बिहानै कार्यालय पुग्ने हतार थियो, रमेशको मोटरसाइकल बिग्रियो। महत्त्वपूर्ण बैठक सुरु हुन आधा घण्टा मात्र बाँकी थियो। मोबाइलको ब्याट्री पनि सकिन लागेको थियो। सडकमा जाम थियो। उसले मोटरसाइकल हेर्यो, घडी हेर्यो र एकछिन टाउको समातेर बस्यो।
'आज त सबै बिग्रियो,' उसले मनमनै भन्यो।
त्यसैबेला उसको साथी आयो। अवस्था उस्तै थियो, समस्या उस्तै थियो। साथीले मोटरसाइकल हेर्यो र भन्यो, 'मोटरसाइकल अहिले बन्ने सम्भावना छैन। तर बैठक छुटाउनु र बैठकमा पुग्न नसक्नु एउटै कुरा होइन। ट्याक्सी बोलाऊँ। बाटोमा फोन गरेर बैठक अनलाइनबाट सुरु गरौँला।'
समस्या परिवर्तन भएन। तर समस्यालाई हेर्ने दृष्टिकोण परिवर्तन भयो।
रमेश कार्यालय पुग्दा बैठक सुरु भइसकेको थियो। उसले बैठकमा के गर्यो, त्यो अर्को कुरा हो। तर उसले त्यो बिहान एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा बुझ्यो - सकारात्मक सोच भनेको 'सबै राम्रो हुन्छ' भनेर आफूलाई ढाँट्नु होइन रहेछ। 'जे भयो, त्यसबाट अब के गर्न सकिन्छ ?' भनेर सोच्न सक्नु रहेछ।
अर्ति दिने थुप्रै छन्, भेटइरहन्छन् - 'सोच सकारात्मक राख्नुपर्छ।' गहिरिएर हेरियो भने जसजसले सकारात्मक सोचको प्रवचन दिन्छन्, उनीहरुकै सोचाइमा त्यो नदेखिन सकिन्छ। जे होस्, हाम्रो जीवनको गति एक खास प्रकारको छ। सोच जेसुकै राख्नुस्, खोलाको पानी बगेजसरी समय चिप्लिएको छ। सकारात्मक सोच राख्दा यही चिप्लिरहेको समयको गतिमा आफूलाई बगाउन लय भेटिन्छ। नकारात्मकभन्दा सकारात्मक सोचले 'जीवनमा धेरै थोक बाँकी छन्, हामी सम्हालिएर अघि बढ्नुपर्छ' भने बाटो सजिलो पारिरहन्छ। जब यस्तो सोच्न थालिन्छ, यहीँबाट सकारात्मक सोचको वास्तविक मनोविज्ञान सुरु हुन्छ।
के हो सकारात्मक सोच ?
सामान्य भाषामा सकारात्मक सोच भनेको राम्रो पक्ष हेर्ने, आशावादी हुने र समस्याबीच पनि सम्भावना खोज्ने मानसिकता हो। तर मनोविज्ञानले यसलाई यति सरल रूपमा मात्र हेर्दैन।
सकारात्मक सोचको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष मानिसले आफूलाई भएका घटनाको कारण कसरी व्याख्या गर्छ भन्ने हो। मार्टिन सेलिगम्यानको ‘learned optimism’ अवधारणाअनुसार निराशावादी व्यक्तिले खराब घटनालाई प्रायः स्थायी, व्यापक र व्यक्तिगत कारणसँग जोड्न सक्छ - 'म सधैं असफल हुन्छु', 'मेरो जीवनमै यस्तो हुन्छ,' 'सबै मेरो गल्ती हो।' आशावादी व्याख्याले भने खराब घटनालाई अस्थायी, सीमित र परिवर्तन गर्न सकिने रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति देखाउँछ।
यसको अर्थ सकारात्मक सोचले तथ्य बदल्छ भन्ने होइन। यसले तथ्यप्रतिको हाम्रो प्रतिक्रिया बदल्न सक्छ। त्यसैले सकारात्मक सोचको सबैभन्दा स्वस्थ रूप हो - यथार्थवादी आशावाद।
