किन हुन्छ कल आएजस्तो, मोबाइल थर्किएजस्तो ?

रमेश बिहान अफिस जाँदै थिए। बसमा भीड थियो, सिट पाइएन। उभिएका उनलाई अचानक पाइन्टको खल्तीमा मोबाइल थर्किएको महसुस भयो। हतारहतार निकाले। कुनै कल थिएन, कुनै सन्देश पनि थिएन। केही मिनेटपछि फेरि उही अनुभूति भयो। यसपटक पनि स्क्रिन खाली थियो। उनले फोन साइलेन्टमा छ कि छैन भनेर जाँच गरे, नेटवर्क हेरे, तर सबै सामान्य थियो।

त्यो दिन साँझसम्म उनले पाँच–छ पटक फोन निकालेर हेरे। घर फर्किएपछि उनलाई एउटा प्रश्नले सताउन थाल्यो - 'आउदै नआएको  कल/म्यासेजको म किन प्रतीक्षा गरिरहेको छु?'

रमेशको अनुभव असाधारण होइन। स्मार्टफोन हाम्रो हात, खल्ती र दिमागको स्थायी साथी बनेसँगै संसारभरका लाखौं मानिसले यस्तै अनुभव गरिरहेका छन्। फोन नबजेको अवस्थामा पनि बजेजस्तो, नथर्किएको अवस्थामा पनि थर्किएजस्तो महसुस हुने यो अवस्थालाई मनोविज्ञानले 'फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोम' (Phantom vibration syndrome) भन्छ। यो केवल प्रविधिसँग जोडिएको सानो भ्रम मात्र होइन, आधुनिक मानव मस्तिष्क र डिजिटल जीवनशैलीबीचको बदलिँदो सम्बन्धको रोचक संकेत पनि हो।

एउटा यस्तो अवस्था, जहाँ मानिसलाई आफ्नो खल्तीमा भएको मोबाइल थर्किएको जस्तो महसुस हुन्छ, तर वास्तवमा त्यहाँ कुनै फोन वा म्यासेज आएको हुँदैन।

तपाईंलाई कहिल्यै यस्तो भएको छ? खल्तीमा मोबाइल थर्किएको जस्तो महसुस भयो, तुरुन्त फोन निकालेर हेर्नुभयो, तर न कुनै कल आएको हुन्छ, न कुनै सन्देश। केही समयपछि फेरि उस्तै अनुभूति दोहोरिन्छ। यदि यस्तो अनुभव भएको छ भने, तपाईं एक्लै हुनुहुन्न। फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोम धेरैलाई हुन्छ।

यो कुनै औपचारिक मानसिक रोग होइन, तर आधुनिक डिजिटल जीवनशैलीसँग जोडिएको एक रोचक मनोवैज्ञानिक अवस्था हो। स्मार्टफोन हाम्रो दैनिकीको अभिन्न हिस्सा बनेसँगै यस्तो अनुभूति विश्वभरका लाखौं मानिसले अनुभव गरिरहेका छन्।

मनोवैज्ञानिक दृष्टिले हेर्दा फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोमको मुख्य कारण हाम्रो मस्तिष्कको अपेक्षा र ध्यानको संयोजन हो। मानिसको मस्तिष्क सधैं महत्त्वपूर्ण संकेतहरू खोजिरहन्छ। जब हामी बारम्बार फोन, सन्देश वा सामाजिक सञ्जालका नोटिफिकेसनहरूको प्रतीक्षामा हुन्छौं, मस्तिष्क त्यसप्रति अत्यधिक संवेदनशील बन्छ। परिणामस्वरूप, कपडाको हल्का घर्षण, मांसपेशीको सामान्य चलायमान अवस्था वा बाहिरी कुनै सानो स्पर्शलाई पनि फोनको भाइब्रेसन ठान्न सक्छ।

यसलाई मनोविज्ञानमा “फाल्स पोजिटिभ परसेप्सन” अर्थात् वास्तविकताभन्दा फरक संकेतलाई अर्थपूर्ण सन्देशका रूपमा व्याख्या गर्ने प्रवृत्तिसँग पनि जोडेर हेरिन्छ। सरल भाषामा भन्नुपर्दा, मस्तिष्कले नभएको संकेतलाई पनि भएको जस्तो अर्थ लगाइदिन्छ।

यो अवस्थाको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष डिजिटल निर्भरता हो। आज धेरै मानिसको सामाजिक सम्बन्ध, काम, व्यवसाय र मनोरञ्जन स्मार्टफोनमै केन्द्रित छ। कुनै सन्देश छुट्ने हो कि, कसैले सम्पर्क गरेको छ कि, कुनै महत्त्वपूर्ण सूचना आएको छ कि भन्ने चिन्ताले मानिसलाई निरन्तर सतर्क बनाइरहेको हुन्छ। मनोवैज्ञानिकहरूले यसलाई 'हाइपरभिजिलेन्स' अर्थात् अत्यधिक सतर्कताको अवस्था भन्छन्। यही सतर्कताले कहिलेकाहीँ भ्रमपूर्ण अनुभूति जन्माउँछ।

फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोमलाई ‘फियर अफ मिसिङ आउट’ (FOMO) सँग पनि जोडेर हेरिन्छ। सामाजिक सञ्जालको युगमा मानिसहरू कुनै सूचना, अवसर वा सामाजिक गतिविधिबाट पछि पर्न नचाहने मनोवृत्तिमा बाँचेका छन्। खास-खास भेला, भेटघाटमा आफू छुटिन्छ की भन्ने धेरैलाई लाग्छ। यस्तो मानसिक दबाबले नोटिफिकेसनप्रति निर्भरता बढाउँछ र मस्तिष्कले फोनको उपस्थितिलाई अत्यधिक महत्त्व दिन थाल्छ।

अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि स्वास्थ्यकर्मी, विद्यार्थी, पत्रकार, व्यवस्थापक तथा निरन्तर सम्पर्कमा रहनुपर्ने पेसाका व्यक्तिहरूमा यस्तो अनुभव अपेक्षाकृत बढी पाइन्छ। यसको अर्थ, फोनको प्रयोगको मात्रा र मानसिक संलग्नताबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध हुन सक्छ।

यद्यपि, फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोम सामान्यतया गम्भीर मानसिक समस्या होइन। तर यो हाम्रो जीवनमा डिजिटल प्रविधिले कति गहिरो मनोवैज्ञानिक प्रभाव पारेको छ भन्ने संकेत भने अवश्य हो। यदि यस्तो अनुभूति बारम्बार हुन थालेको छ भने फोनको नोटिफिकेसन कम गर्ने, निश्चित समयमा मात्र सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्ने, डिजिटल डिटक्स अपनाउने तथा सचेत रूपमा वर्तमान क्षणमा केन्द्रित रहने अभ्यास उपयोगी हुन सक्छ।

अन्ततः, फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोम केवल नबजेको फोनको भ्रम मात्र होइन। यो आधुनिक मानव मस्तिष्क र डिजिटल प्रविधिबीच विकसित भएको नयाँ सम्बन्धको मनोवैज्ञानिक प्रतिबिम्ब हो। हाम्रा अघि एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न छ - के हामी फोन प्रयोग गरिरहेका छौं वा फोनले हाम्रो ध्यानलाई प्रयोग गरिरहेको छ ?

