दुर्बोध्य व्यक्तित्व : जिज्ञासा, आकर्षण र आशंका

नेपालको समकालीन राजनीतिमा बालेन्द्र शाहको उदय केवल चुनावी गणितको परिणाम होइन। यसका पछि  मनोवैज्ञानिक र सामाजिक कारण पनि बलिया छन्। परम्परागत नेतृत्वसँग तुलना गर्दा बालेनको व्यक्तित्वको अस्पष्टता नै राजनीतिक पुँजीमा रूपान्तरित भएको छ। जो आफैंमा मनोसामाजिक अध्ययनका लागि 'विशेष' विषय हुनसक्छ। प्रधानमन्त्री भएको एक साता पुग्न लाग्दा पनि बालेन अझै 'रहस्यमयी' छन्, सर्वसाधारण त के भो र, आफूलाई जान्नेबुझ्ने ठान्ने सञ्चार एवम् बौद्धिक जमातका लागि पनि उनी 'दुर्बोध्य' व्यक्तित्व छन्। यतिबेलासम्म उनी जिज्ञासा, आकर्षण र आशंकाका विषय हुन्।

दुर्बोध्य अर्थात् बुझ्न कठिन। हुन त आफूलाई प्रष्ट पार्न नचाहनेहरु दुर्बोध्य नै हुन्छन्। तर, समाजले नोटिस गरिरहनु पर्नेहरु संख्यामा धेरै हुँदैनन्। र, जटिल व्यक्तित्वहरु छिटो-छिटो देखा पर्दैनन्। सत्ता राजनीतिको खेलमा लागेकाहरु विभिन्न कोणबाट विश्लेषणका पात्र हुन्छन्। पहिरन, बोली, हाउभाउ र अवस्था अनुसारका प्रस्तुतिले व्यक्तित्वका प्रकार मापन हुन्छ।

स्वतन्त्र उम्मेदवारीबाट काठमाडौं महानगरको मेयर जित्ने, पछि जेनजी आन्दोलनको पृष्ठभूमिबाट प्रचारको लाभ लिँदै राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रवेश गर्ने र अन्ततः सत्ता शिखरसम्म पुग्ने बालेनको सत्ता यात्राले एउटा फरक प्रकारको नेतृत्व शैलीलाई स्थापित गराएको छ। कम बोल्ने, कम देखिने, तर अत्यधिक चर्चा हुने। नेताले नबोल्दा पनि हुने रहेछ ? की पहिलेका नेताहरुले धेर बोलेर मतदाता वाक्क पारेका थिए ?

'अनरीडेबल पर्सनालिटी' बनिरहनु/बनाइरहनु सजिलो हुँदै होइन। उनी हुन् त्यस्तै वा कुनै रणनीतिअनुसार चलेका छन् ? उनले आफ्नो वरिपरि कस्तो जमात छ, कस्तो घेरामा छन्, के भन्छन्, विषयहरुमा प्रतिक्रिया कस्तो रहन्छ भन्ने कुरा अध्ययनको विषय हो। 

उनको अहिलेसम्म देखिएको शैलीलाई मनोवैज्ञानिक दृष्टिमा 'रणनीतिक अस्पष्टता' (स्ट्राटेजिक एम्बिगिटी) वा 'नियन्त्रित अस्पष्टता' भन्न सकिन्छ। जब कुनै व्यक्तिले आफूलाई पूर्ण रूपमा खुलाउँदैन, उसले आफ्नो अर्थलाई स्थिर हुन दिँदैन। यसले दुई काम गर्छ। पहिलो, आलोचनालाई सीमित बनाउँछ। दोस्रो, समर्थकलाई आफ्नै अर्थ निर्माण गर्न स्वतन्त्रता दिन्छ। यही कारणले बालेन्द्र शाह जस्तो व्यक्तित्वबारे मानिसहरू एउटै निष्कर्षमा पुग्दैनन्। बरु, उनीहरू आफूलाई र अरुलाई अर्थ्याउन आफ्नै अपेक्षा अनुसार फरक-फरक छवि बनाउँछन्।

यसलाई अझ गहिराइमा बुझ्न 'अभावको प्रभाव' (स्कारसिटी इफेक्ट) महत्त्वपूर्ण हुन्छ। प्रसिद्ध अमेरिकी मनोवैज्ञानिक एवम् व्यवहारवादी अर्थशास्त्री रोबर्ट सियाल्डिनीले आफ्नो प्रसिद्ध कामहरूमा देखाएका छन्, जुन कुरा दुर्लभ हुन्छ, मानिसले त्यसलाई बढी मूल्य दिन्छ। जब नेता सार्वजनिक रूपमा कम देखिन्छन्, अन्तर्वार्ताबाट टाढा रहन्छन्, वा न्यून अभिव्यक्ति दिन्छन्, उनीहरूबारे सूचना सीमित हुन्छ। यही अभावले उनीहरूलाई 'विशेष' बनाउँछ। मानिसहरूले सोच्छन् - 'कम बोल्ने मान्छे पक्कै धेरै सोच्ने होला।' यो धारणा तथ्यभन्दा बढी मनोवैज्ञानिक प्रभाव हो।