अमेरिकी लेखक नर्मन भिन्सेन्ट पीले (Norman Vincent Peale)को 'द पावर अफ पोजिटिभ थिंकिङ' (सन् १९५२ मा प्रकाशित) सकारात्मक सोचलाई लोकप्रिय आत्मविकास साहित्यको मूलधारमा ल्याउने चर्चित पुस्तक हो। पुस्तकको उद्देश्य नै दैनिक जीवनका समस्यालाई सामना गर्न व्यावहारिक मानसिक उपाय प्रस्तुत गर्नु थियो।
पीलेको तर्क सरल छ - 'मानिसले आफूलाई निरन्तर असफल, कमजोर र असक्षम ठानिरह्यो भने त्यही विश्वासले उसको व्यवहार, निर्णय र आत्मविश्वासलाई प्रभावित गर्छ। उल्टो, आफूभित्र क्षमता छ भन्ने विश्वासले प्रयास गर्ने ऊर्जा बढाउन सक्छ।' उनको दृष्टिकोणमा विश्वास, आत्मविश्वास, आशा, प्रार्थना र सकारात्मक आत्मसंवाद महत्त्वपूर्ण उपकरण हुन्। समस्या आयो भने 'यो असम्भव छ' भन्ने मानसिक निष्कर्षमा पुग्नुभन्दा 'यसलाई कसरी पार गर्न सकिन्छ?' भनेर सोच्ने अभ्यास गर्नुपर्छ।
तर आजको मनोवैज्ञानिक दृष्टिले पीलेको विचारलाई जस्ताको तस्तै स्वीकार्नु उचित हुँदैन। सकारात्मक सोचले संसारलाई इच्छाअनुसार परिवर्तन गर्छ भन्ने दाबी वैज्ञानिक रूपमा धेरै बलियो छैन। 'राम्रो सोच्यो भने राम्रो नै हुन्छ' भन्ने सूत्र वास्तविक जीवनमा लागू हुँदैन। बिरामी मानिसले सकारात्मक सोचेर मात्र निको हुने होइन, बेरोजगार व्यक्तिले सकारात्मक सोचेर मात्र रोजगारी पाउने होइन।
पीलेको पुस्तकको उपयोगी पक्ष मानसिक आत्मविश्वास र आशाको महत्त्वमा छ। यसको सीमितता भनेको कतिपय पाठकले यसलाई वास्तविक समस्याको वस्तुगत विश्लेषणभन्दा ‘सकारात्मक सोचेर सबै समाधान हुन्छ’ भन्ने सूत्रका रूपमा बुझ्न सक्ने सम्भावना हो। त्यसैले आज पीलेलाई पढ्दा उनको सन्देशलाई यस्तो रूपमा लिन सकिन्छ - सोचले व्यवहारलाई प्रभावित गर्छ, तर सोचले वास्तविकताको नियमलाई रद्द गर्दैन।
यदि 'सकारात्मक सोच जन्मजात हो कि सिक्न सकिन्छ?' भन्ने प्रश्नको मनोवैज्ञानिक उत्तर खोज्ने हो भने अमेरिकी मनोवैज्ञानिक मार्टिन सेलिग्म्यान (Martin Seligman) को 'लर्न्ड अप्टिमिज्म' (सन् १९९०) महत्त्वपूर्ण पुस्तक हो।
उनले आशावादिता (अप्टिमिज्म) लाई केवल खुसीका भावना मानेनन्। उनले मानिसले घटनालाई व्याख्या गर्ने तरिकालाई केन्द्रमा राखे। कुनै असफलता आयो भने त्यसलाई कसरी बुझिन्छ भन्ने कुराले त्यसपछिको व्यवहारमा ठूलो फरक पार्न सक्छ। उदाहरणका लागि, परीक्षामा असफल विद्यार्थीले 'म मूर्ख छु' भन्यो भने असफलता उसको सम्पूर्ण व्यक्तित्वसँग जोडिन्छ। 'यो विषय मैले राम्रोसँग पढिनँ' भन्यो भने समस्या एउटा विशेष क्षेत्रमा सीमित हुन्छ। पहिलो सोचले निराशा र निष्क्रियता बढाउन सक्छ; दोस्रोले सुधारको बाटो खोल्छ।