***

फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोममाथि पछिल्ला दुई दशकमा विभिन्न मनोवैज्ञानिक अध्ययन भएका छन्। यो शब्द पहिलो पटक सन् २००३ मा अमेरिकी पत्रकार तथा लेखक रोबर्ट डी जोनासले प्रयोग गरेको मानिन्छ। त्यसपछि यसले वैज्ञानिकहरूको ध्यान तान्यो।

सबैभन्दा चर्चित अध्ययनमध्ये एक सन् २०१० मा मिशेल ड्रोइन र उनका सहकर्मीहरूले गरेका थिए। उनीहरूले विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूमाझ गरेको सर्वेक्षणमा अधिकांश सहभागीले जीवनमा कम्तीमा एकपटक फोन नबजेको अवस्थामा पनि भाइब्रेसन महसुस गरेको बताएका थिए। अनुसन्धानले यस्तो अनुभूति स्मार्टफोनको अत्यधिक प्रयोग र नोटिफिकेसनप्रतिको मनोवैज्ञानिक अपेक्षासँग सम्बन्धित रहेको निष्कर्ष निकालेको थियो।

त्यसअघि सन् २००७ मा माइकल रोथबर्ग नेतृत्वको टोलीले अमेरिकाका अस्पतालमा कार्यरत चिकित्सक र स्वास्थ्यकर्मीमाथि अध्ययन गरेको थियो। अध्ययनमा करिब दुईतिहाइभन्दा बढी सहभागीले फ्यान्टम भाइब्रेसन अनुभव गरेको बताएका थिए। निरन्तर सम्पर्कमा रहनुपर्ने र आपत्कालीन कलको प्रतीक्षामा बस्नुपर्ने व्यक्तिहरूमा यो अनुभव बढी देखिएको थियो।

मनोवैज्ञानिकहरूले यसलाई सिग्नल डिटेक्सन थ्योरीमार्फत व्याख्या गर्छन्। जब मस्तिष्क कुनै संकेत (फोनको कल वा म्यासेज) को प्रतीक्षामा अत्यधिक केन्द्रित हुन्छ, तब सामान्य शारीरिक संवेदना, जस्तै कपडाको घर्षण, मांसपेशीको हल्का चलायमान अवस्था वा स्नायुको सूक्ष्म प्रतिक्रियालाई पनि फोनको भाइब्रेसनका रूपमा गलत अर्थ लगाउन सक्छ। अर्थात् यो भ्रम होइन, बरु मस्तिष्कले संकेत पहिचान गर्ने प्रक्रियामा गरेको एउटा 'गलत अनुमान' हो।

यसैले फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोमलाई आधुनिक डिजिटल युगले जन्माएको मनोवैज्ञानिक अनुकूलनका रूपमा हेरिन्छ।

***

फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोम आफैंमा गम्भीर मानसिक रोग होइन। त्यसैले कहिलेकाहीँ फोन नबज्दा पनि बजेजस्तो महसुस हुनु सामान्य मानिन्छ। तर यो अनुभव बारम्बार हुन थालेको छ भने त्यसलाई बेवास्ता गर्नु पनि उचित हुँदैन, किनकि यसले हाम्रो डिजिटल बानी र मानसिक अवस्थाबारे संकेत दिन सक्छ।

मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार यस्तो अनुभूति बढ्दै जानु प्रायः डिजिटल निर्भरता, तनाव, कामको दबाब वा निरन्तर उपलब्ध रहनुपर्ने मानसिक बोझसँग सम्बन्धित हुन सक्छ। यदि कुनै व्यक्तिले दिनभरि फोन चेक गरिरहन्छ, नोटिफिकेसन नआए पनि बारम्बार स्क्रिन हेर्छ वा सन्देश छुट्ने डरले बेचैन हुन्छ भने फ्यान्टम भाइब्रेसन एउटा चेतावनी संकेत हुन सक्छ।

यसले प्रत्यक्ष रूपमा स्वास्थ्यमा ठूलो क्षति नपुर्‍याए पनि दीर्घकालमा ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता घटाउन सक्छ। मानिस वर्तमान काम वा कुराकानीभन्दा फोनतर्फ बढी सचेत हुन थाल्छ। परिवार, साथीभाइ वा कार्यालयमा समेत मानसिक रूपमा "अनलाइन" रहने अवस्था विकसित हुन सक्छ। यसले तनाव, थकान र उत्पादकतामा समेत असर पार्न सक्छ।

यद्यपि सतर्क हुनु भनेको डराउनु होइन। बरु आफ्नो डिजिटल व्यवहारलाई समीक्षा गर्ने अवसरका रूपमा यसलाई लिन सकिन्छ। फोनको अनावश्यक नोटिफिकेसन बन्द गर्ने, निश्चित समयमा मात्र सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्ने, सुत्नुअघि मोबाइलबाट टाढा रहने तथा दिनको केही समय डिजिटल डिटक्स गर्ने अभ्यास उपयोगी हुन सक्छ।

यदि फ्यान्टम भाइब्रेसनसँगै अत्यधिक चिन्ता, निद्रामा समस्या, ध्यान केन्द्रित गर्न कठिनाइ वा दैनिक जीवनमा असर पार्ने अन्य लक्षण पनि देखिन थालेका छन् भने मनोवैज्ञानिक वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग परामर्श लिनु उपयुक्त हुन्छ। 

अन्ततः फ्यान्टम भाइब्रेसन सिन्ड्रोमले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ, हाम्रो मस्तिष्क प्रविधिसँग यति नजिकिएको छ कि कहिलेकाहीँ वास्तविकता र अपेक्षाबीचको सीमारेखा नै धमिलो हुन थाल्छ। त्यसैले फोनको होइन, आफ्नै ध्यान र मानसिक सन्तुलनको व्यवस्थापनमा सचेत हुनु आजको आवश्यकता बनेको छ।

***

मुन्चाउसेन सिन्ड्रोम : सहानुभूतिको अस्वाभाविक भोक

विवेक मिलनसार थियो, मिहिनेती देखिन्थ्यो। तर, बारम्बार अस्पताल भर्ना भइरहन्थ्यो। कहिले हातमा अनौठा घाउहरू देखिन्थे, कहिले शरीरमा डाबरहरू आउँथे, त कहिले अचानक बेहोस हुन्थ्यो। 

डाक्टरहरूले कति धेरै परीक्षण गरे, तर उनको रोगको कुनै ठोस कारण कहिल्यै फेला पर्न सकेका थिएनन्।

सुरुमा उनका साथीहरू, सहकर्मीहरू र परिवारका सदस्यहरू निकै चिन्तित भए। उनीहरू विवेकलाई हेर्न अस्पताल आउँथे, सहानुभूति दिन्थे र उनको स्वास्थ्यको कामना गर्थे। विवेकलाई सबैको ध्यान आफूतिर खिचिरहेको महसुस हुँदा मजा लाग्थ्यो। उ मनबाटै खुसी हुन्थ्यो।

तर, यो क्रम चलिरह्यो। डाक्टरहरूलाई शंका लाग्न थाल्यो। उनले अस्पतालमा उपचार गराउँदा घाउहरू निको हुँदै जाने, तर घर गएको केही समयमै फेरि नयाँ घाउहरू देखा पर्ने। एकपटक, विवेक अस्पताल भर्ना हुँदा नर्सहरूले एउटा अनौठो कुरा याद गरे। जब वार्डमा कोही हुँदैनथ्यो, विवेकले आफ्नै घाउहरूलाई जानीजानी कोट्याउने र संक्रमण फैलाउने प्रयास गरिरहेका हुन्थे।

डाक्टरहरूले गोप्य रूपमा विवेकको घरमा निगरानी राखे। त्यहाँ जे देखियो, त्यसले सबैलाई चकित बनायो। विवेकले आफैंले रसायन प्रयोग गरेर शरीरमा घाउहरू बनाउने र औषधि खाएर जिउमा रियाक्सन गराउने गरेको खुलासा भयो। उनले कहिलेकाहीँ घाउमा फोहोर वस्तुहरू समेत घुसाउने गरेका थिए, ताकि संक्रमण अझ गम्भीर बनोस् र डाक्टरहरूले शल्यक्रिया गर्न बाध्य हुन्।

जब उनलाई यो सब किन गरेको भनेर सोधियो, विवेकले कुनै आर्थिक लाभ वा जिम्मेवारीबाट भाग्नका लागि नभई, केवल अरूको ध्यान र सहानुभूति पाउनका लागि यस्तो गरेको स्वीकार गरे। उनलाई 'बिरामीको भूमिका' मा बस्नु, अरूको सहानुभूति पाउनु र अस्पतालको वातावरणमा सुरक्षित महसुस हुनु नै सबैभन्दा ठूलो सन्तुष्टि थियो।

