मलाई मेरै माया कति कति !

बिहान साढे ६ बजेको समय थियो। मीनाको मोबाइलमा लगातार सन्देश आइरहेका थिए। कसैलाई कार्यालयको रिपोर्ट चाहिएको थियो, कसैले विद्यालय जाने छोरालाई केही समय हेर्न आग्रह गरेको थियो, आमालाई अस्पताल लैजानुपर्ने थियो, श्रीमान्ले बैंकको काम सम्झाएका थिए। सबैको काम पूरा गर्न उनी दौडिरहिन्। बेलुका घर फर्किँदा उनलाई टाउको दुखेको थियो, खाना खाने इच्छा पनि थिएन। दिनभरि उनले सबैका लागि समय निकालिन्, तर आफ्नै लागि पाँच मिनेट पनि छुट्याइनन्।

राति छोरीले एउटा सामान्य प्रश्न सोधी, 'आमा, तपाईं कहिले आराम गर्नुहुन्छ ?'

मीनासँग उत्तर थिएन।

***

अरूका आँसु पुछ्दै हिँड्दा
आफ्नै आँखा कहिले रसाए, थाहा भएन।
सबैका लागि उज्यालो बालिरहँदा
आफ्नै मनको दियो कहिले निभ्यो, याद रहेन।
उभिएर ऐनाअघि आफूलाई हेरेँ 
भनेँ - 'तिमी पनि माया पाउन योग्य छौ।'

हामीमध्ये धेरैको जीवन पनि यस्तै छ। हामी अरूका आवश्यकताको सूची बनाउँछौँ, तर त्यस सूचीमा आफूलाई अन्तिममा राख्छौँ। कतिपयले त आफ्नो नाम नै लेख्दैनन्। हामीलाई लाग्छ, आफूलाई प्राथमिकता दिनु भनेको स्वार्थी हुनु हो। तर मनोविज्ञानले यसलाई उल्टो दृष्टिले हेर्छ।

आफूलाई प्राथमिकता दिनु अरूको भाग खोस्नु होइन। यो आफू पनि बाँच्न, स्वस्थ रहन र अरूका लागि दीर्घकालसम्म उपलब्ध हुन आवश्यक आधार तयार गर्नु हो।

यति मात्र सोच्नुस्। विमानमा यात्रा गर्दा आपत्कालीन अवस्थाको एउटा निर्देशन सधैं दोहोरिन्छ - अक्सिजन मास्क झरेमा पहिले आफ्नो मास्क लगाउनुहोस्, त्यसपछि मात्र बच्चा वा अरूलाई सहयोग गर्नुहोस्। यो स्वार्थ होइन, व्यवहारिक बुद्धिमत्ता हो। किनकि तपाईं आफैं सास फेर्न नसक्ने अवस्थामा पुग्नुभयो भने कसैलाई पनि बचाउन सक्नुहुन्न।

मनोवैज्ञानिक क्रिस्टिन नेफ (Kristin Neff) ले यही विचारलाई 'Self-Compassion' अर्थात् आफूप्रति करुणा को सिद्धान्तमार्फत व्याख्या गरेकी छन्। उनले सन् २००३ मा Self and Identity जर्नलमा प्रकाशित 'Self-Compassion: An Alternative Conceptualization of a Healthy Attitude Toward Oneself' शीर्षकको अनुसन्धानमा पहिलो पटक यो अवधारणालाई व्यवस्थित रूपमा प्रस्तुत गरिन्। नेफका अनुसार आत्मकरुणा भनेको आफू असफल हुँदा वा थाक्दा आफैंलाई कठोर आलोचना गर्ने होइन, बरु असल साथीलाई जस्तै समझदारी र दयाले व्यवहार गर्नु हो।

उनको भनाइको सार छ - हामीले अरूलाई सहजै दिने दया, धैर्य र क्षमा आफैंलाई पनि दिन सिक्नुपर्छ।

तर हामी किन आफूलाई सधैं पछाडि राख्छौँ? यसको एउटा कारण सामाजिक संस्कार पनि हो। धेरैलाई सानैदेखि 'पहिले अरूलाई देऊ,' 'आफ्नो कुरा पछि सोच' भन्ने शिक्षा दिइन्छ। अरूको हेरचाह गर्नु राम्रो कुरा हो। समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब त्यसका लागि हामी आफ्नै मानसिक शान्ति, स्वास्थ्य र आवश्यकतालाई निरन्तर त्याग्न थाल्छौँ।

