डिलिरियम : मस्तिष्क जब अलमलिन्छ एकाएक

हरिप्रसाद, वर्ष ७२। सधैंझैँ बिहान चिया पिएर उनी आँगनमा बसेका थिए। परिवारका लागि उनी सामान्य दिनजस्तै देखिन्थे। दुई दिनअघि मात्र उनलाई निमोनियाका कारण अस्पताल भर्ना गरिएको थियो। औषधि चलिरहेको थियो र चिकित्सकले अवस्था सुधार हुँदै गएको बताएका थिए। तर तेस्रो दिन बिहान अचानक सबै कुरा फेरियो।

उनले छोरीलाई हेरेर भने, 'तिमी यहाँ कसरी आयौ? तिमी त सानो छँदा हराएकी थियौ।' छोरी अचम्ममा परिन्। केहीबेरपछि कोठाको कुनातिर औँला देखाउँदै उनी फुसफुसाए, 'त्यहाँ मान्छे उभिएको छ, त्यसलाई बाहिर निकाल।' वास्तवमा त्यहाँ कोही थिएन। केही मिनेटअघि शान्त देखिएका उनी एकाएक आत्तिए, उठेर घर जान खोजे र आफू अस्पतालमा रहेको कुरा नै स्वीकार्न मानेनन्।

परिवारले सुरुमा यो बुढ्यौलीको असर हो कि स्मरणशक्ति हराउन थालेको संकेत भन्ने ठाने। कसैले तनावको परिणाम भन्यो, कसैले मानसिक समस्या। तर चिकित्सकले परीक्षण गरेपछि भने, 'यो डिमेन्सिया होइन, डिलिरियम हो। शरीरमा भएको संक्रमणले मस्तिष्कको काम गर्ने तरिकालाई अस्थायी रूपमा बिगारेको छ।'

संक्रमण नियन्त्रणमा आएपछि केही दिनमै हरिप्रसादको अवस्था विस्तारै सामान्य हुन थाल्यो। उनले आफ्नी छोरीलाई चिने, अस्पतालमा किन आएको हुँ भन्ने सम्झिए र केही दिनअघिका अनौठा व्यवहारबारे आफैंलाई केही याद नभएको बताए।

यस्तो घटना धेरै परिवारका लागि डर र अन्योलको कारण बन्छ। एकछिनअघिसम्म सामान्य देखिएको व्यक्ति अचानक भ्रमित, असंगत वा अपरिचितजस्तो व्यवहार गर्न थालेपछि धेरैले त्यसलाई मानसिक रोग, बुढ्यौली वा पागलपनसँग जोड्छन्। तर वास्तविकता फरक हुन सक्छ। त्यो अवस्था डिलिरियम हुन सक्छ - अचानक देखापर्ने तर समयमै कारण पत्ता लगाएर उपचार गरे धेरै अवस्थामा निको हुन सक्ने गम्भीर मस्तिष्कीय अवस्था।

Delirium (डिलिरियम) भनेको अचानक सुरु हुने गम्भीर मानसिक अवस्था हो, जसमा व्यक्तिको चेतना, ध्यान, सोचाइ र वरिपरिको वास्तविकता बुझ्ने क्षमता अस्थायी रूपमा बिग्रिन्छ। मनोविज्ञान र चिकित्साशास्त्र दुवैले यसलाई अत्यन्त गम्भीर अवस्था मान्छन्, तर यसको मुख्य कारण प्रायः शारीरिक हुन्छ, केवल मानसिक होइन।

मनोविज्ञानले कसरी हेर्छ ?