विषय प्रवेश सहजीकरणका लागि यो एउटा कथा  हो। तर, कथा कुनै अपराधीको होइन। यो एउटा गम्भीर मानसिक विकार हो, जसलाई मनोविज्ञानमा 'मुन्चाउसेन सिन्ड्रोम' (Munchausen Syndrome) भनिन्छ। यसमा व्यक्तिले अरूको ध्यान र सहानुभूति पाउनका लागि आफू बिरामी भएको नाटक गर्छ वा जानीजानी आफूलाई बिरामी बनाउँछ। यसको अर्को रूप 'मुन्चाउसेन सिन्ड्रोम बाई प्रोक्सी' हो, जहाँ अभिभावकले आफ्नो बच्चा बिरामी भएको झुटो दाबी गर्छन्।

मुन्चाउसेन सिन्ड्रोमलाई चिकित्सा विज्ञानमा 'फ्याक्टिसियस डिसअर्डर' (Factitious Disorder) पनि भनिन्छ। यो एक जटिल मानसिक स्वास्थ्य अवस्था हो। यसमा व्यक्तिले बिरामी भएको बहाना मात्र गर्दैन, बरु बिरामी देखिनका लागि खतरनाक कदमहरू समेत चाल्ने गर्दछ।

किन गरिन्छ ? 

साधारण 'बहाना' र यसमा ठूलो भिन्नता छ। सामान्यतया मानिसहरू कामबाट बच्न वा व्यक्तिगत फाइदाका लागि बिरामी भएको नाटक गर्छन् (जसलाई 'Malingering' भनिन्छ)। तर मुन्चाउसेन सिन्ड्रोम भएका व्यक्तिहरूको उद्देश्य कुनै आर्थिक लाभ वा जिम्मेवारीबाट भाग्नु हुँदैन। उनीहरूको मुख्य चाहना 'बिरामीको भूमिका' मा बस्नु, अरूको ध्यान केन्द्रित गर्नु र सहानुभूति पाउनु मात्र हुन्छ।

यसबाट पीडित व्यक्तिहरूले आफूलाई बिरामी प्रमाणित गर्न उपाय लाग्नेजति उपद्रो गर्न पछि हट्दैनन्। लक्षणहरू बनावटी सुनाउँछन्। असाध्यै टाउको दुखेको, रिँगटा लागेको वा ऐँठन भएको झुटा कुरा गर्छन्। सकेसम्म आफ्नो प्रस्तुतिलाई विश्वनीय बनाउन खोज्छन्। 

रिपोर्टमा गडबडी गर्छन्। प्रयोगशालामा दिइने पिसाबको नमुनामा रगत वा चिनी मिसाइदिने पनि गर्न सक्छन्।जानाजान आपूलाई चोट पुऱ्याउन पछि पर्दैनन्। आफूलाई आफैंले घाउ लगाउने, औषधि खाएर जिउमा ज्वरो, डाबर ल्याउने वा संक्रमण गराउन फोहोर वस्तुले काट्नेसम्म पनि गर्न सक्छन्। डाक्टरहरूलाई पटक-पटक शल्यक्रिया वा गम्भीर परीक्षणका लागि दबाब दिने पनि व्यवहारमा देखिन्छ।

मुन्चाउसेन सिन्ड्रोम बाई प्रोक्सी 

यो यसको सबैभन्दा डरलाग्दो रूप हो। यसमा पीडित व्यक्ति आफैं नभएर उसको संरक्षणमा रहेको अर्को व्यक्ति (प्रायः आफ्नै सन्तान) हुन्छ। आमा वा बाबुले आफ्नो बच्चालाई जानीजानी बिरामी बनाउँछन् (जस्तै: नुनिलो पानी खुवाउने, सास थुन्ने वा औषधि खुवाउने)। बच्चा बिरामी हुँदा आफू 'महान् र केयरिङ अभिभावक' को रूपमा समाजमा देखिन पाइन्छ भन्ने मनोवैज्ञानिक चाहना यसमा लुकेको हुन्छ। यो कानुनी रूपमा बाल शोषणअन्तर्गत पर्छ।

यस्ता मानसिक समस्या भएका व्यक्तिहरू मेडिकल क्षेत्रका शब्दावलीमा निकै पोख्त हुन्छन्। जब एउटा अस्पतालका डाक्टरले उनीहरूको झुट समात्छन्, उनीहरू तुरुन्तै अर्को अस्पताल जान्छन्। उनीहरूको मेडिकल हिस्ट्री (उपचारको इतिहास) निकै लामो र शंकास्पद हुन्छ।

यो कसैलाई हठात् सुरु हुने मानसिक विकार होइन। बाल्यकालको आघात (ट्रमा), उपेक्षा, वा गम्भीर व्यक्तित्व विकार (पर्सनालिटी डिसअर्डर्स) यसको कारण हुन सक्छन्। यसको उपचार निकै कठिन हुन्छ किनभने बिरामीले आफूलाई मानसिक समस्या छ भनेर स्वीकार गर्दैनन्। मनोचिकित्सा र काउन्सिलिङ नै यसको मुख्य समाधान हो।

***

मुन्चाउसेन सिन्ड्रोमको इतिहास, नामकरण र यसका पछाडिको मनोवैज्ञानिक कारणहरू निकै रोचक छन्। यो सिन्ड्रोमको नाम १८ औँ शताब्दीका एक जर्मन कुलीन व्यक्ति ब्यारोन मुन्चाउसेन (Baron Munchausen) को नामबाट राखिएको हो। उनी आफ्नो जीवनका घटनाहरूलाई असाध्यै बढाइचढाइ गरेर र झुटो कथा बुनेर सुनाउनका लागि कुख्यात थिए।

ब्यारोन मुन्चाउसेनको यो प्रसंगलाई चिकित्सा क्षेत्रमा जोड्ने काम सन् १९५१ मा बेलायती इन्डोक्राइनोलोजिस्ट चिकित्सक रिचर्ड आशेर (Richard Asher) ले गरेका हुन्। उनले प्रतिष्ठित मेडिकल जर्नल 'द ल्यान्सेट'मा एउटा लेख प्रकाशित गर्दै पहिलोपटक यो शब्दावली प्रयोग गरे। ब्यारोन मुन्चाउसेन वास्तवमा एक जर्मन सैनिक अधिकारी थिए, जसको नाममा रुडोल्फ एरिच रास्पे (Rudolf Erich Raspe) ले सन् १७८५ मा 'द सरप्राइजिङ एडभेन्चर्स अफ ब्यारोन मुन्चाउसेन' नामक पुस्तक लेखेका थिए।

उक्त पुस्तकमा थियो, ब्यारोनले आफू तोपको गोलामा चढेर उडेको वा चन्द्रमामा पुगेको जस्ता काल्पनिक र अतिरञ्जित कथाहरू सुनाउँथे। आशेरले ती बिरामीहरूलाई यो नाम दिए, जो ब्यारोनले जस्तै नाटकीय शैलीमा आफ्ना लक्षणहरू बढाइचढाइ गर्थे र अस्पतालहरूमा काल्पनिक स्वास्थ्य समस्याहरू लिएर पुग्थे। यो नामले बिरामीको 'कथा बुन्ने' र 'झुटो पहिचान बनाउने' प्रवृत्तिलाई सटीक रूपमा चित्रण गरेको मानिन्छ।

आशेरले यस्ता बिरामीहरूको व्याख्या गरे जो एउटा अस्पतालबाट अर्को अस्पताल भौँतारिन्छन् र आफूलाई गम्भीर बिरामी देखाउन निकै जटिल झुटहरू बोल्छन्।

यो सिन्ड्रोमको 'बाई प्रोक्सी' रूपको सबैभन्दा चर्चित र आधुनिक उदाहरण अमेरिकाको मिसौरीमा डी डी ब्लान्चर्ड (Dee Dee Blanchard) र उनकी छोरी जिप्सी रोजको घटना हो। आमा डी डीले आफ्नी स्वस्थ छोरी जिप्सीलाई ह्विलचेयरमा बस्न बाध्य पारिन्। उनले डाक्टरहरूलाई छोरीलाई क्यान्सर, ल्युकेमिया र मांसपेशीको गम्भीर रोग लागेको झुटो विवरण दिइन्। उनले छोरीको दाँत निकाल्न लगाइन् र अनावश्यक रूपमा 'फिडिङ ट्युब' हालिदिइन्।