जसलाई 'सहमत गराउने वा राजी गराउने' (पर्सासुएन) अर्थात् मानिसहरूलाई कसरी मनाउने वा प्रभावित पार्ने भन्ने विषयका विशेषज्ञ मानिने सियाल्डिनीले आफ्नो पुस्तक 'इन्फ्लुएन्स : द साइकोलोजी अफ पर्सासुएसन' मा मानिसको निर्णय प्रक्रियालाई प्रभावित पार्ने ६ (पछि ७) मुख्य सिद्धान्तहरू प्रतिपादन गरेका छन्। जसमा व्याख्या गरिएका सिद्धान्त रोचक छन्। 

प्रतिबद्धता र निरन्तरता, मानिसहरूले एकपटक सार्वजनिक रूपमा केही बोल्छन् वा प्रतिबद्धता जनाउँछन् भने, उनीहरू त्यसमै अडिग रहन खोज्छन्। सामाजिक प्रमाण, अनिश्चितताको बेला मानिसहरूले अरूले के गरिरहेका छन् भनेर हेर्छन् (उदाहरणका लागि भीड भएको रेस्टुरेन्टमा जानु)। आत्मीयता, हामी आफूलाई मन पर्ने वा आफू जस्तै देखिने व्यक्तिहरूको कुरा सजिलै मान्छौँ। अधिकार, मानिसहरू विज्ञ वा आधिकारिक व्यक्तिहरूको सुझावलाई बढी विश्वास गर्छन्। दुर्लभता, जुन कुरा कम पाइन्छ, मानिसहरू त्यसलाई बढी मूल्यवान् ठान्छन्। एकीकरण (युनिटी), यो पछि थपिएको सिद्धान्त भए पनि यसमा हामी 'हाम्रो समूह' का मानिसहरूबाट छिटो प्रभावित हुन्छौं भन्ने व्याख्या छ।

सियाल्डिनीको सिद्धान्तका आधारमा बालेन्द्र शाहको प्रभावलाई हेर्दा 'सामाजिक प्रमाण (सोसियल प्रुफ) र  आधिकारिक (अथोरिटी)को बलियो मिश्रण देखिन्छ। उनले सुरुमा सामाजिक सञ्जाल र युवाहरूमाझ एउटा लहर (वेभ) सिर्जना गरे, जसले गर्दा अन्य मतदातालाई पनि उनी नै 'जित्ने उम्मेदवार' हुन् भन्ने सामाजिक प्रमाण मिलेको भान गरायो। साथै, इन्जिनियरिङ पृष्ठभूमिका कारण उनले आफूलाई 'तथ्यांक र समाधान' जान्ने विज्ञ (अथोरिटी) का रूपमा उभ्याए। काठमाडौं महानगरपालिकामा मेयर निर्वाचित भएपछि गरेका काममा उनले देखाएको दृढताले सियाल्डिनीको 'निरन्तरता' (कन्सिस्टेन्सी)को सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्छ, जसले गर्दा समर्थकहरूमाझ उनको विश्वसनीयता झन् गहिरो बनेको छ। 

उनले आफ्ना बारेमा बाहिर ल्याएका जानकारी नियन्त्रित छन्। असन्तुलित र विववादित विषयबाट आफूलाई सकभर जोगाउन वा पर राख्न सफल देखिएका छन्।  

यहीसँग जोडिन्छ 'हलो इफेक्ट'। मनोवैज्ञानिक एडवार्ड थोर्नडाइकले प्रतिपादन गरेको यो सिद्धान्त अनुसार, कुनै एउटा सकारात्मक गुणका आधारमा मानिसले अरू गुणहरू पनि स्वतः सकारात्मक ठान्छ। यदि कुनै नेता फरक देखिन्छन्। जस्तै सधैं कालो पहिरन, सीमित उपस्थिति, नियन्त्रित अभिव्यक्ति। त्यो 'विशिष्टता'ले उनीहरूलाई गम्भीर, दूरदर्शी, वा सक्षम ठान्ने प्रवृत्ति जन्माउँछ। यद्यपि, त्यो धारणा यथार्थसँग सधैं मेल खान्छ भन्ने छैन।

यहाँ सिग्मन्ड फ्रायडका सहकर्मी स्वीस मनोचिकित्सक र मनोवैज्ञानिक कार्ल जुङको 'प्रोजेक्सन' सिद्धान्त झन् महत्त्वपूर्ण हुन्छ। उनका अनुसार, 'जब हामीसँग कुनै व्यक्तिबारे पर्याप्त जानकारी हुँदैन, हामी आफ्नै भावना, चाहना र निराशालाई त्यस व्यक्तिमा प्रक्षेपण गर्छौं।' नेपालको सन्दर्भमा, परम्परागत दलप्रति निराशा र परिवर्तनको तीव्र आकांक्षाले यस्तो प्रक्षेपणलाई अझ बलियो बनाउँछ। परिणामस्वरूप, बालेन्द्र शाह केवल व्यक्ति मात्र रहेनन्, उनी सामूहिक कल्पना (कलेक्टिभ इमेजिनेसन)को पात्र बने। जहाँ हरेक समर्थकले आफ्नै सपना देखे।

