यसपटक वैशाखमा पनि काठमाडौंमा गर्मि छैन। वर्षा भइरहेको छ, फूल फुलेका छन्, हरियाली छ। वसन्तको आगमनसँगै जब धर्ती हरियालीले सिंगारिन्छ, तब हाम्रो कानमा एउटा चराको चिरपरिचित आवाज ठोक्किन्छ। 'कोहो कोहो' भन्ने त्यो आवाज हो कोइलीको। दिउँसो चर्को घाममा होस् या रातको सन्नाटामा, अचेल कोइलीको स्वर एकतमासले सुनिएको छ।
उपत्यकाका डाडापाखामात्रै होइन सहरी क्षेत्रमै पनि यसपटक कराएको छ। बजार क्षेत्रमा राति कोइली कराउनु केही अस्वाभाविक जस्तो सुनिएको छ। राति-राति एकतमासले 'कोहो कोहो' भनिरहेको छ। धेरैलाई लाग्न सक्छ, कोइली केवल रमाइलोका लागि गाइरहेको छ। तर, अँध्यारो रातमा सुनिने यो विरही जस्तो लाग्ने आवाजभित्र एउटा गहिरो जैविक रहस्य, अस्तित्वको संघर्ष र वर्षौंवर्षको विकासवादी रणनीति लुकेको छ।
आखिर किन यो चरा रातभरि नसुती कराइरहन्छ? पोथी फकाउने प्रयास हो, या सहरको बढ्दो उज्यालो र हल्लाले उसलाई अलमलमा पारेको छ? आउनुहोस्, प्रकृतिको यो 'रहस्यमयी गायक' को अनौठो जीवनशैली र रात्रिकालीन सक्रियताको वैज्ञानिक पाटो खोतलौँ।
कोइली (एसियन कोयल) एकतमासले कराइरहनुको मुख्य कारण यो बेला उसको प्रजनन याम हो। नेपालमा चैतदेखि असारसम्म कोइलीको सक्रियता निकै बढ्छ। राति कोइली कराउनुका वैज्ञानिक कारण छन्। भालेले लगातार कराएर आफ्नो क्षेत्र घोषणा गर्छ, पोथीलाई आकर्षित गर्न खोज्छ र अन्य भालेसँग प्रतिस्पर्धा गर्छ। दिनमा मात्रै होइन, शान्त वातावरण हुने भएकाले राति पनि यसको आवाज बढी सुनिएको कारण यही हो। काठमाडौंमा राति गाडीको आवाज कम हुँदा कोइलीको स्वर अझ स्पष्ट लाग्छ।
यो चराको स्वभाव नै 'रहस्यमयी' मानिन्छ। प्रजनन समय सकिएपछि यस्तो रात्रिकालीन स्वर बिस्तारै कम हुँदै जान्छ। किन अत्यधिक कराउँछ भन्ने बुँदागत रूपमा यसरी बुझौँ -
प्रजनन र पोथीलाई आकर्षित गर्न : भाले कोइलीले आफ्नो इलाका सुरक्षित गर्न र पोथी कोइलीलाई आकर्षित गर्न दिनमा मात्र नभई राति पनि आवाज निकाल्ने गर्छ। प्रजननको समयमा हर्मोनको प्रभावले गर्दा यिनीहरू निकै ऊर्जावान् हुन्छन्।
सहरी वातावरण र प्रकाश (Light Pollution): सहरी क्षेत्रमा सडकका बत्ती वा घरका उज्यालोका कारण चराहरूलाई दिन र रातको छुट्याउन अलमल हुन सक्छ। यसले गर्दा उनीहरू राति पनि दिनकै जस्तो सक्रिय भएर कराउने गर्छन्।
शान्त वातावरण: दिनको समयमा गाडीको आवाज र अन्य हल्लाले गर्दा चराको स्वर टाढासम्म पुग्न सक्दैन। राति शान्त हुने भएकाले आफ्नो स्वरलाई टाढासम्म पुऱ्याउन पनि यिनीहरूले यो समय रोज्ने गर्छन्।
जालसाजी रणनीति: कोइली आफैं गुँड बनाउँदैन। यसले कागको गुँडमा अण्डा पार्ने गर्छ। राति वा सबेरै कराउँदा कागलाई अल्मल्याउन वा आफ्नो उपस्थितिको संकेत दिन पनि यसो गरेको हुनसक्छ।
***
कोइलीका आनीबानीबारे वैज्ञानिक अनुसन्धानहरू भएका छन्। एसियन कोयलको आवाज र यसको प्रजनन व्यवहारबारे विशेषगरी दक्षिण एसियामा अध्ययन गरिएको छ। सन् २०१७ मा PLOS ONE जर्नलमा प्रकाशित एउटा अनुसन्धानले एसियन कोयलका भाले चराले प्रजनन याममा धेरै प्रकारका ठूलो स्वरका call प्रयोग गर्ने देखाएको थियो।
अनुसन्धानकर्ताहरूले ती आवाजहरू 'आफ्नो क्षेत्र जोगाउने' र प्रजननका लागि 'जोडी आकर्षित गर्ने' सँग सम्बन्धित भएको बताएका छन्। अर्को अध्ययन (Bioacoustics, 2020/21) ले पनि लगातार धेरै कराउनुलाई मुख्यतः 'मिलन' (mating) र क्षेत्रीय सञ्चार (territorial communication) का लागि प्रयोग हुने उल्लेख गरेको छ।
राति किन कराउँछ भन्ने विषयमा एसियन कोयलमा मात्रै केन्द्रित गहन अध्ययन भने सीमितमात्रै छन्। तर पक्षीविज्ञानमा सामान्य रूपमा प्रजनन याममा हर्मोन बढ्नु, कृत्रिम उज्यालो (सडकबत्ती/सहरी उज्यालो), हल्ला नभएको रातको वातावरण र 'साथी आकर्षण' (mate attraction) का कारण धेरै चराले रातिसमेत कराउने मानिन्छ। रोचक कुरा के भने बर्डवाचिङ गर्नेका सामाजिक सञ्जालका समूहहरुमा सिंगापुर, थाइल्याण्ड, फिलिपिन्स, हङकङ लगायत ठाउँका मानिसहरूले 'राति कोइली कराएको सुनिएको' अनुभव बारम्बार साझा गरेका छन् र त्यहाँका चराबारे जानकारहरुले पनि यसलाई प्रजनन यामसँग जोडेर व्याख्या गरेका छन्।
***
कोइलीको वैज्ञानिक नाम Eudynamys हो, जसको अर्थ 'राम्रो सामर्थ्य भएको' भन्ने हुन्छ। नेपाली साहित्यमा यसको स्वरलाई लिएर विरही भनिए पनि वैज्ञानिक अनुसन्धानले यो रणनीतिक चातुर्यको क्षमता भएको पुष्टि गर्छ। एसियन कोइलीको भाले र पोथीलाई रङ हेरेरै सजिलै छुट्याउन सकिन्छ।