सन् २०१५ मा वर्षौंको यातना सहन नसकी जिप्सीले आफ्नो प्रेमीको सहयोगमा आमाको हत्या गरिन्। अनुसन्धानपछि मात्र थाहा भयो कि जिप्सीलाई कुनै पनि रोग थिएन, सबै आमाको 'मुन्चाउसेन सिन्ड्रोम बाई प्रोक्सी' को परिणाम थियो।

मुन्चाउसेन सिन्ड्रोम (विशेष गरी 'बाई प्रोक्सी') मा आधारित सबैभन्दा चर्चित र यथार्थपरक चित्रण 'The Act' (२०१९) मिनि-सिरिज र 'Mommy Dead and Dearest' वृत्तचित्रमा देखाइएको छ। यो डी डी ब्लान्चर्ड र उनकी छोरी जिप्सी रोजको सत्य घटनामा आधारित छ। यस्तै, सन् २०२० को फिल्म 'Run' ले पनि यसको भयावह रूपलाई चित्रण गरेको छ। यी कृतिहरूले देखाउँछन् कि यो सिन्ड्रोम केवल झुट मात्र होइन, बरु कसरी अर्को व्यक्तिको जीवनमाथिको घातक नियन्त्रण र गम्भीर मानसिक विचलन हो।

किन यस्तो गर्छन् ?  

मनोवैज्ञानिकहरूले यसलाई 'फ्याक्टिसियस डिसअर्डर' को रूपमा व्याख्या गर्छन्। यसका केही खास कारणहरू  छन्।

• बाल्यकालका आघात : धेरैजसो पीडितहरू बाल्यकालमा उपेक्षित भएका वा गम्भीर बिरामी पर्दा मात्र अभिभावकको माया पाएका व्यक्तिहरू हुन्छन्। उनीहरूले 'बिरामी भएपछि मात्र माया पाइन्छ' भन्ने कुरालाई अवचेतन मनमा गहिरोसँग राखेका हुन्छन्।

• नियन्त्रणको चाहना : आफ्नो जीवनमा कुनै नियन्त्रण नभएको महसुस गर्ने व्यक्तिले डाक्टर र नर्सहरूलाई आफ्नो झुटो रोगमार्फत 'नचाउन' पाउँदा एक प्रकारको शक्ति र नियन्त्रणको अनुभव गर्छन्।

• व्यक्तित्व विकार (पर्सनालिटी डिसअर्डर) : प्रायः 'बर्डरलाइन पर्सनालिटी डिसअर्डर' भएका व्यक्तिहरूमा यो बढी देखिन्छ, जहाँ उनीहरू आफ्नो पहिचान खोज्न र एक्लोपन मेटाउन बिरामीको सहारा लिन्छन्।

चिकित्सा क्षेत्रका केही प्रयोग र अनुभव

चिकित्सा क्षेत्रमा यो सिन्ड्रोम पत्ता लगाउन डाक्टरहरूले केही 'व्यावहारिक परीक्षण' गर्छन्। 

• विरोधाभासको खोजी : बिरामीले बताएको लक्षण र ल्याब रिपोर्ट कहिल्यै मिल्दैन। उदाहरणका लागि, बिरामीले 'भयानक पेट दुख्यो' भन्छ तर उसको पेट छाम्दा कुनै कडापन (Rigidity) हुँदैन।

• हस्पिटल हपिङ : जब एउटा डाक्टरले शंका गर्छ, बिरामी तुरुन्तै डिस्चार्ज मागेर अर्को सहर वा अस्पताल जान्छ। यसलाई 'पेरेग्रिनेसन' (Peregrination) भनिन्छ।

यो शारीरिक रोग होइन, बरु मानसिक व्यवहार हो। यसले अस्पतालको स्रोत साधनको दुरुपयोग हुन्छ। यस्ता बिरामीले गर्दा वास्तविक बिरामीले पाउने समय र स्रोत नष्ट हुन्छ। पीडितले आफू बिरामी भएको कुरालाई नै आफ्नो 'अस्तित्व' मान्ने हुनाले उनीहरूलाई मनोचिकित्सककहाँ लैजानु निकै चुनौतीपूर्ण हुन्छ।

***

मानवीय स्वभाव र मुन्चाउसेन सिन्ड्रोमबीच एउटा धेरै मसिनो तर गम्भीर सीमा रेखा हुन्छ। अरूको ध्यान खिच्नु वा सहानुभूति चाहनु स्वाभाविक मानवीय गुण हो, तर मनोविज्ञानले यसलाई दुई फरक तरिकाले वर्गीकरण गर्छ।

स्वाभाविक 'अटेन्सन' वा मुन्चाउसेन

सामान्य मानिसले नयाँ लुगा लगाएर, सफलता हासिल गरेर वा सानातिना दुःख सुनाएर ध्यान तान्न खोज्छ। यसलाई 'सकारात्मक सुदृढीकरण' (Positive Reinforcement) भनिन्छ। तर, मुन्चाउसेन सिन्ड्रोममा यो चाहना 'विकृत' हुन्छ। यहाँ व्यक्तिले ध्यान पाउनका लागि आफ्नै स्वस्थ शरीरलाई हानि पुऱ्याउँछ, जानीजानी संक्रमण वा चोट सिर्जना गर्छ। जटिल र अनावश्यक शल्यक्रिया गराउन तयार हुन्छ।

सामान्य मानिसले खुसी वा सामान्य दुखाइबाट ध्यान खोज्छ, तर यसका बिरामीले 'Self-Harm' (आत्म-हानि) लाई माध्यम बनाउँछन्।

सामान्य 'अटेन्सन सिकिङ' मा व्यक्तिले समाजमा आफ्नो मूल्य बढाउन खोज्छ, तर मुन्चाउसेनमा व्यक्तिले आफूलाई 'अक्षम' र 'बिरामी' देखाएर समाजको ध्यान तान्छ। यस सिन्ड्रोममा 'सेल्फ-हार्म' (आत्म-हानि) केवल शारीरिक चोटमा सीमित हुँदैन; यो एउटा गम्भीर मानसिक छटपटीको उपज हो। सामान्य मानिसले प्रशंसा पाउँदा खुसी महसुस गर्छ, तर मुन्चाउसेनका बिरामीले तब मात्र 'पूर्ण' महसुस गर्छन् जब उनीहरूलाई कसैले टिठ्याउँछ वा दया भाव देखाउँछ।

यो अवस्थामा पीडितले आफ्नो स्वास्थ्यलाई जोखिममा राख्नुका पछाडि एउटा गहिरो 'इमोसनल भ्याकुम' (भावनात्मक रिक्तता) लुकेको हुन्छ। उनीहरूका लागि रगत निकाल्नु, इन्जेक्सन लगाउनु वा घाउ बनाउनु पीडादायी हुनुको सट्टा अरूसँग जोडिने एक मात्र माध्यम बन्न पुग्छ। यसरी, स्वाभाविक सामाजिक अन्तर्क्रियालाई बिरामीको शय्यासँग साट्नु नै यो सिन्ड्रोमको सबैभन्दा दुखद र विकृत पक्ष हो। जहाँ सामान्य मानिसले स्वस्थ रहेर सम्बन्ध गाँस्न चाहन्छ, त्यहाँ यी व्यक्तिहरूले बिरामी बनेर मात्र आफूलाई सुरक्षित र प्रिय महसुस गर्छन्।

