कुलतको भूलभुलैया र सुधारका उपाय

काठमाडौंको एउटा चिसो साँझ। सुशान्त आफ्नो कोठामा लामो सास तान्छ र कम्प्युटरको स्क्रिनतर्फ हेर्छ। ऊ पेसाले फोटोग्राफर र मिडिया क्षेत्रमा काम गर्ने डिजिटल डिजाइनर हो। राती ९ बजिसक्यो। अफिसको काम सकिएपछि पनि उसको हात आफ्नै मोबाइलतिर जान्छ। फेसबुक, इन्स्टाग्राम, टिकटक, अनि नेप्सेको ग्राफ।

'अब ५ मिनेट मात्र हेर्छु,' ऊ आफैंसँग भन्छ।

तर त्यो ५ मिनेट कहिले मध्यरातको २ बज्छ, उसैलाई थाहा हुँदैन। बिहान उठ्दा टाउको भारी हुन्छ, आँखा सुन्निएका हुन्छन्, र मनमा एउटै ग्लानि हुन्छ - ‘मैले फेरि आफ्नो समय बर्बाद गरेँ। म किन आफूलाई रोक्न सक्दिनँ ?’

सुशान्तलाई मदिरा वा लागुपदार्थको लत छैन, तर उसलाई स्क्रिन र 'डिजिटल डोपामाइन' को यस्तो लत छ, जसले उसको निद्रा, सिर्जनशीलता र व्यक्तिगत जीवन बिथोलेको छ। सुरुमा रमाइलो र जिज्ञासाका लागि चलाइएको सामाजिक सञ्जाल कसरी उसको जीवनको सबैभन्दा ठूलो बन्धन बन्यो ? यो सुशान्तको मात्र होइन, आजको आधुनिक समाजमा हामी प्रत्येकले कुनै न कुनै रूपमा भोगिरहेको कथा हो।

आखिर के हो त लत (Addiction) ? यो केवल कुनै पदार्थ वा बानीको कमजोरी मात्र हो कि हाम्रो मस्तिष्कभित्र चल्ने एउटा जटिल मनोवैज्ञानिक खेल हो ? आउनुस्, लतको मनोविज्ञानलाई गहिराइबाट बुझौँ।

लत एउटा 'प्रतिस्थापन'

अस्ट्रियाको भियनामा सन् १८९० को दशकमा सिग्मन्ड फ्रायडले आफ्नो अभ्यासका क्रममा लतलाई मानव अवचेतन मन र बाल्यकालको अतृप्त चाहनासँग जोडेर हेरे। उनले भनेका थिए, लत वास्तवमा एउटा 'प्रतिस्थापन' (Substitution) हो। जब मानिसले आफ्नो जीवनको वास्तविक पीडा, आघात (ट्रमा) वा मानसिक तनावको सामना गर्न सक्दैन, तब उसले त्यसबाट उम्कन कुनै पदार्थ वा बानीको सहारा लिन्छ।

उनका विषयमा लेखिएका पुस्तकहरुबाट थाहा हुन्छ, फ्रायडले आफैं पनि केही समय कोकिनको प्रयोग गरेका थिए, जसलाई उनले सुरुमा डिप्रेसनको औषधि ठानेका थिए। उनले स्पष्ट पारे कि लत लागेको व्यक्तिले लागूपदार्थलाई माया गरेको होइन, बल्कि त्यो पदार्थले दिने तात्कालिक शान्ति वा 'अचेत अवस्था' लाई खोजेको हो, ताकि उसले आफ्नो आन्तरिक द्वन्द्वबाट मुक्ति पाउन सकोस्।

अमेरिकी व्यवहारवादी (Behaviorist) मनोवैज्ञानिक बी.एफ. स्किनरले हार्वर्ड विश्वविद्यालयमा मुसा र परेवामाथि अनेकौँ प्रयोग गरेर 'अपेरन्ट कन्डिसनिङ'को सिद्धान्त प्रतिपादन गरे। स्किनरले सन् १९५० को दशकमा लतलाई कुनै मानसिक रोगभन्दा पनि ‘गलत ढंगले सिकिएको व्यवहार’ (Learned Behavior) को रूपमा व्याख्या गरे।

उनले 'स्किनर बक्स' को प्रयोगबाट के देखाए भने, यदि कुनै व्यवहार गरेबापत तुरुन्तै पुरस्कार मिल्छ भने जीवले त्यो व्यवहार बारम्बार दोहोर्‍याउँछ। अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, यदि पुरस्कार निश्चित छैन (कहिले मिल्ने, कहिले नमिल्ने - Variable Reinforcement) भने त्यो बानी झन् कडा हुन्छ। जुवा, भिडियो गेम, वा सामाजिक सञ्जालमा 'लाइक' र 'नोटिफिकेसन' आउने अनिश्चितता ठ्याक्कै स्किनरको यही सिद्धान्तमा आधारित छ। मानिसहरू 'अर्को पटक केही राम्रो होला कि' भन्ने आशमा लागिरहन्छन्।

