एउटा गाउँमा दुई जना काठ काट्ने काम गर्थे। दुवै बिहानै जंगल जान्थे, दिनभरि काम गर्थे। तर साँझ फर्किँदा एउटा मान्छेले सधैं बढी दाउरा ल्याउँथ्यो, अर्कोले कम। कम ल्याउनेले एकदिन सोध्यो, 'हामी दुवै उही समय काम गर्छौं, तिमीले सधैं बढी कसरी काट्छौ?'
अर्कोले मुस्कुराउँदै भन्यो, 'म बीच-बीचमा रोकिन्छु।'
पहिलो मान्छे अलि झस्कियो, 'रोकिन्छौ? त्यसैले त तिमी पछाडि पर्नुपर्ने हो !'
त्यसले बिस्तारै आफ्नो बन्चरो देखायो, तेज धार लागेको। अनि भन्यो, 'म काम मात्रै गर्दिनँ, बीच-बीचमा बन्चरो धारिलो पनि बनाउँछु।' पहिलो मान्छे चुप लाग्यो। उसले बुझ्न थाल्यो। उही मेहनत, उही समय, तर फरक परिणाम। किनकि एकले केवल काम गरिरहेको थियो, अर्कोले आफूलाई पनि सुधारिरहेको थियो। उसले आफैंलाई भन्यो - 'म पछि परेको त आफूलाई सुधार नगरेर पो रहेछ।'
यी काठ काट्ने मान्छेले झैँ हामी पनि दिनरात मिहिनेत त गरिरहेका हुन्छौँ, तर आफ्नै बानीको बन्चरोमा धार लगाउन बिर्सिरहेका हुन्छौँ। किन त ? आउनुहोस्, हाम्रो मस्तिष्कको भित्री गहिराइमा पसेर हेरौँ ।
***
बानी बदल्नु भनेको आफूलाई अस्वीकार गर्नु होइन, बरु अपग्रेड गर्नु हो। पीडा घटाउन, दोहोरिने समस्या (तनाव, सम्बन्ध, असन्तुष्टि) छ भने त्यो संकेत हो केही बदल्नुपर्छ। क्षमताका सम्भावना पहिल्याउन, हामी धेरैजसो आफ्नो सम्भावनाभन्दा कम जीवन बाँचिरहेका हुन्छौँ। अनुकूलनका लागि, संसार बदलिँदैछ, स्थिर रहनेले पछि पर्छ। अर्थपूर्ण जीवनका लागि, केवल औसत बाँच्न होइन, अर्थपूर्ण बनेर बाँच्न चाहना छ भने आफूलाई परिवर्तन गर्नुपर्छ।
सबैभन्दा ठूलो भ्रम के हो भने मान्छेले अरूजस्तै बन्न खोज्छ। तर यो सही होइन। अरू जस्तो होइन, 'आफ्नो राम्रो संस्करण' बन्ने कोसिस सही हो। सोच, बानी र पहिचानका तीन तहबारे सोचौँ।
हामी सोचिरहेका हुन्छौँ हामी निर्णय लिँदैछौँ, तर वास्तवमा बानीले निर्णय गरिरहेको हुन्छ। आफूलाई बदल्न गाह्रो हुनु कुनै कमजोरी होइन। यो हाम्रो मस्तिष्कको स्वाभाविक बनावटसँग जोडिएको कुरा हो। केही मुख्य कारण यस्ता छन् :
सन् १९९० को दशकमा एन ग्रेबिएलले मासाचुसेट्स इन्स्टिट्युट अफ टेक्नोलोजीमा एउटा चर्चित प्रयोग गरिन्। उनले मुसामा बानी कसरी बन्छ भनेर अध्ययन गरिन्। प्रयोगमा मुसालाई एउटा साधारण भूलभुलैयामा राखिन्थ्यो। सुरुमा मुसा अलमलिँदै, जता पायो त्यता दौडिन्थ्यो। तर हरेक पटक अन्त्यमा चकलेटजस्तो मिठो पुरस्कार दिइन्थ्यो।
२. मस्तिष्कको सुरक्षा प्रणाली
हाम्रो दिमाग परिवर्तनलाई जोखिम जस्तो देख्छ। 'जस्तो चलिरहेको छ, त्यही सुरक्षित छ' भन्ने सोचले नयाँ कदम रोक्छ।