यिनीहरूको रङ र स्वरूपमा स्पष्ट भिन्नता हुन्छ, जसलाई विज्ञानमा 'यौन द्विरूपता' (Sexual Dimorphism) भनिन्छ। तपाइँले भाले र पोथी कस्ता रङका हुन्छन् भन्ने थाहा पाउनुभो भने शारीरिक बनावट र आकारका मुख्य विशेषता पनि थाहा पाउनुपर्छ।
स्वरूप र रङ (Physical Appearance)
| विशेषता | भाले | पोथी |
| रङ | पूर्ण रूपमा चम्किलो कालो (Jet Black)। घाममा हेर्दा हल्का निलो वा हरियो चमक देखिन्छ। | खैरो र सेतो मिश्रण। शरीरभरि सेता थोप्ला र धर्काहरू (Bars and Spots) हुन्छन्। |
| आँखा | गाढा रातो (Blood Red)। | गाढा रातो (तर भालेको जस्तो उज्यालो नहुन सक्छ)। |
| ठोंट | हल्का हरियो वा पहेंलो मिसिएको खैरो (Pale Greenish)। | भालेको जस्तै, तर थोरै फिक्का हुन सक्छ। |
| विशेषता | हेर्दा कागसँग मिल्दोजुल्दो देखिन्छ, तर शरीर अलि पातलो र पुच्छर लामो हुन्छ। | हेर्दा बाज (Hawk) सँग अलि मिल्दो देखिन्छ, जसले गर्दा कागहरू यसबाट डराउँछन्। |
आकारका कुरा गर्दा भाले र पोथी दुवैको आकार लगभग उस्तै हुन्छ। चुच्चोदेखि पुच्छरको टुप्पोसम्म लम्बाइ करिब ३९ देखि ४६ सेन्टिमिटर (१५-१८ इन्च) हुन्छ। यिनीहरूको पुच्छर शरीरको तुलनामा लामो हुन्छ, जसले उड्दा सन्तुलन मिलाउन मद्दत गर्छ। वयस्क कोइलीको तौल १९० देखि ३३० ग्राम सम्म हुन्छ।
भाले निक्खर कालो हुन्छ। कालो हुनुको मुख्य कारण कागसँग रङ मिल्नु हो। कागको गुँड वरिपरि घुम्दा कागले यसलाई अर्को काग ठानेर वा शत्रु (जसलाई लखेट्नु पर्छ) ठानेर पछ्याउँछ। यसले गर्दा भालेलाई कागलाई अल्मल्याउन सजिलो हुन्छ।स्वरमा भिन्नता
भाले: हामीले सुन्ने प्रसिद्ध 'कु-ऊ... कु-ऊ...' स्वर भालेको मात्र हो। उसले पोथीलाई बोलाउन र आफ्नो इलाका जोगाउन यो स्वर निकाल्छ।
पोथी: पोथीले 'कु-ऊ' गर्दिन। बरु उसले निकै छिटो-छिटो र तिखो स्वरमा 'किक-किक-किक...' जस्तो आवाज निकाल्छे, जुन प्रायः मिलनको समयमा वा कागलाई जिस्क्याउँदा सुनिन्छ।
कोइलीको रङ उनीहरूको 'काम' अनुसार बाँडिएको हुन्छ। भाले 'कागलाई झुक्याउन' कालो रङमा हुन्छ भने पोथी 'लुकेर अण्डा पार्न' प्रकृतिसँग घुलमिल हुने सेतो बुट्टामा खैरो रङमा हुन्छ।
***
वैज्ञानिक अध्ययनहरूका अनुसार एसियन कोइली (Eudynamys scolopaceus) को जीवनचक्र अन्य सामान्य चराहरूको तुलनामा निकै फरक र रणनीतिक छ। यसको जीवनचक्रलाई मुख्यतया 'ब्रूड प्यारासाइटिज्म' (Brood Parasitism) अर्थात् अर्काको गुँडमा अण्डा पार्ने प्रकृतिको आधारमा बुझ्न सकिन्छ।
वैज्ञानिक आधारमा केलाउँदा कोइलीको जीवनचक्रका मुख्य चरणहरूमा पहिलो हो, मिलन र इलाका निर्धारण (Mating and Territoriality)। वसन्त ऋतुको सुरुवातसँगै भाले कोइलीले विशेष आवाज (Ko-el) निकालेर आफ्नो इलाका घोषणा गर्छ।अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि भालेको स्वर जति चर्को र स्पष्ट हुन्छ, पोथी आकर्षित हुने सम्भावना त्यति नै बढी हुन्छ। यो स्वरले भालेको स्वास्थ्य र प्रजनन क्षमतालाई संकेत गर्छ।
दोस्रो, अण्डा पार्ने रणनीति (Egg Laying Strategy)। कोइलीले आफैं गुँड बनाउँदैन। यसले विशेषगरी काग (Corvus splendens) को गुँडलाई लक्षित गर्छ। यहाँ एउटा रोचक 'द्वन्द्व' चल्छ।
छक्कापञ्जा (Distraction): भाले कोइलीले कागलाई जिस्क्याएर गुँडबाट टाढा हुने जुक्ति लगाउँछ, आक्रोसित बनाएर गँड छाडेर आफूलाई लखेट्न बाध्य पार्छ। जब काग कोइलीलाई लखेट्दै पछि-पछि रहन्छ, त्यही मौकामा पोथी कोइली कागको गुँडमा पसेर अण्डा पार्छे। भालेले कागलाई लामो दूरी लैजान्छ। फर्केर आउँदा आफ्नो गुँडमा थपिएको कोइलीको अण्डाबारे कागले पत्तै पाउँदैन।
नक्कल (Mimicry): कोइलीको अण्डाको रङ र आकार कागको अण्डासँग धेरै हदसम्म मिल्दोजुल्दो हुन्छ, जसलाई विज्ञानमा 'Egg Mimicry' भनिन्छ। यसले गर्दा कागले आफ्नो र शत्रुको अण्डा छुट्याउन सक्दैन।
ओथारो र कोरल्ने प्रक्रिया (Incubation and Hatching)
कोइलीको जीवनचक्रको सबैभन्दा बलियो पक्ष यसको छोटो ओथारो अवधि हो।
छिटो जन्म: कागको अण्डा कोरल्न करिब १७-१८ दिन लाग्छ भने कोइलीको बच्चा १२-१४ दिनमै निस्कन्छ।
फाइदा: पहिले जन्मिएको हुनाले कोइलीको बच्चाले कागको बच्चा भन्दा बढी आहारा पाउँछ र चाँडो हुर्कन्छ। कहिलेकाहीँ कोइलीको बच्चाले कागका अन्य अण्डाहरूलाई गुँडबाट बाहिर खसालिदिने समेत गर्दछ ताकि सबै आहारा उसैले पाओस्।