अमेरिकी मनोवैज्ञानिक कार्ल रोजर्सले सन् १९६१ मा प्रकाशित आफ्नो चर्चित पुस्तक 'On Becoming a Person' मा लेखेका छन् - मानिसले स्वस्थ रूपमा विकास गर्न आफ्नो वास्तविक अनुभूति स्वीकार गर्नुपर्छ। जब मानिस सधैं अरूको स्वीकृतिका लागि मात्र बाँच्न थाल्छ, ऊ आफ्नो वास्तविक स्वबाट टाढा जान्छ। 

रोजर्सको मानववादी मनोविज्ञानले आत्मस्वीकृति र आत्मसम्मानलाई मानसिक स्वास्थ्यको केन्द्रमा राख्छ। यसैले आफूलाई प्राथमिकता दिनु अहंकार होइन, आफ्नो अस्तित्व स्वीकार गर्नु हो।

सामाजिक सञ्जालको एउटा रमाइलो उदाहरण लिऔँ। तपाईंले आफ्नो फोटो फेसबुक वा इन्स्टाग्राममा राख्नुभयो भने के त्यसमा आफैं 'लाइक' गर्नुहुन्छ?

सायद गर्नुहुन्न।

किनभने हामीलाई लाग्छ, त्यसो गर्नु लाजमर्दो हुन्छ। तर यो प्रसंगले एउटा प्रश्न उठाउँछ - हामी किन आफ्नै खुसी वा उपलब्धिलाई खुलेर स्वीकार गर्न डराउँछौँ ? किन अरूको प्रशंसाको प्रतीक्षा गर्छौँ, तर आफ्नै प्रयासको सम्मान गर्न कञ्जुस्याइँ गर्छौँ ?

निस्सन्देह, सामाजिक सञ्जालमा आफ्नै पोस्टमा 'लाइक' नगर्नु आत्ममायाको मापन होइन। तर वास्तविक जीवनमा भने आफ्नो मेहनत, प्रगति र सीमालाई स्वीकार गर्न सक्नु आत्मसम्मानको संकेत हो। आफूलाई सधैं दोष दिने, आफ्ना उपलब्धिलाई सानो बनाउने र अरूको मान्यतामा मात्र आफ्नो मूल्य खोज्ने बानीले अन्ततः मानसिक थकान निम्त्याउन सक्छ।

यही कारणले मनोवैज्ञानिकहरूले आत्मकरुणालाई मानसिक स्वास्थ्यको महत्त्वपूर्ण आधार मान्छन्।

नेफले पछि सन् २०११ मा प्रकाशित आफ्नो चर्चित पुस्तक 'Self-Compassion: The Proven Power of Being Kind to Yourself' मा एउटा सशक्त विचार राखेकी छन् - 'आफूलाई निरन्तर आलोचना गरेर मानिस बलियो बन्दैन। बरु आफ्ना कमजोरीलाई स्वीकार गर्दै, गल्ती हुँदा पनि आफैंलाई सम्मान गर्न सक्ने व्यक्तिहरू बढी लचिलो, आत्मविश्वासी र मानसिक रूपमा स्वस्थ हुन्छन्।' यो पुस्तक विश्वभरि आत्मकरुणाबारे सबैभन्दा प्रभावशाली कृतिमध्ये एक मानिन्छ।

धेरैलाई अझै लाग्छ - यदि मैले आफूलाई प्राथमिकता दिएँ भने अरूले मलाई स्वार्थी भन्नेछन्। तर मनोविज्ञानले स्वार्थ र आत्म हेरचाहबीच स्पष्ट भिन्नता देखाउँछ। स्वार्थी व्यक्ति अरूको हित बेवास्ता गरेर आफ्नै फाइदा खोज्छ। आत्महेरचाह गर्ने व्यक्ति भने आफ्ना आवश्यकता पनि अरूका आवश्यकताजत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन् भन्ने स्वीकार गर्छ। यहाँ प्रतिस्पर्धा होइन, सन्तुलनको कुरा छ।

