिए कि संसारमा धेरै मानिसका लागि सर्प वा भुतको डरभन्दा पनि 'धेरै आँखाहरूले आफूलाई नियालिरहेको अवस्था' अर्थात् मञ्चको डर सबैभन्दा ठूलो हुन्छ। उनले यसैलाई 'ग्लोसोफोबिया' नाम दिए, जसले आजको आधुनिक कर्पोरेट र सामाजिक जीवनमा समेत लाखौं मानिसलाई पिरोलिरहेको छ।'

रोग होइन, डराउनु पर्दैन

छोटो र प्रष्ट शब्दमा भन्नुपर्दा ग्लोसोफोबिया कुनै गम्भीर 'मानसिक रोग' होइन। त्यसैले यसबाट अत्तालिनु पर्ने कुनै कारण छैन। यसलाई चिकित्सा विज्ञान वा मनोविज्ञानको भाषामा एउटा 'लक्षण' वा 'परिस्थितिगत चिन्ता' (Situational Anxiety) भनिन्छ। यो मानिसको एउटा स्वभाविक शारीरिक र मानसिक प्रतिक्रिया मात्र हो।

विश्व स्वास्थ्य संगठन वा मनोविज्ञानको आधिकारिक निर्देशिका (DSM-5) ले पनि यसलाई छुट्टै मानसिक रोगको रूपमा वर्गीकरण गरेका छैनन्। यो केवल 'सोसल एन्जाइटी डिजअर्डर' (Social Anxiety Disorder) को एउटा परिस्थितिगत रूप मात्र हो। जसरी एक्कासि अगाडि बाघ आउँदा डराउनु हाम्रो शरीरको स्वभाविक सुरक्षा प्रणाली हो, भीड देख्दा डराउनु पनि मस्तिष्कको त्यस्तै एउटा झुक्क्याउने प्रतिक्रिया मात्र हो। तसर्थ, मञ्चमा उभिएर बोल्न डर लाग्नु तपाईंभित्र कुनै शारीरिक वा मानसिक खोट हुनु होइन; यो त केवल तपाईंसँग एउटा सचेत र क्रियाशील मस्तिष्क छ भन्ने बलियो प्रमाण हो, जसलाई निरन्तर अभ्यास र सही प्रविधिद्वारा सजिलै व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ।

रोग नभए के ?

मनोविज्ञानको आधिकारिक निर्देशिका (DSM-5) अनुसार ग्लोसोफोबिया आफैंमा कुनै छुट्टै रोग होइन। यो 'सोसल एन्जाइटी डिजअर्डर' (Social Anxiety Disorder - सामाजिक चिन्ता) को एउटा हाँगा वा स्वरूप मात्र हो।

• यो एक सुरक्षा संयन्त्र हो: जब हामी मञ्चमा उभिन्छौं, हाम्रो आदिम मस्तिष्क (Primitive Brain) ले अगाडिको भीडलाई 'श्रोता' को रूपमा होइन, आफूलाई आक्रमण गर्न लागेको 'खतरा' को रूपमा देख्छ।

• खतराको आभाष हुनासाथ मस्तिष्कले शरीरमा एड्रिनालिन (Adrenaline) र कोर्टिसोल (Cortisol) जस्ता हर्मोनहरू तीव्र गतिमा छोडिदिन्छ। परिणामस्वरुप, मुटुको धड्कन बढ्ने, हातखुट्टा काम्ने र मुख सुक्ने हुन्छ। यो शरीरले आत्मरक्षाका लागि गरेको स्वभाविक प्रयास मात्र हो, कुनै रोग होइन।

यो स्थायी होइन

३ वटा अकाट्य तर्कहरू छन्।

भ्रम	यथार्थ (यी कारणले डराउनु पर्दैन?)
यो ममा मात्र भएको कमजोरी हो।	यो संसारका ७५ प्रतिशतभन्दा बढी मानिसमा पाइने साझा अनुभव हो। तपाईं एक्लो हुनुहुन्न।
यो कहिल्यै निको हुँदैन।	यो कुनै भाइरस वा ब्याक्टेरिया होइन। यो केवल एउटा बानी वा मानसिक सोच हो, जसलाई सजिलै बदल्न सकिन्छ।
डर लाग्नु भनेको म असफल हुनु हो।	विश्वप्रसिद्ध वक्ताहरूलाई पनि मञ्चमा जानुअघि छटपटी हुन्छ। फरक यति हो, उनीहरूले त्यो डरलाई ऊर्जामा बदल्न सिकेका हुन्छन्।

संकोच र ग्लोसोफोबिया उस्तै उस्तै हो ?

संकोच (Shyness/Introversion) र ग्लोसोफोबिया बीच निकै ठूलो र स्पष्ट मनोवैज्ञानिक फरक छ। धेरैले यी दुईलाई एउटै ठानेर झुक्किने गरे पनि यिनीहरूको गहिराइ, प्रकृति र प्रकट हुने शैली फरक हुन्छ।

प्रकृति र गहिराइ (Nature and Intensity)

• संकोच (Shyness): यो एउटा व्यक्तित्वको विशेषता (Personality Trait) हो। संकोची स्वभाव भएको मानिस नयाँ मान्छेसँग घुलमिल हुन, साना सामाजिक जमघटमा कुरा गर्न वा आफूलाई चर्चाको केन्द्रमा राख्न अप्ठ्यारो मान्छ। यो एक प्रकारको लजालुपन हो।

• ग्लोसोफोबिया (Glossophobia): यो एउटा विशिष्ट डर वा परिस्थितिगत चिन्ता (Situational Anxiety/Phobia) हो। यो व्यक्तित्वसँग मात्र जोडिएको हुँदैन। यसमा मानिस सामान्य अवस्थामा निकै फरासिलो र सामाजिक हुन सक्छ, तर मञ्चमा उभिएर धेरैका अगाडि बोल्नुपर्दा उसको सातो जान्छ।

शारीरिक र मानसिक प्रतिक्रिया (Physical Reactions)

• संकोचमा: मानिस अलि शान्त बस्छ, आँखा जुधाउन अलि अप्ठ्यारो मान्छ वा कम बोल्छ। यसले शरीरलाई ठूलो उथलपुथल पार्दैन।

• ग्लोसोफोबियामा: यसले शरीरमा 'फाइट अर फ्लाइट' (Fight or Flight) प्रतिक्रिया पैदा गरिदिन्छ। मञ्चमा उभिँदा मुटुको धड्कन निकै तीव्र हुने, हातखुट्टा काम्ने, मुख सुक्ने, पसिना आउने र दिमाग पूरै 'ब्ल्याङ्क' हुने जस्ता कडा शारीरिक लक्षणहरू देखिन्छन्।

सामाजिक व्यवहार 

• संकोची व्यक्ति: वन-अन-वन (one-on-one) वा दुई-चार जना साथीभाइको माझमा पनि अलि कम बोल्ने र पर्दापछाडि बस्न रुचाउने हुन्छ।

• ग्लोसोफोबिया भएको व्यक्ति: आफ्ना साथीभाइ, परिवार वा चिया पसलको गफगाफमा निकै प्रष्ट, तार्किक र 'लीडर' जस्तो भएर प्रस्तुत हुन सक्छ। तर, तिनै व्यक्तिलाई जब औपचारिक रूपमा मञ्चमा माइक दिएर उभ्याइन्छ, तब उनीहरू एक शब्द पनि बोल्न नसक्ने गरी डराउँछन्। (मार्क ट्वेन वा महात्मा गान्धी यसका उत्कृष्ट उदाहरण हुन्, जो व्यक्तिगत जीवनमा संकोची थिएनन्, तर सुरुवाती मञ्चमा उनीहरूलाई ग्लोसोफोबिया भएको थियो)।

तुलनात्मक भिन्नता

विशेषता	संकोच	ग्लोसोफोबिया
यो के हो?	मानिसको एउटा स्वभाव वा बानी हो।	भीडका अगाडि बोल्न लाग्ने तीव्र मनोवैज्ञानिक डर हो।
कहिले देखिन्छ?	नयाँ मान्छे भेट्दा वा दैनिक सामाजिक अन्तरक्रियामा।	केवल मञ्च, प्रिजेन्टेसन वा औपचारिक भाषणको समयमा।
शारीरिक असर	सामान्य (अलि लाज लाग्ने, कम बोल्ने)।	गम्भीर (मुटु धड्किने, थर्कने, रिङटा लाग्ने)।
दैनिक कुराकानी	नजिकका साथीहरूसँग पनि अलि कमै खुल्छन्।	साथीभाइ र अनौपचारिक भीडमा मज्जाले बोल्न सक्छन्।
सुधारको सम्भावना	स्वभाव परिवर्तन गर्न अलि समय लाग्छ।	सही प्रविधि, तयारी र अभ्यासले छिट्टै नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

थोरै शब्दमा भन्नुपर्दा संकोच भनेको 'म धेरै मान्छेसँग घुलमिल हुन रुचाउँदिनँ' भन्ने स्वभाव हो। ग्लोसोफोबिया चाहिँ 'म अरू बेला मज्जाले गफ गर्छु, तर मञ्चमा पुग्ने बित्तिकै मेरो सातो जान्छ' भन्ने विशिष्ट डर हो। संकोची नभएको (extrovert) व्यक्ति पनि ग्लोसोफोबियाको सिकार हुन सक्छ र एकदमै संकोची (introvert) व्यक्तिले पनि मञ्चमा पुगेर उत्कृष्ट भाषण दिन सक्छ।