मस्तिष्कको 'रिवार्ड सिस्टम' र डोपामाइनको चक्र

लतको मनोविज्ञानलाई न्यूरोसाइन्स बिना बुझ्न असम्भव छ। हाम्रो मस्तिष्कमा एउटा 'रिवार्ड सिस्टम' (Mesolimbic Dopamine Pathway) हुन्छ। यसको मुख्य काम हामीलाई बचाउनु र जीवन विकासमा सहयोग गर्नु हो। जब हामी मिठो खान्छौँ, कसरत गर्छौँ वा कुनै नयाँ कुरा सिक्छौँ, मस्तिष्कले 'डोपामाइन' नामक न्यूरोट्रान्समिटर रिलिज गर्छ। यसले हामीलाई आनन्द र सन्तुष्टिको महसुस गराउँछ र मस्तिष्कले भन्छ - 'यो काम राम्रो हो, यसलाई फेरि दोहोर्‍याऊ।'

तर लत लाग्ने पदार्थ (रक्सी, ड्रग्स, चुरोट) वा बानी (जुवा, भिडियो गेम, पोर्नोग्राफी) ले यो प्राकृतिक प्रणालीलाई 'ह्याक' गरिदिन्छन्। प्राकृतिक कामबाट थोरै मात्रामा निस्कने डोपामिन यी कृत्रिम माध्यमहरूबाट १० गुणा बढी र तीव्र गतिमा रिलिज हुन्छ। मस्तिष्कको सोच्ने र निर्णय गर्ने भाग (Prefrontal Cortex) यस अत्यधिक डोपामाइनको अगाडि लाचार बन्न पुग्छ।

[तीव्र इच्छा/Trigger] ──> [व्यवहार/Action] ──> [अत्यधिक डोपामाइन/Huge Reward] 
         ▲                                                 │
         └────────────────── [मस्तिष्कमा नयाँ न्युरोनल कनेक्सन] ◄┘

टोलरेन्स र विड्रअल (Withdrawal)

जब मस्तिष्कमा तारन्तार अत्यधिक डोपामिनको बाढी आउँछ, तब मस्तिष्कले आफ्नो सुरक्षाका लागि डोपामाइन रिसेप्टरहरूको संख्या घटाइदिन्छ। यस अवस्थालाई टोलरेन्स (सहनशीलता) भनिन्छ।

अब व्यक्तिलाई सुरुको जस्तो आनन्द पाउन अझ बढी मात्रामा रक्सी, अझ बढी समय सामाजिक सञ्जाल वा अझ बढी पैसाको जुवा खेल्नुपर्ने हुन्छ। जब उसले त्यो पाउन सक्दैन, तब शरीर र मनमा छटपटी, रिस, तनाव र उदासीनता सुरु हुन्छ, जसलाई विड्रअल भनिन्छ। यो अवस्थामा मानिस आनन्दका लागि होइन, केवल 'सामान्य' महसुस गर्नका लागि पनि लतको शरणमा पुग्छ।

मनोवैज्ञानिक कारण र व्यवहारवादी दृष्टिकोण

लत केवल जैविक (Biological) मात्र हुँदैन, यसका पछाडि गहिरा मनोवैज्ञानिक कारणहरू हुन्छन्।

• तात्कालिक सन्तुष्टि (Instant Gratification) : मानव मनको एउटा स्वभाव छ - यसलाई दीर्घकालीन फाइदा (जस्तै: भविष्यको स्वास्थ्य, करियर) भन्दा तत्काल मिल्ने सन्तुष्टि (अहिलेको एक घुट्की रक्सी वा एक क्लिक) बढी प्रिय लाग्छ। यसलाई मनोविज्ञानमा 'हाइपरबोलिक डिस्काउन्टिङ' भनिन्छ। हाम्रो मस्तिष्कले टाढाको ठूलो पुरस्कारभन्दा अगाडिको सानो र तत्कालै पाइने सन्तुष्टिलाई बढी मूल्यवान ठान्छ। यही कारणले गर्दा मानिस दीर्घकालीन सुख र स्वास्थ्यको बेवास्ता गर्दै क्षणिक आनन्द दिने लतको जालमा सजिलै फस्न पुग्छ र पछि पछुताउँछ।

• भावनात्मक शून्यता (Emotional Numbness) : एक्लोपन, हीनताबोध (Inferiority Complex), वा कार्यस्थलको अत्यधिक तनावका कारण मानिसहरू आफ्नो भावनालाई 'कमिला मारेझैँ मार्न' वा लठ्ठ पार्न लतको प्रयोग गर्छन्। यस प्रक्रियालाई मनोविज्ञानमा 'एनेस्थेटाइजिङ' वा भावना लठ्ठ्याउने प्रयास भनिन्छ। जब वास्तविक जीवनको मानसिक पीडा, असफलता वा एक्लोपन सहन नसक्ने गरी बढ्छ, तब मानिस सजिलो विकल्पका रूपमा लततर्फ आकर्षित हुन्छ। तर, यसरी कृत्रिम रूपमा दुःख लुकाउन खोज्दा कालान्तरमा मानिस आफ्ना सकारात्मक भावना (खुसी, प्रेम, उत्साह) महसुस गर्ने क्षमता समेत गुमाएर झन् ठूलो उदासीनताको खाडलमा भासिन्छ।

व्यवहारवादी व्याख्या :

हाम्रो व्यवहार तीन चक्रमा घुम्छ, Trigger (उत्तेजना) -> Routine (बानी) -> Reward (पुरस्कार)। 

यदि कसैलाई बेलुका अफिसबाट फर्कँदा (Trigger) थकान मेट्न चुरोट खाने (Routine) र त्यसबाट रिल्याक्स हुने (Reward) बानी परेको छ भने, मस्तिष्कले 'थकान = चुरोट' को बलियो न्यूरोनल कनेक्सन बनाउँछ।