यदि तपाईं सधैं 'हुन्छ' मात्र भन्नुहुन्छ भने एक दिन तपाईंको ऊर्जा सकिन्छ। यदि तपाईं कहिल्यै 'आज म थाकेको छु' भन्न सक्नुहुन्न भने तपाईंको शरीरले एक दिन त्यो कुरा रोगमार्फत भन्न सक्छ। यसो सोच्नुस्, रित्तिएको जगले अरूको गिलास भरिदिन सक्दैन।

आफूलाई प्राथमिकता दिने मानिस सम्बन्धबाट भाग्दैन। बरु ऊ स्वस्थ सीमाहरू बनाउँछ। आवश्यक पर्दा 'होइन' भन्न सक्छ। आराम गर्न अपराधबोध मान्दैन। सहयोग गर्छ, तर आफूलाई नष्ट गरेर होइन।

यस्ता मानिसका सम्बन्ध दीर्घकालीन रूपमा अझ बलिया हुने सम्भावना हुन्छ, किनकि उनीहरूले सहयोगलाई बाध्यता होइन, रोजाइ बनाउँछन्।

त्यसैले आज एउटा सानो अभ्यास गर्नुस्।

यदि दिनभरि तपाईंले अरूका लागि पाँचवटा काम गर्नुभयो भने, एउटा काम आफ्नै लागि पनि गर्नुस्। केही मिनेट हिँड्नुस्, मनपर्ने पुस्तक पढ्नुस्, मन लागेको गीत सुन्नुस् वा केही समय शान्त बस्नुस्। यसले संसार परिवर्तन नगर्ला, तर तपाईंभित्रको संसारलाई अवश्य हलुका बनाउँछ।

किनकि अन्ततः तपाईं पनि त्यही मानिस हो, जसलाई तपाईंले जीवनभर साथ दिनुपर्छ।

अरूलाई माया गर्नुस्, सहयोग गर्नुस्, साथ दिनुस्। तर त्यस क्रममा आफूलाई सूचीको अन्तिममा नराख्नुस्। आफूलाई प्राथमिकता दिनु अरूको भाग खोस्नु होइन। यो आफ्नो जीवन, आफ्नो मानसिक स्वास्थ्य र आफ्नै अस्तित्वप्रतिको सम्मान हो।

सायद आजबाट तपाईंले बनाउने सूचीमा एउटा नयाँ नाम थपिनुपर्छ - सबैभन्दा माथि, आफ्नै नाम।

आत्म सम्मानको अर्को पाटो

आफूलाई माया गर्नु र आफूलाई सम्मान गर्नु एउटै कुरा होइन, तर यी दुई एकअर्कासँग गहिरोसँग जोडिएका छन्। आफूलाई माया गर्ने मानिसले आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्न सक्छ भने आत्मसम्मान भएको मानिसले आफ्नो मूल्य अरूको स्वीकृतिबाट होइन, आफ्नै मान्यताबाट निर्धारण गर्छ।

अमेरिकी मनोचिकित्सक तथा मनोवैज्ञानिक नथानिएल ब्रान्डेन (Nathaniel Branden) ले सन् १९९४ मा प्रकाशित आफ्नो चर्चित पुस्तक 'The Six Pillars of Self-Esteem' मा आत्मसम्मानलाई सफल र अर्थपूर्ण जीवनको आधारस्तम्भ मानेका छन्। उनका अनुसार आत्मसम्मान भनेको 'आफू जीवनका चुनौतीहरू सामना गर्न सक्षम छु र खुसीको योग्य छु भन्ने विश्वास' हो। ब्रान्डेनले आत्मसम्मान जन्मजात नआउने, दैनिक व्यवहार र निर्णयबाट निर्माण हुने गुण भएको बताएका छन्।

पुस्तकमा उनले आत्मसम्मान विकास गर्ने ६ वटा आधार प्रस्तुत गरेका छन् - सचेत जीवन बाँच्ने, आफूलाई स्वीकार गर्ने, आफ्ना निर्णयको जिम्मेवारी लिने, आफ्ना आवश्यकतालाई सम्मान गर्ने, उद्देश्यपूर्ण जीवन जिउने र आफ्ना मूल्यअनुसार इमानदार भएर बाँच्ने। 

यीमध्ये 'आफ्ना आवश्यकतालाई सम्मान गर्ने' पक्ष विशेष महत्त्वपूर्ण छ। यदि हामी सधैं अरूको अपेक्षा पूरा गर्नमै व्यस्त रह्यौं भने आफ्नै आवश्यकता, सपना र सीमालाई बेवास्ता गर्न थाल्छौं। यस्तो अवस्थामा आत्मसम्मान विस्तारै कमजोर हुँदै जान्छ।