नियन्त्रण र शक्तिको भ्रम

सामान्य सहानुभूतिमा मानिस अरूको साथ चाहन्छ। तर मुन्चाउसेनका बिरामीहरू डाक्टर र नर्सहरूलाई आफ्नो झुटो रोगले अलमल्याउन पाउँदा एक प्रकारको बौद्धिक श्रेष्ठता (Intellectual Superiority) र शक्तिको अनुभव गर्छन्। उनीहरूलाई लाग्छ - 'हेर, मैले यति धेरै पढेका डाक्टरहरूलाई पनि झुक्काइरहेको छु। तीभन्दा म नै इन्टेलिजेन्ट हो।' यो सामान्य मानवीय गुणभन्दा धेरै टाढाको कुरा हो।

यो 'श्रेष्ठताको आभास' वास्तवमा बिरामीको कमजोर आत्मविश्वासलाई लुकाउने एउटा रक्षात्मक संयन्त्र हो। मुन्चाउसेनका पीडितहरू प्रायः चिकित्सा विज्ञानका जटिल शब्दावली र प्रक्रियाहरूका बारेमा गहिरो अध्ययन गर्छन् ताकि उनीहरूको झुट वैज्ञानिक देखियोस्। जब उनीहरूले दक्ष विशेषज्ञहरूलाई समेत गलत निदान गर्न बाध्य पार्छन् वा अनावश्यक परीक्षणका लागि मनाउँछन्, तब उनीहरूले महसुस गर्ने 'शक्तिको उन्माद' एउटा नशा जस्तै बन्छ।

मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार, यो प्रवृत्तिले उनीहरूलाई समाजमा आफू "विशेष" र "अद्वितीय" भएको भ्रम दिन्छ। उनीहरूका लागि अस्पतालको कोठा एउटा मञ्च र स्वास्थ्यकर्मीहरू दर्शक जस्तै बन्छन्। सामान्य मानिसले बिमारीलाई कमजोरी मान्छन्, तर यी बिरामीहरूका लागि बिमारी नै अरूमाथि मानसिक विजय हासिल गर्ने र प्रणालीलाई नै नियन्त्रणमा राख्ने एउटा हतियार बन्न पुग्छ। यो केवल सहानुभूति पाउने इच्छा मात्र नभएर, अरूको बुद्धिलाई परास्त गरी 'अदृश्य लगाम' आफ्नो हातमा राख्ने विकृत चाहना हो।

'प्रयोजन' मा भिन्नता

मनोविज्ञानमा यसलाई बुझ्न एउटा शब्द छ, Malingering (स्वार्थका लागि बिरामी हुनु)। यदि कसैले अफिस जान नपरोस् वा बीमाको पैसा पाइयोस् भनेर बिरामीको नाटक गर्छ भने, त्यो मुन्चाउसेन होइन, त्यो स्वार्थ हो। तर, मुन्चाउसेनमा कुनै बाहिरी फाइदा (पुँजी वा बिदा) हुँदैन। उसको एकमात्र 'फाइदा' भनेको 'बिरामीको पहिचान' बनाउनु मात्र हो।

मनोविज्ञानमा 'मलिङ्गरिङ' (Malingering) को स्पष्ट उद्देश्य हुन्छ— जस्तै अदालतको सजायबाट बच्नु, युद्धमा जानबाट जोगिनु वा आर्थिक क्षतिपूर्ति दाबी गर्नु। यो एक प्रकारको 'तार्किक छलकपट' हो। तर मुन्चाउसेन सिन्ड्रोममा प्रयोजन बाह्य नभई पूर्णतः आन्तरिक र भावनात्मक हुन्छ। यहाँ बिरामीको 'फाइदा' भनेको समाजबाट पाइने विशेष दर्जा, केयरटेकरहरूको ममता र आफूलाई केन्द्रबिन्दुमा पाउँदा हुने मानसिक सन्तुष्टि मात्र हो।

चिकित्सकहरूका अनुसार, मलिङ्गरिङ गर्ने व्यक्तिले उद्देश्य पूरा हुनेबित्तिकै बिरामीको नाटक बन्द गर्छ। तर मुन्चाउसेनका पीडितहरूका लागि यो एक 'व्यसन' जस्तै हुन्छ; उनीहरू एउटा रोग निको भएको देखिनेबित्तिकै अर्को झन् जटिल र खतरनाक लक्षण पैदा गर्नतिर लाग्छन्। उनीहरूका लागि अस्पतालको शय्या एक सुरक्षित आश्रयस्थल र डाक्टरको ध्यान एक प्रकारको 'पुरस्कार' बन्न पुग्छ। यसरी, स्वार्थमा आधारित नाटक र मानसिक विकारको रूपमा रहेको यो सिन्ड्रोमबीचको सीमारेखा उनीहरूको 'अदृश्य चाहना' ले तय गर्छ।

समाज र सामाजिक सञ्जालको प्रभाव

'डिजिटल युग' मा यो सिन्ड्रोमको एउटा नयाँ रूप देखिएको छ, जसलाई 'Munchausen by Internet' भनिन्छ। मानिसहरू सामाजिक सञ्जालमा आफूलाई असाध्यै गम्भीर रोग लागेको झुटो दाबी गर्छन् ताकि धेरै लाइक, कमेन्ट र 'सेयर' पाउन सकियोस्। यो सामान्य 'अटेन्सन सिकिङ' बाट सुरु भएर बिस्तारै सिन्ड्रोमको रूपमा विकसित हुन सक्छ।

'मुन्चाउसेन बाई इन्टरनेट' को अवधारणा सन् २००० को दशकको सुरुतिर मनोवैज्ञानिक मार्क फेल्डम्यान (Marc Feldman) ले अघि सारेका हुन्। यसमा व्यक्तिले सामाजिक सञ्जाल, ब्लग वा अनलाइन सपोर्ट ग्रुपहरूमा आफूलाई क्यान्सर जस्ता असाध्य रोग लागेको झुटो कथा र 'एडिट' गरिएका तस्बिरहरू पोस्ट गर्छन्।

डिजिटल संसारमा वास्तविक पहिचान लुकाउन सजिलो हुने र हजारौं अपरिचित व्यक्तिबाट तत्कालै भावनात्मक समर्थन र 'भर्चुअल' सहानुभूति प्राप्त हुने भएकाले यो प्रवृत्ति बढ्दो छ। कहिलेकाहीँ यस्ता व्यक्तिले अस्पतालको शय्याबाट 'लाइभ' गर्ने वा नक्कली मेडिकल रिपोर्टहरू साझा गरेर मानिसहरूलाई भावनात्मक रूपमा प्रभावित पार्छन्। यो केवल 'डिजिटल अटेन्सन' मा मात्र सीमित हुँदैन। कतिपय अवस्थामा यसले अनलाइन चन्दा संकलन (Fundraising) जस्ता ठगीका घटनाहरूलाई समेत जन्म दिन्छ। यसले गर्दा इन्टरनेटमा रहेका वास्तविक पीडितहरूले पाउनुपर्ने सहयोग र विश्वासमा समेत संकट पैदा गरिदिएको छ।

मानवीय गुणको 'अतिवाद' नै मुन्चाउसेन सिन्ड्रोम हो। जब ध्यान पाउने भोक यति धेरै बढ्छ कि मानिस आफ्नै रगत र शरीरसँग खेल्न थाल्छ, तब त्यो मानवीय गुण नरहेर एउटा घातक मानसिक रोग बन्न पुग्छ। मुन्चाउसेन सिन्ड्रोम केवल झुट वा नाटक होइन; यो त आत्म-पहिचान हराएको एउटा मनले सहानुभूति पाउनका लागि गरेको 'क्रन्दन' हो। जब समाजमा व्यक्तिको अस्तित्व उसको स्वास्थ्य वा सफलताले मात्र होइन, बरु उसले पाउने ध्यान र मायाले निर्धारण हुन थाल्छ, तब यस्ता मनोवैज्ञानिक विकारहरूले जन्म लिन्छन्।

अस्पतालका सेता भित्ताहरू र औषधिहरूको गन्धमा आफ्नो सुरक्षा खोज्ने यी बिरामीहरूलाई घृणा होइन, गहिरो मनोवैज्ञानिक उपचार र समानुभूतिको खाँचो छ। शारीरिक घाउहरू त औषधिले निको हुन्छन्, तर 'बिरामीको भूमिका' मा रमाउने यो मानसिक घाउ निको पार्न समाजले ध्यान दिने शैली र व्यक्तिले माया खोज्ने तरिकामा परिवर्तन आउनु जरुरी छ।

बित्थै किन लाग्छ कसैले बोलायो ?