यही चक्रलाई चार्ल्स डुहिंगले आफ्नो पुस्तक 'द पावर अफ ह्याबिट' मा 'ह्याबिट लूप' का रूपमा व्याख्या गरेका छन्। जब यो लूप मस्तिष्कमा सयौँ पटक दोहोरिन्छ, तब चेतन मनले सोच्न छोड्छ र यो व्यवहार 'बेसल ग्याङ्लिया' (Basal Ganglia) मा स्टोर भई पूर्ण रूपमा स्वचालित बन्छ। पछि गएर व्यक्तिलाई चुरोटको तिर्सना (Craving) वास्तवमा निकोटिनको भन्दा पनि त्यो 'रिल्याक्स हुने' पुरस्कार वा अफिसको थकानपछिको सानो विश्रामको लागि बढी हुन थाल्छ। त्यसैले, यो व्यवहारवादी दृष्टिकोण अनुसार लत बदल्नका लागि ‘ट्रिगर’ र ‘पुरस्कार’ लाई यथावत् राख्दै बीचको ‘रुटिन’ (जस्तै: चुरोटको साटो १० मिनेट हिँड्ने वा लामो सास तान्ने बानी) लाई मात्र प्रतिस्थापन गर्नु नै सबैभन्दा वैज्ञानिक र प्रभावकारी उपाय हो।

संज्ञानात्मक भ्रम र लत

लत लागेका व्यक्तिहरूको सोच्ने तरिका र तर्क गर्ने क्षमतामा गम्भीर संज्ञानात्मक भ्रमहरू (Cognitive Biases) देखा पर्छन्। उनीहरूको मस्तिष्कले आफ्ना गलत बानीहरूलाई सही साबित गर्न विभिन्न मानसिक खेलहरू खेल्छ।

• अस्वीकरण (Denial Bias) : 'मलाई कुनै लत लागेको छैन, म त चाहेको बेला जुनसुकै दिन पनि यो छोड्न सक्छु।' यो सबैभन्दा ठूलो भ्रम हो जसले व्यक्तिलाई उपचार वा सुधारको बाटोमा जानबाट रोक्छ। यसलाई मनोविज्ञानमा ‘अहंकारको रक्षात्मक संयन्त्र’ (Ego Defense Mechanism) भनिन्छ। मस्तिष्कले आफू कमजोर वा लती भएको तीतो यथार्थ स्वीकार्न नचाहेर यो मानसिक पर्दा खडा गर्छ। यस भ्रमले गर्दा व्यक्तिले आफ्नो बिग्रँदो स्वास्थ्य, सम्बन्ध र करियरको दोष परिस्थितिलाई दिन्छ, तर आफ्नै बानीलाई देख्दैन। जबसम्म यो भ्रम टुट्दैन, तबसम्म सुधारको वास्तविक सुरुवात हुनै सक्दैन।
• तार्किकीकरण (Rationalization) : आफ्नो लतलाई परिस्थितिको टाउकोमा थुपार्नु। जस्तै, 'आज अफिसमा हाकिमले गाली गर्‍यो, तनाव भयो, त्यसैले अलि धेरै पिइदिएँ।' यो वास्तवमा मस्तिष्कले सजाय वा ग्लानिबाट बच्नका लागि चाल्ने ‘संज्ञानात्मक प्रतिरक्षा’ (Cognitive Defense) को कदम हो। यसले क्षणिक रूपमा आत्मग्लानिलाई कम गरे पनि व्यक्तिलाई आफ्नो व्यवहारको जिम्मेवारी लिनबाट पन्छाउँछ। परिस्थिति जस्तोसुकै भए पनि लतलाई एउटा वैध 'निकास' सावित गर्ने यो मानसिक बानीले गर्दा मानिस समस्या सुधार्नुको साटो झन्-झन् गहिरो गल्तीको चक्रमा फस्दै जान्छ।
• जुवाडेको भ्रम (Gambler's Fallacy) : विशेषगरी सट्टाबजार (Stock/Crypto) वा जुवाको लतमा यो देखिन्छ। 'मैले लगातार पाँच पटक हारेँ, अब छैटौँ पटक त पक्का जित्छु !' तर वास्तवमा हरेक पटकको सम्भाव्यता (Probability) स्वतन्त्र हुन्छ। यो भ्रमले मानिसलाई 'अब पालो मेरो हो' भन्ने झूटाे आशमा बाँधेर राख्छ। मस्तिष्कले विगतका साना र स्वतन्त्र घटनाहरूलाई जोडेर एउटा काल्पनिक प्याटर्न (Pattern) बनाउँछ र दाउ बढाउन उक्साउँछ। यही संज्ञानात्मक त्रुटिका कारण सट्टाबजार वा जुवाको लतमा परेका व्यक्तिहरू आफ्नो भएको सबै सम्पत्ति गुमाइसकेपछि पनि 'अर्को पटक त पक्का रिकभर हुन्छ' भन्दै झन् ठूलो ऋणको खाडलमा हाम फाल्छन्।
• पुष्टि गर्ने पूर्वाग्रह (Confirmation Bias) : लतीहरूले आफ्नो बानीलाई सही देखाउने तथ्य मात्र खोज्छन्। जस्तै, 'त्यो फलानो चुरोट खान्थ्यो तर ९० वर्ष बाँच्यो, त्यसैले चुरोटले मरिहालिँदैन।' यो मानसिक त्रुटिले गर्दा व्यक्तिले आफ्नो बानीको विपक्षमा रहेका हजारौँ वैज्ञानिक तथ्य, डाक्टरको चेतावनी वा परिवारको आँसुलाई सजिलै बेवास्ता गरिदिन्छ। मस्तिष्कले आफ्नो कुलतलाई बचाउन केवल त्यस्ता अपवाद वा उदाहरणहरू मात्रै फिल्टर गरेर संकलन गर्छ, जसले उसको बानीलाई सही साबित गरोस्। विज्ञानमा यसलाई 'चेरी पिकिङ' (Cherry Picking) पनि भनिन्छ। आफ्नो बानी अनुकूलका तर्क मात्र सुन्ने र यथार्थलाई आँखैअगाडि हुँदा पनि नदेख्ने यो पूर्वाग्रहले गर्दा व्यक्ति एक किसिमको वैचारिक अन्धोपनमा बाँचिरहेको हुन्छ, जसले उसलाई आत्मघाती बाटोबाट फर्कन दिँदैन।