ब्रान्डेनका अनुसार 'आफ्ना आवश्यकतालाई सम्मान गर्ने' भनेको आफूलाई मात्र सोच्नु वा अरूको बेवास्ता गर्नु होइन। यसको अर्थ आफ्ना शारीरिक, मानसिक र भावनात्मक आवश्यकतालाई पनि जीवनको वैध आवश्यकताका रूपमा स्वीकार गर्नु हो। हामीलाई आराम चाहिएको छ, केही समय एक्लै बस्न मन लागेको छ, आफ्नो रुचिअनुसार काम गर्न चाहिएको छ वा कुनै आग्रह अस्वीकार गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ भने ती आवश्यकतालाई दबाएर मात्र आफू 'असल' मानिस बन्न सकिँदैन।

धेरै मानिसले अरूलाई खुसी पार्ने प्रयासमा आफ्नै थकान, तनाव र भावनात्मक पीडालाई सामान्य ठान्छन्। उनीहरूलाई लाग्छ, 'मेरो कुरा पछि पनि हुन्छ', 'अहिले अरूलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ' वा 'होइन भनें भने नराम्रो मान्लान्।' यस्तो सोच लामो समयसम्म दोहोरिँदा व्यक्तिले आफ्नै चाहना र सीमाको आवाज सुन्नै छोड्छ। मनोवैज्ञानिक दृष्टिले यो आत्मसम्मान कमजोर हुँदै गएको संकेत हुन सक्छ।

आफ्ना आवश्यकतालाई सम्मान गर्नु भनेको आफ्ना सीमाहरू स्पष्ट बनाउनु पनि हो। आवश्यक पर्दा 'आज म सक्दिनँ,' 'मलाई केही समय आराम चाहिएको छ' वा 'यो निर्णय मेरो लागि उपयुक्त छैन' भन्न सक्नु कमजोरी होइन, परिपक्वता हो। यसले सम्बन्ध बिगार्दैन, बरु सम्बन्धलाई स्पष्ट, इमानदार र सन्तुलित बनाउँछ।

आफूलाई सधैं अन्तिम स्थानमा राख्ने मानिस केही समयका लागि सबैको प्रिय देखिन सक्छ, तर दीर्घकालमा ऊ शारीरिक र मानसिक रूपमा थाक्न सक्छ। त्यसको विपरीत, आफ्ना आवश्यकतालाई पनि सम्मान गर्ने व्यक्तिले आफ्नो ऊर्जा, आत्मविश्वास र भावनात्मक सन्तुलन जोगाउन सक्छ। त्यसैले आफ्ना आवश्यकतालाई सम्मान गर्नु अरूबाट टाढिनु होइन, आफूलाई पनि अरूजत्तिकै महत्त्वपूर्ण मान्ने स्वस्थ मनोवैज्ञानिक अभ्यास हो।

मनोविज्ञानका अनुसार आत्मसम्मान भनेको आफूलाई अरूभन्दा ठूलो ठान्नु होइन। बरु आफूलाई अरूभन्दा सानो पनि नठान्नु हो। आफ्नो समय, श्रम, भावना र सीमाको मूल्य बुझ्नु नै आत्मसम्मान हो। त्यसैले आवश्यक पर्दा 'होइन' भन्न सक्नु पनि आत्मसम्मानकै अभ्यास हो।

धेरै मानिस अरूले सम्मान गरेनन् भनेर दुःखी हुन्छन्। तर प्रश्न यो पनि हो - के हामी आफैंले आफ्ना निर्णय, भावना र आवश्यकतालाई सम्मान गरेका छौं ? यदि हामी आफैंले आफ्ना सीमाहरू बारम्बार उल्लंघन गर्छौं भने अरूले पनि त्यसलाई सामान्य ठान्न सक्छन्।

आत्मसम्मानको अर्थ सम्बन्ध तोड्नु होइन, सम्बन्धलाई स्वस्थ बनाउनु हो। आफूलाई सम्मान गर्ने व्यक्तिले अरूलाई पनि सम्मान गर्छ, तर आफ्नो अस्तित्वको मूल्य तिरेर होइन। आखिर, अरूले तपाईंलाई गर्ने सम्मानको सुरुआत प्रायः तपाईंले आफूलाई गर्ने सम्मानबाट नै हुन्छ।