मनोविज्ञानको दृष्टिले डिलिरियम केवल 'भ्रम देखिने' अवस्था मात्र होइन, बरु मस्तिष्कले वरिपरिको संसारलाई सामान्य रूपमा बुझ्न, त्यसमा ध्यान दिन र त्यसअनुसार प्रतिक्रिया दिन सक्ने क्षमतामा अचानक आएको गम्भीर अवरोध हो। यो अवस्था विस्तारै होइन, प्रायः केही घण्टा वा केही दिनभित्रै सुरु हुन्छ। यही कारण डिलिरियमलाई मनोविज्ञान र चिकित्साशास्त्र दुवैले तत्काल ध्यान दिनुपर्ने अवस्था मान्छन्।

डिलिरियम भएको व्यक्तिमा सबैभन्दा पहिले ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता कमजोर हुन्छ। उनीसँग सामान्य कुराकानी गर्न पनि कठिन हुन सक्छ। कसैले प्रश्न सोध्यो भने केही सेकेन्डमै उनको ध्यान अन्तैतिर मोडिन सक्छ, एउटै विषयमा लामो समय केन्द्रित रहन सक्दैनन् र सामान्य निर्देशनसमेत बुझ्न गाह्रो हुन सक्छ। यही कारण उनीहरू कहिलेकाहीँ अलमलिएका वा असहयोगी देखिन्छन्।

यस अवस्थाले व्यक्तिको समय, स्थान र व्यक्तिको पहिचान गर्ने क्षमतामा पनि असर पुर्‍याउँछ। उनी अहिले कहाँ छन्, आज कुन दिन हो वा आफ्नो अगाडि उभिएको व्यक्ति को हो भन्ने कुरामा अन्योलमा पर्न सक्छन्। कतिपयले आफ्नै घरमा बसेर आफू कुनै अपरिचित ठाउँमा आएको अनुभव गर्छन् भने अस्पतालमा रहेका बिरामीले आफूलाई घर फर्किसकेको ठान्न सक्छन्।

डिलिरियममा सोच्ने र बोल्ने प्रक्रियामा पनि असंगति देखिन्छ। कुराकानी सुरु एउटा विषयबाट हुन्छ तर केही क्षणमै कुनै सम्बन्ध नभएको अर्को विषयमा पुग्छ। वाक्यहरू नमिल्ने, तर्क असंगत हुने वा प्रश्नको उत्तर सान्दर्भिक नहुने अवस्था देखिन सक्छ। कहिलेकाहीँ उनीहरूले वरिपरि नभएका मानिस, जनावर वा वस्तु देखेको दाबी गर्न सक्छन्, आवाज सुनेको अनुभव गर्न सक्छन् वा कसैले आफूलाई हानि पुर्‍याउन खोजिरहेको छ भन्ने गलत विश्वाससमेत गर्न सक्छन्। यस्ता अनुभव उनीहरूका लागि पूर्ण रूपमा वास्तविक हुन्छन्, त्यसैले उनीहरूको डर र प्रतिक्रिया पनि वास्तविक नै हुन्छ।

व्यवहार र भावनामा आउने तीव्र परिवर्तन पनि डिलिरियमको अर्को महत्त्वपूर्ण विशेषता हो। केहीबेरअघि शान्त र सामान्य देखिएको व्यक्ति अचानक अत्यन्त आत्तिन, रिसाउन वा उत्तेजित हुन सक्छ। अर्को क्षण उनी फेरि सुस्त, निद्रामय वा प्रतिक्रिया नै नदिने अवस्थामा पुग्न सक्छन्। यही उतारचढावले परिवारका सदस्यलाई अझ बढी अन्योलमा पार्छ।

डिलिरियमको सबैभन्दा विशिष्ट पक्ष भनेको यसको लक्षण दिनभरि एउटै नहुनु हो। बिहान सामान्यजस्तै देखिएको व्यक्ति साँझपख निकै भ्रमित हुन सक्छ, केही घण्टापछि फेरि सुधारिएको जस्तो देखिन सक्छ। यही परिवर्तनशील प्रकृतिका कारण धेरैले सुरुमा यसलाई सामान्य बिर्सने बानी, बुढ्यौली वा मानसिक रोग ठान्ने गल्ती गर्छन्। वास्तवमा डिलिरियम मस्तिष्कमा अचानक आएको अस्थायी गडबडीको संकेत हो, जसको कारण समयमै पहिचान गरेर उपचार गर्न सके धेरै अवस्थामा व्यक्ति पुनः सामान्य अवस्थामा फर्किन सक्छ।