जिज्ञासाको भूमिका

मानव विकासमा जिज्ञासा एउटा वरदान हो, तर लतको मामिलामा यो अक्सर 'विष' बनिदिन्छ। 'एक पटक चाख्दा के हुन्छ र ?', 'सबैले गरेका छन्, म पनि हेरौँ न त' भन्ने कौतुहलता नै लतको प्रवेशद्वार हो। किशोर अवस्था र युवावस्थामा मस्तिष्कको एग्मिडाला (भावना नियन्त्रण गर्ने भाग) पूर्ण विकसित भइसकेको हुन्छ तर प्रिफ्रन्टल कर्टेक्स (नतिजा सोच्ने भाग) २५ वर्षको उमेर आसपास मात्र पूर्ण परिपक्व हुन्छ। त्यसैले जिज्ञासाको कारण युवाहरू नतिजा अनुमान  नगरी जोखिम मोल्न पुग्छन्।

उमेर र बानीको सम्बन्ध (Age vs. Habit)

उमेर अनुसार लतको स्वरूप बदलिन्छ।

• टिनएज र प्रारम्भिक २० को दशक : यो उमेरमा साथीभाइको दबाब (Peer Pressure), पहिचानको खोजी र जिज्ञासाका कारण लागुपदार्थ, भिडियो गेम, वा धूम्रपानको लत बढी हुन्छ। यो उमेरमा मस्तिष्कको निर्णय लिने भाग पूर्ण विकसित भइनसकेकाले भावना र तत्कालको उत्साह हाबी हुन्छ। साथीभाइको समूहमा 'कूल' देखिने चाहना र समूहबाट बहिष्कृत हुने डरले गर्दा युवाहरू जोखिमपूर्ण निर्णय लिन्छन्। सामाजिक सञ्जालको 'भर्चुअल' मान्यता र भिडियो गेमले दिने डिजिटल जितको अनुभवले उनीहरूको पहिचानको खोजीलाई गलत दिशातर्फ मोडिदिन्छ, जसले गर्दा सुरुवाती रमाइलो चाँडै नै गहिरो कुलतमा परिणत हुन्छ।

• ३० देखि ५० को दशक : यो उमेरमा व्यावसायिक तनाव, पारिवारिक जिम्मेवारी, र मध्य-जीवनको संकट (Mid-life Crisis) का कारण मदिरा, पैसा कमाउने नाममा अनियन्त्रित सट्टाबजार र डिजिटल मिडियाहरूको लत (Doomscrolling) बढी देखिन्छ। यो उमेर समूहका व्यक्तिहरू अक्सर बाहिरी रूपमा सफल र जिम्मेवार देखिए पनि भित्रभित्रै 'बर्नआउट' (व्यावसायिक थकान) र एक्लोपनसँग जुधिरहेका हुन्छन्। मदिरा वा अनियन्त्रित ट्रेडिङ उनीहरूका लागि केवल रमाइलो नभएर दिनभरको मानसिक बोझ र 'मिड-लाइफ क्राइसिस' बाट उम्कने एउटा गुप्त र अस्थायी माध्यम बन्न पुग्छ। यसरी जिम्मेवारीको दबाब व्यवस्थापन गर्न नसक्दा परिपक्व उमेरमै पनि मानिसहरू गम्भीर वित्तीय र मानसिक संकटको चक्रव्यूहमा फस्न पुग्छन्।

उमेर ढल्किँदै जाँदा बानीहरू 'न्यूरोप्लास्टिसिटी' का कारण मस्तिष्कमा यति गहिराइसम्म गाडिन्छन् कि उमेर बढेसँगै पुरानो लत छोड्न झन् बढी कठीन र मानसिक रूपमा पीडादायी हुन्छ। हाम्रो मस्तिष्कले बारम्बार दोहोरिने विचार र व्यवहारका लागि स्थायी र बलिया न्यूरोनल मार्गहरू (Neural Pathways) निर्माण गर्छ। वर्षौंसम्म एउटै लत दोहोर्‍याउँदा ती मार्गहरू मस्तिष्कमा राजमार्ग जस्तै चौडा र पक्का बन्न पुग्छन्। उमेर बढ्दै जाँदा मस्तिष्कको नयाँ कुरा सिक्ने र पुराना बानी बदल्ने लचकता (Neuroplasticity) बिस्तारै कम हुँदै जान्छ। फलस्वरूप, पुराना र स्थापित भइसकेका बानीहरूलाई भत्काउन युवावस्थामा भन्दा धेरै गुणा बढी मानसिक ऊर्जा र कडा संघर्षको आवश्यकता पर्छ, जसले गर्दा बुढ्यौलीतर्फ लाग्दै गर्दा कुलतबाट मुक्ति पाउनु अत्यधिक कष्टकर बन्दछ।

***

के-के हुन् खराब लत? 

