हिस्टेरियाको भित्री कथा

नाम 'ए', वर्ष २५। 

एक कार्यालयमा कार्यरत। स्वभावले निकै शान्त र अरूको कुरा काट्न नसक्ने खालकी थिइन्। केही महिनादेखि उनलाई कामको बोझ निकै थपिएको थियो। साथमा सहकर्मीहरूले पनि अनावश्यक दबाब दिइरहेका थिए। खपिनसक्नु त भएको थियो तर उनले बाहिर देखाएकी थिइनन्। मनको पीडा, रिस वा झर्को कसैलाई भन्न सकिनन्। उनले सबै कुरा 'ठिकै छ' भन्दै मनभित्रै दबाएर राखिन्।

एकदिन अफिसमा काम गर्दागर्दै अचानक उनको जिउ काम्न थाल्यो। कुर्सीबाट भुइँमा पछारिइन्, उनको हातखुट्टा कडा भयो र बेहोस भइन्। सहकर्मीहरूले उनलाई हतार-हतार अस्पताल पुर्‍याए। अस्पतालमा सिटि-स्क्यान, एमआरआई र रगतको सबै परीक्षण गरियो। 

डाक्टरहरूले रिपोर्ट हेरेर अचम्म मान्दै भने, 'उनको ज्यानमा कुनै पनि चोट वा नसाको समस्या छैन। शारीरिक रूपमा पूर्ण स्वस्थ छिन्।' तर 'ए' होसमा आएपछि पनि उनले केही समयका लागि आफ्नो एउटा हात चलाउन सकिनन् र उनको बोली पनि लरबरिएको थियो।

'ए'लाई देखिएको यो 'कन्भर्जन डिसअर्डर' वा 'हिस्टेरिया'को एउटा अवस्था हो। आधुनिक मनोचिकित्सामा Hysteria शब्द धेरै हदसम्म पुरानो र विवादित मानिन्छ। अहिले त्यसको साटो Conversion Disorder, Functional Neurological Symptom Disorder (FND) वा Dissociative Disorder जस्ता शब्द बढी प्रयोग हुन्छन्। आधुनिक मनोचिकित्सामा 'हिस्टेरिया' शब्द कम प्रयोग गरिए पनि जनभाषामा प्रचलित भएकाले यो लेखमा सहजताका लागि प्रयोग गरिएको छ। माथिको यही घटनासँग जोडिएर हिस्टेरियाका मुख्य पाटाहरू यसरी केलाउन सकिन्छ। 

• मनको पीडा शरीरमा रूपान्तरण : 'ए'ले कार्यस्थलको तनाव र अपमानलाई मुखले व्यक्त गर्न सकिनन्। उनको 'सचेत मन' ले त्यो पीडा सहन छाडेपछि 'अवचेतन मन' ले त्यो तनावलाई शारीरिक लक्षण (बेहोस हुने, हात नचल्ने) मा बदलिदियो। यसलाई मनोविज्ञानमा कन्भर्जन हिस्टेरिया भनिन्छ।

• अदृश्य घाउ : 'ए'को रिपोर्टमा केही नदेखिनुको अर्थ उनले नाटक गरेकी थिइन् भन्ने होइन। उनको पीडा वास्तविक थियो, तर त्यो शरीरको नभई मनको गहिरो तहबाट आएको थियो।

• रक्षात्मक संयन्त्र : 'ए'को मस्तिष्कले उनलाई त्यो असह्य मानसिक तनावबाट जोगाउनका लागि 'बेहोस' बनाइदिएको थियो। बेहोस भएपछि उनले केही समयका लागि अफिसको काम र तनावबाट 'छुटकारा' पाइन्।

• दबिएका भावनाको विस्फोट : जसरी प्रेसर कुकरमा बाफ धेरै भएपछि सिट्टी बज्छ, त्यसरी नै 'ए'ले लामो समयदेखि दबाएर राखेका भावनाहरू हिस्टेरियाको रूपमा विस्फोट भएका थिए।

यो घटनाले के बुझाउँछ भने, जब मानिसले आफ्नो मानसिक पीडालाई शब्दमा व्यक्त गर्न पाउँदैन वा सक्दैन, तब उसको शरीरले 'बोल्न' थाल्छ। 'ए'को हात नचल्नु वा बेहोस हुनु वास्तवमा उनको 'मौन चिच्याहट' थियो। यस्तो अवस्थामा औषधिभन्दा पनि मनोपरामर्श र हाइप्नोथेरापी जस्ता विधिहरूले अवचेतन मनमा पुगेर उपचार गर्न मद्दत गर्छन्।