बुझौँ उपचारयोग्य परिवर्तनका रूपमा 

डिलिरियमबारे आधुनिक चिकित्सा र मनोविज्ञानको बुझाइ निर्माण गर्न केही विश्वप्रसिद्ध विशेषज्ञहरूको योगदान निकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। उनीहरूले डिलिरियमलाई केवल 'बिरामी अलमलिएको अवस्था' भनेर होइन, मस्तिष्कमा आएको गम्भीर तर धेरै अवस्थामा उपचारयोग्य परिवर्तनका रूपमा बुझ्न आग्रह गरेका छन्।

यसमा सबैभन्दा पहिले उल्लेख गर्नुपर्नेमा डा. शेरोन के. इनोउए (Sharon K. Inouye) पर्छन्। हार्वर्ड मेडिकल स्कुलसँग आबद्ध वृद्धावस्था चिकित्सा विशेषज्ञ इनोउएले सन् १९९० मा 'Confusion Assessment Method' (CAM) विकास गरिन्, जुन आज पनि विश्वभर डिलिरियम पहिचान गर्न सबैभन्दा धेरै प्रयोग हुने विधि हो। 

पछि सन् २००६ मा New England Journal of Medicine मा प्रकाशित 'Delirium in Older Persons' शीर्षकको समीक्षात्मक लेखमा उनले डिलिरियमलाई अस्पतालमा भर्ना भएका वृद्ध बिरामीहरूमा देखिने सबैभन्दा सामान्य तर धेरैजसो छुट्ने जटिलता भनेर व्याख्या गरिन्। उनको मुख्य सन्देश स्पष्ट थियो - डिलिरियम उमेरको स्वाभाविक परिणाम होइन, यसको पछाडि कारण खोजेर उपचार गर्न सकिने अवस्था हो। सन् २०२० मा त्यही जर्नलमा प्रकाशित 'Joining Forces against Delirium' लेखमा उनले चिकित्सकहरूलाई 'शरीरका अन्य अंगजस्तै मस्तिष्कको कार्यक्षमताको पनि समान महत्व दिनुपर्छ' भन्ने सन्देश दिइन्।

डिलिरियम अध्ययनका अर्का प्रभावशाली विद्वान् डा. ज्बिग्न्येभ जे. लिपोव्स्की (Zbigniew J. Lipowski) हुन्, जो मनोचिकित्सक थिए। सन् १९८७ मा JAMA मा प्रकाशित 'Delirium (Acute Confusional States)' र त्यसपछि New England Journal of Medicine मा प्रकाशित 'Delirium in the Elderly Patient' लेखमार्फत उनले डिलिरियमलाई 'अचानक सुरु हुने, ध्यान, चेतना र संज्ञानात्मक क्षमतामा विश्वव्यापी अवरोध ल्याउने अस्थायी मस्तिष्कीय अवस्था' भनेर परिभाषित गरे। 

आज पनि मनोचिकित्सा र न्युरोलोजीका धेरै पाठ्यपुस्तकहरूले उनको अवधारणालाई आधार मानेर डिलिरियमको व्याख्या गर्छन्। उनले विशेष जोड दिएको कुरा के थियो भने, डिलिरियम आफैं रोग होइन, यो शरीरभित्र भइरहेको अर्को गम्भीर समस्याको संकेत हो।

तेस्रो महत्त्वपूर्ण नाम हो डा. ई. वेस्ली इली (E. Wesley Ely), जो अमेरिकी क्रिटिकल केयर चिकित्सक र न्युरोलोजिकल अनुसन्धानकर्ता हुन्। उनले आईसीयूमा उपचाररत बिरामीहरूमा डिलिरियमबारे दशकौँ अनुसन्धान गरेका छन्। 