पालनपोषण (Foster Care)
कागले कोइलीको बच्चालाई आफ्नै ठानेर आहारा खुवाउँछ।
माग्नेको व्यवहार (Begging Behavior): कोइलीको बच्चाको मुखको भित्री भागको रङ र त्यसले निकाल्ने आवाजले कागलाई आहारा खुवाउन उत्तेजित बनाउँछ। वैज्ञानिक रूपमा यसलाई 'Supernormal Stimulus' भनिन्छ। बढी रोइकराइ गर्ने बच्चाहरुलाई हामी जसरी केही खानेकुरा अरुभन्दा पहिले र छिटो दिन्छौँ, कोइलीका बचरा पनि कागसँग त्यसै गर्छन्। मागेको शैली देखेर कागले यो 'बचरो कति भोकाएको' भन्ने ठान्छ र आहारा ल्याउँदा पहिले उसैलाई प्राथमिकता दिन्छ।
आत्मनिर्भरता र बसाइसराइ (Fledging and Migration)
कोइलीका चल्ला अण्डाबाट निस्केको ३ देखि ४ हप्तामा उड्न तयार हुन्छन्।
प्रकृति र प्रवृत्ति: अचम्मको कुरा के छ भने, कागले हुर्काए तापनि कोइलीको बच्चाले कागको जस्तो 'काँ काँ' नगरी आफ्नो प्रजातिको प्राकृतिक आवाज निकाल्न थाल्छ। यो उसको वंशाणुगत (Genetic) गुण हो।
बसाइसराइ: वयस्क भएपछि कोइलीहरू खाना र उपयुक्त वातावरणको खोजीमा एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा जान्छन्। जाडो महिनामा यिनीहरू प्रायः दक्षिणपूर्वी एसियाका न्यानो भू-भागतिर लाग्छन्।
***
वैज्ञानिक अध्ययनहरूका अनुसार कोइलीको यो व्यवहार निकै चाखलाग्दो छ। यसलाई बुझ्न केही महत्त्वपूर्ण पक्षहरू हेर्नुपर्ने हुन्छ:
अण्डा पारेपछि फर्केर हेर्छ/हेर्दैन?
सामान्यतया, कोइलीले अण्डा पारेपछि त्यसलाई ओथारो बस्ने वा बच्चालाई आहारा खुवाउने काम गर्दैन। तर, 'फर्केरै नहेर्ने' भन्ने कुरा चाहिँ पूर्ण सत्य होइन। केही अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि कोइली (विशेष गरी पोथी) आफ्नो अण्डा पारेको गुँडको आसपास नै रहन्छन्। उनीहरूले कागले आफ्नो अण्डालाई स्वीकार गर्यो कि गुँडबाट फालिदियो भनेर टाढैबाट निगरानी गरिरहेका हुन्छन्।
वैज्ञानिकहरूले एउटा रोचक सिद्धान्त पत्ता लगाएका छन्। यदि कागले कोइलीको अण्डा चिन्न सफल भयो र त्यसलाई गुँडबाट बाहिर फालिदियो भने, कोइलीले बदला स्वरूप कागको गुँड नै भत्काइदिने वा कागका आफ्नै अण्डाहरू फुटाइदिने गर्छ। यसले गर्दा काग डराएर अर्को पटक कोइलीको अण्डा हुर्काउन बाध्य हुन्छ।
कागसँगको सम्बन्ध
अण्डा पारेपछि कोइलीको प्रत्यक्ष भूमिका समाप्त हुन्छ र बाँकी प्रक्रिया प्राकृतिक रूपमा अघि बढ्छ। अण्डाबाट बचरा निस्किएपछि उसले कागलाई नै आफ्नो आमाबाबु ठान्छ। कोइलीका चल्लाको अनुनयको आवाज यति चर्को हुन्छ कि कागले आफ्नो चल्लालाई भन्दा बढी आहारा उसैलाई ल्याएर दिन्छ।
कोइलीका बचरा कागको भन्दा छिटो बढ्छन्। हुर्कने क्रममा उसले कहिलेकाहीँ कागका अन्य बचराहरूलाई धकेलेर गुँड बाहिर निकाल्न सक्छ ताकि गुँडको सबै स्रोतमा उसको एकाधिकार होस्।
कागको वात्सल्यमा हुर्किए पनि कोइलीको चल्ला न कागको आवाज नक्कल गर्छ, न आनीबानी। यसको पछाडि दुईवटा मुख्य कारण छन्।
वंशाणुगत गुण (Genetic Programming): चराको बोली र उड्ने तरिका उसको डीएनए (DNA) मै हुन्छ। त्यसैले कागको संगतमा भए पनि उसले 'काँ काँ' गर्न सिक्दैन।
पहिचानको समय: जब कोइलीको बच्चा उड्न थाल्छ, ऊ बिस्तारै कागको समूहबाट अलग हुन्छ। यो समयमा उसले आफ्नो प्रजातिका अन्य कोइलीहरूको स्वर सुन्छ र उनीहरूसँगै घुलमिल हुन थाल्छ।
कोइलीले अण्डा पारेपछि आफ्नो तर्फबाट 'शारीरिक जिम्मेवारी' (ओथारो बस्ने र खुवाउने) पुरा गर्छ, तर 'रणनीतिक निगरानी' भने जारी राख्न सक्छ। बचरा चाहिँ पूर्ण रूपमा कागको संरक्षणमा प्राकृतिक प्रक्रियाबाटै हुर्कन्छन्। यो प्रकृतिको एउटा यस्तो कठोर तर सफल 'विकासवादी दाउपेच' (Evolutionary Tactic) हो, जहाँ एउटा प्रजातिले आफ्नो अस्तित्व रक्षाका लागि अर्को प्रजातिको स्रोत साधन प्रयोग गर्छ।
काग जस्तो चलाख चरालाई मूर्ख बनाउनु कोइलीको लागि ठूलो चुनौती हो। तर कोइलीले कागको मनोविज्ञान र जैविक कमजोरीको फाइदा उठाउन करोडौं वर्षको विकासवादी प्रक्रियाबाट केही विशेष रणनीतिहरू सिकेको हुन्छ।