***

मनोविज्ञानको इतिहासमा 'हिस्टेरिया' सबैभन्दा पुरानो र विवादित शब्दावलीमध्ये एक हो। कुनै समय यसलाई एउटा रहस्यमयी रोग मानिन्थ्यो, तर आजको आधुनिक चिकित्सा विज्ञानले यसलाई मानसिक स्वास्थ्यको एउटा गहिरो र उपचारयोग्य पाटोका रूपमा व्याख्या गर्छ।

हिस्टेरिया के हो? साधारण भाषामा भन्नुपर्दा, हिस्टेरिया यस्तो अवस्था हो जहाँ व्यक्तिको मानसिक तनाव वा भावनात्मक द्वन्द्व शरीरको माध्यमबाट प्रकट हुन्छ। यसमा बिरामीले शारीरिक लक्षणहरू (जस्तै: काम्ने, बेहोस हुने, वा अंग नचल्ने) देखाउँछ, तर परीक्षण गर्दा शरीरमा कुनै जैविक खराबी भेटिँदैन।

आधुनिक मनोविज्ञानमा यसलाई अहिले 'कन्भर्जन डिसअर्डर' (Conversion Disorder) वा 'सोमाटोफर्म डिसअर्डर' भनिन्छ। यसको अर्थ हो, मनको पीडा शरीरमा 'कन्भर्ट' वा रूपान्तरण हुनु।

हिस्टेरिया शब्दको उत्पत्ति ग्रीक शब्द 'Hystera' (पाठेघर) बाट भएको हो। प्राचीन समयमा यो महिलाहरूमा मात्र हुने र पाठेघरको गडबडीले हुने अन्धविश्वास थियो। तर १९औँ शताब्दीको अन्त्यतिर यसको बुझाइमा क्रान्तिकारी परिवर्तन आयो। 

पेरिसका न्यूरोलोजिस्ट जीन-मार्टिन चारकोटले पहिलो पटक हिस्टेरिया पाठेघरको समस्या नभएर मस्तिष्क र स्नायु प्रणालीको समस्या भएको प्रमाणित गरे। सिग्मन्ड फ्रायडले हिस्टेरियाको उपचारमा सम्मोहन (Hypnosis) को प्रयोग गरे र यो पत्ता लगाए कि अवचेतन मनमा दबिएका पुराना मानसिक चोट वा इच्छाहरू नै हिस्टेरियाको मुख्य कारण हुन्। कार्ल जुङले यसलाई व्यक्तिको आन्तरिक आत्मा र इगो बीचको असन्तुलनको रूपमा हेरेका छन्।

मुख्य लक्षण

हिस्टेरियाका लक्षणहरू नाटकीय र अचानक देखिन सक्छन्:

• हातखुट्टा काँप्ने वा कडा हुने।

• एक्कासि बेहोस हुने (तर चोट नलाग्ने गरी)।

• बोली बन्द हुने वा आवाज परिवर्तन हुने।

• अन्धोपन वा बहिरोपनको महसुस हुने (बिना कुनै शारीरिक कारण)।

• अत्यधिक रुने, कराउने वा हाँस्ने।

किन हुन्छ यस्तो?

यसको पछाडि मुख्यतया मनोवैज्ञानिक कारणहरू हुन्छन्:

• गहिरो मानसिक चोट (ट्रमा) : बाल्यकाल वा विगतका भयानक घटनाहरू जसलाई व्यक्तिले व्यक्त गर्न सकेको हुँदैन।

• दबिएका भावना : समाज वा परिवारको डरले आफ्ना इच्छा, रिस वा दुखाइलाई मनभित्रै कुण्ठित पार्दा त्यो हिस्टेरियाको रूपमा विस्फोट हुन्छ।

• अत्यधिक तनाव : जीवनमा आइपर्ने ठूला संकट वा जिम्मेवारीको बोझ थेग्न नसक्दा मस्तिष्कले 'रक्षात्मक संयन्त्र' (डिफेन्स मेकानिज्म) को रूपमा शरीरलाई शिथिल बनाइदिन्छ।

उपचार र समाधान

हिस्टेरिया 'देउता चढेको' वा 'बोक्सी लागेको' अवस्था होइन, यो पूर्ण रूपमा उपचारयोग्य मानसिक अवस्था हो:

• मनोपरामर्श (काउन्सेलिङ) : बिरामीसँग कुराकानी गरेर तनावको जड पत्ता लगाइन्छ।

• हिप्नोथेरापी : सम्मोहनको माध्यमबाट अवचेतन मनमा रहेका पुराना डर र चोटहरूलाई बाहिर निकालिन्छ र सकारात्मक सुझाव दिइन्छ।

• परिवारको सहयोग : बिरामीलाई गाली गर्ने वा जिस्क्याउने गर्नुहुँदैन। उनीहरूलाई माया, विश्वास र सुरक्षित वातावरणको आवश्यकता हुन्छ।

हिस्टेरिया वास्तवमा मनले शरीरमार्फत खोजेको एउटा 'सहयोगको याचना' हो। यसलाई अन्धविश्वासको चस्माले भन्दा पनि सहानुभूति र वैज्ञानिक दृष्टिकोणले हेर्नु आवश्यक छ। जब हामी अवचेतन मनको भाषा बुझ्न थाल्छौँ, तब मात्र यस्ता मानसिक जटिलताहरूको स्थायी समाधान सम्भव हुन्छ।

***

परिभाषा र व्याख्या

मनोविज्ञानमा हिस्टेरियालाई यस्तो मानसिक अवस्थाको रूपमा चिनिन्छ, जहाँ व्यक्तिले अत्यधिक भावनात्मक उत्तेजनाका कारण विभिन्न शारीरिक र मानसिक लक्षणहरू देखाउँछ, तर ती लक्षणहरूको पछाडि कुनै ठोस शारीरिक रोग वा कारण हुँदैन।

• अवचेतन मनको प्रभाव: यो अवस्थामा व्यक्तिका दबिएका इच्छा, गहिरा मानसिक चोट (Trauma), वा समाधान हुन नसकेका भावनात्मक द्वन्द्वहरू शरीरको माध्यमबाट प्रकट हुन्छन्।

• आधुनिक शब्दावली: आधुनिक चिकित्सा विज्ञान र 'Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders' (DSM) मा यसलाई अहिले 'कन्भर्जन डिसअर्डर' (Conversion Disorder) वा 'डिसोसिएटिभ डिसअर्डर' (Dissociative Disorder) को रूपमा परिभाषित गरिन्छ।

• प्रक्रिया: यसलाई मनको पीडा शरीरमा रूपान्तरण हुने (Conversion) प्रक्रियाको रूपमा व्याख्या गरिन्छ, जहाँ मानसिक तनावले स्नायु प्रणालीमा समस्या देखा पर्छ।

प्रकार

मनोवैज्ञानिकहरूले कन्भर्जन र डिसोसिएटिभ गरी हिस्टेरियालाई मुख्यतया दुई भागमा विभाजन गरेका छन्।

कन्भर्जन हिस्टेरिया : मानसिक तनाव सिधै शारीरिक लक्षणहरूमा परिवर्तन हुन्छ।

• शारीरिक लक्षण : बिरामीमा अचानक अन्धोपन, बहिरोपन, पक्षघात (Paralysis), वा शरीर काँप्ने जस्ता समस्या देखिन्छन्।

• जैविक कारणको अभाव : चिकित्सकले परीक्षण गर्दा शरीरका अंगहरू पूर्ण रूपमा स्वस्थ भेटिन्छन्, तर बिरामीले वास्तविक पीडा महसुस गरिरहेको हुन्छ।

• रक्षात्मक संयन्त्र : यो मस्तिष्कले अत्यधिक तनावबाट बच्नका लागि प्रयोग गर्ने एक प्रकारको रक्षात्मक उपाय हो।

डिसोसिएटिभ हिस्टेरिया : यसमा व्यक्तिको चेतना, स्मृति वा पहिचानमा विच्छेद आउँछ।

• स्मृति विच्छेद (Amnesia): व्यक्तिले आफ्नो विगतका दुखद घटनाहरू वा आफ्नो परिचय नै केही समयका लागि बिर्सिन सक्छ।

• चेतनामा परिवर्तन: बिरामी एक प्रकारको 'ट्रान्स' (Trance) अवस्थामा पुग्छ, जहाँ उसले आफू अरू नै कोही भएको जस्तो व्यवहार गर्न सक्छ (जसलाई समाजमा प्रायः 'देउता चढेको' वा 'पितृ आएको' भनी भ्रम पालिन्छ)।