उनको विचारमा डिलिरियमलाई सामान्य अलमल वा बेहोसपन भनेर बेवास्ता गर्नु ठूलो भूल हो, किनकि यसले बिरामीको दीर्घकालीन स्मरणशक्ति, सोच्ने क्षमता र जीवनको गुणस्तरमा समेत असर पार्न सक्छ। उनले सह-लेखन गरेको 'Delirium in Critical Care' पुस्तक र आईसीयू डिलिरियमसम्बन्धी अनुसन्धानहरूले विश्वभरका अस्पतालहरूमा नियमित डिलिरियम स्क्रिनिङ र रोकथामका कार्यक्रम सुरु गर्न प्रेरित गरेका छन्।

यी तीनै विशेषज्ञहरूको साझा सन्देश एउटै छ - डिलिरियमलाई 'बुढ्यौलीको सामान्य लक्षण' वा 'क्षणिक मानसिक समस्या' भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। यो मस्तिष्कले शरीरभित्र कतै गम्भीर समस्या भइरहेको संकेत दिने चेतावनी हो। समयमै पहिचान, कारणको खोजी र उपचार गरियो भने धेरै बिरामी पूर्ण रूपमा सामान्य अवस्थामा फर्किन सक्छन्। यही कारण आधुनिक मनोविज्ञान, मनोचिकित्सा र न्युरोलोजीले डिलिरियमलाई तत्काल पहिचान र शीघ्र उपचार आवश्यक पर्ने चिकित्सा अवस्थाका रूपमा लिन्छन्।

डिलिरियम किन हुन्छ ?

डिलिरियम सामान्यतया मस्तिष्कमा अचानक आएको शारीरिक असरका कारण हुन्छ। उदाहरणका लागि उच्च ज्वरो वा संक्रमण, मस्तिष्कमा चोट, औषधिको दुष्प्रभाव वा रक्सी/लागूपदार्थ छोड्दा, अक्सिजनको कमी, कलेजो वा मिर्गौलाको गम्भीर समस्या, शल्यक्रियापछि, विशेषगरी वृद्ध व्यक्तिमा देखा पर्छ।

डिलिरियम तब हुन्छ जब मस्तिष्कको सामान्य कार्यप्रणाली अचानक अवरुद्ध हुन्छ। यसको पछाडि प्रायः एकभन्दा बढी कारण एकैसाथ सक्रिय हुन्छन्। संक्रमण, शरीरमा पानीको कमी, इलेक्ट्रोलाइट असन्तुलन (जस्तै सोडियम वा पोटासियमको गडबडी), रक्तचापमा तीव्र उतारचढाव वा अत्यधिक पीडाले पनि मस्तिष्कको सूचना प्रशोधन गर्ने क्षमता प्रभावित हुन सक्छ। विशेषगरी वृद्ध, डिमेन्सिया भएका व्यक्ति वा आईसीयूमा उपचाररत बिरामीमा यसको जोखिम धेरै हुन्छ। कारण पहिचान गरी समयमै उपचार गरे अधिकांश अवस्थामा डिलिरियम सुधार हुन सक्छ, तर ढिलाइ भए जटिलता बढ्न सक्छ।

बढी जोखिम कसलाई ? 

• ६५ वर्षभन्दा माथिका व्यक्ति
• डिमेन्सिया भएका
• आईसीयूमा रहेका बिरामी
• ठूलो शल्यक्रियापछि
• धेरै औषधि सेवन गर्ने
• मदिरा वा लागूपदार्थ छोडेका व्यक्ति
• गम्भीर संक्रमण भएका बिरामी

कस्ता हुन्छन् यसका लक्षण ?