पोथी कोइलीको अण्डामा हुने रङका थोप्लाहरू र हल्का हरियो-खैरोपन कागको अण्डासँग मेल खान्छ। कागले आफ्नो गुँडमा अण्डा गन्दा संख्या उस्तै देख्छ र रङ पनि उस्तै भएपछि उसलाई शंका हुँदैन। कोइलीको बचरा कागको भन्दा २-३ दिन पहिले नै अण्डाबाट निस्कन्छ। कागले सोच्छ कि यो मेरो सबैभन्दा बलियो र जेठो बच्चा हो। चराहरूको स्वभाव के हुन्छ भने, जसले पहिले मुख बाउँछ र ठूलो स्वरले कराउँछ, उसैलाई आमाबाबुले बढी आहारा दिन्छन्। कोइलीको बचराले कागको वात्सल्यको फाइदा उठाउँछ।
कोइलीको बचराको मुखको भित्री भागको रङ निकै गाढा रातो हुन्छ र उसले निकाल्ने आवाज निकै तीव्र हुन्छ। जब कोइलीको बच्चाले ठुलो मुख बाएर आहारा माग्छ, कागको दिमागमा 'आफ्नो बच्चालाई खुवाउनै पर्छ' भन्ने तीव्र हर्मोनल प्रतिक्रिया हुन्छ। यो आवाजले कागलाई यति उत्तेजित बनाउँछ कि उसले यो बच्चा मेरो हो कि होइन भनेर सोच्ने मौका नै पाउँदैन। उ केवल आहारा ल्याउनमै व्यस्त हुन्छ।
कागले आफ्ना बच्चाहरूलाई उनीहरूको स्वरूपबाट भन्दा पनि 'गुँडमा भएको उपस्थिति' बाट चिनिरहेको हुन्छ।चराहरूको लागि "मेरो गुँडमा जे छ, त्यो मेरै हो" भन्ने प्राकृतिक नियम जस्तै हुन्छ। जबसम्म कोइलीको बच्चा गुँडमा छ र कागको सेवा लिइरहेको छ, कागले उसलाई आफ्नो वंश सम्झन्छ।
कहिलेकाहीँ कागले शंका गरेर कोइलीको अण्डा फाल्न खोज्यो भने पनि कोइलीले 'दबाब' दिन्छ। यदि कागले कोइलीको अण्डा नष्ट गर्यो भने, निगरानी गरिरहेको वयस्क कोइलीले कागको सिंगो गुँड नै ध्वस्त पारिदिन्छ। यसले गर्दा कागहरू अनौठो बच्चा भए पनि 'डर' वा 'बाध्यता' का कारण उसलाई हुर्काउन तयार हुन्छन्। जब कोइलीको बच्चा कागको भन्दा ठुलो र फरक रङको (कालो) हुन थाल्छ, त्यतिबेलासम्म कागले उसलाई खुवाउन यति धेरै समय र ऊर्जा खर्च गरिसकेको हुन्छ कि उसले "त्यो मेरो होइन" भनेर स्वीकार्नु भन्दा हुर्काइरहनुमै आफ्नो 'सफलता' देख्छ।
काग झुक्किनुको कारण उसको मूर्खता भन्दा पनि कोइलीले अपनाएको अत्यन्तै उच्च स्तरको जैविक ठगी (Biological Deception) हो। कोइलीको बच्चा उड्न थालेर आफ्नै प्रजातिको स्वर निकाल्न थालेपछि मात्र कागले आफू ठगिएको महसुस गर्छ, तर त्यतिबेलासम्म कोइलीको 'काम' पुरा भइसकेको हुन्छ।
***
कोइलीको जीवनचक्र प्रकृतिमा सर्वाधिक चतुर र अनौठो मानिन्छ। वैज्ञानिक अध्ययनहरूका आधारमा यसको जीवनका विभिन्न चरणहरू हेर्न सकिन्छ। कोइलीका बचरा निकै छिटो बढ्ने पक्षी प्रजातिमा पर्छ। अण्डा पारेको १२ देखि १४ दिन भित्र चल्ला निस्कन्छन्। बच्चा जन्मिएको २० देखि २८ दिन सम्म कागको गुँडमा रहन्छ। यस अवधिमा कागले यसलाई आहारा खुवाउँछ। गुँड छोडेको करिब एक वर्षपछि कोइली प्रजननका लागि पूर्ण रूपमा वयस्क र सक्षम हुन्छ।
यो चराको प्रजनन प्रक्रिया पूर्णतया अर्कामा निर्भर हुन्छ। नेपाल र भारत जस्ता देशहरूमा यसको मुख्य प्रजनन समय मार्चदेखि जुलाई सम्म हो। एक प्रजनन ऋतुमा एउटा पोथी कोइलीले विभिन्न गुँडहरूमा गरी ८ देखि २० वटासम्म अण्डा पार्न सक्छ। यसले मुख्यतया काग (House Crow र Jungle Crow) को गुँड रोज्छ। जंगली अवस्थामा रहेका कोइलीको सही आयु मापन गर्न कठिन छ। यद्यपि प्राकृतिक वातावरणमा कोइली सामान्यतया ८ देखि १२ वर्षसम्म बाँच्छन्। सुरुवाती अवस्थामा कागले बच्चा चिनेर मार्ने वा अन्य सिकारी चराहरूको आक्रमणका कारण धेरै चल्लाहरू वयस्क हुन पाउँदैनन्।
एसियन कोइली पूर्ण रूपमा लामो दूरीको फिरन्ते चरा होइन, तर यो ऋतुगत बसाइसराइ (Seasonal Migrant) मा संलग्न हुन्छ। आहारा र तापक्रमको खोजीमा यिनीहरूले १,००० देखि २,५०० किलोमिटर सम्मको यात्रा तय गर्न सक्छन्।
नेपाल जस्ता देशमा रहेका कोइलीहरू जाडो महिनामा तुलनात्मक रूपमा न्यानो ठाउँ (दक्षिणी भारत वा श्रीलंका) तिर जान्छन् र वसन्त ऋतु लागेपछि पुनः उत्तरतिर फर्किन्छन्। स्थानीय स्थानान्तरणमा केही कोइलीहरू पहाडी भेगबाट जाडोमा तराई झर्ने र गर्मीमा पहाड उक्लने (Altitudinal migration) पनि गर्छन्।
जीवनचक्र
| चरण | अवधि/विशेषता |
| ओथारो अवधि | १२-१४ दिन (कागको भन्दा छिटो) |
| गुँड छोड्ने समय | जन्मिएको ३-४ हप्तामा |
| प्रजनन परिपक्वता | १ वर्षमा |
| प्रजनन शैली | ब्रुड प्यारासाइटिज्म (अर्काको गुँड प्रयोग) |
| मुख्य आहारा | फलफूल, किराफट्याङ्ग्रा र कहिलेकाहीँ साना चराका अण्डा |
| आयु | ८ देखि १२ वर्ष |
कोइलीले कागको गुँडमा अण्डा पार्दा कहिलेकाहीँ कागको एउटा अण्डा आफैंले खाइदिन्छ वा गुँड बाहिर खसालिदिन्छ ताकि अण्डाको संख्या उस्तै देखियोस् र कागलाई शंका नहोस्। यसलाई वैज्ञानिकहरू 'अण्डा प्रतिस्थापन रणनीति' भन्छन्।