सन् १९४०–५० को दशकमा कर्ट लेविनले मानव व्यवहार किन परिवर्तन गर्न गाह्रो हुन्छ भन्नेबारे महत्त्वपूर्ण व्याख्या दिएका थिए। उनले 'यथास्थिति पूर्वाग्रह' (status quo bias) जस्तै विचार अघि सारे। मानिसहरू अहिलेकै अवस्था (जस्तो चलिरहेको छ) लाई नै सुरक्षित मान्छन्।
दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा अमेरिकामा मासुको अभाव भयो। सरकारले मानिसहरूलाई नयाँ प्रकारका खाना (जस्तै: अंगभित्रका भाग कलेजो, मिर्गौला) खान प्रोत्साहित गर्न खोज्यो। एक समूहलाई केवल लेक्चर दिइयो - 'यो खाना पोषिलो छ, खानुपर्छ।' अर्को समूहलाई छलफलमा सहभागी गराइयो 'तपाईं किन खान सक्नुहुन्छ/सक्नुहुन्न?' भनेर। परिणाम: छलफल गर्ने समूहले निकै सजिलै आफ्नो खानपान बदले।
लेविनले भने - मानिसको दिमागले नयाँ कुरा तुरुन्तै अस्वीकार गर्छ, किनकि त्यो 'अपरिचित - जोखिम' जस्तो लाग्छ।तर जब मानिसलाई सुरक्षित महसुस हुने वातावरण दिइन्छ, तब परिवर्तन सम्भव हुन्छ।
यससँग सम्बन्धित एउटा महत्त्वपूर्ण भाग हो, एग्मीडाला। यो दिमागको 'अलार्म सिस्टम' हो। नयाँ, अनिश्चित वा फरक कुरा देख्दा तुरुन्त सावधानको संकेत दिन्छ। त्यसैले हामी नयाँ काम सुरु गर्न डराउँछौं, ढिलाइ गर्छौं।
सानो दैनिक जीवनको उदाहरण - तपाईंले नयाँ काम सुरु गर्न खोज्नुभयो, जस्तै बिहान ५ बजे उठ्ने। पहिलो दिन, दिमाग भन्छ - 'अहिले किन? सुतिरहनु सुरक्षित छ।' पुरानो बानी - '८ बजे उठ्नु ठीकै छ।' यहाँ दिमाग सुरक्षा रोज्दैछ, प्रगति होइन। हाम्रो मस्तिष्कको पहिलो काम 'बाँच्न मद्दत गर्नु' हो, 'उत्कृष्ट बन्न मद्दत गर्नु' होइन । त्यसैले परिवर्तन गाह्रो लाग्नु भनेको तपाईं गलत हुनु होइन, तपाईंको दिमागले तपाईंलाई जोगाइरहेको हो।
सन् १९५० को दशकमा जेम्स ओल्ड्स र पिटर मिल्नरले म्याकगिल युनिभर्सिटीमा गरेको प्रयोग मनोविज्ञानको क्षेत्रमा चर्चित छ। उनीहरूले मुसाको दिमागको 'सन्तुष्टि दिने भाग' (रीवार्ड सेन्टर) मा सानो इलेक्ट्रोड राखे। मुसालाई एउटा लिभर थिच्दा त्यो भाग उत्तेजित हुने बनाइयो।
के भयो? मुसाले बारम्बार लिभर थिच्न थाल्यो। यति धेरै कि खाना, पानी, आराम सबै बिर्सियो। यसले देखायो - दिमागमा सन्तुष्टि दिने संकेत (डोपामाइन) आयो भने, त्यो व्यवहार पुनः दोहोर्याउन दिमाग बाध्य हुन्छ।
डोपामाइनले वास्तवमा के गर्छ? धेरैले सोच्छन् डोपामाइन भनेको 'खुशी' हो। तर वास्तवमा यो 'फेरि गर' भन्ने संकेत हो। जब तपाईं मोबाइल स्क्रोल गर्नुहुन्छ, सानो, छिटो रीवार्ड पाएको महसुस हुन्। जब जंक फुड खानुहुन्छ, तुरुन्त सन्तुष्टि पाएको जस्तो लाग्छ। दिमागले सिक्छ - 'यो राम्रो छ, फेरि गर।'