सेलिग्म्यानको व्याख्या शैलीमा तीन आयाम विशेष चर्चित छन् - स्थायित्व (permanence), व्यापकता (pervasiveness) र व्यक्तिवादिता (personalization) अर्थात् समस्या कति स्थायी हो, कति व्यापक छ र त्यसको जिम्मेवारी आफूमा कति लिने भन्ने। सकारात्मक व्याख्यात्मक शैलीमा खराब घटनालाई अस्थायी, सीमित र परिस्थितिजन्य रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति हुन्छ।
यसबाट एउटा महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष निस्कन्छ - आशावादिता केही हदसम्म सिक्न सकिने सीप हो।
सेलिग्म्यानको विचारले सकारात्मक सोचलाई ‘सधैं राम्रो सोच’ भन्ने सतही नाराबाट निकालेर मानसिक प्रशिक्षणको विषय बनाउँछ। आफ्नो विचारलाई प्रश्न गर्ने, प्रमाण खोज्ने, वैकल्पिक व्याख्या गर्ने र असफलतालाई सम्पूर्ण जीवनको फैसला नबनाउने अभ्यास गर्न सकिन्छ।
तर यसको अर्थ नकारात्मक भावना हटाउनु होइन। दुःख, डर, क्रोध र निराशा पनि मानव अनुभवका स्वाभाविक भाग हुन्। स्वस्थ आशावादले तिनलाई अस्वीकार गर्दैन, तिनलाई बुझेर अगाडि बढ्ने बाटो खोज्छ।
सकारात्मक सोचका बारेमा आफ्ना भनाइ राख्दै आएका अमेरिकी लेखक शान एचोरको 'The Happiness Advantage' (सन् २०१० मा प्रकाशित) पुस्तकले सकारात्मक मनस्थिति र सफलता बीचको सम्बन्धलाई सकारात्मक मनोविज्ञान तथा उनको अनुसन्धानका आधारमा व्याख्या गर्छ। उनको मुख्य दाबीमध्ये एउटा हो - हामी प्रायः 'पहिले सफल हुन्छु, त्यसपछि खुसी हुन्छु' भन्छौँ, तर केही परिस्थितिमा खुसी र सकारात्मक मानसिक अवस्था आफैंले प्रदर्शन, सिर्जनशीलता, प्रेरणा र लचिलोपन बढाउन सहयोग गर्न सक्छ।
एचोरले सकारात्मक मानसिकतालाई व्यवहारिक अभ्याससँग जोड्छन्। उनले ‘टेट्रिस प्रभाव’ (Tetris Effect) मार्फत दिमागले आफूलाई बारम्बार अभ्यास गराइएको ढाँचा चिन्न थाल्ने कुरा प्रस्तुत गर्छन्। अर्थात् मानिसले सम्भावना, समस्या वा नकारात्मकता - जुन कुरामा बढी ध्यान दिन्छ, त्यसतर्फ उसको मानसिक ध्यानको ढाँचा बलियो हुँदै जान सक्छ।
त्यस्तै 'जोरो इफेक्ट' (Zorro Effect)ले ठूलो परिवर्तनलाई साना, नियन्त्रण गर्न सकिने भागमा विभाजन गर्ने विचार दिन्छ। सामाजिक सम्बन्धलाई पनि मानसिक स्वास्थ्य र सफलताको महत्त्वपूर्ण आधार मानिन्छ।
एचोरको पुस्तकले एउटा रोचक उल्टो सूत्र प्रस्तुत गर्छ - सफल भएपछि खुसी हुने मात्र होइन, केही अवस्थामा सकारात्मक मानसिक अवस्था नै सफलताको आधार बन्न सक्छ। तर यहाँ पनि सावधानी आवश्यक छ। सकारात्मकता कुनै जादुई औषधि होइन। आर्थिक समस्या, सामाजिक अन्याय, गम्भीर रोग, सम्बन्धको हिंसा वा रोजगारी गुमेको अवस्था केवल मानसिक दृष्टिकोण परिवर्तन गरेर समाधान हुँदैन।