सामान्यतया 'लत' भन्नेबित्तिकै हाम्रो दिमागमा रक्सी, चुरोट वा लागुपदार्थको चित्र मात्र आउँछ। तर, आधुनिक मनोविज्ञान र चिकित्सा विज्ञानका अनुसार मस्तिष्कलाई 'ह्याक' गर्ने कुलतका स्वरूपहरू अनेकौँ छन्। यिनलाई मुख्य रूपमा दुई भागमा वर्गीकरण गरेर बुझ्न सकिन्छ।

१. रासायनिक वा पदार्थको लत (Substance Addiction) : यो शरीर र मस्तिष्कमा प्रत्यक्ष रासायनिक प्रभाव पार्ने पारम्परिक लत हो। सामाजिक स्वीकार्यताका नाममा सुरु हुने रक्सी र चुरोट/भेपको लत, जसले कलेजो र फोक्सो मात्र होइन, सोच्ने क्षमता पनि नष्ट गर्छ। गाँजा, फर्मास्युटिकल ड्रग्स (औषधिहरू), ब्राउन सुगर वा अन्य प्रतिबन्धित रसायनहरूको घातक प्रयोग।

२. व्यावहारिक वा डिजिटल लत (Behavioral/Process Addiction) यसमा कुनै रासायनिक पदार्थ खाइँदैन, तर कुनै विशेष व्यवहार वा डिजिटल गतिविधिबाट मस्तिष्कले तीव्र डोपामिन प्राप्त गर्छ। आजको समयमा यो झन् बढी संक्रामक बन्दै गएको छ।

• स्क्रिन र सामाजिक सञ्जाल (Screen & Social Media): घण्टौँसम्म फेसबुक, टिकटक वा इन्स्टाग्राम स्क्रोल गरिरहनु (Doomscrolling), जसले गर्दा निद्रा, एकाग्रता र वास्तविक सम्बन्धहरू ओझेलमा पर्छन्।
• अनियन्त्रित सट्टाबजार र जुवा (Trading & Gambling): छिटो धनी बन्ने लोभमा सेयर बजार (Option/Future Trading), क्रिप्टोकरेन्सी वा क्यासिनोमा आफ्नो गच्छेभन्दा बढी पैसा र समय दाउमा लगाउनु।
• भिडियो गेम र पर्नोग्राफी (Gaming & Pornography): भर्चुअल संसारको जित र कृत्रिम उत्तेजनामा हराएर वास्तविक जीवनका जिम्मेवारीहरूबाट भाग्नु (Escapism)।

जुनसुकै बानी जसले व्यक्तिको समय, पैसा, स्वास्थ्य र पारिवारिक सम्बन्धमा गम्भीर नकारात्मक असर पुर्‍याउँदा पुर्‍याउँदै पनि व्यक्तिले त्यसलाई रोक्न सक्दैन भने, त्यो 'खराब लत' हो।

***

डा. डिस्पेन्जा र बानी बदल्ने विज्ञान

लतको यो मानसिक भूलभुलैयाबाट निस्कने बाटो खोज्दै गर्दा अमेरिकी न्यूरोवैज्ञानिक, लेखक तथा सुधारक डा. जो डिस्पेन्जा (Dr. Joe Dispenza) को प्रसंग यहाँ सान्दर्भिक हुन्छ। सन् २०१२ मा प्रकाशित प्रसिद्ध पुस्तक ‘ब्रेकिङ द ह्याबिट अफ बिइङ योरसेल्फ’ (Breaking the Habit of Being Yourself) मा उनले एउटा जबर्जस्त मनोवैज्ञानिक र वैज्ञानिक तथ्य अघि सारेका छन्।

डा. डिस्पेन्जा भन्छन् - 'जब तपाईं हरेक दिन ओछ्यानबाट उठेर पुरानै विचार, पुरानै सास्ती र पुरानै लत दोहोर्‍याउनुहुन्छ, तब तपाईंको 'विगत' नै तपाईंको 'भविष्य' बन्न पुग्छ। यदि नयाँ जीवन चाहने हो भने, तपाईंले आफ्नो पुरानो व्यक्तित्वलाई सचेत रूपमा 'मृत्यु' गराउनुपर्छ।'

उनले अमेरिकाका विभिन्न सहरहरूमा आयोजना गरेका न्यूरोसाइन्स वर्कशपहरूमा हजारौं त्यस्ता व्यक्तिहरूको मस्तिष्कको 'इइजी' (EEG) स्क्यान गरे, जो गम्भीर कुलत, डिप्रेसन र एन्जाइटीसँग जुधिरहेका थिए। उनले पत्ता लगाए कि लत लागेको मानिसको मस्तिष्क वास्तवमा विगतका भावनाहरूको दास भइसकेको हुन्छ। जब कसैलाई तनाव हुन्छ, मस्तिष्कले पुरानो कमाण्ड सम्झिन्छ - 'तनाव भयो? रक्सी पिऊ वा मोबाइल स्क्रोल गर !' अनि मानिस बेहोसीमै त्यही काम गर्न पुग्छ।