***

ग्लोसोफोबिया र आत्मविश्वास

पढ्दै जाँदा लाग्ला - संकोच र ग्लोसोफोबिया उस्तै पो हुन् की?  मञ्चमा/क्यामराका अगाडि उक्लिएर बोल्ने, अभिनय गर्ने आत्मविश्वास कसैमा पनि जन्मजात आउने होइन। निरन्तरको अभ्यासले मान्छे खारिन्छन्। तयार हुन्छन्। यसको पनि चरण चरण हुन्छ। सुरुवाती अवस्थाका मान्छेहरुका हाउभाउ 'ग्लोसोफोबिया'का लक्षणसँग मिलेको जस्तो लाग्न सक्छ। तर, होइन है।

मञ्च वा क्यामराको अगाडि देखिने आत्मविश्वास कुनै ऐच्छिक 'वरदान' वा 'जन्मजात गुण' (Inborn Trait) होइन। यो त पौडी खेल्न वा गाडी चलाउन सिके जस्तै एउटा अर्जित सीप (Acquired Skill) हो, जुन निरन्तरको अभ्यास र अनुभवको भट्टीमा खारिएपछि मात्र निखारिन्छ।

नयाँ मान्छे मञ्चमा जाँदा डराउनु 'फोबिया' (मानसिक समस्या) होइन, त्यो केवल 'अनुभवको कमी' र प्राकृतिक कौतुहलता मात्र हो। सञ्चार र प्रस्तुति कला (Presentation Skills) को विकास कसरी हुन्छ भन्ने कुरालाई बुझ्न मानिसको 'सिकाइ र आत्मविश्वासको ४ चरण'लाई हेर्नुपर्छ, जसले सुरुवाती अवस्थादेखि मञ्चमा खारिने अवधिसम्मको यात्रालाई प्रष्ट पार्छ।

अन्जान अवस्था (Unconscious Incompetence)

यो मञ्च वा क्यामराको अगाडि कहिल्यै नगएको सुरुवाती अवस्था हो। यस चरणमा व्यक्तिलाई 'मञ्चमा बोल्न कति गाह्रो वा सजिलो हुन्छ' भन्ने कुराको अनुमान नै हुँदैन। उनीहरू अरूले बोलेको हेरेर 'म पनि मज्जाले बोल्न सक्छु' भन्ने भ्रममा हुन सक्छन्, किनकि उनीहरूले आफ्नो कमजोरी अझै थाहा पाएका हुँदैनन्।

मनोविज्ञानमा यसलाई अनभिज्ञताको अवस्था पनि भनिन्छ, जहाँ मानिस आफ्नो वास्तविक क्षमता र चुनौती दुवैबाट पूर्णतः बेखबर हुन्छ। कतिपय अवस्थामा यसलाई प्रसिद्ध 'डनिङ-क्रुगर इफेक्ट' (Dunning-Kruger Effect) सँग पनि जोडेर हेर्न सकिन्छ, जहाँ कुनै क्षेत्रको अनुभव शून्य भएका व्यक्तिहरूमा आफ्नो क्षमतालाई लिएर अत्यधिक र भ्रमपूर्ण आत्मविश्वास हुन्छ। उनीहरूलाई लाग्छ, मञ्चमा उभिएर बोल्नु वा क्यामराको अगाडि अभिनय गर्नु केवल शब्दहरू उच्चारण गर्नु त हो नि! तर यो भ्रम तबसम्म मात्र टिकिरहन्छ, जबसम्म उनीहरू आफैं त्यो मञ्चको तातो र क्यामराको लेन्सको कडा नजरको अगाडि उभिँदैनन्। वास्तविक चुनौतीको सामना नगरेका कारण उनीहरू यो चरणमा पूर्ण रूपमा ढुक्क देखिन्छन्।

चेतनासहितको कमजोरी (Conscious Incompetence)

जब मानिस पहिलोपटक मञ्चमा उक्लिन्छ वा क्यामराको लेन्सको सामना गर्छ, तब उसले वास्तविक चुनौती महसुस गर्छ। मुख सुक्ने, अक्षर धमिलो देखिने वा 'ब्ल्याङ्क' हुने अवस्था यही चरणमा आउँछ।

यो फोबिया होइन। यहाँ मानिस आफ्नो कमजोरीप्रति सचेत भएको मात्र हो। यो सिकाइको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मोड हो। धेरै मानिस यही चरणमा डर लागेपछि 'म मञ्चका लागि बनेकै होइन' भनेर भाग्छन्, जबकि यो केवल यात्राको सुरुवात मात्र हो।

यो त्यही कठिन मोड हो, जहाँ मानिसको 'भ्रमपूर्ण आत्मविश्वास' भत्किन्छ र उनीहरू वास्तविक धरातलमा बज्रिन्छन्। जब आफ्नै कमजोरी ऐनाझैं छर्लंग देखिन्छ, तब मस्तिष्कले त्यसलाई ठूलो धक्काका रूपमा लिन्छ। धेरै वक्ता वा अभिनेता बन्ने सपना बोकेका मानिसहरू पहिलो गाँसमै ढुंगा लागेझैं यही चरणमा आइपुगेपछि सदाका लागि मञ्च वा क्यामराबाट टाढिन्छन्। तर, वास्तवमा यो चरण असफलताको प्रतीक होइन, बरु आत्म-मूल्यांकनको बलियो प्रस्थानविन्दु हो। आफ्नो कमजोरी के हो र आफूले के सिक्न बाँकी छ भन्ने कुराको यथार्थ बोध यहीँ हुन्छ। त्यसैले, यो विन्दु मञ्चबाट भाग्ने बहाना होइन, बरु सिक्ने भोक जगाउने सबैभन्दा शक्तिशाली माध्यम हो।

सचेत अभ्यास (Conscious Competence)

यो चरण 'निरन्तरको अभ्यासले मान्छे खारिने' अवस्था हो। यहाँ व्यक्तिले ऐना अगाडि अभ्यास गर्छ, मुख्य बुँदाहरू (Bullet Points) नोट गर्न थाल्छ र २० सेकेन्डको नियम जस्ता प्रविधिहरू सचेत रूपमा प्रयोग गर्छ। मञ्चमा जाँदा अझै पनि भित्रभित्रै डर त लागिरहेकै हुन्छ, तर सचेत प्रयास र प्राविधिक तयारीका कारण उसले आफ्नो प्रस्तुतिलाई सहज रूपमा अगाडि बढाउन सक्छ।

यस चरणमा मानिसले डरलाई 'हटाउने' होइन, बल्कि त्यसलाई 'व्यवस्थापन गर्ने' कला सिक्छ। यहाँ आत्मविश्वास प्राकृतिक रूपमा नभई सचेत प्रयास, अनुशासन र प्राविधिक कसरतबाट प्राप्त हुन्छ। वक्ता वा अभिनेताले आफ्नो हाउभाउ, आवाजको उतारचढाव (Voice Modulation) र श्रोतासँगको 'आई कन्ट्याक्ट' लाई सचेत रूपमा नियन्त्रण गर्नुपर्ने हुन्छ। दिमागले लगातार 'अब म के बोलूँ? मेरो शरीरको पोस्चर कस्तो छ?' भनी पृष्ठभूमिमा काम गरिरहने हुँदा यो चरण अलि बढी थकाइलाग्दो र मेहनत माग्ने खालको हुन्छ। तर, यहीँबाट नै व्यक्तिको 'मसल मेमोरी' बलियो हुन थाल्छ। यो चरण डरमाथि प्राविधिक विजय प्राप्त गर्ने र एउटा सिकारुबाट व्यावसायिकतातर्फ मोडिने वास्तविक पुल हो।

स्वतःस्फूर्त निखार (Unconscious Competence)

यो 'मास्टरी' (Mastery) को चरण हो। निरन्तरको अभ्यास, पटक-पटकको मञ्चको अनुभव र क्यामराको सामना गर्दागर्दै प्रस्तुति कला व्यक्तिको 'मसल मेमोरी' (Muscle Memory) र स्वभावको हिस्सा बनिसकेको हुन्छ। अब उसले मञ्चमा जानुअघि हात कसरी हल्लाउने वा कसरी मुस्कुराउने भनेर सोचिरहनु पर्दैन। सबै कुरा स्वःस्फूर्त र प्राकृतिक रूपमा आउँछ। मार्क ट्वेन र गान्धी पछि गएर यही चरणमा पुगेका थिए।

यस चरणमा आइपुगेपछि प्रस्तुति कला कुनै बोझ वा कसरत रहँदैन, यो त बग्दै गरेको नदीजस्तै सहज र प्रवाहपूर्ण बन्न पुग्छ। मञ्च वा क्यामराको अगाडि उभिनु अब डरको कारण बन्दैन, बरु आफ्नो विचार र भावना पोख्ने एउटा प्रिय माध्यम बनिदिन्छ। यहाँ वक्ता वा अभिनेताले श्रोताको नाडी छाम्न सक्छन् र माहोल अनुसार तत्कालै (Improvise) आफ्नो प्रस्तुतिलाई मोड्न सक्छन्। सुरुवाती दिनमा सातो उडाउने त्यही 'एड्रिनालिन' हर्मोनको बाढी अब उनीहरूका लागि मञ्च जकाउने अतिरिक्त ऊर्जा वा 'पावर' मा रूपान्तरण भइसकेको हुन्छ। डर पूर्ण रूपमा समाप्त हुने होइन, बरु त्यो एउटा यस्तो वशमा पारिएको घोडा बन्छ, जसमाथि सवार भएर कुशल वक्ताले करोडौँको भीडलाई मन्त्रमुग्ध पार्दै आफ्नो इसारामा डोर्‍याउन सक्छ।

सुरुवाती डरलाई किन फोबिया भन्न मिल्दैन ?