पुस्तकको उपयोगी सन्देश यही हो - मानसिक अवस्था व्यवहारसँग जोडिएको हुन्छ। त्यसैले साना सकारात्मक अभ्यास, सामाजिक सम्बन्ध, लक्ष्यलाई साना चरणमा विभाजन गर्ने बानी र सम्भावनातर्फ ध्यान दिने अभ्यासले जीवनको सामना गर्ने क्षमता बलियो बनाउन सक्छ।
अमेरिकी लेखिका, प्रेरक वक्ता र आत्मविकाससम्बन्धी विचारका चर्चित व्यक्तित्व लुई हे (Louise Hay) को 'You Can Heal Your Life' (१९८४) ले पनि आत्मप्रेम, सकारात्मक आत्मसंवाद, क्षमा र सकारात्मक सोचमार्फत जीवनमा परिवर्तन ल्याउने विचार प्रष्ट पार्छ। यसको मूल सन्देश सकारात्मक सोच, आत्मस्वीकृति र आत्मप्रेमसँग जोडिएको छ।
लुई हेले पुस्तकमा मानिसको जीवनमा दोहोरिइरहने नकारात्मक विचार, आत्मदोष र आफूलाई अस्वीकार गर्ने प्रवृत्तिले भावनात्मक तथा व्यवहारगत समस्यालाई बलियो बनाउन सक्ने धारणा अघि सारेकी छन्। उनको दृष्टिमा परिवर्तन बाहिरबाट सुरु हुँदैन। मानिसले आफू र आफ्नाबारे बनाएको धारणा परिवर्तन गर्नुपर्छ। पुस्तकले विशेषगरी आफूलाई स्वीकार गर्न र 'म पर्याप्त छैन,' 'म योग्य छैन,' 'मलाई माया गरिँदैन' जस्ता आत्मनिन्दात्मक धारणालाई चुनौती दिन आग्रह गर्छ।
यसको विकल्पमा सकारात्मक affirmation अर्थात् आफूलाई बारम्बार सकारात्मक वाक्य सम्झाउने अभ्यासलाई महत्त्व दिइएको छ। उदाहरणका लागि, 'म आफूलाई माया गर्छु,' 'म आफूलाई स्वीकार गर्छु,' 'म परिवर्तन र विकासका लागि खुला छु' जस्ता वाक्य दोहोर्याएर आफ्नो पुरानो मानसिक ढाँचा परिवर्तन गर्ने अभ्यास गर्न सकिने विश्वास हेको छ।
उनका अनुसार क्षमा पनि मानसिक परिवर्तनको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो। अरूलाई मात्र होइन, आफूलाई पनि क्षमा गर्नुपर्छ। विगतका गल्तीलाई निरन्तर बोकेर हिँड्नुको सट्टा त्यसबाट सिकेर वर्तमानमा आफूलाई स्वीकार गर्नुपर्छ। उनले प्रेम, आत्मसम्मान, कृतज्ञता र सकारात्मक आत्मसंवादलाई मानसिक रूपान्तरणका आधार मानेकी छन्।
पुस्तकको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष शरीर र मनबीचको सम्बन्धबारेको धारणा हो। उनले कतिपय शारीरिक समस्यालाई भावनात्मक ढाँचा र विचारसँग जोडेर व्याख्या गरेकी छन्। तर यसलाई आधुनिक चिकित्साशास्त्रको प्रमाणित निष्कर्षका रूपमा लिनु हुँदैन। सकारात्मक सोचले रोग निको पार्छ भन्ने वैज्ञानिक प्रमाण छैन। उपचार आवश्यक अवस्थामा चिकित्सकीय उपचारकै विकल्प हुँदैन।
सबैभन्दा उपयोगी पक्षलाई 'सकारात्मक सोचले सबै समस्या समाधान गर्छ' भन्दा 'आफूलाई कसरी हेर्छौं, त्यसले हाम्रो भावना, व्यवहार र जीवनप्रतिको दृष्टिकोणलाई प्रभावित गर्छ' भन्ने सन्देश छ।
सोच सकारात्मक बनाउने सूत्र हुन्छ ?