डिस्पेन्जाले यो चक्र तोड्न एउटा अद्भुत विधिको व्याख्या गरेका छन्, जसलाई उनले 'मेन्टल रिहर्सल' (Mental Rehearsal) वा मानसिक पूर्वाभ्यास भनेका छन्। उनले भनेका छन् कि यदि तपाईं सुधार केन्द्रमा हुनुहुन्छ वा आफ्नै कोठामा, तपाईंले आँखा चिम्लेर, शान्त बसेर आफ्नो मस्तिष्कलाई नयाँ कमाण्ड दिनुपर्छ। उदाहरणका लागि, भोलि अफिसबाट फर्कँदा मलाई चुरोट खान मन लाग्नेछ, तर म त्यो बेला चुरोट पसल नगएर सिधै घर जानेछु र फ्रेस हुनेछु भन्ने कुराको मस्तिष्कमा जीवन्त कल्पना (Visualization) गर्नुपर्छ।

हाम्रो मस्तिष्कले 'वास्तविक घटना' र 'तीव्र कल्पनाशीलता' बीचको फरक छुट्याउन सक्दैन। जब तपाईं सुधारको यो मानसिक पूर्वाभ्यास बारम्बार गर्नुहुन्छ, मस्तिष्कमा सुधार केन्द्रको बाहिरी सहयोग बिना नै नयाँ न्यूरोनल नेटवर्कहरू बन्न थाल्छन्।

डा. जो डिस्पेन्जाको यो प्रसंगले हामीलाई यही सिकाउँछ - सुधार केन्द्र वा कुनै थेरापिस्ट तपाईंका लागि केवल सहयोगी मात्र हुन्, तर तपाईंको मस्तिष्कको वास्तविक कमान्डर तपाईं आफै‌ं हो। जबसम्म तपाईं आफ्नो अवचेतन मनमा गढेर बसेको 'पुरानो म' लाई सचेत रूपमा भत्काउन तयार हुनुहुन्न, तबसम्म बाहिरी कुनै पनि जादुले काम गर्दैन। सुधारको पहिलो पाइला मस्तिष्कभित्रैबाट सुरु हुन्छ।

लत सुधारका प्रभावकारी सूत्र

लतबाट मुक्ति पाउन केवल 'म भोलिदेखि खान्न/चलाउन्न' भन्ने खोक्रो इच्छाशक्ति मात्र पर्याप्त हुँदैन, किनकि इच्छाशक्ति एउटा सीमित ऊर्जा हो। यसका लागि मनोवैज्ञानिक र व्यावहारिक रणनीति चाहिन्छ। कसम खानु जरुरी छैन, केही गर्ने चाहनालाई संकल्पबाट थाल्दा उपयुक्त हुन्छ।

ट्रिगर पहिचान र परिवर्तन (Change the Trigger)

तपाईंलाई कुन समयमा, कुन स्थानमा वा कुन भावना (एक्लोपन, झर्को लाग्नु, तनाव) मा त्यो लतको याद आउँछ? डायरीमा टिप्नुहोस्। यदि अफिसको बाटोमा मदिरा पसल छ र त्यसले ट्रिगर गर्छ भने बाटो बदल्नुस्। यदि मोबाइलको नोटिफिकेसनले ट्रिगर गर्छ भने सबै सामाजिक सञ्जालको नोटिफिकेसन 'अफ' गर्नुस्।

मनोविज्ञानमा यसलाई 'वातावरणीय नियन्त्रण' (Stimulus Control) भनिन्छ। हाम्रो अवचेतन मनले आसपासका संकेत (Cues) हरूलाई लतसँग जोडिसकेको हुन्छ। त्यसैले, इच्छाशक्तिसँग लड्नुभन्दा इच्छा जगाउने ती संकेतहरूलाई नै आफ्नो आँखा र पहुँचबाट टाढा राख्नु बढी बुद्धिमानी हुन्छ। जब हामी ट्रिगर उत्पन्न हुने वातावरण नै बदल्छौँ, तब मस्तिष्कलाई पुरानो बानी दोहोर्‍याउने स्वचालित कमाण्ड मिल्दैन र सुधारको प्रक्रिया धेरै सहज बन्छ।

बानी प्रतिस्थापन (Habit Substitution)

हामी मस्तिष्कबाट पुरानो बानीलाई पूरै मेट्न सक्दैनौँ, तर त्यसलाई नयाँ स्वस्थ बानीले प्रतिस्थापन गर्न सक्छौँ।

• चुरोट खान मन लाग्ने समयमा ल्वाङ वा चुइङ्गम चपाउने।

• राती मोबाइल स्क्रिन हेर्ने बानीको साटो एउटा भौतिक पुस्तक (Book) पढ्ने वा ध्यान (Meditation) गर्ने।

• डोपामिनको स्रोत बदल्ने: कृत्रिम डोपामिनको साटो दौडिने, व्यायाम गर्ने, वा फोटोग्राफी/चित्रकला जस्ता रचनात्मक कामबाट 'प्राकृतिक डोपामिन' लिने।

पाँच मिनेटको नियम (The 5-Minute Rule)