जसरी पहिलोपटक साइकल चढ्दा लड्ने डर हुनु 'साइकलको फोबिया' होइन, त्यसरी नै पहिलोपटक मञ्चमा जाँदा काँप्नु 'ग्लोसोफोबिया' होइन। यो त केवल मस्तिष्कले नयाँ वातावरणप्रति देखाएको स्वभाविक प्रतिक्रिया हो।मनोविज्ञानमा 'फोबिया' तब मात्र भनिन्छ, जब त्यो डर अतार्किक हुन्छ र त्यसले मानिसलाई सधैंका लागि निकम्मा बनाउँछ। सुरुवाती वक्ताहरूको डर अतार्किक हुँदैन, त्यो अनुभवको कमीले पैदा भएको क्षणिक संवेग मात्र हो।

खारिएका वक्ता वा अभिनेताहरूमा पनि मञ्चमा जानुअघि एक किसिमको छटपटी हुन्छ। फरक यति हो, सुरुवाती मान्छे त्यसलाई 'म डरले काँप्दैछु' (Anxiety) भन्छन्, र अनुभवीहरू त्यसलाई 'म प्रस्तुति दिन उत्साहित छु' भन्छन्। विचारलाई परिपक्व बनाउनुस्। आत्मविश्वास एउटा मांसपेशी जस्तै हो। यसलाई जति धेरै प्रयोग गर्‍यो, यो त्यति नै बलियो हुँदै जान्छ। सुरुवाती अवस्थाको कम्पन रोग होइन, खारिने प्रक्रियाको पहिलो पाइला हो।

***

ग्लोसोफोबियाका अवस्था कहिलेकाही गम्भीर पनि हुन्छ

यो रोग नभए पनि यदि यसले तपाईंको दैनिक जीवन, जागिर, करियर वा पढाइमा गम्भीर असर पुर्‍याउन थाल्यो भने (जस्तै: मञ्चमा बोल्नुपर्ने डरले जागिर नै छोड्ने वा अन्तर्वार्ता नै नदिने स्थिति आयो भने) यसलाई 'परफर्मेन्स एन्जाइटी' (Performance Anxiety) को रूपमा हेरिन्छ। यस्तो अवस्थामा मनोपरामर्शदाताको सहयोगमा केही थेरापीहरू (जस्तै CBT - Cognitive Behavioral Therapy) बाट यसलाई शतप्रतिशत निको पार्न सकिन्छ।

'मञ्चमा उभिँदा डर लाग्नु तपाईंको दिमाग बिग्रिएको संकेत होइन, बरु तपाईंको दिमागले खतराप्रति सजग भएर सही रूपमा काम गरिरहेको प्रमाण हो। डर लाग्नु सामान्य हो, तर डरकै कारण आफ्ना सम्भावनाहरूलाई गुमाउनु चाहिँ अन्याय हो।' 

***

मञ्चको मनोविज्ञान र 'फर्स्ट भर्सेस ब्याक बेञ्चर' प्रवृत्ति

हाम्रा स्कुल-कलेज जीवनको 'फर्स्ट बेञ्च' र 'ब्याक बेञ्च' को बानी केवल कक्षाकोठाको सिटमा मात्र सीमित हुँदैन, यसले हामीमा करियर र मञ्चप्रतिको दृष्टिकोणमा पनि एउटा गहिरो प्रवृत्ति निर्माण गरिदिन्छ।

'फर्स्ट बेञ्चर' प्रवृत्ति : त्रुटिहीनताको बोझ (Perfectionism Trap) कक्षामा सधैं अगाडि बस्ने, शिक्षकका प्रश्नको सही उत्तर दिने र 'परफेक्ट' देखिन चाहने विद्यार्थीहरूमा एउटा फरक खालको मनोवैज्ञानिक दबाब हुन्छ। पेसागत जीवनमा आइपुग्दा उनीहरू प्राविधिक रूपमा अत्यन्तै अब्बल र ज्ञानी त हुन्छन्, तर मञ्चमा उक्लिन उनीहरूलाई सबैभन्दा बढी डर लाग्छ।

• डरको कारण : उनीहरूमा 'मबाट कतै गल्ती त हुँदैन? मानिसहरूले मलाई कमजोर त ठान्दैनन्?' भन्ने 'अस्वीकार हुने भय' अत्यधिक हुन्छ। सधैं अब्बल देखिनुपर्ने यही मानसिक बोझका कारण उनीहरू मञ्च वा क्यामराको अगाडि जान हिचकिचाउँछन् र आफ्नो ज्ञान हुदाहुँदै पनि ओझेलमा पर्न रुचाउँछन्।

'ब्याक बेञ्चर' प्रवृत्ति : गल्ती गर्ने छुट र 'इम्प्रोभाइजेसन' (The Art of Improvisation) कक्षाकोठाको अन्तिम लहरमा बस्ने ब्याक बेञ्चरहरू सधैं चर्चा, जिस्काइ र शिक्षकको कडा निगरानीको घेरामा हुर्किएका हुन्छन्। उनीहरू गल्ती गर्न, हाँसोको पात्र बन्न वा 'परफेक्ट' नदेखिन पहिलेदेखि नै अभ्यस्त भइसकेका हुन्छन्।

• मञ्चमा फाइदा : पेसागत जीवनमा जब उनीहरू मञ्च वा क्यामराको अगाडि उभिन्छन्, उनीहरूमा 'फर्स्ट बेञ्चर' को जस्तो त्रुटिहीन हुनैपर्ने तनाव हुँदैन। यदि मञ्चमा केही कुरा बिर्सिए वा गल्ती भइहाले पनि उनीहरू तत्कालै माहोललाई ठट्टा वा 'इम्प्रोभाइज' गरेर सम्हाल्न सक्छन्। उनीहरूको यही 'परफेक्ट नभए पनि चल्छ' भन्ने बिन्दासपनले गर्दा उनीहरू मञ्चको डरलाई सहजै जितेर उत्कृष्ट 'परफर्मर' वा वक्ताका रूपमा अगाडि आउँछन्।

अन्ततः मञ्च वा क्यामराको सफलता ज्ञानको मात्रामा मात्र होइन, गल्ती गर्न सक्ने हिम्मतमा निर्भर गर्छ। 'फर्स्ट बेञ्चर' ले जतिसुकै तयारी गरे पनि मञ्चमा सफल हुन उसले आफ्नो भित्री 'ब्याक बेञ्चर' लाई ब्युँझाउनै पर्छ, जसले गल्तीसँग डराउँदैन, बरु त्यसलाई उत्सव बनाउन सक्छ।

***

कोही कोहीलाई किन छुँदैन ग्लोसोफोबियाले ?

एकातिर ७५ प्रतिशतभन्दा बढी मान्छेहरु मञ्च देख्नासाथ काँप्छन् भने अर्कोतिर केही यस्ता पनि हुन्छन् जो हजारौँको भीड, कडा बहस वा जस्तोसुकै चुनौतीपूर्ण माहोलमा पनि माछा पानीमा पौडिएझैँ सहज देखिन्छन्।

मनोविज्ञान र न्यूरो-साइन्स (मस्तिष्क विज्ञान) का अनुसार उनीहरू जन्मजात 'महामानव' भएर त्यस्ता भएका होइनन्। उनीहरूको यस्तो निडरताका पछाडि निश्चित जैविक, मनोवैज्ञानिक र वातावरणीय कारणहरू हुन्छन्। 

'हाइपो-रिएक्टिभ' एमिग्डाला 

हाम्रो मस्तिष्कमा डर पैदा गर्ने एउटा सानो हिस्सा हुन्छ, जसलाई 'एमिग्डाला' भनिन्छ। सामान्य मानिसमा भीड देख्नासाथ एमिग्डालाले त्यसलाई 'खतरा' ठान्छ र शरीरमा एड्रिनालिन हर्मोनको बाढी बगाइदिन्छ (जसले गर्दा मुटु धड्किने र मुख सुक्ने हुन्छ)।

निडरमा उनीहरूको एमिग्डाला यस्तो परिस्थितिमा 'हाइपो-रिएक्टिभ' (कम प्रतिक्रियाशील) हुन्छ। अर्थात्, भीड वा क्यामरा देख्दा उनीहरूको मस्तिष्कले त्यसलाई खतराको रूपमा महसुस नै गर्दैन। उनीहरूको शरीर शान्त रहन्छ र निर्णय लिने सोच्ने क्षमता (Prefrontal Cortex) प्रष्ट रूपमा सक्रिय रहन्छ।

गल्ती गर्ने र 'अस्वीकार हुने' भयबाट मुक्ति

अघि हामीले 'फर्स्ट बेञ्चर र ब्याक बेञ्चर' प्रवृत्तिको चर्चा गरेझैँ, जो मानिस भीडमा निर्धक्क बहस गर्छन्, उनीहरूमा 'म परफेक्ट देखिनै पर्छ' भन्ने अहंकार वा दबाब हुँदैन। 