हुन्छ। तर, गणितको सूत्रजस्तो निश्चित र सबैलाई समान रूपमा काम गर्ने सूत्र होइन। मनोविज्ञानले सकारात्मक वा आशावादी सोच विकास गर्न केही अभ्यास पहिचान गरेको छ।
पहिलो, विचारलाई तथ्य नठान्ने। 'म असफल भएँ' एउटा घटना हो, 'म असफल मानिस हुँ' त्यस घटनाको व्याख्या हो। दोस्रो, स्थायी निष्कर्षबाट बच्ने। 'आज खराब भयो' र 'मेरो जीवन सधैं खराब हुन्छ' एउटै कुरा होइन। तेस्रो, समस्यालाई सीमित क्षेत्रमा राख्ने। एउटा परीक्षामा असफल हुनु सम्पूर्ण क्षमताको प्रमाण होइन।
चौथो, आफूले नियन्त्रण गर्न सक्ने कुरा छुट्याउने। के बदल्न सकिन्छ? के स्वीकार्नुपर्छ? पाँचौँ, प्रमाण खोज्ने। 'सबै मानिस मेरो विरुद्ध छन्' भन्ने सोच आयो भने त्यसको प्रमाण के छ? छैटौँ, वैकल्पिक व्याख्या खोज्ने। एउटै घटनाको एउटा मात्र अर्थ हुँदैन। सातौँ, कृतज्ञता, सामाजिक सम्बन्ध, व्यायाम, पर्याप्त निद्रा, लक्ष्य निर्धारण र आत्मकरुणाजस्ता व्यवहारले मानसिक स्वास्थ्यमा सहयोग गर्न सक्छन्।
सकारात्मक सोचका शक्ति के हुन् ?
सकारात्मक सोचको शक्ति मुख्यतः चार ठाउँमा देखिन्छ। पहिलो, यसले कठिन परिस्थितिमा प्रयास जारी राख्ने सम्भावना बढाउन सक्छ। दोस्रो, यसले असफलतालाई अन्तिम निर्णयको रूपमा नलिइ सिकाइका रूपमा हेर्न सहयोग गर्छ। तेस्रो, आशावादी व्यक्तिले समस्या समाधानका लागि सक्रिय 'सामना गर्ने रणनीति' (coping strategy) प्रयोग गर्ने सम्भावना बढी देखाउन सक्छ। अनुसन्धानमा 'स्वभाविक आशावाद' (dispositional optimism) सकारात्मक सामना र केही स्वास्थ्य सूचकसँग सम्बन्धित पाइएको छ। चौथो, सकारात्मक मानसिक अवस्थाले सामाजिक सम्बन्ध, प्रेरणा र लक्ष्यतर्फको व्यवहारलाई बलियो बनाउन सक्छ।
तर एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता छ - सकारात्मक सोच (positive thinking) र सकारात्मक नतिजा (positive outcome) एउटै होइनन्। सकारात्मक सोचले तपाईंलाई राम्रो निर्णय गर्न मद्दत गर्न सक्छ, त्यसले हरेकपटक राम्रो परिणामको ग्यारेन्टी गर्दैन। किनकि जीवन हाम्रो सोचअनुसार मात्र चल्दैन। मेहनत गरेर पनि असफल हुन सकिन्छ, सावधानी अपनाउँदा पनि दुर्घटना हुन सक्छ, राम्रो निर्णय गर्दागर्दै परिणाम प्रतिकूल आउन सक्छ।
सकारात्मक सोचको मूल्य परिणाममा मात्र होइन, परिणामपछि मानिसले आफूलाई कसरी सम्हाल्छ, गल्तीबाट के सिक्छ र अर्को कदम चाल्ने साहस कसरी जुटाउँछ भन्नेमा पनि हुन्छ। त्यसैले सकारात्मक सोचलाई सफलताको ग्यारेन्टी होइन, कठिनाइ सामना गर्ने मानसिक तयारीका रूपमा बुझ्नु उचित हुन्छ।
सोच कस्तो राख्ने भन्ने उमेरले निर्धारण गर्छ ?
उमेरले केही प्रभाव पार्छ, तर निर्धारण गर्दैन।
बालबालिकाको सोच परिवार, अभिभावक, विद्यालय र अनुभवबाट प्रभावित हुन्छ। किशोरावस्थामा साथी, पहिचान र सामाजिक स्वीकृतिको प्रभाव बलियो हुन्छ। वयस्क अवस्थामा जिम्मेवारी, करियर, सम्बन्ध र आर्थिक अनुभवले सोचलाई आकार दिन सक्छ। वृद्धावस्थामा जीवनका अनुभव, हानि, स्वास्थ्य र जीवनको अर्थबारेको दृष्टिकोण महत्वपूर्ण हुन सक्छ।
तर कुनै निश्चित उमेरमा पुगेपछि 'अब यो व्यक्तिको सोच यस्तो नै हुन्छ' भन्ने मनोवैज्ञानिक दाबी लाग्दैन। मानिसको मस्तिष्क र व्यवहारमा परिवर्तनको क्षमता रहन्छ। त्यसैले सकारात्मक सोच पनि अभ्यास, अनुभव र वातावरणबाट परिवर्तन हुन सक्छ।
सकारात्मक सोच जन्मजात हो कि आर्जित?