***
कोइली एउटा अत्यन्तै चतुर, लजालु र 'परजीवी' स्वभाव भएको चरा हो। यसको स्वर जति मीठो हुन्छ, यसको जीवनशैली त्यति नै रणनीतिक हुन्छ। आहाराको कुरा गर्दा कोइली मुख्यतया सर्वहारी (Omnivorous) चरा हो, तर यसको मुख्य रुचि फलफूलमा हुन्छ। यसले जंगली ऐंसेलु, जामुन, अम्बा, अन्जिर (Figs), र विभिन्न प्रकारका साना बेरीहरू खान्छ। चल्ला हुँदा कागले जे ल्याएर दिन्छ, त्यही खान्छन्। अण्डा पार्ने बेला बच्चा हुँदा र प्रोटिनको आवश्यकता पर्दा यसले झुसिल्किरा, फट्याङ्ग्रा, झिँगा, र साना बीटलहरू पनि खान्छन्।
कोइलीले त्यस्ता झुसिल्किराहरू पनि खान सक्छ जुन अन्य चराहरूका लागि विषाक्त हुन्छन्। यसको पेटमा एउटा विशेष तह हुन्छ जसले झुसिल्किराको विषालु झुसलाई छुट्याएर फाल्न मद्दत गर्छ। कहिलेकाहीँ यसले साना छेपारो वा अन्य साना चराका अण्डाहरू पनि खाइदिन्छ। कोइलीले आफ्नो शरीरको तौल र ऊर्जाको आवश्यकता अनुसार दैनिक धेरै मात्रामा फलफूल खान्छ। यसको पाचन प्रक्रिया निकै छिटो हुन्छ।
कोइलीलाई अन्जिर (Figs) र जामुन निकै मन पर्छ। फलफूल पाकेको सिजनमा कोइलीहरू त्यस्ता रूखहरूमा झुम्मिएका देखिन्छन्। यो लजालु चरा हो। प्रायः रूखका बाक्ला पातहरूभित्र लुकेर बस्छ र त्यहीँबाट कराउँछ। यसको शरीर पातलो र पुच्छर लामो हुने भएकाले यो हाँगाहरूका बीचमा छिटोछिटो ओहोरदोहोर गर्न सक्छ।
कराएको सुन्दा रमाइलो मानेर के यो मान्छेले सुगा जसरी पाल्न कस्तो हुन्छ भन्ने जिज्ञासा हुन सक्छ। जसको जवाफ हो - सामान्यतया हुँदैन, मान्छेले यसलाई पाल्दैनन्। यसका केही ठोस कारणहरू छन्। सुगाले जस्तो अन्न वा गेडागुडी कोइलीले सजिलै खाँदैन। यसलाई ताजा फलफूल र कीराहरूको निरन्तर आवश्यकता पर्छ, जुन घरमा व्यवस्थापन गर्न गाह्रो हुन्छ।
कोइली एउटा स्वतन्त्र र फिरन्ते स्वभावको चरा हो। पिँजडामा थुन्दा यो निकै तनावमा पर्छ र कराउन छोड्छ।यसको 'कु-ऊ' आवाज सुन्दा मीठो लागे पनि यो निकै चर्को हुन्छ। घरभित्र वा पिँजडामा यो स्वर सुन्दा कान खाने गरी ठूलो हुन सक्छ। सुगाले मान्छेको बोली 'नक्कल' गर्न सक्छ, तर कोइलीले सक्दैन। यसको आफ्नै वंशाणुगत स्वर मात्र हुन्छ। हामीकहाँ जंगली चराहरूलाई पिँजडामा थुनेर पाल्नु गैरकानुनी पनि हो।
कोइली एउटा यस्तो चरा हो जसलाई 'प्रकृतिको गायक' भनिन्छ, तर यसको असली सुन्दरता जंगलका रूखहरू र खुल्ला आकाशमा मात्र देखिन्छ। यसको खानपान र जीवनशैली पूर्ण रूपमा प्राकृतिक चक्रमा आधारित हुने भएकाले यसलाई घरपालुवा बनाउन सम्भव र उचित छैन।
***
एउटा पोथी कोइलीले एउटा सिजनमा ८ देखि २० वटा अण्डा पार्छे भन्ने सुन्दा हामीलाई अपत्यारिलो लाग्छ। तर, बुझ्नुपर्ने के हो भने कोइलीको प्रजनन रणनीति (Reproductive Strategy) अन्य चराको तुलनामा निकै फरक हुन्छ। यसलाई वैज्ञानिक तथ्यका आधारमा केलाउन सकिन्छ।
कोइलीले सबै अण्डा एउटै गुँडमा कहिल्यै पार्दैन। कागलाई झुक्याएर उसको एउटा गुँडमा प्रायः १ वा २ वटा मात्र अण्डा पार्छ। ८-२० वटा अण्डा पार्नका लागि पोथी कोइलीले सिजनभरि १० देखि १५ वटा फरक-फरक कागका गुँडहरू खोजेकी हुन्छे।
किन यसो गर्छ? यदि एउटै गुँडमा धेरै अण्डा पार्यो भने कागले शंका गरेर अण्डा फालिदिने डर हुन्छ। साथै, धेरै बच्चा भएमा कागले सबैलाई खुवाउन सक्दैन। त्यसैले उसले आफ्नो 'लगानी' धेरै ठाउँमा छरेर राख्छ।
कोइलीको अण्डा कागसँग मिल्दोजुल्दो आकार र रङको हुन्छ। कुखुराको भन्दा निकै सानो हुन्छ। कुखुराको अण्डा औसतमा ५०-६० ग्रामको हुन्छ भने एसियन कोइलीको अण्डा मात्र ५ देखि ७ ग्रामको हुन्छ। यो कुखुराको अण्डाको तुलनामा झण्डै १० गुणा सानो हुन्छ। यो कागको अण्डा भन्दा थोरै मात्र सानो वा बराबर देखिन्छ ताकि काग झुक्कियोस्। यसको अण्डा हल्का हरियो वा खैरो रङमा गाढा थोप्लाहरू भएको हुन्छ, जुन कागको अण्डासँग दुरुस्तै मिल्छ।
पोथी कोइलीले कागको गुँडमा आफ्नो अण्डा राख्नुअघि एउटा व्यवस्थापन गर्छे। उसले कागको गुँडमा पहिलेदेखि नै भएका अण्डाहरूमध्ये एउटा अण्डालाई गुँडबाट बाहिर खसालिदिन्छे वा खाइदिन्छे र त्यसको ठाउँमा आफ्नो एउटा अण्डा राखिदिन्छे। यसो गर्दा गुँडमा अण्डाको कुल संख्या परिवर्तन हुँदैन, जसले गर्दा कागले आफ्नो अण्डा चोरी भएको पत्तो पाउँदैन।