उनीहरू मानसिक रूपमा यो कुरामा स्पष्ट हुन्छन्। 'यदि बहसका क्रममा मेरो गल्ती भयो वा भीडले मलाई जिस्क्यायो भने पनि मेरो अस्तित्व समाप्त हुँदैन।' गल्ती गर्न सक्ने यही छुट (Vulnerability) ले उनीहरूलाई मञ्चमा एउटा अभेद्य सुरक्षा कवच दिन्छ। उनीहरू 'लोगोफोबिया' (मूर्ख देखिने डर) बाट पूर्णतः मुक्त हुन्छन्।

सुरुवाती संकेत बाल्यकालबाटै 

धेरैजसो नडराउने मानिसहरूको पारिवारिक वा सामाजिक पृष्ठभूमि हेर्ने हो भने उनीहरूले बाल्यकालदेखि नै आफ्नो विचार राख्ने स्वतन्त्रता पाएका हुन्छन्। सानाे उमेरमै वादविवादमा भाग लिने, पाहुनाका अगाडि निर्धक्क बोल्न प्रोत्साहित गरिने वा गल्ती गर्दा सजायको सट्टा ढाडस पाउने वातावरणमा हुर्किएका व्यक्तिहरूको 'कम्फर्ट जोन' ठूलो हुन्छ। उनीहरूका लागि भीड अनौठो लाग्ने वस्तु नै होइन।

'डोपामाइन र एड्रिनालिन' को फरक बुझाइ

रोचक के छ भने, मञ्चमा उक्लिनुअघि डर लाग्ने र नलाग्ने दुवैको शरीरमा उत्तिकै ऊर्जा (Adrenaline) पैदा हुन्छ।डराउने मानिसले त्यो ऊर्जालाई 'चिन्ता' (Anxiety) को रूपमा व्याख्या गर्छ। निडरले त्यसलाई 'उत्साह' (Excitement) को रूपमा लिन्छ। उनीहरूका लागि भीडको अगाडि बोल्नु वा बहस गर्नु एउटा 'थ्रिल' हो, जसले उनीहरूको मस्तिष्कमा आनन्द दिने 'डोपामाइन' हर्मोन सक्रिय गराउँछ। उनीहरूलाई भीडसँग डराउनुको सट्टा भीडलाई जित्नुमा बढी मज्जा आउँछ।

विषयवस्तुमाथिको अचूक कमाण्ड र 'इम्पोस्टराइज्ड' नहुनु

जो व्यक्ति जस्तोसुकै बहसमा पनि डराउँदैनन्, उनीहरूको अध्ययनको दायरा र आफ्नो विषयमाथिको पकड निकै बलियो हुन्छ। उनीहरूमा 'इम्पोस्टर सिन्ड्रोम' हुँदैन। उनीहरूलाई आफूले के बोलिरहेको छु र विपक्षीलाई कसरी काउन्टर गर्ने भन्ने कुराको 'मसल मेमोरी' यति बलियो भइसकेको हुन्छ कि उनीहरूले सोचेर बोल्नुपर्दैन, विचारहरू स्वतःस्फूर्त रूपमा प्रवाहित हुन्छन्।

भीडमा नडराउने र बहस गर्न तम्सिने मानिसहरूले भीडलाई 'आफ्नो मूल्यांकन गर्ने शत्रु' को रूपमा होइन, बल्कि 'आफ्नो विचार प्रदर्शन गर्ने खेलमैदान' को रूपमा हेर्छन्। उनीहरूका लागि मञ्च फाँसीको फन्दा होइन, आफ्नो साम्राज्य फैलाउने अवसर हो।

***

यसरी घट्छ, यसो गरे हट्छ ग्लोसोफोबिया

ग्लोसोफोबियालाई कम गर्न र बिस्तारै पूर्ण रूपमा हटाउन निश्चित वैज्ञानिक तथा व्यावहारिक उपायहरू अपनाउन सकिन्छ। यो डरलाई हटाउने सबैभन्दा अचूक औषधि भनेकै 'सचेत र निरन्तरको अभ्यास' हो।

सुरुमा, मञ्चमा जानुअघि विषयवस्तुको गहिरो तयारी गर्ने र मुख्य बुँदाहरू टिपोट गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ। यसले दिमाग 'ब्ल्याङ्क' हुन दिँदैन। मञ्चमा उक्लिने बित्तिकै बोल्न हतारिनुको सट्टा '२० सेकेन्डको नियम' पालना गर्दै गहिरो श्वास लिने र स्रोतालाई हेरेर मुस्कुराउने गर्दा मस्तिष्क शान्त हुन्छ।

मनोवैज्ञानिक रूपमा 'स्पटलाइट इफेक्ट' लाई बुझ्नुपर्छ; अर्थात्, स्रोताले हाम्रो हरेक गल्तीलाई सूक्ष्म रूपमा नियालिरहेका हुँदैनन् भन्ने सत्यलाई स्विकार्नुपर्छ। भीडलाई एउटा डरलाग्दो समूह मान्नुको सट्टा अगाडि बसेका सकारात्मक अनुहारहरूसँग 'आई कन्ट्याक्ट' मिलाएर कुरा गर्दा आत्मविश्वास बढ्छ। यदि यो डर निकै गम्भीर छ भने, मनोपरामर्शदाताको सहयोगमा कग्निटिभ बिहेभियरल थेरापी (CBT) मार्फत नकारात्मक सोचको ढाँचालाई बदलेर यसलाई जरैदेखि उखेलेर फाल्न सकिन्छ।

मञ्च वा क्यामराको अगाडि लाग्ने डर तपाईंभित्रको कमजोरी होइन, बरु खारिने प्रक्रियाको पहिलो पाइला हो। संसारलाई आफ्नो विचारले हल्लाउनेहरू पनि कुनै न कुराको सुरुवातमा यसरी नै काँपेका थिए। महत्त्वपूर्ण कुरा यो हो कि आत्मविश्वास कुनै जन्मजात वरदान होइन, यो त निरन्तरको अभ्यास र गल्ती गर्ने हिम्मतबाट आर्जित गरिने सीप हो। 

त्यसैले अर्को पटक मञ्चमा उभिँदा यदि मुटुको धड्कन बढ्यो वा हातखुट्टा काँपे भने सम्झिनुस्, तपाईंभित्रको एउटा अब्बल वक्ता ब्युँझिन खोज्दैछ। डरलाई मञ्चबाट भाग्ने बहाना होइन, बरु आफ्नो प्रस्तुतिलाई अझ बढी जीवन्त र शक्तिशाली बनाउने ऊर्जामा बदल्नुस्, किनकि मञ्च तपाईंकै प्रतीक्षामा छ।

किन हुन्छ कल आएजस्तो, मोबाइल थर्किएजस्तो ?

रमेश बिहान अफिस जाँदै थिए। बसमा भीड थियो, सिट पाइएन। उभिएका उनलाई अचानक पाइन्टको खल्तीमा मोबाइल थर्किएको महसुस भयो। हतारहतार निकाले। कुनै कल थिएन, कुनै सन्देश पनि थिएन। केही मिनेटपछि फेरि उही अनुभूति भयो। यसपटक पनि स्क्रिन खाली थियो। उनले फोन साइलेन्टमा छ कि छैन भनेर जाँच गरे, नेटवर्क हेरे, तर सबै सामान्य थियो।

त्यो दिन साँझसम्म उनले पाँच–छ पटक फोन निकालेर हेरे। घर फर्किएपछि उनलाई एउटा प्रश्नले सताउन थाल्यो - 'आउदै नआएको  कल/म्यासेजको म किन प्रतीक्षा गरिरहेको छु?'

रमेशको अनुभव असाधारण होइन। स्मार्टफोन हाम्रो हात, खल्ती र दिमागको स्थायी साथी बनेसँगै संसारभरका लाखौं मानिसले यस्तै अनुभव गरिरहेका छन्। फोन नबजेको अवस्थामा पनि बजेजस्तो, नथर्किएको अवस्थामा पनि थर्किएजस्तो महसुस हुने यो अवस्थालाई मनोविज्ञानले 'फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोम' (Phantom vibration syndrome) भन्छ। यो केवल प्रविधिसँग जोडिएको सानो भ्रम मात्र होइन, आधुनिक मानव मस्तिष्क र डिजिटल जीवनशैलीबीचको बदलिँदो सम्बन्धको रोचक संकेत पनि हो।

एउटा यस्तो अवस्था, जहाँ मानिसलाई आफ्नो खल्तीमा भएको मोबाइल थर्किएको जस्तो महसुस हुन्छ, तर वास्तवमा त्यहाँ कुनै फोन वा म्यासेज आएको हुँदैन।

तपाईंलाई कहिल्यै यस्तो भएको छ? खल्तीमा मोबाइल थर्किएको जस्तो महसुस भयो, तुरुन्त फोन निकालेर हेर्नुभयो, तर न कुनै कल आएको हुन्छ, न कुनै सन्देश। केही समयपछि फेरि उस्तै अनुभूति दोहोरिन्छ। यदि यस्तो अनुभव भएको छ भने, तपाईं एक्लै हुनुहुन्न। फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोम धेरैलाई हुन्छ।