दिनुस् ध्यान ज्यानसँगै मानलाई पनि 

हामी ज्यान बिसञ्चो भए अस्पताल जान्छौं। ज्वरो आयो भने औषधि खान्छौं, रक्तचाप बढ्यो भने परीक्षण गराउँछौं। तर आफ्नै मन, भावना र आत्मसम्मानमा चोट लागिरहँदा भने त्यसलाई सामान्य ठान्ने गर्छौं। वास्तवमा मानिसलाई स्वस्थ राख्ने दुईवटा आधार छन् - ज्यानको हेरचाह र मानको हेरचाह। ज्यानको हेरचाहले शरीर बचाउँछ, आत्मसम्मानको हेरचाहले व्यक्तित्व बचाउँछ।

अमेरिकी मनोवैज्ञानिक ब्रान्डेनले 'The Six Pillars of Self-Esteem' मा आत्मसम्मानलाई 'मानिसको मनोवैज्ञानिक प्रतिरक्षा प्रणाली' (the immune system of consciousness) को संज्ञा दिएका छन्। उनको आशय स्पष्ट छ - जसरी शरीरको प्रतिरक्षा प्रणाली कमजोर हुँदा सामान्य संक्रमणले पनि गम्भीर असर पार्न सक्छ, त्यसैगरी आत्मसम्मान कमजोर हुँदा सामान्य आलोचना, असफलता वा अस्वीकृतिले पनि मानिसलाई गहिरो मानसिक पीडामा पुर्‍याउन सक्छ। त्यसैले उनले आत्मसम्मानलाई विलासिता होइन, स्वस्थ जीवनका लागि आवश्यक मनोवैज्ञानिक आधार मानेका छन्।

आत्मसम्मानको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष मनोचिकित्सक कार्ल रोजर्सले आफ्नो सन् १९६१ मा प्रकाशित पुस्तक 'On Becoming a Person' मा व्याख्या गरेका छन्। मानिसले आफ्नो वास्तविक अनुभूति, भावना र आवश्यकतालाई अस्वीकार गरेर केवल अरूको स्वीकृतिका लागि बाँच्न थाल्यो भने ऊ विस्तारै आफ्नै वास्तविक पहिचानबाट टाढा जान्छ। उनको विश्वास थियो, स्वस्थ व्यक्तित्व त्यही बेला विकसित हुन्छ, जब मानिसले आफूलाई बिना सर्त स्वीकार गर्न सिक्छ। अर्थात्, आफ्नो मूल्य अरूको प्रशंसा वा आलोचनाले होइन, आफ्नै आत्मस्वीकृतिले निर्धारण गर्छ।

यही कारणले मनोविज्ञानले सधैं एउटा सन्तुलनको कुरा गर्छ। अरूको सम्मान गर्नु सभ्यता हो, तर आफ्नो सम्मान जोगाउनु आवश्यकता हो। अरूको खुसीका लागि आफ्नो स्वास्थ्य बिगार्नु, आफ्नो समय सधैं त्याग्नु वा आफ्ना भावनालाई निरन्तर दबाउनु त्यागजस्तो देखिए पनि दीर्घकालमा त्यसले मनमा थकान, असन्तुष्टि र सम्बन्धमा तिक्तता जन्माउन सक्छ।

त्यसैले आफ्नो ज्यानलाई मात्र होइन, आफ्नो मानलाई पनि ध्यान दिनुस्। पर्याप्त आराम गर्नुस्, आवश्यक पर्दा 'होइन' भन्नुस्, आफ्ना भावनालाई पनि सुन्नुस् र आफ्नो समयको मूल्य बुझ्नुस्। किनकि स्वस्थ शरीरले मात्र जीवन धान्दैन, स्वस्थ आत्मसम्मानले पनि जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ। आफूलाई सम्मान गर्ने व्यक्तिले अरूलाई पनि सम्मान गर्न सक्छ, तर आफ्नो अस्तित्वको मूल्य चुकाएर होइन।