आजका युट्युब, फेसबुक, टिकटक जस्ता प्लेटफर्महरू यही सिद्धान्तमा बनेका छन्। अनगिन्ती स्क्रोल, अनपेक्षित रीवार्ड। कहिले राम्रो भिडियो, कहिले साधारण। यसलाई 'भेरिएबल रीवार्ड सिस्टम' भनिन्छ। यो क्यासिनोको स्लट मेसिनजस्तै काम गर्छ, कहिले जितिन्छ थाहा हुँदैन, त्यसैले झन् आकर्षण बढ्छ।
तपाईंले नयाँ बानी सुरु गर्नुभयो, जस्तै किताब पढ्ने। पहिलो दिन, कुनै तुरुन्त सन्तुष्टि छैन। दिमाग भन्छ - 'मोबाइल चलाउँदा बढी मज्जा आउँछ।' यहाँ समस्या के हो भने, पुरानो बानी = तुरुन्त डोपामाइन, नयाँ बानी = ढिलो रीवार्ड।
दिमाग सधैं 'छिटो सन्तुष्टि' तिर आकर्षित हुन्छ। त्यसैले खराब बानी छोड्न र राम्रो बानी सुरु गर्न गाह्रो हुन्छ। जसले तुरुन्त रीवार्ड दिन्छ, दिमाग त्यसैको पक्ष लिन्छ।
सन् १९७० को दशकमा फिलिप जिम्बार्डोले स्टयान्फोर्ड युनिभर्टिसीमा एउटा चर्चित प्रयोग गरे - जुन स्ट्यानफोर्ड जेल प्रयोग (स्ट्यानफोर्ड प्रिजन एक्सपेरिमेन्ट) थियो।
सामान्य विद्यार्थीहरूलाई दुई समूहमा बाँडियो। केहीलाई कैदी, केहीलाई गार्ड बनाइयो। केवल केही दिनमै अचम्मको परिवर्तन देखियो - गार्डहरू कठोर र नियन्त्रणकारी बने, कैदीहरू डराएका, आज्ञाकारी र कमजोर जस्ता देखिन थाले। यस्तो किन भयो ? किनकि उनीहरूले आफूलाई दिइएको भूमिकालाई नै आफ्नो पहिचान मान्न थालेका थिए।
यसको गहिरो अर्थ रह्यो। जिम्बार्डोको निष्कर्ष - 'मानिसले आफूलाई जे ठान्छ, उसले त्यहीअनुसार व्यवहार गर्न थाल्छ।' एकपटक म यस्तो मान्छे हुँ भन्ने पहिचान बस्यो भने त्यसविपरीत व्यवहार गर्न असहज लाग्छ, भित्री प्रतिरोध आउँछ।
एकजना विद्यार्थी सधैं भन्थ्यो - 'म त अल्छी हुँ, मबाट नियमित पढाइ हुँदैन।' जब उसले पढ्न खोज्थ्यो, दिमागले नै रोक्थ्यो - 'तँ त यस्तै होस्' भनेजस्तै लाग्थ्यो। केही दिनपछि पुरानै बानीमा फर्किन्थ्यो। समस्या पढ्ने तरिका होइन, आफ्नो बारेको कथाको थियो।
पहिचान किन यति शक्तिशाली हुन्छ? किनकि दिमागलाई 'कन्सिस्टेन्ट' हुन मन पर्छ। यदि तपाईं भन्नुहुन्छ 'म फिटनेसमा ध्यान दिने मान्छे हुँ।' व्यायाम मनपर्छ, ज्यान हेर्नुहुन्छ, अनि कता छ जिम खोज्नुहुन्छ। तपाईंलाई स्वतः जिम जान सजिलो हुन्छ। यदि भन्नुहुन्छ 'म त जंक फुड खाने मान्छे,' खानेकुरामा तपाईंका रोजाइ पनि त्यतै जान्छ।
परिवर्तन गाह्रो हुन्छ, किनकि त्यो केवल व्यवहार बदल्ने कुरा होइन, आफ्नो पहिचान बदल्ने कुरा हो। हामी जे गर्छौं, त्योभन्दा पनि गहिरो कुरा हामी आफूलाई के ठान्छौँ, त्यसले हाम्रो जीवन चलाउँछ।
५. असफलताको डर
'फेरि सुरु गरेर पनि असफल भए के हुन्छ?' भन्ने डरले प्रयास नै रोक्छ। सम्भावना कहिल्यै टर्दैन। मान्छेले आफूलाई तयार पार्न नसक्नुमा कतिपटक यसमा म सफल हुन सक्दिन होला भन्ने धारणा पहिल्यै बनाउँदा सफल हुन सजिलो कहाँ हुनु ?