डिलिरियमका लक्षण सबै व्यक्तिमा एउटै प्रकारका हुँदैनन्। कसैमा ती अत्यन्त स्पष्ट देखिन्छन् भने कसैमा निकै सूक्ष्म हुन्छन्। यही कारण धेरै परिवारले सुरुआतमा यसलाई सामान्य थकान, बुढ्यौली, तनाव वा स्मरणशक्ति कमजोर भएको समस्या ठानेर बेवास्ता गर्न सक्छन्। तर डिलिरियमको विशेषता भनेको यसको लक्षण अचानक सुरु हुनु र केही घण्टा वा दिनभित्रै तीव्र रूपमा बदलिनु हो।

प्रायः सबैभन्दा पहिले व्यक्तिको ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता प्रभावित हुन्छ। उनी सामान्य कुराकानीमा पनि लामो समय ध्यान दिन सक्दैनन्। एउटा प्रश्न सोध्दा अर्को विषयको उत्तर दिन सक्छन्, कुराकानीको बीचमै अलमलिन सक्छन् वा आफूले के भन्न खोजेको हो भन्ने बिर्सिन सक्छन्। यही कारण उनीहरूको सोचाइ र बोली असम्बद्ध देखिन थाल्छ।

यसपछि समय, स्थान र व्यक्तिको पहिचानमा अन्योल देखिन सक्छ। बिरामीले आफू अस्पतालमा हुँदा पनि घरमै छु भन्ने ठान्न सक्छ, दिन–रात छुट्याउन सक्दैन वा आफ्नै परिवारका सदस्यलाई अपरिचित व्यक्तिका रूपमा लिन सक्छ। कतिपयले वरिपरि नभएका मानिस वा जनावर देखेको, अनौठा आवाज सुनेको वा कसैले आफूलाई हानि पुर्‍याउन खोजिरहेको महसुस गरेको बताउन सक्छन्। यस्ता भ्रम उनीहरूका लागि वास्तविक अनुभवजस्तै हुन्छन्।

व्यवहार र भावनामा पनि अचानक परिवर्तन आउन सक्छ। केहीबेरअघि सामान्य र शान्त देखिएको व्यक्ति एक्कासि अत्यन्त आत्तिन, रिसाउन, कराउन वा उठेर हिँड्न खोज्न सक्छ। अर्कोतर्फ, केही बिरामी अत्यधिक सुस्त, निद्रामय वा प्रतिक्रिया नै नदिने अवस्थामा पुग्छन्। चिकित्सकहरूले यसलाई हाइपरएक्टिभ र हाइपोएक्टिभ डिलिरियमका रूपमा छुट्याउने गर्छन्। हाइपोएक्टिभ प्रकार झन् चुनौतीपूर्ण हुन्छ, किनकि बिरामी चुपचाप र सुस्त देखिने भएकाले परिवारले समस्या गम्भीर भएको महसुस गर्न ढिलो गर्न सक्छ।

डिलिरियमको अर्को महत्त्वपूर्ण संकेत भनेको लक्षण स्थिर नहुनु हो। बिहान सामान्यजस्तो देखिएको व्यक्ति साँझपख निकै भ्रमित हुन सक्छ, फेरि केही घण्टापछि सुधारिएको जस्तो पनि देखिन सक्छ। यही उतारचढावका कारण यसको पहिचान कहिलेकाहीँ जटिल हुन्छ।