कार्ल जुङको मनोवैज्ञानिक सिद्धान्तका व्याख्यामा बालेन व्यक्तित्वलाई विश्लेषण गर्दा दुईवटा पक्ष रोचक देखिन्छन्, ती हुन् पर्सोना र आर्किटाइप। बालेनले सार्वजनिक रूपमा प्रयोग गर्ने 'कालो चस्मा' र 'गम्भीर शैली' उनको एक बलियो 'पर्सोना' हो, जसले उनलाई एक साधारण व्यक्तिबाट 'महानगरको रक्षक' वा 'परिवर्तनको संवाहक' को रूपमा अलग पहिचान दिएको छ। जुङका अनुसार समाजमा आफ्नो भूमिका स्थापित गर्न यस्तो मुकुन्डो आवश्यक हुन्छ।

त्यस्तै, जुङको 'नायकको मूल रूप (हिरो आर्किटाइप) व्याख्यासँग बालेनको छवि मेल खान्छ। जनताले लामो समयदेखि प्रणालीसँग लड्ने एक नायकको खोजी गरिरहेको बेला बालेनले स्थापित संरचनालाई चुनौती दिएर त्यो 'सामूहिक अचेतन' (कलेक्टिभ अनकन्सियस)मा रहेको नायकको तिर्खा मेटाइदिएका छन्। उनले आफ्नो 'छवि (स्याडो) पक्ष अर्थात् आक्रोश र कठोर निर्णयहरूलाई लुकाउनुको सट्टा विकास र सुशासनका लागि रचनात्मक रूपमा प्रयोग गरेको देखिन्छ, जुन जुङको 'व्यक्तित्वीकरण' (इन्डिभिजुएसन) प्रक्रिया जस्तै हो जहाँ व्यक्तिले आफ्ना सबै पक्षलाई स्वीकारेर पूर्ण बन्ने प्रयास गर्छ।

बालेन्द्र शाहको एकाएकको उदय परम्परागत राजनीतिमा कांग्रेस-एमालेका लागि अपेक्षित थिएन। गत भदौ २४ अघिसम्म एमाले-कांग्रेसको गठबन्धन सरकारलाई सत्ता छाड्न वैधानिक चुनौती दिन कुनै पनि दलको हैसियत थिएन। भदौ २३ र २४ मा जे-जे भयो त्यसले मुलुकमा वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिका लागि स्थान फराकिलो बनाइदिएको थियो। जसमा सत्ता सञ्चालनका लागि 'अनटेस्टेड' भएकाले रास्वपालाई चिट्ठा परेको हो। र, त्यो चिट्ठाका लोगो हुन् बालेन। पुराना दलका सरकारले के गर्‍यो/गरेन भन्ने अहिले विश्लेषणको मूल विषय होइन।

धेरै प्रकारका फ्याक्टरले काम गर्छन् चुनावमा। हामी तिनको विस्तारित चर्चा अरु कुनै शीर्षकमा गरम्ला। र, नछुटाउनुपर्ने 'डिजिटल मिडिया इन्फ्लुएन्स'लाई पनि चर्चा गरौंला। यतिबेला 'अनरीडेबल' बनेर अघि आएको व्यक्तित्वको पाटोमा मनोवैज्ञानिक कोणबाट विश्लेषणको समय हो। 

दलहरुका बोरिङ परम्परागत शैलीभन्दा फरक देखिए बाेलन। मनोवैज्ञानिक गतिशीलताका दृष्टिले उनका व्यवहारको व्याख्या गर्न सकिन्छ। कामपाको मेयर पद छाडेको छोटो समयमै राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रवेश गर्दा, सार्वजनिक भाषण, मिडियासँग संवाद वा प्रत्यक्ष भेटघाटभन्दा 'न्यून उपस्थितिको रणनीति' अपनाए। यही कमी नै उनको शक्ति बन्यो। राजनीतिक संकटका बीच नेतृत्वका लागि  इमानदार छविमा 'अभावको प्रभाव' उनी कम देखिने नेता भए। बढी चासोको विषय बने। 

जसले मतदातामा जिज्ञासा र रहस्य कायम राख्यो। साथै, 'प्रक्षेपण' (प्रोजेक्सन) प्रक्रियामार्फत मतदाताले आफ्नै अपेक्षा र असन्तुष्टि उनीबाट पुरा हुने अनुमान गरे, जसले उनलाई परिवर्तनको प्रतीक बनायो। परम्परागत नेताप्रतिको अविश्वासले यो प्रभाव अझ बलियो बनायो। परिणामस्वरुप प्रत्यक्ष संवादको अभाव हुँदाहुँदै पनि उनको छवि 'अलग' र 'आशावादी' नेताको रूपमा स्थापित भयो, जसले चुनावी बहुमतमा रूपान्तरण हुन सहयोग गर्‍यो।