कल्पना गर्नुस्, घरमा एक्लै हुनुहुन्छ। झ्यालबाट हल्का हावा चलिरहेको छ वा भित्ताको पंखा एकनासले घुमिरहेको छ। अचानक तपाइँलाई कसैले स्पष्टसँग नाम काढेर बोलाएको जस्तो लाग्छ - 'ए फलानो !'

झस्किएर यताउता हेर्नुहुन्छ, तर कोही हुँदैनन्। तपाइँलाई लाग्छ - 'त्यो आवाज त सुनेकै हो।' बाहिर गएर हेर्दा पनि सुनसान छ। बोलाउने कोही छैन ! 

यस्तो बेला लाग्न सक्छ - कतै यो कुनै अदृश्य शक्ति वा भूत-प्रेत त होइन? वा कतै म मानसिक रूपमा बिरामी त हुँदै छैन? यदि यस्तै अनुभव गर्नुभएको छ भने ढुक्क हुनुस्, यस्तो अनुभव गर्नेमा तपाइँ एक्लो हुनुहुन्न। धेरैलाई हुन्छ, भइरहन्छ। विज्ञान र मनोविज्ञानका अनुसार यो कुनै अलौकिक घटना नभएर हाम्रो मस्तिष्कको एउटा रोचक खेल मात्र हो।

यो भ्रम हो ? 

मनोविज्ञानको भाषामा यसलाई 'अडिटरी ह्यालुसिनेसन' (Auditory Hallucination) भनिन्छ। सुन्दा डरलाग्दो लागे पनि स्वस्थ मानिसहरूमा हुने यस्तो अनुभवलाई 'नन्-क्लिनिकल ह्यालुसिनेसन' मानिन्छ। यसको अर्थ तपाइँ पागल हुनुभएको होइन। हाम्रो मस्तिष्कले कहिलेकाहीँ बाहिरी ध्वनिलाई गलत तरिकाले व्याख्या गरिदिँदा यस्तो हुन्छ।

हाम्रो मस्तिष्क सधैं सतर्क रहने गर्छ, विशेष गरी जब हामी शान्त वा एक्लो वातावरणमा हुन्छौँ। यस्तो बेला बाहिरी संसारबाट प्राप्त हुने सूचनाहरू (सिनरी इनपुट्स) कम हुन्छन्। जब वातावरणमा कुनै स्पष्ट ध्वनि हुँदैन, मस्तिष्कले आफ्नै भण्डारमा रहेका 'स्मृति' र 'अपेक्षा'हरूलाई बाहिरी आवाजको रूपमा व्याख्या गर्न थाल्छ। यो ठ्याक्कै त्यस्तै हो, जस्तै अँध्यारोमा एउटा झुण्डिएको डोरीलाई हामी झुक्किएर 'साँप' देख्छौँ।

यसलाई 'सेन्सरी डिप्रिभेसन' को एउटा हल्का स्वरूप पनि मान्न सकिन्छ। जब इन्द्रियहरूले बाहिरबाट ठोस जानकारी पाउँदैनन्, मस्तिष्कले आफैं भित्रबाट 'डाटा' सिर्जना गरेर त्यो रिक्तता भर्ने प्रयास गर्छ। त्यसैले, यस्तो अनुभव हुनु भनेको तपाइँको मस्तिष्क सक्रिय र सिर्जनशील हुनुको संकेत पनि हो, कुनै गम्भीर मानसिक रोगको लक्षण होइन।

अडिटरी पेरिडोलिया : आवाज भित्रको अर्थ

जसरी हामीले आकाशको बादलमा कुनै जनावरको आकार वा भित्ताको रङमा मान्छेको अनुहार देख्छौँ (जसलाई पेरिडोलिया भनिन्छ), त्यसरी नै हाम्रो कानले पनि अस्पष्ट आवाजहरूमा अर्थ खोज्ने प्रयास गर्छ। यसलाई 'अडिटरी पेरिडोलिया' भनिन्छ। 

उदाहरणका लागि, पंखाको आवाज, गाडीको टाढाको हर्न वा हावाको सुसावट जस्ता 'ह्वाइट नोइज' लाई मस्तिष्कले आफ्नै स्मृतिमा रहेको 'नाम' सँग तुलना गर्छ। हाम्रो नाम हाम्रो लागि सबैभन्दा परिचित शब्द हो, त्यसैले मस्तिष्क यसप्रति अति संवेदनशील हुन्छ र अस्पष्ट ध्वनिलाई पनि 'नाम' कै रूपमा बुझिदिन्छ।

यो प्रक्रियालाई अझ गहिरोसँग बुझ्दा, हाम्रो मस्तिष्कले सधैं 'प्याटर्न रिकग्निसन' अर्थात् ढाँचाहरू पहिचान गर्ने काम गरिरहेको हुन्छ। जब कानले अस्पष्ट वा अर्थहीन ध्वनि प्राप्त गर्छ, मस्तिष्कले त्यसलाई अलपत्र छोड्नुको सट्टा आफूसँग भएको पुरानो 'डाटाबेस' सँग भिडान गर्न थाल्छ। विकासवादी दृष्टिकोणबाट हेर्ने हो भने, यो हाम्रो बाँच्ने संयन्त्र (सर्भाइभल मेकानिज्म) सँग जोडिएको छ। जंगलमा पात हल्लिएको आवाजलाई 'बाघ आएको' वा 'कसैले बोलाएको' ठानेर सतर्क हुनु, कुनै पनि आवाजलाई वास्ता नगर्नु भन्दा सुरक्षित मानिन्थ्यो।

यही कारणले गर्दा, कहिलेकाहीँ झरनाको सुसावटमा संगीत सुन्नु वा कुकरको सिठ्ठीमा कसैले चिच्याएको जस्तो महसुस हुनु स्वाभाविक हो। हाम्रो श्रवण प्रणाली र मस्तिष्कको बीचमा हुने यो 'कम्युनिकेसन ग्याप' ले गर्दा नै अर्थहीन र्‍यान्डम आवाजहरूले पनि हाम्रा लागि अर्थपूर्ण र भावना उत्पन्न गराउने सन्देशको रूप लिन्छन्। यो एउटा यस्तो मनोवैज्ञानिक प्रक्रिया हो, जसले प्रमाणित गर्छ कि हाम्रो वास्तविकता बाहिरी दुनियाँको मात्र होइन, बरु हाम्रो मस्तिष्कको आन्तरिक व्याख्याको उपज पनि हो।

मस्तिष्क : एउटा 'प्रेडिक्सन इन्जिन'

हाम्रो मस्तिष्कले संसारलाई जस्तो छ त्यस्तै देख्दैन, बरु आफूसँग भएको जानकारीको आधारमा 'अनुमान' गर्छ। यसलाई 'टप-डाउन प्रोसेसिङ' भनिन्छ। बाहिरको आवाज अस्पष्ट हुन्छ, तपाइँको अचेतन मनमा आफ्नै नामको बलियो प्रभाव हुन्छ। मस्तिष्कले त्यो अस्पष्ट आवाज र तपाइँको नामको डाटालाई मिसाएर एउटा नतिजा निकाल्छ - 'मलाई कसैले बोलायो !'