यो कुनै औपचारिक मानसिक रोग होइन, तर आधुनिक डिजिटल जीवनशैलीसँग जोडिएको एक रोचक मनोवैज्ञानिक अवस्था हो। स्मार्टफोन हाम्रो दैनिकीको अभिन्न हिस्सा बनेसँगै यस्तो अनुभूति विश्वभरका लाखौं मानिसले अनुभव गरिरहेका छन्।

मनोवैज्ञानिक दृष्टिले हेर्दा फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोमको मुख्य कारण हाम्रो मस्तिष्कको अपेक्षा र ध्यानको संयोजन हो। मानिसको मस्तिष्क सधैं महत्त्वपूर्ण संकेतहरू खोजिरहन्छ। जब हामी बारम्बार फोन, सन्देश वा सामाजिक सञ्जालका नोटिफिकेसनहरूको प्रतीक्षामा हुन्छौं, मस्तिष्क त्यसप्रति अत्यधिक संवेदनशील बन्छ। परिणामस्वरूप, कपडाको हल्का घर्षण, मांसपेशीको सामान्य चलायमान अवस्था वा बाहिरी कुनै सानो स्पर्शलाई पनि फोनको भाइब्रेसन ठान्न सक्छ।

यसलाई मनोविज्ञानमा “फाल्स पोजिटिभ परसेप्सन” अर्थात् वास्तविकताभन्दा फरक संकेतलाई अर्थपूर्ण सन्देशका रूपमा व्याख्या गर्ने प्रवृत्तिसँग पनि जोडेर हेरिन्छ। सरल भाषामा भन्नुपर्दा, मस्तिष्कले नभएको संकेतलाई पनि भएको जस्तो अर्थ लगाइदिन्छ।

यो अवस्थाको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष डिजिटल निर्भरता हो। आज धेरै मानिसको सामाजिक सम्बन्ध, काम, व्यवसाय र मनोरञ्जन स्मार्टफोनमै केन्द्रित छ। कुनै सन्देश छुट्ने हो कि, कसैले सम्पर्क गरेको छ कि, कुनै महत्त्वपूर्ण सूचना आएको छ कि भन्ने चिन्ताले मानिसलाई निरन्तर सतर्क बनाइरहेको हुन्छ। मनोवैज्ञानिकहरूले यसलाई 'हाइपरभिजिलेन्स' अर्थात् अत्यधिक सतर्कताको अवस्था भन्छन्। यही सतर्कताले कहिलेकाहीँ भ्रमपूर्ण अनुभूति जन्माउँछ।

फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोमलाई ‘फियर अफ मिसिङ आउट’ (FOMO) सँग पनि जोडेर हेरिन्छ। सामाजिक सञ्जालको युगमा मानिसहरू कुनै सूचना, अवसर वा सामाजिक गतिविधिबाट पछि पर्न नचाहने मनोवृत्तिमा बाँचेका छन्। खास-खास भेला, भेटघाटमा आफू छुटिन्छ की भन्ने धेरैलाई लाग्छ। यस्तो मानसिक दबाबले नोटिफिकेसनप्रति निर्भरता बढाउँछ र मस्तिष्कले फोनको उपस्थितिलाई अत्यधिक महत्त्व दिन थाल्छ।

अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि स्वास्थ्यकर्मी, विद्यार्थी, पत्रकार, व्यवस्थापक तथा निरन्तर सम्पर्कमा रहनुपर्ने पेसाका व्यक्तिहरूमा यस्तो अनुभव अपेक्षाकृत बढी पाइन्छ। यसको अर्थ, फोनको प्रयोगको मात्रा र मानसिक संलग्नताबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध हुन सक्छ।

यद्यपि, फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोम सामान्यतया गम्भीर मानसिक समस्या होइन। तर यो हाम्रो जीवनमा डिजिटल प्रविधिले कति गहिरो मनोवैज्ञानिक प्रभाव पारेको छ भन्ने संकेत भने अवश्य हो। यदि यस्तो अनुभूति बारम्बार हुन थालेको छ भने फोनको नोटिफिकेसन कम गर्ने, निश्चित समयमा मात्र सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्ने, डिजिटल डिटक्स अपनाउने तथा सचेत रूपमा वर्तमान क्षणमा केन्द्रित रहने अभ्यास उपयोगी हुन सक्छ।

अन्ततः, फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोम केवल नबजेको फोनको भ्रम मात्र होइन। यो आधुनिक मानव मस्तिष्क र डिजिटल प्रविधिबीच विकसित भएको नयाँ सम्बन्धको मनोवैज्ञानिक प्रतिबिम्ब हो। हाम्रा अघि एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न छ - के हामी फोन प्रयोग गरिरहेका छौं वा फोनले हाम्रो ध्यानलाई प्रयोग गरिरहेको छ ?

***

फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोममाथि पछिल्ला दुई दशकमा विभिन्न मनोवैज्ञानिक अध्ययन भएका छन्। यो शब्द पहिलो पटक सन् २००३ मा अमेरिकी पत्रकार तथा लेखक रोबर्ट डी जोनासले प्रयोग गरेको मानिन्छ। त्यसपछि यसले वैज्ञानिकहरूको ध्यान तान्यो।

सबैभन्दा चर्चित अध्ययनमध्ये एक सन् २०१० मा मिशेल ड्रोइन र उनका सहकर्मीहरूले गरेका थिए। उनीहरूले विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूमाझ गरेको सर्वेक्षणमा अधिकांश सहभागीले जीवनमा कम्तीमा एकपटक फोन नबजेको अवस्थामा पनि भाइब्रेसन महसुस गरेको बताएका थिए। अनुसन्धानले यस्तो अनुभूति स्मार्टफोनको अत्यधिक प्रयोग र नोटिफिकेसनप्रतिको मनोवैज्ञानिक अपेक्षासँग सम्बन्धित रहेको निष्कर्ष निकालेको थियो।

त्यसअघि सन् २००७ मा माइकल रोथबर्ग नेतृत्वको टोलीले अमेरिकाका अस्पतालमा कार्यरत चिकित्सक र स्वास्थ्यकर्मीमाथि अध्ययन गरेको थियो। अध्ययनमा करिब दुईतिहाइभन्दा बढी सहभागीले फ्यान्टम भाइब्रेसन अनुभव गरेको बताएका थिए। निरन्तर सम्पर्कमा रहनुपर्ने र आपत्कालीन कलको प्रतीक्षामा बस्नुपर्ने व्यक्तिहरूमा यो अनुभव बढी देखिएको थियो।

मनोवैज्ञानिकहरूले यसलाई सिग्नल डिटेक्सन थ्योरीमार्फत व्याख्या गर्छन्। जब मस्तिष्क कुनै संकेत (फोनको कल वा म्यासेज) को प्रतीक्षामा अत्यधिक केन्द्रित हुन्छ, तब सामान्य शारीरिक संवेदना, जस्तै कपडाको घर्षण, मांसपेशीको हल्का चलायमान अवस्था वा स्नायुको सूक्ष्म प्रतिक्रियालाई पनि फोनको भाइब्रेसनका रूपमा गलत अर्थ लगाउन सक्छ। अर्थात् यो भ्रम होइन, बरु मस्तिष्कले संकेत पहिचान गर्ने प्रक्रियामा गरेको एउटा 'गलत अनुमान' हो।

यसैले फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोमलाई आधुनिक डिजिटल युगले जन्माएको मनोवैज्ञानिक अनुकूलनका रूपमा हेरिन्छ।

***

फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोम आफैंमा गम्भीर मानसिक रोग होइन। त्यसैले कहिलेकाहीँ फोन नबज्दा पनि बजेजस्तो महसुस हुनु सामान्य मानिन्छ। तर यो अनुभव बारम्बार हुन थालेको छ भने त्यसलाई बेवास्ता गर्नु पनि उचित हुँदैन, किनकि यसले हाम्रो डिजिटल बानी र मानसिक अवस्थाबारे संकेत दिन सक्छ।

मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार यस्तो अनुभूति बढ्दै जानु प्रायः डिजिटल निर्भरता, तनाव, कामको दबाब वा निरन्तर उपलब्ध रहनुपर्ने मानसिक बोझसँग सम्बन्धित हुन सक्छ। यदि कुनै व्यक्तिले दिनभरि फोन चेक गरिरहन्छ, नोटिफिकेसन नआए पनि बारम्बार स्क्रिन हेर्छ वा सन्देश छुट्ने डरले बेचैन हुन्छ भने फ्यान्टम भाइब्रेसन एउटा चेतावनी संकेत हुन सक्छ।

यसले प्रत्यक्ष रूपमा स्वास्थ्यमा ठूलो क्षति नपुर्‍याए पनि दीर्घकालमा ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता घटाउन सक्छ। मानिस वर्तमान काम वा कुराकानीभन्दा फोनतर्फ बढी सचेत हुन थाल्छ। परिवार, साथीभाइ वा कार्यालयमा समेत मानसिक रूपमा "अनलाइन" रहने अवस्था विकसित हुन सक्छ। यसले तनाव, थकान र उत्पादकतामा समेत असर पार्न सक्छ।

यद्यपि सतर्क हुनु भनेको डराउनु होइन। बरु आफ्नो डिजिटल व्यवहारलाई समीक्षा गर्ने अवसरका रूपमा यसलाई लिन सकिन्छ। फोनको अनावश्यक नोटिफिकेसन बन्द गर्ने, निश्चित समयमा मात्र सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्ने, सुत्नुअघि मोबाइलबाट टाढा रहने तथा दिनको केही समय डिजिटल डिटक्स गर्ने अभ्यास उपयोगी हुन सक्छ।