जब लतको तीव्र इच्छा (Craving) आउँछ, मस्तिष्कलाई भन्नुहोस् - 'म यो काम गर्छु, तर मात्र ५ मिनेट पछि।' मनोविज्ञानका अनुसार कुनै पनि तीव्र इच्छाको आयु सामान्यतया १० देखि १५ मिनेट मात्र हुन्छ। यदि तपाईंले त्यो ५ मिनेट आफूलाई अन्तै अल्झाउनु भयो (जस्तै: पानी पिउने, १०० बाट उल्टो गन्ने, वा हिँड्ने) भने त्यो इच्छा आफैं कमजोर भएर जान्छ।

यस प्रविधिलाई मनोविज्ञानमा 'इच्छाको लहरमा पौडिने' (Urge Surfing) भनिन्छ। लतको तीव्र इच्छा समुद्रको छालजस्तै हो - यो आउँछ, एउटा उच्च बिन्दु (Peak) मा पुग्छ र यदि यसलाई प्रतिक्रिया जनाइएन भने बिस्तारै आफैं शान्त भएर जान्छ। ५ मिनेटको यो ढिलाइले मस्तिष्कको स्वचालित र संवेगात्मक निर्णय प्रक्रियालाई रोकेर सोच्ने विवेकशील भागलाई सक्रिय गराउन पर्याप्त समय दिन्छ, जसले गर्दा हार मान्नुको साटो इच्छामाथि विजय पाउन सजिलो हुन्छ।

***

कस्तो अवस्थामा सुधार केन्द्र (Rehab Center) ?

जब लतका कारण व्यक्तिको आफ्नो व्यवहारमाथिको नियन्त्रण पूर्ण रूपमा गुम्छ, दैनिक कार्यक्षमता नष्ट हुन्छ र पारिवारिक तथा सामाजिक सम्बन्धहरू भत्किन थाल्छन्, तब सुधार केन्द्रको आवश्यकता पर्छ। विशेषगरी जब आफैंले प्रयास गर्दा पनि बारम्बार ‘रिलेप्स’ (फेरि पुरानै बानीमा फर्कने) हुन्छ र गम्भीर शारीरिक वा मानसिक विड्रअल लक्षणहरू (जस्तै: अत्यधिक छटपटी, काँप्नु, डिप्रेसन) देखिन्छन्, तब व्यावसायिक निगरानीमा उपचार गराउनु अनिवार्य हुन्छ।

के हुन्छ त्यहाँ ?

सुधार केन्द्र कुनै जेल वा यातना गृह होइन, यो एक व्यवस्थित र अनुशासित उपचार स्थल हो। त्यहाँ मुख्यतया तीनवटा चरणमा काम हुन्छ 

• डिटक्सिफिकेसन (Detoxification): चिकित्सकहरूको रेखदेखमा शरीरबाट विषाक्त पदार्थहरू सुरक्षित रूपमा बाहिर निकालिन्छ। 
• मनोवैज्ञानिक थेरापी र काउन्सिलिङ: व्यक्तिगत तथा सामूहिक परामर्श (CBT जस्ता थेरापी) मार्फत लतको जड (तनाव, ट्रौमा, मानसिक शून्यता) पत्ता लगाई त्यसको व्यवस्थापन गर्न सिकाइन्छ। 
• दिनचर्या र जीवनशैलीमा परिवर्तन: योग, ध्यान, शारीरिक व्यायाम, र रचनात्मक क्रियाकलापहरू मार्फत मस्तिष्कलाई प्राकृतिक डोपामिनतर्फ फर्काइन्छ र अनुशासित जीवन जिउने बानी बसालइन्छ।

आफ्नै भूमिका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण

सुधार केन्द्रमा कुनै जादुको छडी वा त्यस्तो औषधि हुँदैन जसले रातारात लतलाई चट्याक्कै पारिदेओस्। केन्द्रले केवल एउटा सुरक्षित वातावरण, मार्गनिर्देशन र वैज्ञानिक विधि मात्र प्रदान गर्ने हो। लतबाट मुक्त हुने वास्तविक चाबी भनेको व्यक्तिको आफ्नै दृढ इच्छाशक्ति र रूपान्तरण हुने चाहना नै हो।

यदि व्यक्ति भित्रैबाट सुध्रिन तयार छैन र त्यहाँ सिकाइएका बानीहरूलाई आत्मसात् गर्दैन भने, केन्द्रबाट बाहिर निस्कने बित्तिकै फेरि कुलतमा फस्ने सम्भावना उच्च रहन्छ। सुधार केन्द्रले बाटो देखाउँछ, तर हिँड्ने काम स्वयम् व्यक्तिकै हो। आफ्नो कमजोरीलाई स्वीकार गर्नु, थेरापीमा इमानदार हुनु, र जीवनलाई नयाँ ढंगले जिउने संकल्प गर्नु नै यस यात्रामा आफ्नो सबैभन्दा ठूलो र निर्णायक भूमिका हो।

***

सामाजिक र व्यावसायिक सहयोग (Support System)

लतको ठ्याक्कै उल्टो शब्द ' sobriety' (होस) मात्र होइन, यसको उल्टो शब्द 'Connection' (सम्बन्ध) हो। एक्लोपनले लतलाई बढाउँछ। आफ्ना परिवार, असल साथीहरू वा मनोवैज्ञानिक परामर्शदाता (Therapist) सँग आफ्ना कमजोरीहरू खुला रूपमा सेयर गर्नुहोस्।