हिस्टेरियाका मनोवैज्ञानिक कारण केलाउँदा दबिएका आवेग प्रमुख देखिन्छ। समाज वा नैतिकताको डरले व्यक्त गर्न नसकेका रिस, यौन इच्छा वा घृणा अवचेतन मनमा थुप्रिएर बसे यसको जोखिम उच्च हुन्छ। बाल्यकालमा भएका दुर्व्यवहार वा भयानक दुर्घटनाहरू जसलाई मस्तिष्कले सही ढंगले व्यवस्थापन गर्न सकेको हुँदैन। त्यसले हिस्टेरियाको सम्भावनालाई उच्च बनाउँछ। यस्तै अत्यधिक तनाव पनि कारक हो। जीवनमा आइपर्ने ठूला व्यावसायिक वा व्यक्तिगत असफलता र जिम्मेवारीको बोझका कारण पनि हिस्टेरिया देखिन सक्छ।

यी समस्याहरूको समाधानका लागि 'कग्निटिभ बिहेभियर थेरापी' (सीबीटी) र 'हिप्नोथेरापी' जस्ता मनोवैज्ञानिक उपचार पद्धतिहरू निकै प्रभावकारी मानिन्छन्।

***

मास हिस्टेरिया : जब एउटाको मनको पीडा धेरैको शरीरमा फैलिन्छ

हामीले बेलाबेला समाचारमा सुन्छौँ - 'फलाना विद्यालयमा १० जना छात्राहरू एकैसाथ बेहोस' वा 'एकजना कराउन थालेपछि लाइनमा बसेका अरू पनि ढल्न थाले।' यस्तो घटना देख्दा धेरैलाई लाग्छ, यो कुनै देवी-देउताको रिस हो वा विद्यालयमा हावा बिग्रियो। तर मनोविज्ञानको भाषामा यसलाई 'मास हिस्टेरिया' वा 'मास साइकोजेनिक इल्नेस' भनिन्छ।

यो वास्तवमा के हो? यो कुनै सरुवा रोग होइन, बरु यो 'भावनाको सङ्क्रमण' हो। जब एउटा समूह (विशेषगरी विद्यालयका किशोर-किशोरी) लामो समयदेखि उस्तै खालको मानसिक दबाब, परीक्षाको तनाव वा कडा अनुशासनमा हुन्छन्, उनीहरूको मनभित्र तनावको एउटा तह जमेको हुन्छ। यस्तो बेला समूहको कुनै एक व्यक्तिमा कन्भर्जन हिस्टेरियाको लक्षण (बेहोस हुने वा काम्ने) देखिनेबित्तिकै अरूको अवचेतन मनले पनि त्यसलाई 'संकेत'का रूपमा लिन्छ र पालैपालो उस्तै लक्षण देखाउन थाल्छन्।

यो कुनै संक्रामक रोग होइन, तर तनाव, डर, अफवाह, सामाजिक दबाब र भावनात्मक असुरक्षाले समूहमा फैलिने मनोवैज्ञानिक प्रतिक्रिया हो। विशेषगरी किशोरावस्थाका विद्यार्थीहरूमा परीक्षा तनाव, पारिवारिक दबाब, सामाजिक नियन्त्रण, डर वा अत्यधिक संवेदनशील वातावरण हुँदा यस्तो अवस्था देखिन सक्छ। एउटा विद्यार्थी बेहोस भएपछि अरूमा पनि त्यही लक्षण देखिन थाल्नु यसको सामान्य विशेषता हो। नेपाल, भारतलगायत दक्षिण एशियाली समाजमा यस्ता घटनालाई धेरैजसो आध्यात्मिक वा अलौकिक घटनासँग जोडिन्छ। त्यसपछि विद्यालय बन्द गर्ने, धामी–झाँक्री बोलाउने वा त्रास फैलाउने काम हुन्छ। तर स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार यस्तो बेला डर बढाउनु भन्दा शान्त वातावरण बनाउनु, विद्यार्थीलाई मनोवैज्ञानिक सहयोग दिनु र तथ्यमा आधारित संवाद गर्नु आवश्यक हुन्छ।