यदि फ्यान्टम भाइब्रेसनसँगै अत्यधिक चिन्ता, निद्रामा समस्या, ध्यान केन्द्रित गर्न कठिनाइ वा दैनिक जीवनमा असर पार्ने अन्य लक्षण पनि देखिन थालेका छन् भने मनोवैज्ञानिक वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग परामर्श लिनु उपयुक्त हुन्छ। 

अन्ततः फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोमले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ, हाम्रो मस्तिष्क प्रविधिसँग यति नजिकिएको छ कि कहिलेकाहीँ वास्तविकता र अपेक्षाबीचको सीमारेखा नै धमिलो हुन थाल्छ। त्यसैले फोनको होइन, आफ्नै ध्यान र मानसिक सन्तुलनको व्यवस्थापनमा सचेत हुनु आजको आवश्यकता बनेको छ।

***

मुन्चाउसेन सिन्ड्रोम : सहानुभूतिको अस्वाभाविक भोक

विवेक मिलनसार थियो, मिहिनेती देखिन्थ्यो। तर, बारम्बार अस्पताल भर्ना भइरहन्थ्यो। कहिले हातमा अनौठा घाउहरू देखिन्थे, कहिले शरीरमा डाबरहरू आउँथे, त कहिले अचानक बेहोस हुन्थ्यो। 

डाक्टरहरूले कति धेरै परीक्षण गरे, तर उनको रोगको कुनै ठोस कारण कहिल्यै फेला पर्न सकेका थिएनन्।

सुरुमा उनका साथीहरू, सहकर्मीहरू र परिवारका सदस्यहरू निकै चिन्तित भए। उनीहरू विवेकलाई हेर्न अस्पताल आउँथे, सहानुभूति दिन्थे र उनको स्वास्थ्यको कामना गर्थे। विवेकलाई सबैको ध्यान आफूतिर खिचिरहेको महसुस हुँदा मजा लाग्थ्यो। उ मनबाटै खुसी हुन्थ्यो।

तर, यो क्रम चलिरह्यो। डाक्टरहरूलाई शंका लाग्न थाल्यो। उनले अस्पतालमा उपचार गराउँदा घाउहरू निको हुँदै जाने, तर घर गएको केही समयमै फेरि नयाँ घाउहरू देखा पर्ने। एकपटक, विवेक अस्पताल भर्ना हुँदा नर्सहरूले एउटा अनौठो कुरा याद गरे। जब वार्डमा कोही हुँदैनथ्यो, विवेकले आफ्नै घाउहरूलाई जानीजानी कोट्याउने र संक्रमण फैलाउने प्रयास गरिरहेका हुन्थे।

डाक्टरहरूले गोप्य रूपमा विवेकको घरमा निगरानी राखे। त्यहाँ जे देखियो, त्यसले सबैलाई चकित बनायो। विवेकले आफैंले रसायन प्रयोग गरेर शरीरमा घाउहरू बनाउने र औषधि खाएर जिउमा रियाक्सन गराउने गरेको खुलासा भयो। उनले कहिलेकाहीँ घाउमा फोहोर वस्तुहरू समेत घुसाउने गरेका थिए, ताकि संक्रमण अझ गम्भीर बनोस् र डाक्टरहरूले शल्यक्रिया गर्न बाध्य हुन्।

जब उनलाई यो सब किन गरेको भनेर सोधियो, विवेकले कुनै आर्थिक लाभ वा जिम्मेवारीबाट भाग्नका लागि नभई, केवल अरूको ध्यान र सहानुभूति पाउनका लागि यस्तो गरेको स्वीकार गरे। उनलाई 'बिरामीको भूमिका' मा बस्नु, अरूको सहानुभूति पाउनु र अस्पतालको वातावरणमा सुरक्षित महसुस हुनु नै सबैभन्दा ठूलो सन्तुष्टि थियो।

विषय प्रवेश सहजीकरणका लागि यो एउटा कथा  हो। तर, कथा कुनै अपराधीको होइन। यो एउटा गम्भीर मानसिक विकार हो, जसलाई मनोविज्ञानमा 'मुन्चाउसेन सिन्ड्रोम' (Munchausen Syndrome) भनिन्छ। यसमा व्यक्तिले अरूको ध्यान र सहानुभूति पाउनका लागि आफू बिरामी भएको नाटक गर्छ वा जानीजानी आफूलाई बिरामी बनाउँछ। यसको अर्को रूप 'मुन्चाउसेन सिन्ड्रोम बाई प्रोक्सी' हो, जहाँ अभिभावकले आफ्नो बच्चा बिरामी भएको झुटो दाबी गर्छन्।

मुन्चाउसेन सिन्ड्रोमलाई चिकित्सा विज्ञानमा 'फ्याक्टिसियस डिसअर्डर' (Factitious Disorder) पनि भनिन्छ। यो एक जटिल मानसिक स्वास्थ्य अवस्था हो। यसमा व्यक्तिले बिरामी भएको बहाना मात्र गर्दैन, बरु बिरामी देखिनका लागि खतरनाक कदमहरू समेत चाल्ने गर्दछ।

किन गरिन्छ ? 

साधारण 'बहाना' र यसमा ठूलो भिन्नता छ। सामान्यतया मानिसहरू कामबाट बच्न वा व्यक्तिगत फाइदाका लागि बिरामी भएको नाटक गर्छन् (जसलाई 'Malingering' भनिन्छ)। तर मुन्चाउसेन सिन्ड्रोम भएका व्यक्तिहरूको उद्देश्य कुनै आर्थिक लाभ वा जिम्मेवारीबाट भाग्नु हुँदैन। उनीहरूको मुख्य चाहना 'बिरामीको भूमिका' मा बस्नु, अरूको ध्यान केन्द्रित गर्नु र सहानुभूति पाउनु मात्र हुन्छ।

यसबाट पीडित व्यक्तिहरूले आफूलाई बिरामी प्रमाणित गर्न उपाय लाग्नेजति उपद्रो गर्न पछि हट्दैनन्। लक्षणहरू बनावटी सुनाउँछन्। असाध्यै टाउको दुखेको, रिँगटा लागेको वा ऐँठन भएको झुटा कुरा गर्छन्। सकेसम्म आफ्नो प्रस्तुतिलाई विश्वनीय बनाउन खोज्छन्। 

रिपोर्टमा गडबडी गर्छन्। प्रयोगशालामा दिइने पिसाबको नमुनामा रगत वा चिनी मिसाइदिने पनि गर्न सक्छन्।जानाजान आपूलाई चोट पुऱ्याउन पछि पर्दैनन्। आफूलाई आफैंले घाउ लगाउने, औषधि खाएर जिउमा ज्वरो, डाबर ल्याउने वा संक्रमण गराउन फोहोर वस्तुले काट्नेसम्म पनि गर्न सक्छन्। डाक्टरहरूलाई पटक-पटक शल्यक्रिया वा गम्भीर परीक्षणका लागि दबाब दिने पनि व्यवहारमा देखिन्छ।

मुन्चाउसेन सिन्ड्रोम बाई प्रोक्सी 

यो यसको सबैभन्दा डरलाग्दो रूप हो। यसमा पीडित व्यक्ति आफैं नभएर उसको संरक्षणमा रहेको अर्को व्यक्ति (प्रायः आफ्नै सन्तान) हुन्छ। आमा वा बाबुले आफ्नो बच्चालाई जानीजानी बिरामी बनाउँछन् (जस्तै: नुनिलो पानी खुवाउने, सास थुन्ने वा औषधि खुवाउने)। बच्चा बिरामी हुँदा आफू 'महान् र केयरिङ अभिभावक' को रूपमा समाजमा देखिन पाइन्छ भन्ने मनोवैज्ञानिक चाहना यसमा लुकेको हुन्छ। यो कानुनी रूपमा बाल शोषणअन्तर्गत पर्छ।

यस्ता मानसिक समस्या भएका व्यक्तिहरू मेडिकल क्षेत्रका शब्दावलीमा निकै पोख्त हुन्छन्। जब एउटा अस्पतालका डाक्टरले उनीहरूको झुट समात्छन्, उनीहरू तुरुन्तै अर्को अस्पताल जान्छन्। उनीहरूको मेडिकल हिस्ट्री (उपचारको इतिहास) निकै लामो र शंकास्पद हुन्छ।

यो कसैलाई हठात् सुरु हुने मानसिक विकार होइन। बाल्यकालको आघात (ट्रमा), उपेक्षा, वा गम्भीर व्यक्तित्व विकार (पर्सनालिटी डिसअर्डर्स) यसको कारण हुन सक्छन्। यसको उपचार निकै कठिन हुन्छ किनभने बिरामीले आफूलाई मानसिक समस्या छ भनेर स्वीकार गर्दैनन्। मनोचिकित्सा र काउन्सिलिङ नै यसको मुख्य समाधान हो।

***

मुन्चाउसेन सिन्ड्रोमको इतिहास, नामकरण र यसका पछाडिको मनोवैज्ञानिक कारणहरू निकै रोचक छन्। यो सिन्ड्रोमको नाम १८ औँ शताब्दीका एक जर्मन कुलीन व्यक्ति ब्यारोन मुन्चाउसेन (Baron Munchausen) को नामबाट राखिएको हो। उनी आफ्नो जीवनका घटनाहरूलाई असाध्यै बढाइचढाइ गरेर र झुटो कथा बुनेर सुनाउनका लागि कुख्यात थिए।