अमेरिकी क्रिटिकल केयर चिकित्सक तथा डिलिरियम अनुसन्धानकर्ता डा. ई. वेस्ली इली (E. Wesley Ely) ले डिलिरियमलाई 'मस्तिष्कले शरीरभित्र गम्भीर समस्या भइरहेको संकेत दिने आपत्कालीन चेतावनी' का रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनका अनुसार बिरामी अचानक अलमलिनु, परिचित मानिस नचिन्नु, अस्वाभाविक व्यवहार गर्नु, भ्रम देख्नु वा चेतनामा छिटोछिटो परिवर्तन आउनु सामान्य घटना होइन। यस्तो अवस्था देखिएमा मानसिक समस्या भनेर बेवास्ता गर्नु वा आफैं निको हुन्छ भन्ने अपेक्षा गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। यस्ता लक्षण देखिएमा तुरुन्त चिकित्सक वा मनोचिकित्सकसँग परामर्श लिनु नै सबैभन्दा बुद्धिमानी हुन्छ, किनकि समयमै उपचार सुरु भए डिलिरियमका अधिकांश कारण नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

एक मिनेटमा बुझौँ - डिलिरियमका ४ संकेत

• अचानक सुरु हुन्छ।
• ध्यान केन्द्रित गर्न सकिँदैन।
• व्यक्ति, ठाउँ र समय चिन्न गाह्रो हुन्छ।
• भ्रम वा असामान्य व्यवहार देखिन सक्छ।

कारण पत्ता लागे धेरै अवस्थामा निको हुन्छ।

डिलिरियम र मानसिक रोगबीचको फरक

धेरैले डिलिरियमलाई मानसिक रोग सम्झन्छन्, तर यो प्रायः कुनै शारीरिक कारणले उत्पन्न हुने अस्थायी मस्तिष्कीय अवस्था हो।

• डिलिरियम : अचानक सुरु हुन्छ, केही घण्टा वा दिनमै देखापर्छ, कारण उपचार भएपछि प्रायः सुधार हुन्छ।
• डिमेन्सिया : बिस्तारै सुरु हुन्छ, महिनौँ वा वर्षौंमा बढ्छ।
• सिजोफ्रेनिया : व्यक्तिको चेतनास्तर सामान्य रहन सक्छ, तर सोचाइ र वास्तविकताको बुझाइमा समस्या हुन्छ।

के यसलाई मनोरोग भन्ने ?

सामान्य अर्थमा 'मनोरोग' भन्नुभन्दा 'तीव्र मस्तिष्कीय भ्रमको अवस्था' वा 'अचानक देखिने चेतना र सोचाइको विकार' भन्नु बढी सही हुन्छ। चिकित्सकीय वर्गीकरणमा डिलिरियमलाई न्यूरोकग्निटिभ विकार (Neurocognitive Disorder) अन्तर्गत राखिन्छ। त्यसैले यसको उपचारमा मनोचिकित्सकसँगै फिजिसियन, न्युरोलोजिस्ट वा सम्बन्धित चिकित्सकको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

यदि कसैमा अचानक अत्यधिक अन्योल, भ्रम, असंगत बोली वा व्यवहार, वा चेतनामा परिवर्तन देखियो भने यसलाई आपत्कालीन चिकित्सा अवस्था मानिन्छ। यस्तो अवस्थामा तुरुन्त अस्पताल लैजानुपर्छ, किनकि यसको पछाडि गम्भीर शारीरिक कारण हुन सक्छ।

कति छन् प्रकार ?

डिलिरियम सबै व्यक्तिमा एउटै रूपमा देखिँदैन। कसैमा अत्यधिक उत्तेजना र बेचैनी देखिन्छ भने कसैमा असामान्य शान्तता र सुस्ती। यही आधारमा चिकित्साशास्त्रले मुख्यतः तीन प्रकारमा वर्गीकरण गर्छ - हाइपरएक्टिभ, हाइपोएक्टिभ र मिक्स्ड।

हाइपरएक्टिभ डिलिरियम (Hyperactive Delirium) : यो सबैभन्दा सजिलै चिनिने प्रकार हो । यसमा बिरामी अत्यधिक चञ्चल, आत्तिएको वा उत्तेजित देखिन्छ। उनी बारम्बार उठेर हिँड्न खोज्न सक्छन्, ठूलो स्वरमा बोल्न सक्छन्, नभएका मानिस वा वस्तु देखेको दाबी गर्न सक्छन् वा वरिपरिका मानिसप्रति शंकालु व्यवहार गर्न सक्छन्। परिवारले प्रायः यही प्रकारलाई तुरुन्तै समस्या भनेर पहिचान गर्छ।