विश्व राजनीतिमा यस्ता उदाहरणहरू प्रशस्त छन्। रसियाका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले लामो समयसम्म नियन्त्रित सार्वजनिक छवि बनाएका छन्। कम प्रेस स्वतन्त्रता, सीमित प्रत्यक्ष संवाद, र सावधानीपूर्वक निर्माण गरिएको शक्ति–केन्द्रित व्यक्तित्व। 

त्यस्तै, चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङको सार्वजनिक उपस्थितिमा पनि अत्यधिक नियन्त्रित सन्देश र सीमित स्वतन्त्र अन्तर्वार्ता देखिन्छ। यी दुवै नेताहरूको छवि रहस्यमयभन्दा बढी 'नियन्त्रित' भए पनि, मनोवैज्ञानिक आधार एउटै हो। सूचनाको नियन्त्रणले धारणा नियन्त्रण गर्छ।

लोकतान्त्रिक सन्दर्भमा अझ रोचक उदाहरण फ्रेञ्च राजनीतिज्ञ इम्मानुएल म्याक्रोनको प्रारम्भिक उदय हो, जहाँ उनले आफूलाई परम्परागत राजनीतिक परिभाषाबाट अलग राख्दै अस्पष्ट वैचारिक स्थानमा उभ्याए। त्यसले विभिन्न वर्गका मतदातालाई आफ्नै अर्थ निर्माण गर्न सजिलो बनायो। यद्यपि, समयसँगै स्पष्ट नीतिगत अवस्थाहरू देखाउनै पर्‍यो, नत्र अस्पष्टता नै कमजोरी बन्छ।

यस सन्दर्भमा न्यारेटिङ कन्ट्रोलको अवधारणा पनि महत्त्वपूर्ण छ। धेरै बोल्ने नेताले आफ्नै कथा लेख्छन्। कम बोल्ने नेताबारे कथा समाजले लेख्छ। जब नेता मौन हुन्छन्, मिडिया, समर्थक र आलोचकहरूले त्यो खाली ठाउँ भर्छन्। यही 'कम्युनिकेसन भ्याक्युम'ले मिथक निर्माण गर्छ। कसैले उनलाई मौन सुधारक (साइलेन्ट रीफर्मर) देख्छ, कसैले 'उत्तरदायित्वबाट भाग्ने' नेता ठान्छ। एउटै व्यवहार मौनताले दुईवटा विपरीत अर्थ जन्माउँछ।

तर मनोवैज्ञानिक आकर्षण सधैं टिकाउ हुँदैन। यहाँ अपेक्षा-अस्वीकृति सिद्धान्त (एस्पेक्टेसन-डिस्कन्फर्मेसन थ्यौरी)  लागू हुन्छ, जसअनुसार जब मानिसको अपेक्षा अत्यधिक उच्च हुन्छ र परिणाम त्यसअनुसार आउँदैन, निराशा झन् गहिरो हुन्छ। रहस्यमय नेतृत्वले प्रायः पानीमा फोकाहरु उठे जसरी 'अपेक्षाका फोका' (एस्पेक्टेसन बबल) बनाउँछ, जहाँ जनताले वास्तविकताभन्दा धेरै ठूलो परिवर्तनको आशा गर्छन्। यदि त्यो पूरा भएन भने, त्यही रहस्य छिट्टै शंकामा बदलिन्छ।

अन्ततः, बालेन्द्र शाहको शैलीको वास्तविक परीक्षण समयले गर्नेछ। मनोविज्ञानले देखाउँछ, अस्पष्टता आरम्भमा शक्ति हुन सक्छ, तर दीर्घकालमा विश्वसनीयता स्पष्टता, परिणाम, र उत्तरदायित्वबाट आउँछ। यदि नियन्त्रित मौनतासँगै ठोस उपलब्धि र उपयुक्त क्षणमा स्पष्ट संवाद जोडिन्छ भने, यस्तो नेतृत्व अत्यन्त प्रभावशाली हुन सक्छ। नत्र, रहस्यले बनाएको आकर्षण अन्ततः अविश्वासमा रूपान्तरित हुन्छ।

रहस्यमय वा 'अनरीडेबल' व्यक्तित्वको भविष्य एकै किसिमको हुँदैन। त्यो उनीहरूले समयसँग कसरी रूपान्तरण गर्छन् भन्नेमा निर्भर हुन्छ। बालेन जस्ता नेताको सक्रिय राजनीतिमा पदार्पण सुरुवाती आकर्षण प्रायः जिज्ञासा, प्रक्षेपण र आशाबाट भएको छ। छिटो र अनपेक्षित रुपमा शक्तिशाली जनमत पाउनुलाई सहज र सन्तुलित राख्नुका चुनौती छँदैछन्। 