पोथी कोइलीले सिजनभरि (चैतदेखि असारसम्म) लगातार अण्डा उत्पादन गरिरहन्छे। साधारण चराले गुँड बनाएर ४-५ वटा अण्डा पारेपछि ओथारो बस्न थाल्छन् र अण्डा पार्न बन्द गर्छन्। तर, कोइली ओथारो बस्नै पर्दैन। उसको शरीरले ओथारो बस्ने हर्मोन (Prolactin) को सट्टा अण्डा उत्पादन गर्ने हर्मोनलाई बढी समय सक्रिय राख्छ। त्यसैले उसले लामो समयसम्म, धेरै कागका गुँडहरू प्रयोग गर्दै धेरै अण्डा पार्न सक्छ। कोइलीले एक सिजनमा थुप्रै कागका गुँडहरूलाई लक्ष्य गर्छ। यो एउटा यस्तो जैविक बीमा (Biological Insurance) हो, जहाँ एउटा गुँडमा कागले अण्डा नष्ट गरिदिए पनि अर्को गुँडमा उसको बच्चा सुरक्षित हुर्कियोस्।
कोइलीले आफ्नो मातृत्वको भार अरूलाई बाँडिदिन्छ, तर आफ्नो वंश जोगाउन निकै चलाखीपूर्ण व्यवस्थापन गर्छ।
***
कोइलीको प्रजनन प्रक्रिया र भाले-पोथीको भेटघाट कुनै रोमान्टिक फिल्मको योजनाबद्ध 'अपरेसन' जस्तै हुन्छ। यिनीहरूको मिलनदेखि कागलाई ठग्नेसम्मको प्रक्रिया निकै व्यवस्थित हुन्छ। यसलाई चरणबद्ध रूपमा बुझ्न सकिन्छ। कोइलीहरू वर्षको अधिकांश समय एक्लै बस्छन्, तर प्रजनन ऋतु (नेपालमा चैत-वैशाख) सुरु भएपछि यिनीहरूको भेटघाट सुरु हुन्छ।
ध्वनि आकर्षण (Vocal Advertising): भाले कोइलीले अग्लो रूखको हाँगामा बसेर ठूलो स्वरमा 'कु-ऊ... कु-ऊ...' गरेर पोथीलाई निम्तो दिन्छ। वैज्ञानिक अध्ययनअनुसार, भालेको स्वर जति तिखो र निरन्तर हुन्छ, पोथी त्यति नै आकर्षित हुन्छे।
उपहार आदानप्रदान: कहिलेकाहीँ भालेले पोथीलाई आकर्षित गर्न फलफूल वा किरा उपहार दिने गर्छ। यदि पोथीले त्यो उपहार स्वीकार गरी भने उनीहरूबीच मिलन (Mating) हुन्छ।
सहकार्यको सहमति: मिलनपछि भाले र पोथी छुट्टिँदैनन्। उनीहरूले केही हप्ताका लागि एउटा टोली बनाउँछन्, जसको मुख्य उद्देश्य उपयुक्त कागको गुँड खोज्नु र त्यहाँ अण्डा राख्नु हुन्छ।
कागको गुँड छनोट (Target Identification)
भाले र पोथी मिलेर आफ्नो इलाकामा रहेका कागका गुँडहरूको निगरानी गर्छन्। उनीहरूले यस्तो गुँड रोज्छन् जहाँ कागले भर्खरै अण्डा पारेको होस् वा पार्ने तयारीमा होस्। कागको उपस्थिति बलियो होस् (ताकि अन्य शत्रुबाट अण्डा सुरक्षित रहोस्)।
अण्डा पार्ने 'अपरेसन' (The Execution)
यो चरण सबैभन्दा रोचक र वैज्ञानिक छ। यहाँ भाले र पोथीले मिलेर काम गर्छन्। भाले कोइली कागको गुँड नजिकै गएर ठूलो स्वरमा कराउँछ र कागलाई जिस्क्याउँछ। काग आफ्नो गुँडको सुरक्षा गर्न आक्रामक हुन्छ र भाले कोइलीलाई लखेट्न थाल्छ। भाले जानीजानी कागलाई गुँडभन्दा धेरै टाढासम्म डोऱ्याउँछ।
त्यसपछि पोथीको भूमिका (The Infiltrator) आउँछ। काग भालेको पछि लागेर गुँड खाली हुनासाथ, नजिकै लुकेर बसेकी पोथी कोइली तुरुन्तै गुँडमा पुग्छे। उसले सेकेन्डभरमै कागको एउटा अण्डा हटाउँछे (खाइदिन्छे वा खसालिदिन्छे) र आफ्नो अण्डा त्यहाँ राखिदिन्छे।
प्रजननका आवृत्ति (Frequency)
कोइलीको प्रजननको तरिका धेरै लगानी, थोरै श्रम जस्तो छ। एक पटक मिलन भएपछि पोथीले केही दिनको अन्तरालमा अण्डाहरू विकास गर्दै जान्छ। उसले एउटै कागको गुँडमा सबै अण्डा नपारी, आफ्नो इलाकाका विभिन्न कागका गुँडहरूमा एउटा-एउटा गर्दै अण्डा छर्छ। यसो गर्दा, यदि एउटा गुँड नष्ट भए पनि अन्य गुँडमा उसका बच्चाहरू हुर्कने सुनिश्चितता हुन्छ।
कोइलीका पोथीबीचको सम्बन्ध कार्यगत एकता जस्तो देखिन्छ। उनीहरू सन्तान हुर्काउन गुँड बनाउने वा चारा खोज्ने दुःख गर्दैनन्, तर काग जस्तो चलाख चरालाई मूर्ख बनाएर आफ्नो वंश अगाडि बढाउन भने पूर्ण रूपमा एक-अर्कामा निर्भर हुन्छन्।
यही रणनीतिक भेटघाट र सहकार्यकै कारण कोइलीले निकै कम मेहनतमा धेरै सन्तान उत्पादन गर्न सफल हुन्छ, जुन चरा जगतमा एक अद्वितीय विकासवादी रणनीति (Evolutionary Strategy) हो।
***
एसियन कोइली (Asian Koel) मुख्यतया दक्षिण र दक्षिणपूर्वी एसियामा पाइने चरा हो। यसको भौगोलिक उपस्थिति र अनुकूलन क्षमता निकै व्यापक छ। वैज्ञानिक अध्ययनहरूका अनुसार यो चराले मुख्यतया उष्ण (Tropical) र उपोष्ण (Sub-tropical) हावापानी मन पराउँछ। यिनीहरूलाई मध्यमदेखि उच्च गर्मी हुने ठाउँ अनुकूल हुन्छ। त्यसैले नेपाल र भारतमा गर्मी सिजन सुरु भएपछि (वसन्त ऋतु) यिनीहरूको चहलपहल र स्वर बढी सुनिन्छ। यिनीहरू धेरै चिसो सहन सक्दैनन्। त्यसैले जाडो महिनामा पहाडी भेगबाट तराई वा अझ दक्षिणतिर (श्रीलंका वा इन्डोनेसियातिर) सर्ने गर्छन्।