आफ्नो ज्यानलाई माया गर्नु भनेको शरीरलाई रोगबाट जोगाउनु मात्र होइन, जीवनशैलीलाई पनि जिम्मेवारीपूर्वक व्यवस्थापन गर्नु हो। के खाने, के नखाने, कति खाने, पर्याप्त पानी पिउने, नियमित हिँड्ने, व्यायाम गर्ने र दिनमा आवश्यक समय सुत्ने जस्ता बानीले हामी आफ्नो शरीरप्रति जिम्मेवार छौं भन्ने देखाउँछन्। 

त्यस्तै, मानसिक स्वास्थ्यको हेरचाह पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। कस्ता किताब पढ्ने, कस्तो संगतमा बस्ने, कुन विचारलाई मनमा ठाउँ दिने, के अस्वीकार गर्ने, कति बोल्ने, कति सोच्ने र कहिले मनलाई विश्राम दिने भन्ने निर्णयहरूले हाम्रो मानसिक सन्तुलन निर्धारण गर्छन्। स्वस्थ शरीर र स्वस्थ मन संयोगले बन्दैनन्, ती दैनिक साना तर सचेत छनोटहरूको परिणाम हुन्। आफूलाई माया गर्नु भनेको हरेक दिन यिनै साना निर्णयमार्फत आफ्नो शरीर र मन दुवैप्रति न्याय गर्नु हो।

एउटा सीमासम्म मात्रै उचित 

आफूलाई माया गर्नु स्वस्थ मनोवैज्ञानिक अभ्यास हो, तर यसको गलत अर्थ लगाइयो भने जोखिम पनि हुन्छ। यदि आत्ममाया आत्मकेन्द्रित सोच, अहंकार वा आफूलाई सधैं सही ठान्ने बानीमा बदलियो भने त्यसले सम्बन्ध बिगार्न सक्छ। मनोविज्ञानले स्वस्थ आत्ममाया (self-love) र आत्ममोह (narcissism) बीच स्पष्ट भिन्नता देखाउँछ। 

स्वस्थ आत्ममायाले आफ्ना आवश्यकता र अरूका अधिकार दुवैको सम्मान गर्छ। तर आत्ममोहले आफ्नै इच्छा मात्र महत्त्वपूर्ण ठान्छ र अरूका भावना बेवास्ता गर्न थाल्छ। त्यसैले आफूलाई प्राथमिकता दिनु भनेको अरूलाई सधैं दोस्रो दर्जामा राख्नु होइन। सही आत्ममायाले विनम्रता, आत्मसम्मान र सहानुभूति बढाउँछ, जबकि अतिरञ्जित आत्मकेन्द्रित सोचले एक्लोपन, द्वन्द्व र सम्बन्धमा दूरी बढाउन सक्छ। त्यसैले आत्ममाया सन्तुलित, जिम्मेवार र सहअस्तित्वमा आधारित हुनुपर्छ।

आत्ममायाको अर्को जोखिम भनेको 'आत्म हेरचाह' को नाममा जिम्मेवारीबाट भाग्ने प्रवृत्ति विकास हुनु पनि हो। पछिल्ला वर्षहरूमा सामाजिक सञ्जालमा 'आफ्नो शान्ति सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छ' भन्ने सन्देश व्यापक रूपमा फैलिएको छ। यसको मूल उद्देश्य सकारात्मक भए पनि कतिपयले यसलाई हरेक असहज अवस्था, आलोचना वा जिम्मेवारीबाट टाढा रहने बहानाका रूपमा प्रयोग गर्न थालेका छन्। 

तर मनोवैज्ञानिक दृष्टिले सबै असुविधाबाट भाग्नु आत्ममाया होइन। कहिलेकाहीँ सम्बन्ध जोगाउन सम्झौता गर्नुपर्छ, परिवारका लागि त्याग गर्नुपर्छ र कामको जिम्मेवारी पनि पूरा गर्नुपर्छ। आत्ममायाले यी दायित्व अस्वीकार गर्न सिकाउँदैन, बरु आफ्नो क्षमता, सीमा र आवश्यकतालाई सन्तुलित रूपमा व्यवस्थापन गर्न सिकाउँछ।