यो 'रहस्यमय व्यक्तित्व' कालान्तरमा तीनवटा सम्भावित दिशातिर जान सक्छ।

पहिलो, यदि रहस्यसँगै ठोस परिणाम र सही समयमा स्पष्ट संवाद जोडिन्छ भने, यस्तो व्यक्तित्व 'मौनता रुचाउने बलियो नेता (स्ट्रङ साइलेन्ट लीडर)मा रूपान्तरित हुन्छ। कम बोल्ने तर काम गर्ने छवि विश्वसनीयतामा परिणत हुन्छ, र सुरुवाती आकर्षण दीर्घकालीन समर्थनमा बदलिन्छ।

दोस्रो, यदि उपलब्धि अस्पष्ट रह्यो र संवाद न्यूनै रहिरह्यो भने 'संवादहीनताको संकट (कम्युनिकेसन भ्याक्युम) बढ्छ। त्यसलाई अफवाह, आलोचना र अविश्वासले भरिदिन्छ। सुरुवातको रहस्य बिस्तारै दूरी र असन्तुष्टिमा बदलिन्छ।

तेस्रो, अत्यधिक प्रक्षेपणका कारण बनेको 'अपेक्षाका फोका' (एस्पेक्टेसन बबल) फुट्न सक्छ। जनताले सोचेको परिवर्तन यथार्थमा नदेखिँदा निराशा तीव्र हुन्छ, र छवि अचानक उल्टिन्छ। रहस्यमय नेता 'अस्पष्ट' वा 'जवाफदेही नभएको' ठानिन थाल्छ। अन्ततः, रहस्य दीर्घकालीन पुँजी होइन। सुरुवाती लाभ मात्र हो। टिकाउ शक्ति भनेको परिणाम, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वले निर्धारण गर्छ। यसैले प्रश्न केवल यति होइन कि नेता कति रहस्यमय छन्। प्रश्न यो हो, त्यो रहस्यले समयक्रममा कति यथार्थपरक, मापनयोग्य र दिगो परिणाम ल्याउँछ।

Crave for validation

Liking praise is not unusual. When our work is appreciated, the mind feels lighter, energy increases, and motivation to perform better grows. For this reason, praise is a natural part of human behavior. A large number of people seek appreciation. No matter how small or big the work, there are people everywhere who hunger for praise.

At present, the Rastriya Swatantra Party (RSP) and its leaders are receiving widespread praise. Media outlets are full of admiration, along with unsolicited advice on how the country should be governed. It is yet to be seen how a party that has unexpectedly received such public support will move forward. For now, they should be allowed to proceed with their own plans. Whether people previously knew them or not is secondary. Amid deep frustration, their election symbol became a “new option” for voters. When citizens speak through the ballot, no party can reject that voice. This mandate reflects anger, disappointment, and a lesson directed at previously dominant forces.

A party that has gained more support than expected is not a newly planted seed imported from elsewhere. It is a new current emerging from within the same society. It resembles the Congress, UML, Maoists, Rastriya Prajatantra Party, and Madhes-based parties in many ways. Its leaders may have come from those same parties. Its supporters may also be their ideological descendants. The new has been given a chance because the old failed. Those who now have the opportunity must have their own approach, and they will likely move forward by addressing public dissatisfaction in their own way.

We have seen the past—how, after the Nepal People’s revolution II (061-62), major parties rose and governed. We know what they did, what they failed to do, and what they should have done. They received praise, and they benefited from it. In party politics, loyalists excel at praising leaders and quickly reaping the benefits.

Even more concerning is how academic sectors have sunk into political alignment. It is alarming to see capable individuals abandoning self-confidence in favor of flattery for opportunities. Those in positions of power also seem hungry for praise. When interests align, it is not surprising—but the gradual degradation of society is deeply worrying.

This trend can be observed across civil service, judiciary, healthcare institutions, and even the private sector. Those who worship power have always managed to serve their own interests regardless of who holds authority. But this is not merely a political analysis—it is about praise, and the hunger for it.

Praise is necessary. It should be given. But it must be balanced and genuine. Excessive praise often carries hidden interests. Why hesitate to understand that? And why should those receiving it feel uncomfortable acknowledging it? Genuine praise energizes good work.

However, when this natural desire becomes imbalanced, it can distort not just individuals but also society and governance. Psychology recognizes the importance of praise—but only in moderation.

In 1943, American psychologist Abraham Maslow introduced the Hierarchy of Needs. According to him, after basic needs, esteem needs—respect and recognition—are crucial. People want to feel competent, useful, and valued. This desire motivates growth and achievement. In his work A Theory of Human Motivation, he wrote, “What a man can be, he must be.” This is what he called self-actualization.

Maslow emphasized that everyone needs recognition. But when this need becomes excessive, it can lead to arrogance or insecurity. Overreliance on praise becomes a barrier to growth.