ब्यारोन मुन्चाउसेनको यो प्रसंगलाई चिकित्सा क्षेत्रमा जोड्ने काम सन् १९५१ मा बेलायती इन्डोक्राइनोलोजिस्ट चिकित्सक रिचर्ड आशेर (Richard Asher) ले गरेका हुन्। उनले प्रतिष्ठित मेडिकल जर्नल 'द ल्यान्सेट'मा एउटा लेख प्रकाशित गर्दै पहिलोपटक यो शब्दावली प्रयोग गरे। ब्यारोन मुन्चाउसेन वास्तवमा एक जर्मन सैनिक अधिकारी थिए, जसको नाममा रुडोल्फ एरिच रास्पे (Rudolf Erich Raspe) ले सन् १७८५ मा 'द सरप्राइजिङ एडभेन्चर्स अफ ब्यारोन मुन्चाउसेन' नामक पुस्तक लेखेका थिए।

उक्त पुस्तकमा थियो, ब्यारोनले आफू तोपको गोलामा चढेर उडेको वा चन्द्रमामा पुगेको जस्ता काल्पनिक र अतिरञ्जित कथाहरू सुनाउँथे। आशेरले ती बिरामीहरूलाई यो नाम दिए, जो ब्यारोनले जस्तै नाटकीय शैलीमा आफ्ना लक्षणहरू बढाइचढाइ गर्थे र अस्पतालहरूमा काल्पनिक स्वास्थ्य समस्याहरू लिएर पुग्थे। यो नामले बिरामीको 'कथा बुन्ने' र 'झुटो पहिचान बनाउने' प्रवृत्तिलाई सटीक रूपमा चित्रण गरेको मानिन्छ।

आशेरले यस्ता बिरामीहरूको व्याख्या गरे जो एउटा अस्पतालबाट अर्को अस्पताल भौँतारिन्छन् र आफूलाई गम्भीर बिरामी देखाउन निकै जटिल झुटहरू बोल्छन्।

यो सिन्ड्रोमको 'बाई प्रोक्सी' रूपको सबैभन्दा चर्चित र आधुनिक उदाहरण अमेरिकाको मिसौरीमा डी डी ब्लान्चर्ड (Dee Dee Blanchard) र उनकी छोरी जिप्सी रोजको घटना हो। आमा डी डीले आफ्नी स्वस्थ छोरी जिप्सीलाई ह्विलचेयरमा बस्न बाध्य पारिन्। उनले डाक्टरहरूलाई छोरीलाई क्यान्सर, ल्युकेमिया र मांसपेशीको गम्भीर रोग लागेको झुटो विवरण दिइन्। उनले छोरीको दाँत निकाल्न लगाइन् र अनावश्यक रूपमा 'फिडिङ ट्युब' हालिदिइन्।

सन् २०१५ मा वर्षौंको यातना सहन नसकी जिप्सीले आफ्नो प्रेमीको सहयोगमा आमाको हत्या गरिन्। अनुसन्धानपछि मात्र थाहा भयो कि जिप्सीलाई कुनै पनि रोग थिएन, सबै आमाको 'मुन्चाउसेन सिन्ड्रोम बाई प्रोक्सी' को परिणाम थियो।

मुन्चाउसेन सिन्ड्रोम (विशेष गरी 'बाई प्रोक्सी') मा आधारित सबैभन्दा चर्चित र यथार्थपरक चित्रण 'The Act' (२०१९) मिनि-सिरिज र 'Mommy Dead and Dearest' वृत्तचित्रमा देखाइएको छ। यो डी डी ब्लान्चर्ड र उनकी छोरी जिप्सी रोजको सत्य घटनामा आधारित छ। यस्तै, सन् २०२० को फिल्म 'Run' ले पनि यसको भयावह रूपलाई चित्रण गरेको छ। यी कृतिहरूले देखाउँछन् कि यो सिन्ड्रोम केवल झुट मात्र होइन, बरु कसरी अर्को व्यक्तिको जीवनमाथिको घातक नियन्त्रण र गम्भीर मानसिक विचलन हो।

किन यस्तो गर्छन् ?  

मनोवैज्ञानिकहरूले यसलाई 'फ्याक्टिसियस डिसअर्डर' को रूपमा व्याख्या गर्छन्। यसका केही खास कारणहरू  छन्।

• बाल्यकालका आघात : धेरैजसो पीडितहरू बाल्यकालमा उपेक्षित भएका वा गम्भीर बिरामी पर्दा मात्र अभिभावकको माया पाएका व्यक्तिहरू हुन्छन्। उनीहरूले 'बिरामी भएपछि मात्र माया पाइन्छ' भन्ने कुरालाई अवचेतन मनमा गहिरोसँग राखेका हुन्छन्।

• नियन्त्रणको चाहना : आफ्नो जीवनमा कुनै नियन्त्रण नभएको महसुस गर्ने व्यक्तिले डाक्टर र नर्सहरूलाई आफ्नो झुटो रोगमार्फत 'नचाउन' पाउँदा एक प्रकारको शक्ति र नियन्त्रणको अनुभव गर्छन्।

• व्यक्तित्व विकार (पर्सनालिटी डिसअर्डर) : प्रायः 'बर्डरलाइन पर्सनालिटी डिसअर्डर' भएका व्यक्तिहरूमा यो बढी देखिन्छ, जहाँ उनीहरू आफ्नो पहिचान खोज्न र एक्लोपन मेटाउन बिरामीको सहारा लिन्छन्।

चिकित्सा क्षेत्रका केही प्रयोग र अनुभव

चिकित्सा क्षेत्रमा यो सिन्ड्रोम पत्ता लगाउन डाक्टरहरूले केही 'व्यावहारिक परीक्षण' गर्छन्। 

• विरोधाभासको खोजी : बिरामीले बताएको लक्षण र ल्याब रिपोर्ट कहिल्यै मिल्दैन। उदाहरणका लागि, बिरामीले 'भयानक पेट दुख्यो' भन्छ तर उसको पेट छाम्दा कुनै कडापन (Rigidity) हुँदैन।

• हस्पिटल हपिङ : जब एउटा डाक्टरले शंका गर्छ, बिरामी तुरुन्तै डिस्चार्ज मागेर अर्को सहर वा अस्पताल जान्छ। यसलाई 'पेरेग्रिनेसन' (Peregrination) भनिन्छ।

यो शारीरिक रोग होइन, बरु मानसिक व्यवहार हो। यसले अस्पतालको स्रोत साधनको दुरुपयोग हुन्छ। यस्ता बिरामीले गर्दा वास्तविक बिरामीले पाउने समय र स्रोत नष्ट हुन्छ। पीडितले आफू बिरामी भएको कुरालाई नै आफ्नो 'अस्तित्व' मान्ने हुनाले उनीहरूलाई मनोचिकित्सककहाँ लैजानु निकै चुनौतीपूर्ण हुन्छ।

***

मानवीय स्वभाव र मुन्चाउसेन सिन्ड्रोमबीच एउटा धेरै मसिनो तर गम्भीर सीमा रेखा हुन्छ। अरूको ध्यान खिच्नु वा सहानुभूति चाहनु स्वाभाविक मानवीय गुण हो, तर मनोविज्ञानले यसलाई दुई फरक तरिकाले वर्गीकरण गर्छ।

स्वाभाविक 'अटेन्सन' वा मुन्चाउसेन

सामान्य मानिसले नयाँ लुगा लगाएर, सफलता हासिल गरेर वा सानातिना दुःख सुनाएर ध्यान तान्न खोज्छ। यसलाई 'सकारात्मक सुदृढीकरण' (Positive Reinforcement) भनिन्छ। तर, मुन्चाउसेन सिन्ड्रोममा यो चाहना 'विकृत' हुन्छ। यहाँ व्यक्तिले ध्यान पाउनका लागि आफ्नै स्वस्थ शरीरलाई हानि पुऱ्याउँछ, जानीजानी संक्रमण वा चोट सिर्जना गर्छ। जटिल र अनावश्यक शल्यक्रिया गराउन तयार हुन्छ।

सामान्य मानिसले खुसी वा सामान्य दुखाइबाट ध्यान खोज्छ, तर यसका बिरामीले 'Self-Harm' (आत्म-हानि) लाई माध्यम बनाउँछन्।

सामान्य 'अटेन्सन सिकिङ' मा व्यक्तिले समाजमा आफ्नो मूल्य बढाउन खोज्छ, तर मुन्चाउसेनमा व्यक्तिले आफूलाई 'अक्षम' र 'बिरामी' देखाएर समाजको ध्यान तान्छ। यस सिन्ड्रोममा 'सेल्फ-हार्म' (आत्म-हानि) केवल शारीरिक चोटमा सीमित हुँदैन; यो एउटा गम्भीर मानसिक छटपटीको उपज हो। सामान्य मानिसले प्रशंसा पाउँदा खुसी महसुस गर्छ, तर मुन्चाउसेनका बिरामीले तब मात्र 'पूर्ण' महसुस गर्छन् जब उनीहरूलाई कसैले टिठ्याउँछ वा दया भाव देखाउँछ।