कोइलीको उपस्थिति समुद्र सतहदेखि करिब १,८०० मिटर सम्मको उचाइमा बढी पाइएको छ। यिनीहरू ठाउँहरूमा घना वन र काग नभएका ठाउँमा बस्न रुचाउँदैनन्। घना जंगलभन्दा पनि पातलो जंगल, वनको छेउछाउ र नदी किनारका झाडीहरू यिनीहरूको पहिलो रोजाइ हो।
कोइली मान्छेका बस्ती नजिक बस्न मन पराउँछ। यसको मुख्य कारण हो - कागको उपस्थिति। जहाँ कागहरू सजिलै पाइन्छन्, कोइली त्यहीँ बस्छ। फलफूलका बगैँचाहरू (जस्तै: आँप, अम्बा, जामुन) यसको मनपर्ने ठाउँ हुन्, किनभने यसको मुख्य आहारा नै फलफूल हो।
एसियन कोइली दक्षिण एसियाका नेपाल, भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश, भुटान र श्रीलंकामा व्यापक रूपमा पाइन्छ। दक्षिणपूर्वी एसियाका म्यानमार, थाइल्याण्ड, भियतनाम, मलेसिया र दक्षिणी चीन पनि यो पाइन्छ।इन्डोनेसिया र अस्ट्रेलियाका केही भागमा केही उप-प्रजातिहरू पाइन्छन्।
नेपालको सन्दर्भमा कोइली तराईदेखि मध्य पहाडसम्म पाइन्छ। तराई र भित्री मधेसमा कोइली वर्षैभरि वा लामो समयसम्म देखिन्छ। काठमाडौं र मध्य पहाडमा कोइली गर्मी सुरु भएपछि (फागुन/चैत तिर) भित्रिन्छ र बच्चा हुर्काएर असोजतिर पुनः न्यानो ठाउँतिर फर्किन्छ।
किन यस्तो भूगोल रोज्छ भन्ने जिज्ञासामा कोइलीको भूगोल छनोट उसको आहारा र प्रजनन मा निर्भर हुन्छ। यो चरोलाई वर्षभरि नै विभिन्न प्रकारका फलफूल चाहिन्छ, जुन उष्ण क्षेत्रमा सजिलै उपलब्ध हुन्छन्। कागको बाहुल्यता पनि कारण हो। आफ्नो वंश विस्तार गर्न कागको सहारा लिने हुनाले काग धेरै हुने सहरी र अर्ध-सहरी भूगोलमा कोइलीको उपस्थिति बाक्लो हुन्छ।
***
चलाख चरालाई केको डर ?
कोइली जति चलाख र रणनीतिक चरा हो, यसको जीवन त्यति नै जोखिमपूर्ण पनि हुन्छ। अण्डादेखि वयस्क अवस्थासम्म यसले धेरै चुनौती र शत्रुहरूको सामना गर्नुपर्छ। वैज्ञानिक र वातावरणीय दृष्टिकोणबाट कोइलीका जोखिम र शत्रुहरूलाई वर्गीकरण गरेर हेर्न सकिन्छ।
मुख्य प्राकृतिक शत्रुहरू
कोइलीको सबैभन्दा ठूलो शत्रु त्यही हो, जसको भरोसामा यसले आफ्नो वंश बढाउँछ - काग।
काग (The Host turned Enemy): यदि कागले कोइलीले अण्डा पार्दै गरेको देख्यो वा अण्डा चिन्यो भने, उसले कोइलीलाई नराम्ररी ठुँगेर घाइते बनाउन वा मार्न सक्छ। कागहरूले समूहमा मिलेर कोइलीमाथि आक्रमण गर्छन्।
सिकारी चराहरू: ठुला बाज (Hawks), चिल (Eagles) र लाटोकोसेरो (Owls) कोइलीका मुख्य सिकारी हुन्। कोइलीको उड्ने शैली कहिलेकाहीँ बाजसँग मिल्ने हुनाले पनि यिनीहरू अन्य सिकारी चराको निसानामा पर्छन्।
रूखमा चढ्ने सिकारी: साँप, लोखर्के (Squirrels) र बिरालोहरूले गुँडमा रहेका कोइलीका अण्डा वा साना चल्लाहरू खाइदिने जोखिम सधैं रहन्छ।
प्रजननकालीन जोखिम (Reproductive Risks)
कोइलीको 'परजीवी' स्वभाव नै उसको लागि जोखिमको कारण बन्न सक्छ:
अण्डा अस्वीकरण: यदि कागले कोइलीको अण्डा चिन्यो भने उसले गुँडबाट बाहिर फालिदिन्छ। यसले कोइलीको सिंगो प्रजनन प्रयास खेर जान्छ।
खानाको अभाव: यदि कागले पर्याप्त खाना जुटाउन सकेन भने, गुँडमा रहेका कोइलीका बच्चा भोकै मर्ने सम्भावना हुन्छ।
मानवीय र वातावरणीय जोखिम (Human-Induced Risks)
आजकल कोइलीको अस्तित्वमा प्राकृतिक शत्रु भन्दा मानवीय कारणहरू बढी खतरनाक बन्दै गएका छन्:
वासस्थान विनाश (Habitat Loss): सहरीकरणका कारण कोइलीले मन पराउने फलफूलका रूखहरू र खुल्ला झाडीहरू मासिँदै गएका छन्। यसले उनीहरूको आहारा र लुक्ने ठाउँ घटाएको छ।
कीटनाशक औषधि (Pesticides): खेतीपातीमा प्रयोग गरिने विषादीका कारण कोइलीले खाने किराहरू मर्छन् वा ती किरा खाँदा कोइलीको शरीरमा विष फैलिन्छ, जसले उनीहरूको प्रजनन क्षमतामा ह्रास ल्याउँछ।
विद्युतीय तार (Electrocution): सहरमा बिजुलीका तारहरूमा बस्दा वा ठोक्किँदा अन्य पक्षीजसरी कोइली पनि मारिने गरेको छ।
ध्वनि र प्रकाश प्रदूषण: अघि चर्चा गरेझैँ, रातको समयमा हुने अत्यधिक उज्यालो र हल्लाले यिनीहरूको जैविक घडी बिगारिदिन्छ, जसले गर्दा यिनीहरू समयभन्दा पहिले नै थाक्ने वा तनावमा पर्ने हुन्छन्।
जलवायु परिवर्तन (Climate Change)
समयको तालमेल बिग्रनु (Mismatch): जलवायु परिवर्तनले गर्दा रूखमा फल लाग्ने समय र कागले अण्डा पार्ने समय परिवर्तन भइरहेको छ। यदि कोइलीको अण्डा पार्ने समय र कागको अण्डा पार्ने समय मिलेन भने, कोइलीले आफ्नो अण्डा राख्ने ठाउँ पाउँदैन।
***
अर्काको गुँडमा अण्डा पार्ने कोइली मात्रै हो ?