दुवैको केही भूमिका हुन्छ।
कतिपय व्यक्तिमा स्वभावतः आशावादी स्वभाव हुन सक्छ। उनीहरू कठिन घटनामा पनि सम्भावना देख्ने प्रवृत्तिका हुन सक्छन्। तर परिवार, सामाजिक वातावरण, शिक्षा, जीवनका अनुभव, सम्बन्ध, सफलता-असफलता र मानसिक अभ्यासले त्यसलाई बदल्न सक्छ।
यही कारण सेलिग्म्यानको 'learned optimism' अवधारणा महत्त्वपूर्ण छ। आशावादलाई केवल जन्मजात स्वभाव होइन, सिक्न सकिने व्याख्यात्मक शैलीका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ। अमेरिकन साइकोलोजिकल एसोसिएसन (APA) ले सिकाइको आशावादितालाई नकारात्मक घटनाका कारणलाई बाह्य, अस्थिर र विशिष्ट रूपमा व्याख्या गर्ने शैलीका रूपमा वर्णन गर्छ।
अर्थात् जन्मजात स्वभावले सुरुवातमा प्रभाव पार्न सक्छ। अनुभव र अभ्यासले त्यसलाई पुनःआकार दिन सक्छ।
सकारात्मक सोच भन्दैमा जेमा पनि सकारात्मक हुनु ठीक हो ?
हुँदैन।
यहीँबाट 'विषाक्त सकारात्मकता (toxic positivity) सुरु हुन्छ। आफ्नो प्रिय मानिस बितेको छ भने 'सकारात्मक सोच, सबै राम्रो हुन्छ' भन्नु संवेदनशीलता होइन। गम्भीर अन्याय भइरहेको छ भने 'यसमा पनि केही राम्रो पक्ष छ' भनेर अन्यायलाई सामान्य बनाउनु सकारात्मकता होइन। हिंसात्मक सम्बन्धमा रहेको व्यक्तिलाई “सम्बन्ध बचाउन सकारात्मक सोच” भन्नु खतरनाक हुन सक्छ।
दुःखलाई दुःख भन्न सक्नु पनि मानसिक स्वास्थ्यको हिस्सा हो। नकारात्मक भावना सधैं हटाउनुपर्ने शत्रु होइनन्। डरले खतरा देखाउन सक्छ। क्रोधले अन्याय भएको संकेत दिन सक्छ। दुःखले हानि स्वीकार गर्न सहयोग गर्न सक्छ। चिन्ताले तयारी गर्न प्रेरित गर्न सक्छ।
समस्या नकारात्मक भावना हुनु होइन, समस्या तिनले हाम्रो सम्पूर्ण सोच र व्यवहारलाई नियन्त्रण गर्नु हो।
त्यसैले स्वस्थ सूत्र यस्तो हुन सक्छ -
- यो खराब छ, तर म यसलाई कसरी सामना गर्न सक्छु ?
- म दुःखी छु, तर म कमजोर भएको प्रमाण होइन।
- असफल भएँ, तर यसबाट के सिक्न सक्छु ?
- सबै मेरो नियन्त्रणमा छैन, तर केही कुरा मेरो नियन्त्रणमा छन्।
यही यथार्थवादी आशावाद हो।
सकारात्मक सोचका जोखिम
सकारात्मक सोचको सबैभन्दा ठूलो जोखिम वास्तविकतालाई अस्वीकार गर्नु हो।
यसले मानिसलाई जोखिम कम आकलन गर्न, समस्या समाधानमा ढिलाइ गर्न वा गलत निर्णयप्रति अत्यधिक आत्मविश्वासी बनाउन सक्छ। इच्छापूर्ण सोच (wishful thinking)ले सम्भावनालाई वास्तविकताभन्दा फरक ढंगले हेर्न सक्ने भएकाले निर्णयमा जोखिम ल्याउन सक्छ।
दोस्रो जोखिम हो - आफूलाई दोष दिनु। 'मैले पर्याप्त सकारात्मक सोचिनँ, त्यसैले असफल भएँ' भन्ने विचार आफैंमा अर्को मानसिक बोझ बन्न सक्छ। तेस्रो जोखिम हो अरूको दुःखलाई अमान्य बनाउनु। 'Positive vibes only' को संस्कृतिले दुःख, डर वा शोक व्यक्त गर्ने मानिसलाई नै गलत ठहराउन सक्छ। यस्तो forced positivity लाई विषाक्त सकारात्मकता (toxic positivity) भनिन्छ।
त्यसैले सकारात्मक सोचको स्वस्थ रूप 'नकारात्मक सोच हटाऊ' होइन। 'नकारात्मक सोच आयो भने त्यसलाई जाँच।'
सोच कस्तो लिने भन्ने कुरा व्यक्तिले निर्धारण गर्न सक्छ?