यो अवस्थामा पीडितले आफ्नो स्वास्थ्यलाई जोखिममा राख्नुका पछाडि एउटा गहिरो 'इमोसनल भ्याकुम' (भावनात्मक रिक्तता) लुकेको हुन्छ। उनीहरूका लागि रगत निकाल्नु, इन्जेक्सन लगाउनु वा घाउ बनाउनु पीडादायी हुनुको सट्टा अरूसँग जोडिने एक मात्र माध्यम बन्न पुग्छ। यसरी, स्वाभाविक सामाजिक अन्तर्क्रियालाई बिरामीको शय्यासँग साट्नु नै यो सिन्ड्रोमको सबैभन्दा दुखद र विकृत पक्ष हो। जहाँ सामान्य मानिसले स्वस्थ रहेर सम्बन्ध गाँस्न चाहन्छ, त्यहाँ यी व्यक्तिहरूले बिरामी बनेर मात्र आफूलाई सुरक्षित र प्रिय महसुस गर्छन्।

नियन्त्रण र शक्तिको भ्रम

सामान्य सहानुभूतिमा मानिस अरूको साथ चाहन्छ। तर मुन्चाउसेनका बिरामीहरू डाक्टर र नर्सहरूलाई आफ्नो झुटो रोगले अलमल्याउन पाउँदा एक प्रकारको बौद्धिक श्रेष्ठता (Intellectual Superiority) र शक्तिको अनुभव गर्छन्। उनीहरूलाई लाग्छ - 'हेर, मैले यति धेरै पढेका डाक्टरहरूलाई पनि झुक्काइरहेको छु। तीभन्दा म नै इन्टेलिजेन्ट हो।' यो सामान्य मानवीय गुणभन्दा धेरै टाढाको कुरा हो।

यो 'श्रेष्ठताको आभास' वास्तवमा बिरामीको कमजोर आत्मविश्वासलाई लुकाउने एउटा रक्षात्मक संयन्त्र हो। मुन्चाउसेनका पीडितहरू प्रायः चिकित्सा विज्ञानका जटिल शब्दावली र प्रक्रियाहरूका बारेमा गहिरो अध्ययन गर्छन् ताकि उनीहरूको झुट वैज्ञानिक देखियोस्। जब उनीहरूले दक्ष विशेषज्ञहरूलाई समेत गलत निदान गर्न बाध्य पार्छन् वा अनावश्यक परीक्षणका लागि मनाउँछन्, तब उनीहरूले महसुस गर्ने 'शक्तिको उन्माद' एउटा नशा जस्तै बन्छ।

मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार, यो प्रवृत्तिले उनीहरूलाई समाजमा आफू "विशेष" र "अद्वितीय" भएको भ्रम दिन्छ। उनीहरूका लागि अस्पतालको कोठा एउटा मञ्च र स्वास्थ्यकर्मीहरू दर्शक जस्तै बन्छन्। सामान्य मानिसले बिमारीलाई कमजोरी मान्छन्, तर यी बिरामीहरूका लागि बिमारी नै अरूमाथि मानसिक विजय हासिल गर्ने र प्रणालीलाई नै नियन्त्रणमा राख्ने एउटा हतियार बन्न पुग्छ। यो केवल सहानुभूति पाउने इच्छा मात्र नभएर, अरूको बुद्धिलाई परास्त गरी 'अदृश्य लगाम' आफ्नो हातमा राख्ने विकृत चाहना हो।

'प्रयोजन' मा भिन्नता

मनोविज्ञानमा यसलाई बुझ्न एउटा शब्द छ, Malingering (स्वार्थका लागि बिरामी हुनु)। यदि कसैले अफिस जान नपरोस् वा बीमाको पैसा पाइयोस् भनेर बिरामीको नाटक गर्छ भने, त्यो मुन्चाउसेन होइन, त्यो स्वार्थ हो। तर, मुन्चाउसेनमा कुनै बाहिरी फाइदा (पुँजी वा बिदा) हुँदैन। उसको एकमात्र 'फाइदा' भनेको 'बिरामीको पहिचान' बनाउनु मात्र हो।

मनोविज्ञानमा 'मलिङ्गरिङ' (Malingering) को स्पष्ट उद्देश्य हुन्छ— जस्तै अदालतको सजायबाट बच्नु, युद्धमा जानबाट जोगिनु वा आर्थिक क्षतिपूर्ति दाबी गर्नु। यो एक प्रकारको 'तार्किक छलकपट' हो। तर मुन्चाउसेन सिन्ड्रोममा प्रयोजन बाह्य नभई पूर्णतः आन्तरिक र भावनात्मक हुन्छ। यहाँ बिरामीको 'फाइदा' भनेको समाजबाट पाइने विशेष दर्जा, केयरटेकरहरूको ममता र आफूलाई केन्द्रबिन्दुमा पाउँदा हुने मानसिक सन्तुष्टि मात्र हो।

चिकित्सकहरूका अनुसार, मलिङ्गरिङ गर्ने व्यक्तिले उद्देश्य पूरा हुनेबित्तिकै बिरामीको नाटक बन्द गर्छ। तर मुन्चाउसेनका पीडितहरूका लागि यो एक 'व्यसन' जस्तै हुन्छ; उनीहरू एउटा रोग निको भएको देखिनेबित्तिकै अर्को झन् जटिल र खतरनाक लक्षण पैदा गर्नतिर लाग्छन्। उनीहरूका लागि अस्पतालको शय्या एक सुरक्षित आश्रयस्थल र डाक्टरको ध्यान एक प्रकारको 'पुरस्कार' बन्न पुग्छ। यसरी, स्वार्थमा आधारित नाटक र मानसिक विकारको रूपमा रहेको यो सिन्ड्रोमबीचको सीमारेखा उनीहरूको 'अदृश्य चाहना' ले तय गर्छ।

समाज र सामाजिक सञ्जालको प्रभाव

'डिजिटल युग' मा यो सिन्ड्रोमको एउटा नयाँ रूप देखिएको छ, जसलाई 'Munchausen by Internet' भनिन्छ। मानिसहरू सामाजिक सञ्जालमा आफूलाई असाध्यै गम्भीर रोग लागेको झुटो दाबी गर्छन् ताकि धेरै लाइक, कमेन्ट र 'सेयर' पाउन सकियोस्। यो सामान्य 'अटेन्सन सिकिङ' बाट सुरु भएर बिस्तारै सिन्ड्रोमको रूपमा विकसित हुन सक्छ।

'मुन्चाउसेन बाई इन्टरनेट' को अवधारणा सन् २००० को दशकको सुरुतिर मनोवैज्ञानिक मार्क फेल्डम्यान (Marc Feldman) ले अघि सारेका हुन्। यसमा व्यक्तिले सामाजिक सञ्जाल, ब्लग वा अनलाइन सपोर्ट ग्रुपहरूमा आफूलाई क्यान्सर जस्ता असाध्य रोग लागेको झुटो कथा र 'एडिट' गरिएका तस्बिरहरू पोस्ट गर्छन्।

डिजिटल संसारमा वास्तविक पहिचान लुकाउन सजिलो हुने र हजारौं अपरिचित व्यक्तिबाट तत्कालै भावनात्मक समर्थन र 'भर्चुअल' सहानुभूति प्राप्त हुने भएकाले यो प्रवृत्ति बढ्दो छ। कहिलेकाहीँ यस्ता व्यक्तिले अस्पतालको शय्याबाट 'लाइभ' गर्ने वा नक्कली मेडिकल रिपोर्टहरू साझा गरेर मानिसहरूलाई भावनात्मक रूपमा प्रभावित पार्छन्। यो केवल 'डिजिटल अटेन्सन' मा मात्र सीमित हुँदैन। कतिपय अवस्थामा यसले अनलाइन चन्दा संकलन (Fundraising) जस्ता ठगीका घटनाहरूलाई समेत जन्म दिन्छ। यसले गर्दा इन्टरनेटमा रहेका वास्तविक पीडितहरूले पाउनुपर्ने सहयोग र विश्वासमा समेत संकट पैदा गरिदिएको छ।

मानवीय गुणको 'अतिवाद' नै मुन्चाउसेन सिन्ड्रोम हो। जब ध्यान पाउने भोक यति धेरै बढ्छ कि मानिस आफ्नै रगत र शरीरसँग खेल्न थाल्छ, तब त्यो मानवीय गुण नरहेर एउटा घातक मानसिक रोग बन्न पुग्छ। मुन्चाउसेन सिन्ड्रोम केवल झुट वा नाटक होइन; यो त आत्म-पहिचान हराएको एउटा मनले सहानुभूति पाउनका लागि गरेको 'क्रन्दन' हो। जब समाजमा व्यक्तिको अस्तित्व उसको स्वास्थ्य वा सफलताले मात्र होइन, बरु उसले पाउने ध्यान र मायाले निर्धारण हुन थाल्छ, तब यस्ता मनोवैज्ञानिक विकारहरूले जन्म लिन्छन्।

अस्पतालका सेता भित्ताहरू र औषधिहरूको गन्धमा आफ्नो सुरक्षा खोज्ने यी बिरामीहरूलाई घृणा होइन, गहिरो मनोवैज्ञानिक उपचार र समानुभूतिको खाँचो छ। शारीरिक घाउहरू त औषधिले निको हुन्छन्, तर 'बिरामीको भूमिका' मा रमाउने यो मानसिक घाउ निको पार्न समाजले ध्यान दिने शैली र व्यक्तिले माया खोज्ने तरिकामा परिवर्तन आउनु जरुरी छ।