मास हिस्टेरिया विशेषगरी भीडको मनोविज्ञानसँग सम्बन्धित हुन्छ। जब मानिसहरू एउटै डर, अफवाह वा तनावमा बाँधिन्छन्, तब शरीरले वास्तविक शारीरिक लक्षण देखाउन सक्छ - जस्तै टाउको दुख्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने, काम्ने वा बेहोस हुने। तर परीक्षण गर्दा कुनै स्पष्ट जैविक रोग भेटिँदैन। यसलाई हल्का रूपमा लिनु पनि हुँदैन। किनकि यसले समाजमा मानसिक स्वास्थ्यबारे रहेको अज्ञानता उजागर गर्छ। विद्यालयहरूमा परामर्श सेवा, मानसिक स्वास्थ्य शिक्षा र खुला संवादको संस्कृति विकास गर्न सकियो भने यस्ता घटना उल्लेखनीय रूपमा कम हुन सक्छन्।

छात्राहरूमा मात्र किन बढी देखिन्छ ? यसो हुनुमा जैविक भन्दा बढी सामाजिक कारणहरू छन्। हाम्रो समाजमा छोराहरूलाई रिस वा झर्को व्यक्त गर्ने छुट छ, तर छोरीहरूलाई 'शान्त' र 'सहने' स्वभावको हुन सिकाइन्छ। जब उनीहरूले आफ्ना भोगाइ र तनावलाई शब्दमा व्यक्त गर्न पाउँदैनन्, तब त्यो गुम्सिएको भावना 'सामूहिक विस्फोट'का रूपमा बाहिर निस्कन्छ।

समाधान के त ? यस्तो बेला 'धुप-बत्ती' बाल्ने वा 'देउता चढेको' भनेर प्रचार गर्दा बिरामीको मनमा झन् डर पैदा हुन्छ, जसले समस्यालाई झन् चर्काउँछ।

• बिरामीलाई छुट्याउने : एकजना बेहोस हुनासाथ उसलाई अरूको नजरबाट टाढा शान्त ठाउँमा लैजानुपर्छ ताकि अरूले त्यो देखेर 'कपी' नगरून्।

• हल्ला नगर्ने : यसलाई सनसनीपूर्ण समाचार बनाउनुको सट्टा विद्यालयमा परामर्शदाता बोलाएर विद्यार्थीको मनको कुरा सुन्ने वातावरण मिलाउनुपर्छ।

मास हिस्टेरिया कुनै दैवी प्रकोप होइन, यो त समाज र विद्यालयले नसुनेको विद्यार्थीहरूको 'सामूहिक चित्कार' हो। उनीहरूको मनको बोझ हलुका गरिदिने हो भने यस्ता घटना आफैं हराएर जान्छन्।

***

मास हिस्टेरिया वा 'सामूहिक मनोरोग (मास साइकोजेनिक इलनेस) लाई मनोवैज्ञानिकहरूले भीडको भावनात्मक संक्रमणका रूपमा व्याख्या गर्छन्। यसको पहिलो व्याख्या फ्रायडले १९२१ मा प्रकाशित 'ग्रुप साइकोलोजी एण्ड द एनालिसिस अफ द इगो' मा गरेका थिए। उनका अनुसार भीडमा व्यक्तिको स्वतन्त्र सोच कमजोर बन्छ र मानिसहरू एकअर्काको भावनात्मक प्रभावबाट तीव्र रूपमा प्रभावित हुन्छन्। डर, चिन्ता वा तनाव समूहमा छिटो फैलिन्छ।

पछि सामाजिक मनोविज्ञानका एक प्रभावशाली तर विवादित फ्रान्सेली विद्वान गस्ताभ ले बोनले 'क्राउड साइकोलोजी' को अवधारणा अघि सारे। उनले भीडमा मानिसहरू बढी आवेगात्मक र सुझावबाट प्रभावित हुने बताएका थिए। आधुनिक मनोविज्ञानले यसलाई सामाजिक तनाव, अफवाह र सामूहिक चिन्तासँग जोडेर हेर्छ। विशेषगरी किशोरावस्थाका विद्यार्थीहरूमा परीक्षा, पारिवारिक दबाब, सामाजिक नियन्त्रण र भयले यस्तो प्रतिक्रिया तीव्र बनाउन सक्छ।

१९६२ मा अफ्रिकी देश तान्जानियामा भएको 'लगिङ इपिडेमिक' यसकै चर्चित उदाहरण हो। एउटा विद्यालयबाट सुरु भएको अनियन्त्रित हाँसो महिनौंसम्म सयौं विद्यार्थीमा फैलिएको थियो। चिकित्सकीय परीक्षणले कुनै जैविक रोग पुष्टि गर्न सकेन।