लत कुनै चरित्रको दोष वा नैतिक कमजोरी होइन। यो मस्तिष्कको एउटा यस्तो भूलभुलैया हो जहाँ हाम्रा आफ्नै रसायनहरूले हामीलाई भ्रममा पारिरहेका हुन्छन्। सुशान्तले जस्तै तपाईंले पनि यदि आफ्नो जीवनको नियन्त्रण कुनै पदार्थ वा स्क्रिनको हातमा सुम्पनुभएको छ भने, आजैबाट ससाना कदम चाल्नुहोस्।

मस्तिष्क परिवर्तनशील छ (Neuroplasticity)। जसरी बिस्तारै-बिस्तारै गलत बानी बस्यो, त्यसरी नै ससाना सचेत प्रयास, संज्ञानात्मक बुझाइ र धैर्यताले मस्तिष्कलाई पुनः स्वस्थ अवस्थामा फर्काउन सकिन्छ। सुरु त गरेर हेर्नुहोस्, मुक्तिको आकाश निकै सुन्दर छ।

प्रख्यात बेलायती-स्विस पत्रकार जोहान हारी(Johann Hari)ले आफ्नो अनुसन्धानमा भनेका छन्, 'लतको उल्टो 'होस' होइन, यो त 'सम्बन्ध' हो।' जब व्यक्ति समाज र परिवारबाट अपहेलित वा एक्लो महसुस गर्छ, तब ऊ मस्तिष्कभित्रको रित्तोपन भर्न कुलतको सहारा लिन्छ। त्यसैले, लतबाट बाहिर निस्कन एउटा बलियो 'सपोर्ट सिस्टम' अपरिहार्य हुन्छ। 

हारीको लत र लागुपदार्थ विरुद्धको युद्धमा आधारित पुस्तक 'Chasing the Scream: The First and Last Days of the War on Drugs' (२०१५) चर्चित छ। पुस्तकका लागि उनले संसारका विभिन्न स्थान ३० हजार माइल यात्रा गर्दै लतको जड र उपचारबारे तीन वर्ष अनुसन्धान गरेका थिए। उनले सोही वर्ष 'टेड टक'मा दिएको 'Everything you think you know about addiction is wrong' (लतबारे तपाईंले सोच्नुभएका सबै कुरा गलत छन्) शीर्षकमा आफ्नो भनाइलाई सविस्तार व्याख्या गरेका थिए, जुन भिडियो विश्वभर धेरै पटक हेरिएको छ। 

उनले आफ्नो अनुसन्धानमा 'र्‍याट पार्क' (Rat Park) प्रयोगको उदाहरण दिँदै मानिस वा जीव जब एक्लो, थुनिएको वा तनावमा हुन्छ, तब मात्र ऊ लतको आश्रयमा जाने र जब उसले प्रेम, सामाजिक सम्बन्ध र अर्थपूर्ण जीवन पाउँछ, तब लत आफैँ हराएर जाने तथ्य प्रमाणित गरेका छन्।

आफ्नो समस्यालाई लुकाउनुको साटो परिवार, सहकर्मी र मनोपरामर्शदातासँग इमानदार भई साटफेर गर्दा मनको आधा बोझ त्यसै हलुका हुन्छ। व्यावसायिक थेरापी (जस्तै Cognitive Behavioral Therapy - CBT) ले व्यक्तिलाई पुराना मानसिक आघात र तनावसँग जुध्न सिकाउँछ, जसले गर्दा फेरि पुरानै बानीमा फर्कने जोखिम (Relapse) निकै कम हुन्छ। समूहगत सहयोग (Support Groups) मा बस्दा 'म मात्र यो लडाइँ लड्दै छैन' भन्ने सामूहिक भावनाले आत्मबल झन् बलियो बनाउँछ।

यो यात्रामा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा धैर्य हो। वर्षौंदेखि मस्तिष्कमा बनेका न्यूरोनल मार्गहरू रातारात भत्किदैनन्। यदि कहिलेकाहीँ संघर्ष गर्दागर्दै पुनः गल्ती दोहोरियो भने पनि आफूलाई पूर्ण असफल ठानेर माया मार्नु हुँदैन। लत सुधारको बाटो सिधा रेखा जस्तो हुँदैन। यसमा उतारचढाव आउनु स्वाभाविक हो। विज्ञानले पुष्टि गरिसकेको छ कि हाम्रो मस्तिष्क जतिसुकै उमेरमा पनि नयाँ परिस्थिति अनुसार ढल्न सक्छ। हिजोका गल्तीले आजको निर्णयलाई रोक्नु हुँदैन।

आजैबाट आफ्नो दिनचर्यामा ससाना तर सकारात्मक परिवर्तनहरू ल्याउनुस् - चाहे त्यो बिहान १० मिनेट ध्यान गर्नुस्, स्क्रिन टाइम आधा घण्टा घटाउनुस्, वा हप्तामा एक दिन प्रकृतिसँग समय बिताउनुस्। यी ससाना जितहरूले मस्तिष्कमा स्वस्थ डोपामिनको सञ्चार गराउँछन्। जब तपाईं कुलतको यो अदृश्य बन्धन र मानसिक भ्रमलाई तोडेर बाहिर निस्कनुहुन्छ, तब मात्र आफ्नै जीवनको वास्तविक साँचो आफ्नो हातमा आएको महसुस हुनेछ। होस, सम्बन्ध र सचेत प्रयास नै मुक्तिको मूल मन्त्र हो।