सन् १९६० को दशकमा मार्टिन सेलिग्म्यानले एउटा चर्चित प्रयोग गरे, जसलाई पछि 'सिकेको असहायता' (लर्न्ड हेल्पलेसनेस) भनियो। उनले कुकुरहरूलाई तीन समूहमा राखे। पहिलो समूह, सजिलै असहज अवस्थाबाट निस्कन सक्थे। दोस्रो समूह, जति प्रयास गरे पनि निस्कन सक्दैनथे र तेस्रो समूह नियन्त्रणमै थिएन।
पछि सबैलाई एउटै अवस्थामा राखियो, जहाँ सानो अवरोध पार गरे सहजै बच्न सकिन्थ्यो। तर अचम्म ! पहिले असफल भएका कुकुरहरू प्रयास नै गरेनन्। उनीहरू बसिरहे, सहिरहे। यसको अर्थ के?
सेलिग्म्यानको प्रयोगको निष्कर्ष हो, बारम्बार असफलता भोगेपछि दिमागले सिक्छ - 'प्रयास बेकार छ।' त्यसपछि नयाँ अवसर आए पनि प्रयास गर्न मन लाग्दैन, डरले होइन, आशा हराएर रोकिन्छ।
एउटा लघुकथा - एकजनाले व्यवसाय सुरु गर्यो, असफल भयो। फेरि प्रयास गर्यो, फेरि असफल। तेस्रो पटक मौका आयो - तर उसले भन्यो, 'छोड, मबाट यो हुँदैन।' यहाँ समस्या क्षमताको होइन, पहिलेको असफलताले बनाएको विश्वास हो।
यसबारेको आधुनिक व्याख्या स्टयान्फोर्डकै क्यारोल ड्वीकले गरेकी छन्। उनले यसलाई growth mindset vs fixed mindset सँग जोडेर बुझाइन्। फिक्स्ड माइन्डसेटमा व्यक्तिले 'असफल भएँ = म असक्षम छु' भन्ठान्छ। ग्रोथ माइन्डसेटमा 'असफल भएँ = म सिक्दैछु' भन्ठान्छ। असफलताको डर फिक्स्ड माइन्डसेटबाट आउँछ।
धेरैजसो अवस्थामा हामी असफलताबाट होइन, असफलता दोहोरिने डरबाट रोकिएका हुन्छौँ। एकपटक असफल हुनु अस्वाभाविक घटना होइन, तर ‘फेरि प्रयास गर्दा पनि असफल हुन्छु’ भन्ने विश्वास मान्छेका लागि घातक हो।
६. तत्काल र दीर्घकालीन लाभ
मस्तिष्क तुरुन्तै पाइने सुख रोज्छ। परिवर्तनका फाइदा भने ढिलो देखिन्छन्, त्यसैले निरन्तरता कठिन हुन्छ। सन् १९७० को दशकमा वाल्टर मिशेलले 'मार्शमेलो टेस्ट' नामक एक प्रसिद्ध प्रयोग गरे। स्ट्यानफोर्डका बच्चाहरूलाई एउटै कोठामा राखियो। प्रत्येक बच्चालाई एक मर्समालो (मीठो, स्पञ्जजस्तो मिष्ठान्न) दिइयो। नियम बताइयो, तिमीहरुले तुरुन्तै खान सक्दछौ, तर १५ मिनेट पर्ख्यो भने अर्को मर्समालो थप पाइनेछ।