यो प्रकियालाई बुझ्न एउटा उदाहरण लिऊँ, हाम्रो मस्तिष्क कुनै चुपचाप बसिरहेको दर्शक जस्तो होइन। बरु यो एउटा यस्तो फिल्म निर्देशक हो जसले अधुरो स्क्रिप्टलाई पनि आफ्नै कल्पनाले पूर्ण बनाउँछ। यसलाई 'कन्स्ट्रक्टिभ पर्सेप्सन' भनिन्छ। जब बाह्य वातावरणबाट प्राप्त हुने ध्वनि तरंगहरू कमजोर वा अस्पष्ट हुन्छन्, मस्तिष्कले ती 'ग्याप'हरूलाई भर्नका लागि हाम्रा पुराना सम्झना, डर, र इच्छाहरूको प्रयोग गर्छ।

मनोविज्ञानमा यसलाई 'प्रोब्याबिलिस्टिक इन्फरेन्स' पनि भनिन्छ, जहाँ मस्तिष्कले 'अहिले सुनिएको यो मसिनो आवाज के हुन सक्ने सम्भावना सबैभन्दा बढी छ?' भनेर हिसाब निकाल्छ। हाम्रो लागि संसारमा सबैभन्दा बढी सुनिएको र अर्थपूर्ण शब्द आफ्नै 'नाम' हुने भएकाले, मस्तिष्कले कुनै पनि अस्पष्ट खसखसलाई सबैभन्दा उच्च प्राथमिकताको डाटा (हाम्रो नाम) सँग जोडिदिन्छ। यो एक प्रकारको मानसिक 'सर्टकट' हो, जसले अस्पष्टतालाई तुरुन्तै एउटा अर्थपूर्ण निष्कर्षमा पुर्‍याउँछ। यसरी हामीले सुन्ने आवाज बाहिरको वास्तविकता भन्दा पनि हाम्रो मस्तिष्कले भित्रै तयार पारेको एउटा 'अनुमानित वास्तविकता' मात्र हो।

प्राविधिक रूपमा ह्यालुसिनेसन एउटा 'मस्तिष्कको भोगाइ' हो। जसको मस्तिष्क जटिल छ र जसले ध्वनि प्रशोधन गर्छ, ती सबैमा यस्तो हुने सम्भावना रहन्छ। त्यसैले यो मान्छेलाई मात्र हुने विशेष क्षमता वा कमजोरी होइन, बरु विकसित स्नायु प्रणाली भएका धेरै प्राणीहरूको साझा अनुभव हुन सक्छ।

चराचुरुङ्गीहरू, विशेष गरी सुगा जस्ता नक्कल गर्ने चराहरूले पनि कहिलेकाहीँ 'अडिटरी कन्फ्युजन' देखाउँछन्, जहाँ उनीहरूले एउटा आवाजलाई अर्को आवाज ठानेर प्रतिक्रिया दिन्छन्। धेरै कुकुर वा बिरालो पाल्ने मानिसहरूले अनुभव गरेका हुन्छन् कि कहिलेकाहीँ उनीहरूका जनावरले कतै केही नहुँदा पनि अचानक एकतमासले हेर्ने वा कान ठाडो पार्ने गर्छन्। यसलाई मानिसहरूले 'अदृश्य शक्ति' देखेको मान्छन्, तर विज्ञानका अनुसार यो उनीहरूको अति-संवेदनशील कानले सुनेको कुनै टाढाको मधुरो आवाज वा मस्तिष्कले सिर्जना गरेको एउटा सानो 'भ्रम' हुन सक्छ।

मानिसमा ह्यालुसिनेसन हुनुको एउटा मुख्य कारण मस्तिष्कमा डोपामाइन रसायनको मात्रा बढ्नु हो। रोचक कुरा के छ भने, जनावरहरूको मस्तिष्कमा पनि डोपामाइनको कार्यप्रणाली मानिसको जस्तै हुन्छ। जब जनावरलाई डोपामाइन बढाउने औषधि दिइयो, उनीहरूले नभएको आवाज वा संकेतप्रति प्रतिक्रिया जनाएको पाइयो।

सन् २०१७ मा 'साइन्स' जर्नलमा प्रकाशित एउटा अध्ययनमा मुसाहरूलाई कम्प्युटर मोडेलको सहयोगमा 'अडिटरी ह्यालुसिनेसन' जस्तै अवस्थामा राखिएको थियो। शोधकर्ताहरूले मुसालाई एउटा विशेष आवाज सुन्दा बटन थिच्न सिकाए। जब वातावरणमा कुनै आवाज थिएन, तब पनि मुसाहरूले आवाज सुनेको जस्तो संकेत गर्दै बटन थिचे। यसले के देखाउँछ भने जनावरको मस्तिष्कले पनि नभएको ध्वनिलाई 'पर्चाईभ' (Perceive) गर्न सक्छ।

निद्रा र चेतनाको बीचको अवस्था

धेरैजसो यस्तो अनुभव सुत्न लाग्दा वा भर्खरै ब्युँझिने क्रममा हुन्छ। 

• Hypnagogic : सुत्न लाग्दाको अर्ध-निद्राको अवस्था। 
• Hypnopompic : निद्राबाट ब्युँझिनु ठीक अघिको अवस्था। यी अवस्थाहरूमा सपना र वास्तविकताको सीमा धमिलो हुने हुनाले आवाज सुन्नु सामान्य मानिन्छ।

यो विशेष अवस्थालाई अझ गहिराइमा बुझ्नका लागि यो 'ट्रान्जिसन पिरियड' अर्थात् परिवर्तनको समयलाई नियाल्नुपर्छ। जब हामी जागृत अवस्थाबाट निद्रामा जान्छौँ वा निद्राबाट ब्युँझिन्छौँ, हाम्रो मस्तिष्क एकैपटक पूर्ण रूपमा सक्रिय वा पूर्ण रूपमा निष्क्रिय हुँदैन। यो एउटा यस्तो 'ग्रे जोन' हो जहाँ तार्किक सोच राख्ने मस्तिष्कको भाग (Prefrontal Cortex) अझै सुतिरहेको हुन्छ, तर संवेगात्मक र स्मृतिसँग जोडिएका भागहरू बिस्तारै जाग्दै वा निदाउँदै हुन्छन्।

यस्तो बेला मस्तिष्कले सपनाको संसारबाट केही 'अडियो क्लिप'हरू वास्तविक संसारमा ल्याइदिन्छ। वैज्ञानिक रूपमा भन्नुपर्दा, हाम्रो 'रेटिकुलर एक्टिभेटिङ सिस्टम' (RAS), जसले हामीलाई बाहिरी वातावरणप्रति सतर्क राख्छ, यो समयमा पूर्ण रूपमा स्थिर भइसकेको हुँदैन। त्यसैले, अर्ध-निद्राको यो अवस्थामा मस्तिष्कले आफैंभित्र सिर्जना गरेका विचार वा मधुरो सपनालाई बाहिरी ध्वनि ठानेर 'प्रोजेक्ट' गरिदिन्छ।

यस्तो अनुभव हुँदा मानिसलाई कहिलेकाहीँ आफ्नो नाम मात्र होइन, ढोका ढकढक्याएको, शंख बजेको वा कसैले मधुरो स्वरमा केही गुनगुनाएको जस्तो पनि लाग्न सक्छ। यो अवस्थालाई 'स्लिप प्यारालाइसिस' सँग पनि जोडेर हेरिन्छ, जहाँ शरीर स्थिर हुन्छ तर मस्तिष्कले सपना र वास्तविकताको मिश्रण देख्न वा सुन्न थाल्छ। यो कुनै मानसिक विकार नभई चेतनाको एउटा स्वाभाविक र अस्थायी अवस्था मात्र हो, जसले हाम्रो स्नायु प्रणाली कति जटिल र रोचक छ भन्ने कुरा प्रमाणित गर्छ।

तनाव, थकान र अपेक्षा (Expectancy Effect)

यदि तपाइँ धेरै तनावमा हुनुहुन्छ वा निद्रा पुगेको छैन भने मस्तिष्कको 'फिल्टरिङ' क्षमता कमजोर हुन्छ। त्यस्तै, यदि तपाईँ कसैको प्रतीक्षा गरिरहनुभएको छ भने, सामान्य खसखस आवाजलाई पनि मस्तिष्कले 'बोलाएको' रूपमा व्याख्या गरिदिन्छ। 