हाइपोएक्टिभ डिलिरियम (Hypoactive Delirium) : जुन तुलनात्मक रूपमा कम चिनिन्छ तर धेरै अवस्थामा अझ जोखिमपूर्ण मानिन्छ। यसमा बिरामी अत्यन्तै सुस्त, निद्रामय, कम बोल्ने वा प्रतिक्रिया दिन अनिच्छुक देखिन्छ। उनी अधिकांश समय ओछ्यानमै बस्न वा सुत्न चाहन्छन्। परिवारले यसलाई सामान्य थकान, कमजोरी वा धेरै सुत्ने बानी ठानेर बेवास्ता गर्न सक्छ। यही कारण यो प्रकार ढिलो पहिचान हुने सम्भावना बढी हुन्छ।

मिश्रित डिलिरियम (Mixed Delirium) : यसमा बिरामीको अवस्था एउटै दिनभित्र पनि परिवर्तन भइरहन्छ। केही समय अत्यन्त उत्तेजित र बेचैन देखिने व्यक्ति केही घण्टापछि एकदमै सुस्त र निस्क्रिय हुन सक्छ। डिलिरियमको यही परिवर्तनशील स्वरूपले यसको पहिचानलाई चुनौतीपूर्ण बनाउँछ।

चिकित्सकहरूका अनुसार जुनसुकै प्रकारको डिलिरियम भए पनि त्यसलाई सामान्य व्यवहार परिवर्तन भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। प्रकार फरक भए पनि तीनै अवस्थामा मस्तिष्कले शरीरभित्र कुनै गम्भीर समस्या भइरहेको संकेत दिइरहेको हुन्छ। त्यसैले बिरामी अत्यधिक चञ्चल देखिए पनि वा अस्वाभाविक रूपमा सुस्त देखिए पनि समयमै चिकित्सकीय मूल्यांकन र उपचार गराउनु नै सबैभन्दा उचित कदम हो।

जोखिम घटाउने सजिला सूत्र  

• पर्याप्त पानी पिउने
• राम्रो निद्रा
• संक्रमणको समयमै उपचार
• अनावश्यक औषधि नखाने
• वृद्ध बिरामीलाई अस्पतालमा परिवारको साथ
• चस्मा र हियरिङ एड प्रयोग

डिलिरियमसँग डराउनु पर्छ ?

डिलिरियम सुन्नासाथ धेरैजना डराउँछन्। परिवारको कुनै सदस्य अचानक नचिन्ने कुरा गर्न थाल्यो, नभएका मानिस देखेको बतायो वा आफ्नै घरपरिवारलाई चिन्न छाड्यो भने धेरैले यो स्थायी मानसिक रोग हो कि भन्ने चिन्ता गर्छन्। तर वास्तविकता अलि फरक छ। डिलिरियम आफैंमा आजीवन रहने मानसिक रोग होइन। अधिकांश अवस्थामा यो शरीरभित्र भएको अर्को समस्याको संकेत हो र त्यो कारण समयमै पत्ता लगाएर उपचार गर्न सके बिरामी पूर्ण रूपमा सामान्य अवस्थामा फर्किन सक्छ।

त्यसैले डिलिरियम देखिँदा पहिलो काम आत्तिनु होइन, यसको कारण खोज्नु हो। चिकित्सकले बिरामीको स्वास्थ्य अवस्था, औषधिको इतिहास, संक्रमण, रगतका परीक्षण, अक्सिजनको मात्रा, इलेक्ट्रोलाइटको सन्तुलन र अन्य सम्भावित कारणको मूल्यांकन गर्छन्। यदि संक्रमणका कारण डिलिरियम भएको हो भने संक्रमणको उपचार गरिन्छ। औषधिको दुष्प्रभावका कारण भएको भए औषधि परिवर्तन वा बन्द गरिन्छ। शरीरमा पानीको कमी, अक्सिजनको अभाव वा अन्य शारीरिक समस्या भए ती सुधार्ने प्रयास गरिन्छ। अर्थात् उपचारको केन्द्र डिलिरियम होइन, त्यसको मूल कारण हुन्छ।