त्यस्तै, आफूलाई मात्र केन्द्रमा राख्ने बानीले आत्मचिन्तन पनि कमजोर बनाउन सक्छ। यदि मानिसले आफ्ना सबै निर्णयलाई सही ठान्न थाल्यो, आलोचना स्वीकार गर्न छाड्यो वा आफ्नो गल्तीबाट सिक्ने क्षमता गुमायो भने व्यक्तिगत विकास रोकिन सक्छ। स्वस्थ आत्ममायाले आफूलाई स्वीकार गर्न सिकाउँछ, तर आफूलाई सुधार्नुपर्ने ठाउँ पनि इमानदारीपूर्वक देख्न प्रेरित गर्छ। त्यसैले आत्ममाया र आत्ममोहबीचको सानो रेखा नाघ्न नदिन सन्तुलन, विनम्रता र आत्मजवाफदेहिता सधैं आवश्यक हुन्छ।

आफूलाई माया गर्नुहुन्छ कि हुन्न? १० प्रश्नमा गर्नुस् आत्मपरीक्षण

हरेक प्रश्नमा आफूलाई ० देखि ४ अंक दिनुहोस्। ० = कहिल्यै होइन, १ = कहिलेकाहीँ, २ = कहिलेकाहीँभन्दा बढी, ३ = प्रायः, ४ = लगभग सधैं।

१. गल्ती हुँदा म आफैंलाई अत्यधिक दोष दिन्नँ।

२. थाकेको बेला आराम गर्न आफूलाई अनुमति दिन्छु।

३. आवश्यक पर्दा 'होइन' भन्न सक्छु।

४. अरूको स्वीकृतिबिना पनि आफूलाई मूल्यवान् ठान्छु।

५. आफ्ना भावना दबाएर मात्र अरूलाई खुसी पार्दिनँ।

६. आफ्नो स्वास्थ्य र मानसिक शान्तिलाई प्राथमिकता दिन्छु।

७. आफ्नो उपलब्धिको प्रशंसा आफैं पनि गर्न सक्छु।

८. अरूसँग तुलना गरेर आफ्नो मूल्य घटाउँदिनँ।

९. आफ्नो समय र सीमाको सम्मान गर्छु।

१०. आफूलाई अरूजत्तिकै माया र सम्मानको योग्य मान्छु।

नतिजा

• ०–१० अंक : तपाईंले आफूलाई धेरै पछाडि पारिरहनुभएको हुन सक्छ। आफ्नो आवश्यकतालाई पनि महत्त्व दिन सिक्ने समय आएको छ।
• ११–२० अंक : आत्ममाया छ, तर धेरै अवस्थामा अरूलाई खुसी पार्ने बानीले तपाईंलाई पछि पारिरहेको हुन सक्छ।
• २१–३० अंक : तपाईं आफू र अरूबीच सन्तुलन कायम गर्ने प्रयासमा हुनुहुन्छ। यो स्वस्थ दिशातर्फको संकेत हो।
• ३१–४० अंक : तपाईंमा आत्मसम्मान र आत्मकरुणाको स्तर राम्रो देखिन्छ। आफूलाई सम्मान गर्दै अरूसँग पनि स्वस्थ सम्बन्ध बनाउन सक्ने सम्भावना उच्च छ।

***

यी प्रश्न जटिल लागे ? त्यसो भए  यो तलको एउटा प्रश्नमात्रै लिनुस्।

तपाईंको सबैभन्दा मिल्ने साथीले आफूले गरेको गल्तीका कारण आफूलाई असफल, अयोग्य वा खराब व्यक्ति ठान्यो भने, तपाईं उसलाई जे भन्नुहुन्थ्यो - त्यही कुरा आफूलाई पनि भन्न सक्नुहुन्छ?

हो → आत्मकरुणा राम्रो हुन सक्छ।

होइन → तपाईं अरूप्रति जति दयालु हुनुहुन्छ, आफूलाई त्यति नै दयालु हुन अझै सिक्नुपर्ने हुन सक्छ। 

आफूलाई मूल्यांकन गर्नुभयो ? तर यो चिकित्सकीय परीक्षण नभई आत्मचिन्तनको अभ्यासमात्रै हो है। यी प्रश्नावली कुनै आधिकारिक निदान परीक्षण होइन। यसको संरचना मुख्यतः Kristin Neff को Self-Compassion Scale (SCS) (2003), Morris Rosenberg को Rosenberg Self-Esteem Scale (1965) र Nathaniel Branden को The Six Pillars of Self-Esteem (1994) मा आधारित अवधारणाहरूलाई संग्रहपछि नेपालीमा अनुवाद गरेर तयार गरिएको हो।