हालैका अध्ययनहरूले सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल अफवाहले पनि सामूहिक मानसिक प्रतिक्रिया तीव्र बनाइरहेको देखाएका छन्। २०२१ मा जोन हप्किन्स युनिभर्सिटी सम्बद्ध शोधकर्ताहरूले तनाव र सामाजिक प्रभावले किशोर समूहमा साइकोसोम्याटिक सिम्टम्स बढाउने निष्कर्ष निकालेका थिए। कोभिड महामारीताका पनि विभिन्न देशमा 'अचानक सास फेर्न गाह्रो हुने,' 'बेहोस हुने' जस्ता घटनामा डर र सूचना आतंकको भूमिका देखिएको थियो।

मनोवैज्ञानिकहरू भन्छन् - यस्तो अवस्थामा अन्धविश्वास फैलाउनु भन्दा सुरक्षित वातावरण, परामर्श र तथ्यमा आधारित संवाद नै सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो।

***

लक्षण मिल्दाजुल्दा हुन्छन्, कसरी पहिचान गर्ने हिस्टेरिया र अन्य शारीरिक समस्या ? 

यो एक अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र प्राविधिक प्रश्न हो। हिस्टेरियाका लक्षणहरू अन्य गम्भीर शारीरिक वा मानसिक रोगसँग दुरुस्तै मिल्ने भएकाले यसको पहिचान गर्नु चिकित्सकहरूका लागि पनि चुनौतीपूर्ण छ। यसलाई छुट्याउने मुख्य आधारहरू र प्रक्रियाहरू यस प्रकार छन् :

१. जैविक एवम् मनोवैज्ञानिक पहिचान

डाक्टरहरूले सबैभन्दा पहिले 'Rule Out' विधि अपनाउँछन्। यदि कसैको हात चल्न छोड्यो वा बेहोस भयो भने :

• शारीरिक परीक्षण: एमआरआई, सिटि-स्क्यान र रगतको परीक्षण गरिन्छ। यदि शरीरमा कुनै ट्युमर, नसा काटिएको, वा रगतको कमी छैन भने मात्र मनोविज्ञानको पाटो हेरिन्छ।

• स्नायु प्रणालीको तालमेल: जैविक प्यारालाईसिसमा नसाको 'रिफ्लेक्स' मर्दछ। तर हिस्टेरियामा बिरामीको हात नचले पनि उसको नसा र मांसपेशीले अनौपचारिक रूपमा काम गरिरहेका हुन्छन्।

२. हिस्टेरिया र छारे रोग (Epilepsy) बीचको भिन्नता

बेहोस हुने र काम्ने लक्षण छारे रोगसँग मिल्छ, तर यी दुईमा स्पष्ट भिन्नता हुन्छ:

विशेषता	छारे रोग	हिस्टेरिया
चोटपटक	बिरामी लड्दा जिब्रो काटिने वा गम्भीर चोट लाग्ने हुन्छ।	बिरामी सुरक्षित ठाउँमा मात्र लड्छ, चोट लाग्ने सम्भावना कम हुन्छ।
आँखाको नानी	प्रकाश पार्दा आँखाको नानीमा प्रतिक्रिया हुँदैन।	आँखाको नानीले प्रकाशमा प्रतिक्रिया जनाउँछ।
समय र स्थान	निद्रामा वा एक्लै हुँदा पनि हुन सक्छ।	प्रायः अरूको उपस्थितिमा वा तनावपूर्ण वातावरणमा हुन्छ।
दिसा-पिसाब	बेहोस हुँदा दिसा वा पिसाब जान सक्छ।	प्रायः दिसा-पिसाब नियन्त्रणमै रहन्छ।

३. मास हिस्टेरिया र विषाक्तता

विद्यालयमा धेरै विद्यार्थी बिरामी हुँदा यो 'खाना विषाक्तता' (Food Poisoning) वा ग्यास लिक भएको पनि हुन सक्छ। यसलाई यसरी छुट्याइन्छ:

• लक्षणको प्रकृति: विषाक्ततामा बान्ता हुने, पखाला लाग्ने वा ज्वरो आउने हुन्छ।

• मास हिस्टेरियामा: केवल काम्ने, चिच्याउने वा बेहोस हुने मात्र हुन्छ र अस्पताल पुग्ने बित्तिकै वा विद्यालयबाट टाढा लैजाने बित्तिकै बिरामी निको हुन थाल्छन्।

वास्तवमै भएको के हो? 