परिवारको भूमिका पनि उपचारमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। बिरामीसँग ठूलो स्वरमा बहस गर्नु, 'तिमीले गलत देखिरहेका छौ' भनेर जबर्जस्ती सम्झाउने वा रिसाउनेभन्दा शान्त, धैर्यपूर्ण र आश्वस्त बनाउने व्यवहार गर्नुपर्छ। उनीहरूलाई आफू कहाँ छन्, आज कुन दिन हो र वरिपरि को-को छन् भन्ने कुरा बारम्बार सहज रूपमा सम्झाइदिनु उपयोगी हुन्छ। कोठामा पर्याप्त उज्यालो राख्ने, रात–दिनको समय छुट्याउन सहयोग गर्ने, चस्मा वा श्रवणयन्त्र प्रयोग गर्ने व्यक्तिलाई ती उपलब्ध गराउने र परिवारको परिचित सदस्यलाई साथमा राख्ने जस्ता उपायले पनि डिलिरियम कम गर्न मद्दत पुग्न सक्छ।

कतिपय अवस्थामा बिरामी अत्यधिक उत्तेजित भएर आफू वा अरूलाई हानि पुर्‍याउने जोखिममा पुगेमा चिकित्सकले सीमित अवधिका लागि केही औषधि पनि प्रयोग गर्न सक्छन्। तर औषधि सबै बिरामीका लागि पहिलो उपचार होइन, यसको प्रयोग अवस्था हेरेर सावधानीपूर्वक गरिन्छ।

अमेरिकी वृद्धावस्था मनोचिकित्सक तथा डिलिरियम विशेषज्ञ डा. शेरोन के. इनोउए (Sharon K. Inouye) ले बारम्बार जोड दिएकी छन् कि डिलिरियम 'पहिचान गर्न सकिने, धेरै हदसम्म रोकथाम गर्न सकिने र प्रायः उपचार गर्न सकिने अवस्था' हो। उनका अनुसार समयमै लक्षण चिन्नु नै सफल उपचारको पहिलो कदम हो।

संकेत बुझ्नु, लक्षण देखिनेबित्तिकै अस्पताल पुग्नु, चिकित्सकको सल्लाहअनुसार उपचार सुरु गर्नु र बिरामीप्रति धैर्य, सम्मान र सहयोगी व्यवहार गर्नु उत्तम उपाय हो। सतर्कता र समयमै उपचारले बिरामीलाई सुरक्षित रूपमा सामान्य जीवनमा फर्काउन मद्दत हुन्छ।

डिलिरियमले मानिसको व्यक्तित्व परिवर्तन गर्दैन, बरु केही समयका लागि मस्तिष्कको सामान्य काम गर्ने क्षमता अवरुद्ध गर्छ। त्यसैले यसलाई पागलपन, बुढ्यौली वा भाग्यको खेल भनेर बेवास्ता गर्नु सबैभन्दा ठूलो गल्ती हुन सक्छ। सही समयमा चिन्ने, चिकित्सकसम्म पुर्‍याउने र परिवारले धैर्यपूर्वक साथ दिने हो भने अधिकांश बिरामी सामान्य जीवनमा फर्कन सक्छन्। कहिलेकाहीँ मस्तिष्कले पनि शरीरजस्तै 'मलाई तत्काल उपचार चाहियो' भनेर संकेत दिइरहेको हुन्छ - डिलिरियम त्यही संकेत हो।