कोइलीको जस्तै अर्काको गुँडमा अण्डा पार्ने (Brood Parasitism) स्वभाव भएका चराहरू संसारभरि धेरै छन्। वैज्ञानिकहरूका अनुसार चराका लगभग १ प्रतिशत प्रजातिहरूले यो चलाखीपूर्ण रणनीति अपनाउँछन्। कोइलीसँग मिल्दोजुल्दो व्यवहार भएका केही प्रमुख चराहरू यस प्रकार छन्:
१. युरेसियन कुकु (Eurasian Cuckoo)
यो चरा कोइलीकै नजिकको नातेदार हो। यसको व्यवहार एसियन कोइलीसँग सबैभन्दा बढी मिल्छ। यसले पनि आफैं गुँड बनाउँदैन। यसले साना चराहरू (जस्तै: रूख चरी वा भँगेरा प्रजाति) को गुँडमा अण्डा पार्छ। यसको बचरा अन्डाबाट निस्कनेबित्तिकै यति आक्रामक हुन्छ कि उसले गुँडमा भएका अन्य सबै अण्डा वा साना चल्लाहरूलाई ढाडमा बोकेर गुँडबाहिर खसालिदिन्छ ताकि सबै खाना उसैले पाओस्।
२. हनिगाइड (Honeyguide)
यो अफ्रिका र एसियामा पाइने एक विशेष चरा हो। यसले पनि अर्काको गुँडमा अण्डा पार्छ। हनिगाइडको बच्चाको ठोंटमा जन्मजात एउटा सानो 'अंकुश' (Hook) हुन्छ। उसले गुँडमा भएका अन्य चल्लाहरूलाई त्यही अंकुशले टोकेर मारिदिन्छ ताकि ऊ एक्लै हुर्कन सकोस्।
३. ब्राउन-हेडेड काउबर्ड (Brown-headed Cowbird)
यो उत्तर अमेरिकामा पाइने चरा हो। यसले झण्डै २२० भन्दा बढी प्रजातिका अन्य चराहरूको गुँडमा अण्डा पारेको रेकर्ड छ। यसले कोइलीले जस्तै 'माफिया रणनीति' अपनाउँछ। यदि कुनै चराले यसको अण्डा गुँडबाट निकालिदियो भने, यसले त्यो चराको गुँड नै ध्वस्त पारिदिन्छ।
४. कुकु-फिञ्च (Cuckoo-finch)
यो अफ्रिकामा पाइन्छ। यसले विशेष गरी 'वारब्लर' (Warbler) चराहरूको गुँडमा अण्डा पार्छ। यसले आफ्नो अण्डाको रङ र बुट्टा ठ्याक्कै होस्ट चराको जस्तै बनाउन सक्छ, जसलाई विज्ञानमा 'Egg Mimicry' को चरम नमुना मानिन्छ।
किन यस्तो बानी विकास भयो?
यी सबै चराहरूले अर्काको गुँड रोज्नुका पछाडि मुख्य दुई कारण छन्। पहिलो हो ऊर्जा बचत। गुँड बनाउन, ओथारो बस्न र बच्चालाई चारा खोज्न धेरै ऊर्जा खर्च हुन्छ। यो ऊर्जा बचाएर उनीहरूले धेरै भन्दा धेरै अण्डा पार्न सक्छन्। दोस्रो हो वंश रक्षा। आफ्नो सबै अण्डा एउटै गुँडमा राख्नुभन्दा धेरै चराको गुँडमा छर्नु सुरक्षित हुन्छ, ताकि कुनै एउटा गुँडमा सिकारी आए पनि अरू सन्तान जोगिउन्।
नेपालमा अन्य 'ककु' प्रजाति
नेपालमा एसियन कोइली बाहेक हडसन कुकु (Large Hawk-Cuckoo), कुकु (Common Cuckoo), र सानो कोइली (Indian Cuckoo) जस्ता प्रजातिहरूले पनि यसैगरी अर्काको गुँडमा अण्डा पार्ने गर्छन्।
कोइलीका सबै प्रजाति 'ठग' हुँदैनन्। संसारमा केही यस्ता कोइलीहरू पनि छन् (जस्तै: अमेरिकाको Greater Roadrunner), जसले आफैं गुँड बनाएर आफ्ना बच्चा हुर्काउँछन्। तर हाम्रो तिर पाइने कोइलीहरू भने 'बाठा' श्रेणीमै पर्छन्।
***
राति कराउने कोइली एक्लो होइन
दक्षिण एसियाली मुलुकहरूमा राति कराउनेमा कोइली एक्लो चरा होइन। कोइलीका अतिरिक्त अन्य धेरै चराहरू पनि रातको समयमा आवाज निकाल्छन्। कोइली बाहेक राति कराउने केही मुख्य चराहरू र तिनका कारणहरू निम्न छन् :
लाटोकोसेरो र हुचिल (Owls):
बसाइ सर्ने चराहरू (Migratory Birds):
कहिले: बसाइसराइको मौसम (वसन्त र शरद् ऋतु) मा।
किन: धेरै चराहरू दिउँसोको तुलनामा राति ८ देखि १० गुणा बढी बसाइ सर्छन्। रातको समयमा कराउनुको मुख्य अनुमानित कारणहरू आफ्नो झुन्ड (flock) सँग सम्पर्कमा रहनु र बाटो नबिराउनु हो। विशेष गरी आँधीहुरी आएको बेला यिनीहरू बढी कराउने गर्छन्।
कोइली, जुरे कोइली (Koels and Cuckoos):
कहिले: विशेषगरी ग्रीष्म ऋतु (वसन्तको अन्त्य र गर्मी महिनाहरू) मा।
किन: यो कोइलीको प्रजनन समय हो। भाले कोइलीले पोथीलाई आकर्षित गर्न र आफ्नो इलाका घोषणा गर्न राति पनि जोडले कराउने गर्छ।
कोइलीको आवाज प्रजनन मौसममा भालेको पोथीलाई फकाउने र आफ्नो क्षेत्र दाबी गर्ने माध्यम हो भने लाटोकोसेरो जस्ता सिकारी चराहरूको लागि यो रातको गतिविधि र सञ्चारको भाग हो। बसाइँ सर्ने चराहरूको लागि रातको बोली यात्राको क्रममा समूहमा बाँधिएर रहने एउटा तरिका हो।
कोइलीको लागि 'बाँच्नु' आफैंमा एउटा ठुलो संघर्ष हो। एकातिर उसले काग जस्तो चलाख चरासँग 'चेस' खेलिरहनुपर्छ भने अर्कोतिर मानिसले सिर्जना गरेका वातावरणीय चुनौतीहरूसँग जुध्नुपर्छ। हिजोआज सहरमा कोइलीको रात्रिकालीन स्वर केवल एक ध्वनि मात्र होइन, यो बदलिँदो सहरी वातावरण र अस्तित्व जोगाउने एक अनवरत संघर्षको संकेत पनि हो।