धेरै हदसम्म सक्छ, तर पूर्ण रूपमा होइन।
मानिसको सोचमा आनुवंशिक प्रवृत्ति, बाल्यकालीन अनुभव, सामाजिक वातावरण, आर्थिक अवस्था, सम्बन्ध, संस्कृति, शारीरिक स्वास्थ्य र जीवनमा भोगेका घटनाको प्रभाव हुन्छ।
त्यसैले 'सोच तिम्रो हातमा छ' भन्ने वाक्य आधा सत्य हो। हाम्रो नियन्त्रणमा विचार पहिलोपटक आउँछ कि आउँदैन भन्ने कुरा सधैं हुँदैन। तर त्यो विचारलाई स्वीकार्ने, जाँच्ने, त्यसमा विश्वास गर्ने वा त्यसअनुसार व्यवहार गर्ने प्रक्रियामा केही नियन्त्रण विकास गर्न सकिन्छ।
उदाहरणका लागि - 'म असफल भएँ' भन्ने विचार आयो। त्यसपछि दुई बाटा हुन सक्छन् - 'म असफल मानिस हुँ,' वा
'यो प्रयास असफल भयो। कारण के थियो ?
दोस्रो प्रश्नले सम्भावनाको ढोका खोल्छ। दर्शनले सकारात्मक सोचलाई कसरी हेर्छ?
सकारात्मक सोच आधुनिक सेल्फ-हेल्प उद्योगको आविष्कार मात्र होइन। मानिसले दुःख, नियन्त्रण, आशा, अर्थ र जीवनबारे हजारौँ वर्षदेखि सोच्दै आएको छ।
बाहिरी संसार होइन, आफ्नै प्रतिक्रियामाथि अधिकार
रोमन सम्राट तथा स्टोइक (Stoic) दार्शनिक मार्कस औरेलियस (Marcus Aurelius) को 'Meditations' मूलतः सार्वजनिक पुस्तकका रूपमा लेखिएको थिएन। यो उनको आफ्नै आत्मसंवाद र दार्शनिक अभ्यास थियो। Stoicism को मूल प्रश्नमध्ये एउटा थियो, कुन कुरा हाम्रो नियन्त्रणमा छ र कुन कुरा छैन? Stanford Encyclopedia of Philosophy ले औरेलियसको विचारमा सद्गुणलाई वास्तविक राम्रो र बाह्य उपलब्धि–हानिलाई सुखको अन्तिम मापदण्ड नमान्ने स्टोइक दृष्टिकोण देखाउँछ।
आजको सकारात्मक सोचसँग यसको सम्बन्ध गहिरो छ।
हामीलाई अरू मानिसले के भन्छन्, मौसम कस्तो हुन्छ, कसैले हामीलाई मन पराउँछ कि पराउँदैन, बजार बढ्छ कि घट्छ, रोग कहिले आउँछ आदि इत्यादि सबै पूर्ण रूपमा हाम्रो नियन्त्रणमा हुँदैनन्। तर, घटनाप्रति हाम्रो निर्णय, प्रतिक्रिया, व्यवहार र मूल्य केही हदसम्म हाम्रो हातमा हुन्छ।
Stoicism ले 'सबै राम्रो छ' भन्दैन। बरु 'जे भयो, त्यसप्रति तिमीले कस्तो प्रतिक्रिया दिनेछौ ?' भनेर सोध्छ। यो सकारात्मक सोचभन्दा अझ परको कुरा हो। यो मानसिक अनुशासन हो। यसको एउटा ठूलो पाठ आज पनि लागू हुन्छ, दुःखलाई अस्वीकार नगरी त्यससँग व्यवहार गर्न सिक।
दुःखभित्र पनि अर्थ खोज्ने शक्ति
भिक्टर इ फ्रयाङ्कल (Viktor E. Frankl) को 'Man’s Search for Meaning'(सन् १९४६) मा पहिलोपटक प्रकाशित भएको थियो। नाजी concentration camp मा कैदीका रूपमा भोगेको अनुभव र त्यसबाट विकसित उनको लोगोथेरापी (logotherapy) यस पुस्तकको केन्द्रमा छन्। फ्रयाङ्कलका अनुसार मानिसको गहिरो प्रेरणामध्ये एउटा अर्थको खोजी हो।