नतिजा, केही बच्चाहरूले तुरुन्तै मर्समालो खान थाले। केहीले धैर्य गरेर १५ मिनेट पर्खे। वर्षौंपछि मिशेलले ती बच्चाहरूलाई ट्र्याक गरे। जसले पर्खन सके, पढाइ राम्रो, समस्या समाधान क्षमता बढी, जीवनमा सफलता बढी भएका पाइए। जसले तुरुन्त खायो, उसको त्यति राम्रो परिणाम भएन। यसको मनोवैज्ञानिक अर्थ मस्तिष्क तुरुन्त रीवार्ड (डोपामाइन स्पाइक) रोज्छ, तुरुन्त सन्तुष्टि रोज्छ। दीर्घकालीन रीवार्ड ढिलो आउँछ, मस्तिष्कले कम प्राथमिकता दिन्छ। यही कारणले पुराना बानी छोड्न वा नयाँ बानी सुरु गर्न गाह्रो हुन्छ।
दैनिक जीवनको उदाहरणमा हेर्दा जिम जानु वा सोफामा पल्टिएर नेटफ्लिक्सका सिरिज हेर्नु। जिमले लाभ ढिलो हुन्छ, स्वास्थ राख्छ, बल बढाउँछ। नेटफ्लिक्स हेर्दा तुरुन्त सन्तुष्टि प्राप्त हुन्छ। दिमागले तुरुन्त सन्तुष्टि दिने विकल्प रोज्छ। निरन्तरता गाह्रो हुन्छ।
तत्काल सुख सजिलो तर अल्पकालीन हुन्छ। दीर्घकालीन लाभ ढिलो तर जीवनमा ठुलो प्रभाव पार्छ। मस्तिष्क तुरुन्त रीवार्ड खोज्छ, तर वास्तविक परिवर्तनको लाभ समयसँगै आउँछ।
७. वातावरणको प्रभाव
तपाईंको वरिपरिको मानिस, ठाउँ र दिनचर्या पुरानै बानीलाई बलियो बनाइरहेका हुन्छन्। परिवर्तन गाह्रो हुनु तपाईं कमजोर भएकाले होइन, मस्तिष्कले स्थिरता रोज्ने भएकाले हो।
सन् १९८० को दशकमा फिलिप जिम्बार्डोले प्रिजन एक्सपेरिमेन्टपछि अर्को अध्ययनमा देखाए कि वातावरणले मानिसको व्यवहारमा ठूलो भूमिका खेल्छ। जसमा युवालाई दुई समूहमा राखियो। एउटा, स्वच्छ, सुव्यवस्थित, प्रोत्साहन दिने वातावरण र अर्को अव्यवस्थित, अव्यवहारिक, नकारात्मक वातावरणमा।
परिणाम : पहिलो समूहले सकारात्मक, जिम्मेवार निर्णय लिन सहज पाए। दोस्रो समूहले सजिलै पुराना नकारात्मक बानीमा फर्के। यहाँ मनोवैज्ञानिक व्याख्या के हो भने दिमाग स्थिरता खोज्छ, नयाँ बानी खतरा जस्तो देखिन्छ। आसपासका मानिस, वातावरण, दिनचर्या लगायत 'सोसल क्लु'ले पुरानो बानीलाई 'रीइन्फोर्स' गर्छन्। तर, सकारात्मक वातावरणले नयाँ बानीलाई सुरु गर्न र टिकाउन सजिलो बनाउँछ।
दैनिक जीवनको कथा
राम नियमित बिहान ५ बजे उठेर पढ्न चाहन्थ्यो। तर उसको कोठा हल्का उज्यालो, मोबाइल नजिक र साथीहरू पनि सुस्त थिए। दिमागले पुरानो बानी सुरक्षित छ भनेपछि उ तुरुन्तै पुरानो आदतमा फर्कियो। पछि उसले उपाय खोज्यो - उज्यालो कोठा, किताब अगाडि, साथीहरूलाई पनि सक्रिय बनायो। अब बिहान उठेर पढाइ सजिलो भयो।
निष्कर्ष - वातावरण पुरानो बानीलाई बलियो बनाउँछ। परिवर्तन गाह्रो हुनु कमजोरी होइन, मस्तिष्कले स्थिरता रोज्ने स्वभाव हो। आसपासको मानिस, ठाउँ र दिनचर्याले हाम्रो पुरानो बानीलाई निरन्तर बल दिन्छ।