Liking praise is normal—it is not a disorder. It is tied to the natural human need for acceptance and validation. When praised, the brain’s reward system is activated, creating positive feelings. However, when the need becomes excessive—when one constantly seeks validation, cannot tolerate criticism, and sees oneself as superior—it can develop into narcissistic traits, and in extreme cases, Narcissistic Personality Disorder.

Healthy self-esteem allows appreciation without dependence. Excessive craving for praise often signals insecurity or ego imbalance.

American psychologist Carl Rogers, a key figure in humanistic psychology, developed the concept of client-centered therapy. He emphasized self-acceptance and unconditional positive regard in his book On Becoming a Person. He famously stated, “The curious paradox is that when I accept myself just as I am, then I can change.”

According to Rogers, true mental health comes from self-acceptance rather than dependence on external praise. Those lacking this inner stability tend to seek excessive validation.

This pattern is evident in our society. Consider annual awards—often, recipients are already connected to the awarding institutions. Praise becomes a tool for building relationships and securing benefits.

Take a simple example: a student fails an exam. If they think, “I am useless,” they become discouraged. But if they think, “I failed, but I can improve,” they grow. This is self-acceptance. When a teacher says, “You failed, but you are capable,” that is positive regard. Such an environment builds inner strength and reduces dependence on praise.

However, excessive desire for praise can lead to psychological distortion. Individuals may overestimate themselves, reject criticism, and rely entirely on external validation. This can damage relationships, impair judgment, and detach them from reality.

Narcissistic individuals often display exaggerated self-importance, lack empathy, and manipulate others for personal gain. Beneath this outward confidence lies deep insecurity. Even minor criticism can destabilize them, leading to fragile and unstable relationships.

Heinz Kohut, founder of self psychology, described narcissism as a condition where a fragile self depends heavily on external validation. In his 1971 book The Analysis of the Self, he explained that such individuals appear confident but possess a weak inner structure.

The use of praise as a tool for personal gain is a subtle but serious problem. It prioritizes flattery over merit. Capable individuals are sidelined, while opportunists thrive. In governance, this weakens policy-making and implementation. Socially, it promotes artificial image-building and unhealthy competition, eroding institutional trust.

In our society, there is a tendency to favor “our people” over “good people.” Praise builds proximity and influence, and those who understand this exploit it effectively.

So, is praise motivation or dependency?

When balanced, it motivates. A student praised for good results works harder. An employee recognized for good work gains confidence. But when praise becomes the goal, problems arise. People focus more on being praised than on doing meaningful work.

This is increasingly visible on social media, where self-worth is measured through likes and shares. Image has begun to outweigh substance.

The relationship between power and praise is also significant. Power seeks validation. Leaders often prefer admiration over honest evaluation. This creates a culture of blind loyalty, where truth disappears and decision-making weakens.

When praise replaces accountability, governance becomes superficial. Policies prioritize image over impact. Leaders become self-satisfied, ignoring the need for improvement.

This pattern is evident in Nepal as well, where connections and flattery often outweigh merit. Such a system gradually weakens institutions from within.

When praise dominates, criticism disappears. Without criticism, there is no improvement. In organizations where leaders are never questioned, even flawed decisions go unchallenged, weakening long-term effectiveness.

The absence of criticism leads to stagnation, corruption, and misuse of power. It encourages complacency and false confidence. Ultimately, it erodes trust and credibility.

Praise-driven environments distance leaders from reality. They create illusions of success while underlying systems deteriorate. The consequences are borne by the public.

This does not mean praise is bad. It is essential—but only when balanced. Genuine recognition should replace flattery. Constructive criticism must coexist with appreciation.

At the individual level, emotionally healthy people value praise but do not depend on it. They learn from criticism and strive for continuous improvement.

This balance fosters maturity, resilience, and sound judgment. It strengthens relationships and enhances productivity in professional settings.

A healthy society is not one that craves praise, but one that values fairness. When merit-based evaluation becomes the norm, blind admiration fades naturally. Power must learn to accept criticism as an opportunity for growth.

Education, media, and social behavior must promote this culture. Praise is important—but it is not greater than truth.

Ultimately, the foundation of change lies in individual awareness. When people cultivate self-reflection, society evolves. Transparency, accountability, and open dialogue must be prioritized.

In the long run, such a culture strengthens not only individuals but entire systems. An informed citizenry balances power and weakens harmful practices.

Change must begin from within. Only then can we build a just, resilient, and progressive society.