फ्रयाङ्कलको विचारलाई सामान्य 'सकारात्मक सोच' भनेर बुझ्नु ठूलो सरलीकरण हुनेछ। उनको विचार अझ कठिन छ। जीवनमा केही दुःख हामीले रोजेका हुँदैनौँ। केही घटना हामीले रोक्न सक्दैनौँ। तर ती परिस्थितिमा आफ्नो दृष्टिकोण, मूल्य र प्रतिक्रिया रोज्ने केही आन्तरिक स्वतन्त्रता मानिससँग रहन सक्छ।
यसको अर्थ दुःख राम्रो हो भन्ने होइन। पीडालाई महिमामण्डन गर्नु पनि होइन। बरु पीडा आएपछि पनि जीवनको अर्थ समाप्त हुँदैन भन्ने हो। यही विचारले सकारात्मक सोचलाई अर्को तहमा पुर्याउँछ। आशावाद भनेको 'भोलि सबै राम्रो हुन्छ' भन्ने विश्वास मात्र होइन। कहिलेकाहीँ आशावाद भनेको 'भोलि के हुन्छ थाहा छैन, तर आज म अर्थपूर्ण काम गर्न सक्छु' भन्ने पनि हो।
'यो परिस्थिति मैले रोजेको होइन, तर यसमा मेरो प्रतिक्रिया कस्तो हुनेछ भन्नेमा मेरो केही भूमिका छ।'
'सबै कुरा गुमे पनि मेरो मूल्य र उद्देश्य पूर्ण रूपमा समाप्त हुँदैन।'
फ्रयाङ्कलको दर्शनले सकारात्मक सोचलाई सुखसँग मात्र जोड्दैन, अर्थसँग जोड्छ। यसैले उनको विचार आज पनि resilience, suffering र human dignity को बहसमा प्रभावशाली छ।
अन्ततः सकारात्मक सोच के हो?
सकारात्मक सोच भनेको संसारमा समस्या छैन भन्ने विश्वास होइन। यो समस्या देखेर पनि समाधानको सम्भावना खोज्ने क्षमता हो। यो असफलतापछि आफूलाई गाली गर्नुको सट्टा कारण खोज्नु हो। यो दुःखमा 'म किन ?' मात्र होइन, 'अब के ?' भनेर सोध्नु हो।
यो आशा हो, तर अन्धो आशा होइन। यो आत्मविश्वास हो, तर अतिआत्मविश्वास होइन। यो यथार्थ स्वीकार्नु हो, तर निराशावादमा डुब्नु होइन। र, सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण, सकारात्मक सोच भावनालाई दबाउने कला होइन, भावनालाई बुझेर त्यसबाट उपयोगी प्रतिक्रिया निर्माण गर्ने क्षमता हो।
सायद त्यसैले सकारात्मक सोचको सबैभन्दा वैज्ञानिक परिभाषा 'सधैं राम्रो सोच' हुन सक्दैन। बरु यस्तो हुन सक्छ, 'जे भइरहेको छ, त्यसलाई यथार्थ रूपमा देख, जे नियन्त्रणमा छ, त्यसमा काम गर। जे नियन्त्रणमा छैन, त्यसलाई स्वीकार र कठिनाइभित्र पनि अगाडि बढ्ने सम्भावना खोज।'
मानिसको जीवनमा सबै कुरा सकारात्मक हुँदैन। तर सबै नकारात्मक पनि हुँदैन। सकारात्मक सोचको वास्तविक शक्ति यही बीचको ठाउँमा छ, जहाँ मानिसले परिस्थितिलाई बदल्न नसके पनि त्यससँग सम्बन्धित आफ्नो अर्थ, प्रतिक्रिया र अर्को कदम बदल्न सक्छ।