तपाइँको प्रश्न - 'वास्तवमै भएको के हो?' को उत्तर सफ्टवेयर र हार्डवेयरको उदाहरणबाट बुझ्न सकिन्छ।

शारीरिक रोग : यो कम्प्युटरको 'हार्डवेयर' बिग्रिए जस्तै हो (जस्तै: तार काटिनु वा स्क्रिन फुट्नु)।

हिस्टेरिया : यो 'सफ्टवेयर'मा भाइरस लागे जस्तै हो। हार्डवेयर (नसा, मस्तिष्क, मांसपेशी) सबै ठिक छ, तर मनको 'कमान्ड' शरीरसम्म पुग्न अवरोध भइरहेको छ।

मस्तिष्कको 'एग्मिडाला' (भावना नियन्त्रण गर्ने भाग) ले अत्यधिक तनाव महसुस गर्दा यसले शरीरको 'मोटर कर्टेक्स' (हलचल नियन्त्रण गर्ने भाग) लाई अस्थायी रूपमा 'ब्लक' गरिदिन्छ। अनुसन्धानहरूले तनावले मस्तिष्कको भावनात्मक र मोटर प्रणालीबीचको समन्वय प्रभावित गर्न सक्ने देखाउँछन्। नतिजास्वरूप, मनको पीडा शरीरको लक्षण बनेर बाहिर निस्कन्छ।

यस्तो बेला बिरामीले नाटक गरेको हुँदैन, उसको दुखाइ र लक्षण शतप्रतिशत वास्तविक हुन्छ, तर त्यसको उत्पत्तिस्थल शरीर नभई 'अवचेतन मन' हो।

***

हिस्टेरिया र एन्जाइटी अट्याक (Anxiety/Panic Attack) पनि छुट्याउन गाह्रो हुने अवस्था हुन्। दुवै मनको समस्या भए पनि यिनको 'प्रकटीकरण' फरक हुन्छ। यसलाई यसरी बुझ्न र छुट्याउन सकिन्छ:

१. लक्षणको प्रकृति

• एन्जाइटी/प्यानिक अट्याक: यसमा शरीरले 'अत्यधिक काम' गर्छ। मुटुको धड्कन बढ्ने, पसिना आउने, सास फेर्न गाह्रो हुने र 'अब म मर्छु कि' भन्ने चरम डर लाग्ने हुन्छ। यो 'फाइट अर फ्लाइट' मोड हो।

• हिस्टेरिया (कन्भर्जन): यसमा शरीरले काम गर्न छोड्छ। हातखुट्टा नचल्ने, बोली बन्द हुने, अन्धोपन हुने वा बेहोस हुने हुन्छ। यो 'फ्रिज' वा 'सटडाउन' मोड हो।

२. सचेतता 

• एन्जाइटी अट्याक: बिरामी पूर्ण रूपमा होसमा हुन्छ। उसले आफ्नो छटपटी र डरलाई महसुस गरिरहेको हुन्छ। उसलाई आफ्नो वरिपरि के भइरहेको छ भन्ने थाहा हुन्छ।

• हिस्टेरिया: बिरामी एक प्रकारको 'ट्रान्स' वा अर्ध-बेहोसीको अवस्थामा पुग्न सक्छ। घटना घटेपछि उसले आफू कसरी ढलेँ वा आफूले के-के बोलेँ भन्ने कुरा बिर्सन पनि सक्छ।

३. उद्देश्य (Subconscious Goal)

• एन्जाइटी: यो आन्तरिक डरको परिणाम मात्र हो। यसको कुनै तत्कालीन 'फाइदा' हुँदैन।

• हिस्टेरिया: यसलाई मनोविज्ञानमा 'प्राइमरी गेन' भनिन्छ। मस्तिष्कले त्यो असह्य मानसिक तनावबाट बच्नका लागि शरीरलाई नै 'अफ' गरिदिन्छ। जस्तै: अफिसको कडा तनाव भएको बेला 'ए' बेहोस भएपछि उनले तत्कालका लागि त्यो तनावपूर्ण वातावरणबाट छुटकारा पाइन्। यो उनको अवचेतन मनले खोजेको सुरक्षित बाटो हो।