***

'प्रशंसाको भोक' को अंग्रेजी अनुवाद

ख्याल–ठट्टा कति गर्नु, कति नगर्नु

'ओहो ! कस्तो ठट्टा गरेको ! हद भयो !' धेरैजनाले खित्का छाडेका बेला कोही यसो भन्दै रिसाए के गर्नु हुन्छ ?  मानिस सामाजिक प्राणी हो, सम्बन्धलाई सहज, रमाइलो र जीवन्त बनाउन ख्याल–ठट्टा गर्नुपर्छ भनेर सुख पाइँदैन। कहाँ, कुन सन्दर्भ, प्रसंग र जमातका बीच ठट्टा गरियो भन्नेले धेरै फरक पार्छ। 

सामान्य ठानेका ख्याल–ठट्टा कहिले स्वस्थ हास्य रहन्छ र कहिले अरूलाई चोट पुर्‍याउने व्यवहारमा बदलिन्छ। ठट्टा कसैमाथि लक्षित भए उसले कसरी लिन्छ भन्ने कुरा गम्भीर हो। कतिले हाँसेर टार्छन्, कतिलाई त्यही काँडाजसरी बिझ्छ, जसले सम्बन्ध बिगार्छ। शत्रुता बढाउँछ, कटुता बढाउँछ। 

मनोविज्ञानका विभिन्न सिद्धान्तहरूले यस्ता व्यवहारका सन्तुलन बुझ्न मद्दत गर्छन्। पहिलो, सुपेरियोरिटी थ्यौरीका अनुसार मानिस अरूलाई कमजोर, मुर्ख वा तल देखाएर हाँस्न खोज्छ। यस्तो ठट्टा गर्ने व्यक्तिलाई क्षणिक सन्तुष्टि मिल्न सक्छ, तर यसले सम्बन्धमा असमानता र अपमानको भावना सिर्जना गर्छ। उदाहरणका लागि, साथीको कमजोरीलाई बारम्बार उडाउने बानीले अन्ततः सम्बन्ध बिगार्न सक्छ। यो सिद्धान्त भन्छ - 'हामी प्रायः त्यतिबेला हाँस्छौँ, जब अरूलाई आफूभन्दा तल देख्ने मौका पाउँछौँ।'

दोस्रो, रीलिफ थ्यौरी भन्छ - हास्यले तनाव घटाउने माध्यमका रूपमा काम गर्छ। यो सिद्धान्तमा भनिएको छ - 'हाँसो भनेको दबिएको तनावको निस्कने सहज बाटो हो। मन हलुका बनाउने प्राकृतिक माध्यम हो।' कठिन परिस्थिति वा दबाबबीच गरिएको हल्का ठट्टाले मानसिक राहत दिन सक्छ। तर यही ठट्टा यदि गलत समय वा संवेदनशील विषयमा भयो भने उल्टै तनाव बढाउन सक्छ।

तेस्रो, इन्कंग्रिटी थ्यौरी भन्छ - 'हामी त्यतिबेला हाँस्छौँ, जब अपेक्षा र वास्तविकता अचानक ठोक्किन्छन्।' यो सिद्धान्त अनुसार हास्य तब उत्पन्न हुन्छ जब अपेक्षा र वास्तविकताबीच अन्तर देखिन्छ। यस्तो प्रकारको ठट्टा सामान्यतया सुरक्षित मानिन्छ, किनकि यसले कसैलाई लक्षित गरेर चोट पुर्‍याउँदैन। उदाहरणका लागि, शब्द खेल वा अप्रत्याशित मोड भएका मजाकहरू।

व्यवहारिक रूपमा हेर्दा, मनोवैज्ञानिकहरूले 'सम्बन्ध जोड्ने हास्य' (एफिलिएटिभ ह्युमर) र आक्रामक हास्य (एग्रेसिभ ह्युमर) छुट्याएका छन्। पहिलो प्रकारले मित्रता बलियो बनाउँछ भने दोस्रोले अरूलाई हेप्ने, गिज्याउने वा अपमान गर्ने जोखिम बढाउँछ।

एफिलिएटिभ ह्युमर भनेको सबैलाई समेट्ने, हल्का र सकारात्मक खालको ठट्टा हो। यसले समूहमा सहजता ल्याउँछ, दूरी घटाउँछ र आपसी विश्वास बढाउँछ। उदाहरणका लागि, साथीहरूसँग दैनिक जीवनका सामान्य कुरामा गरिएको रमाइलो मजाक वा आफूलाई समेत समेटेर गरिएको आत्म-हास्य (सेल्फ-डिप्रेक्टिङ ह्युमर)  यसमा पर्छ। यस्तो हास्यले कसैलाई चोट पुर्‍याउँदैन, बरु सँगै हाँस्ने वातावरण बनाउँछ।

यसको विपरीत, एग्रेसिभ ह्युमर अरूलाई लक्षित गरेर गरिने ठट्टा हो, जसमा गिज्याउने, हेप्ने, व्यंग्य गर्ने वा अपमान गर्ने तत्व हुन्छ। यस्तो व्यवहार सुरुमा रमाइलो जस्तो लागे पनि दीर्घकालमा सम्बन्ध बिगार्न सक्छ। बारम्बार कसैको कमजोरीलाई उडाउने वा सार्वजनिक रूपमा मजाक बनाउने बानीले आत्मसम्मानमा चोट पुर्‍याउँछ र भावनात्मक दूरी बढाउँछ।

मनोवैज्ञानिक रूपमा, एफिलिएटिभ ह्युमर स्वस्थ सामाजिक सीपको संकेत मानिन्छ भने एग्रेसिभ ह्युमर  कहिलेकाहीँ असुरक्षा, शक्ति देखाउने चाहना वा सहानुभूतिको कमीसँग सम्बन्धित हुन सक्छ। त्यसैले, हास्य प्रयोग गर्दा 'सबै हाँस्छन् कि कसैलाई चोट पुग्छ ?' भन्ने कुराले यसको सही सीमा निर्धारण गर्छ। 

लगातार आक्रामक ठट्टा गर्ने प्रवृत्ति कहिलेकाहीँ गहिरो असुरक्षा वा व्यक्तित्व सम्बन्धी समस्यासँग पनि जोडिन सक्छ, जस्तै नार्सिसिस्टिक पर्सनालिटी डिसअर्डरमा देखिने अरूप्रति सहानुभूतिको कमी। प्रयोगात्मक अध्ययनहरूले देखाउँछन् कि 'सँगै हाँस्ने अनुभव' (शेयर्ड लगर)ले विश्वास र निकटता बढाउँछ। तर  अर्थात् कसैमाथि हाँस्नु (लगिङ एड समवन)ले दूरी बढाउँछ। यही भिन्नता ख्याल–ठट्टाको सीमा निर्धारण गर्ने आधार हो।

ख्याल–ठट्टा गर्ने सरल मापदण्ड हुन सक्छ, के यो ठट्टाले सबैलाई हँसाउँछ, कि कसैलाई चुप गराउँछ ? यदि कसैको आत्मसम्मानमा चोट पुग्छ भने त्यो ठट्टा होइन, आक्रमण हो।

यसैले, ख्याल–ठट्टा सम्बन्ध जोड्ने, तनाव घटाउने र खुसी बाँड्ने हदसम्म राम्रो हो। तर अरूलाई सानो देखाउने, बारम्बार लक्षित गर्ने वा अपमान गर्ने स्तरमा पुग्दा यसले सामाजिक र मानसिक दुबै हिसाबले नकारात्मक असर पार्छ। सन्तुलन, संवेदनशीलता र सहानुभूति नै यसको सही सीमा निर्धारण गर्ने मुख्य आधार हुन्।

ख्यालठट्टा गर्दा यति हेक्का राखौं -

• सांस्कृतिक र सन्दर्भगत संवेदनशीलता - ठट्टा सधैं शब्दमा मात्र हुँदैन, यो समय र स्थानमा पनि भर पर्छ। एउटा साथीको समूहमा रमाइलो मानिने कुरा औपचारिक कार्यक्रम वा कार्यस्थलमा अपमानजनक हुन सक्छ। लेखमा सन्दर्भको महत्त्व छ। कुन कुरा कहाँ बोल्ने भन्ने ज्ञानले नै हास्यलाई स्वस्थ बनाउँछ।
• सेल्फ-डिप्रिकेटिङ ह्युमर'को सीमा - तपाईँले आत्म-हास्यको चर्चा गर्नुभएको छ, जुन सकारात्मक हो। तर मनोविज्ञानका अनुसार आफैंलाई धेरै तल गिराएर गरिने ठट्टाले कहिलेकाहीँ व्यक्तिको आत्मविश्वास कम भएको वा अरूको स्वीकृति खोजिरहेको संकेत गर्छ। यसलाई थोरै स्पष्ट पार्दा पाठकले 'आफैंलाई जोक बनाउनु' र 'आफ्नो अपमान गर्नु' बीचको फरक बुझ्नेछन्।
• ग्यासलाइटिङ र ठट्टा - धेरैजसो अवस्थामा कसैलाई चोट पुर्‍याउने गरी बोलिसकेपछि 'मैले त ठट्टा गरेको त हो नि, तिमी त कति सिरियस भएको !' भनेर पन्छिने गरिन्छ। यसलाई मनोविज्ञानमा एक प्रकारको 'ग्यासलाइटिङ' मानिन्छ, जहाँ पीडकले पीडितकै संवेदनशीलतामाथि प्रश्न उठाउँछ।
• सक्रिय श्रोता र प्रतिक्रिया - हास्य दुईतर्फी प्रक्रिया हो। यदि ठट्टा सुन्ने व्यक्तिको शारीरिक हाउभाउ (बडी ल्याङ्ग्वेज) असहज देखिन्छ, ऊ चुप लाग्छ वा कृत्रिम हाँसो हाँस्छ भने, त्यो ठट्टा असफल भएको मान्नुपर्छ। मौनता वा असहजतालाई बुझ्ने क्षमता पनि सामाजिक प्राणीको एउटा महत्त्वपूर्ण गुण हो।

गोल्डेन रुल - ख्यालठट्टा साँचो अर्थमा त्यो हो, जसले हामीलाई जोड्छ, कसैलाई बाहिर पार्दैन। चोट पुर्‍याउँदैन।