कसरी पहिचान गर्ने? (Quick Checklist)

फिचर	एन्जाइटी / प्यानिक अट्याक	हिस्टेरिया (कन्भर्जन)
मुटुको चाल	निकै तीव्र हुन्छ।	प्रायः सामान्य वा थोरै मात्र बढ्छ।
डर	मृत्यु वा पागल भइने डर प्रबल हुन्छ।	बिरामी आफ्नो लक्षणप्रति अचम्मको शान्त देखिन सक्छ।
शारीरिक क्षमता	बिरामी यताउति दौडिने वा छटपटाउने गर्छ।	शरीरका अंगहरू अस्थायी रूपमा नचल्ने वा कडा हुने हुन्छ।
उपचार	रिल्याक्सेसन र एन्टी-एन्जाइटी औषधिले काम गर्छ।	मनोपरामर्श र सम्मोहन बढी प्रभावकारी हुन्छ।

हाम्रो शरीरको 'सर्किट ब्रेकर' झैँ हो। जब मनको विद्युतीय प्रवाह (भावनात्मक भोल्टेज) धेरै हुन्छ, मस्तिष्कले शरीरको 'मेन स्विच' झारिदिन्छ ताकि मनको तार डढ्न नपाओस्।

हिस्टेरिया (कन्भर्जन डिसअर्डर) बाट बच्नु भनेको मूलतः आफ्नो 'मानसिक स्वास्थ्यको व्यवस्थापन' गर्नु हो।

आफूलाई हिस्टेरियाको जोखिमबाट बचाउने उपाय के छन् ?

• भावनालाई शब्दमा व्यक्त गर्ने : हिस्टेरिया तब हुन्छ जब भावनाहरू 'शब्द' बन्न पाउँदैनन् र 'लक्षण' बनेर निस्कन्छन्। त्यसैले, मनमा लागेका कुरा, रिस वा पीडालाई विश्वासिलो साथी, परिवार वा डायरीमा व्यक्त गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ।
• 'नो' भन्न सिक्ने: तपाइँको उदाहरणमा उल्लेखित 'ए' ले जस्तै सबै कुरा 'ठिकै छ' भन्दै सहने स्वभावले ढिलो-चाँडो विस्फोट निम्त्याउँछ। आफ्नो क्षमताभन्दा बढी कार्यभार वा दबाब आएमा विनम्रतापूर्वक 'नाइँ' भन्न सिक्नु आत्मरक्षाको पहिलो कदम हो।
• शरीरको संकेत बुझ्ने: बेहोस हुनु वा अंग नचल्नुभन्दा धेरै अघि नै शरीरले संकेत दिइरहेको हुन्छ। जस्तै, टाउको दुखिरहने, निद्रा नलाग्ने, वा असाध्यै झर्को लाग्ने। यस्ता लक्षण देखिनेबित्तिकै कामबाट विश्राम लिने वा चिकित्सकसँग परामर्श गर्ने गर्नुपर्छ।
• तनाव व्यवस्थापनका विधिहरू: दैनिक कम्तीमा १५-२० मिनेट ध्यान, गहिरो श्वासप्रश्वास (Deep Breathing) वा योगाभ्यास गर्दा मस्तिष्कको स्नायु प्रणाली शान्त रहन्छ। यसले अवचेतन मनमा तनाव जम्न दिँदैन।
• कार्यस्थल र घरको सन्तुलन (Work-Life Balance): कार्यालयको तनावलाई घरसम्म नल्याउने र आफ्नो लागि 'मी-टाइम' छुट्ट्याउने गर्नुपर्छ। रुचि भएका कामहरू जस्तै, संगीत, भ्रमण वा रचनात्मक लेखनमा समय बिताउँदा मनका ग्रन्थीहरू खुल्छन्।
• सहयोग लिन नहिचकिचाउने: यदि मनमा कुनै पुरानो मानसिक चोट (ट्रमा) वा बारम्बार एउटै कुराले पिरोलिरहन्छ भने मनोपरामर्शदातासँग कुरा गर्नुपर्छ। मनको उपचार समयमै भयो भने त्यसले शारीरिक रूप लिन पाउँदैन।

स्वस्थ मनले नै स्वस्थ शरीरको निर्माण गर्छ। त्यसैले, मनलाई भारी हुन नदिनुस्। बोल्नुस्, लेख्नुस् र आफ्ना भावनाहरूलाई बग्न दिनुस्।