महान् वैज्ञानिक निकोला टेस्लाले आफ्नो आत्मकथामा आफूलाई धेरै पटक यस्ता आवाज र दृश्यहरूले भ्रमित पार्ने गरेको उल्लेख गरेका छन्। टेस्लाको अनुभव केवल सामान्य भ्रममा मात्र सीमित थिएन; उनले यसलाई एक प्रकारको 'आन्तरिक दृष्टि'का रूपमा व्याख्या गरेका छन्। कतिपय अवस्थामा उनले सुन्ने आवाजहरू यति स्पष्ट हुन्थ्यो कि उनलाई ती विचारहरू बाहिरी संसारबाट आएका हुन् वा आफ्नै मस्तिष्कबाट, छुट्याउन गाह्रो पर्थ्यो। टेस्लाको विलक्षण स्मरणशक्ति र 'भिजुअलाइजेसन' क्षमता अत्यधिक भएकाले उनको मस्तिष्कले विचारहरूलाई ध्वनी र दृश्यमा बदल्ने गर्दथ्यो। 

उनले कतिपय वैज्ञानिक आविष्कारका सूत्रहरू पनि यस्तै मानसिक प्रतिविम्ब र आवाजको माध्यमबाट प्राप्त गरेको दाबी गरेका थिए, जसलाई आजको विज्ञानले मस्तिष्कको अत्यधिक सक्रियता र थकानको मिश्रित नतिजा मान्दछ। निकोला टेस्लाले आफ्ना यस्ता अनुभवहरूको विस्तृत व्याख्या सन् १९१९ मा प्रकाशित आफ्नो आत्मकथा 'माई इन्भेन्सन्स' मा गरेका हुन्। यो पुस्तक सुरुमा 'इलेक्ट्रिकल एक्सपेरिमेन्टर' नामक पत्रिकामा शृंखलाबद्ध रूपमा छापिएको थियो।

प्रसिद्ध मनोवैज्ञानिक कार्ल जङले आफ्नो पुस्तक 'मेमोरिज, ड्रिम्स, रिफ्लेक्सन्स' मा घरमा एक्लै हुँदा स्पष्ट आवाजहरू सुनेको र त्यसलाई आफ्नो 'अचेतन मनको प्रकटीकरण' मानेको बताएका छन्। उनले आफ्ना यस्ता अनुभवहरूलाई 'सक्रिय कल्पना' (एक्टिभ इमेजिनेसन) को प्रक्रियासँग जोडेका छन्। 

उनका अनुसार जब हामी मानसिक रूपमा थाकेका हुन्छौँ वा एक्लै हुन्छौँ, हाम्रो 'चेतन मन'को नियन्त्रण खुकुलो हुन्छ र 'अचेतन मन'मा दबिएर रहेका कुराहरू बाहिर आउन खोज्छन्। उनले आफ्ना अनुभवहरूलाई कुनै रोग नभई आफ्नो व्यक्तित्वको गहिराइ बुझ्ने एउटा ढोकाका रूपमा लिए। जङले सुनेका ती आवाजहरू वास्तवमा उनको आफ्नै अचेतन मस्तिष्कले सिर्जना गरेका 'आर्किटाइप्स' वा आन्तरिक पात्रहरू थिए। 

उनले तिनै अनुभवहरूलाई आधार मानेर 'सामूहिक अचेतन' (Collective Unconscious) जस्ता विश्वप्रसिद्ध मनोवैज्ञानिक सिद्धान्तहरू प्रतिपादन गरे, जसले मानिसको भित्री मनको जटिलतालाई बुझ्न मद्दत गर्‍यो। जङले आफ्ना यस्ता अनुभवहरूको विस्तृत र इमानदार व्याख्या मुख्यतया आफ्नो संस्मरण 'मेमोरिज, ड्रिम्स, रिफ्लेक्सन्स' मा गरेका छन्। यो पुस्तक जुङको जीवनको अन्तिम समयतिर (सन् १९५७ देखि १९६१ को बीचमा) लेखिएको थियो र उनको निधनपछि सन् १९६१/६२ मा प्रकाशित भएको थियो।

स्वस्थलाई पनि हुन्छ यस्तो अनुभव

सन् २००६ तिर भएका अध्ययनहरू र 'स्लट मेसिन प्रयोग' मा मानिसहरूलाई एकैनासको झ्यार-झ्यार आवाज सुनाउँदा धेरैले त्यहाँ आफ्नो नाम वा परिचित गीत सुनेको दाबी गरे। यसले के पुष्टि गर्छ भने, 'यदि तपाईँ केही सुन्ने अपेक्षा गर्नुहुन्छ भने, तपाइँको मस्तिष्कले नभएको आवाज पनि सिर्जना गरिदिन्छ।'

एक्लै भएको बेला नाम सुनेको जस्तो लाग्नु कुनै भूत-प्रेतको काम नभएर मस्तिष्कको एउटा सफ्टवेयर ग्लिच मात्र हो। एक सर्वेक्षण अनुसार, लगभग १० देखि १५ प्रतिशत स्वस्थ मानिसहरूले आफ्नो जीवनकालमा यस्तो अनुभव गर्छन्।

कहिलेकाहीँ कानभित्रको नसा वा तरल पदार्थको सन्तुलनमा सामान्य फेरबदल हुँदा पनि 'रिङिङ' वा 'भ्वाईस' जस्तो सुनिने गर्छ। आजभोलि हामी धेरै समय हेडफोन लगाउँछौँ वा डिजिटल दुनियाँमा व्यस्त हुन्छौँ। लामो समय हेडफोन लगाएर काम गर्दा वा सुत्दा पनि मस्तिष्कले बाहिरी ध्वनिको व्याख्यामा गल्ती गर्न सक्छ।

विशेष सावधानी : यदि यस्ता आवाजहरूले तपाइँलाई गाली गर्ने, डर देखाउने वा कुनै काम गर्न आदेश दिने गर्छन् र यसले तपाईँको दैनिक जीवनमा असर पुर्‍याइरहेको छ भने मात्र मनोचिकित्सकको सल्लाह लिनु आवश्यक हुन्छ। अन्यथा, यो तपाईँको अद्भुत मस्तिष्कको एउटा सानो खेल मात्र हो !

अपेक्षाको विज्ञान

विज्ञानले प्रमाणित गरिसकेको छ कि हाम्रो श्रवण प्रणाली (Auditory System) ले केवल बाहिरका ध्वनि तरंगहरूलाई संकलन मात्र गर्दैन, बरु तिनलाई अर्थ दिने प्रयास पनि गर्छ। सन् २००६ तिर मनोवैज्ञानिकहरूले गरेको 'स्लट मेसिन प्रयोग' र 'ह्वाइट नोइज स्टडी' यसको ज्वलन्त उदाहरण हो। यस प्रयोगमा सहभागीहरूलाई हेडफोन लगाएर केही नभएको 'झ्यार-झ्यार' आवाज (Static Noise) सुनाइएको थियो। उनीहरूलाई भनिएको थियो - 'यो आवाजभित्र कतै एउटा परिचित गीत वा कसैको आवाज लुकेको हुन सक्छ, ध्यान दिएर सुन्नुहोस्।'

नतिजा अचम्मको थियो। करिब ३० देखि ४० प्रतिशत सहभागीहरूले आफूले स्पष्टसँग कुनै गीतको धुन वा कसैले आफ्नो नाम बोलाएको सुनेको दाबी गरे, जबकि वास्तविकतामा त्यहाँ कुनै पनि अर्थपूर्ण ध्वनि रेकर्ड गरिएको थिएन। यसले के पुष्टि गर्छ भने, जब हाम्रो मस्तिष्कले कुनै कुरा सुन्ने 'अपेक्षा' गर्छ, उसले वातावरणको अर्थहीन कोलाहललाई पनि काँटछाँट गरेर एउटा अर्थपूर्ण ढाँचामा ढाल्छ। यसलाई विज्ञानमा 'सिग्नल डिटेक्सन थ्योरी' भनिन्छ, जहाँ मस्तिष्कले 'नोइज' भित्रबाट 'सिग्नल' खोज्ने क्रममा कहिलेकाहीँ गलत निर्णय लिन्छ।

'सफ्टवेयर ग्लिच' र १०-१५ प्रतिशतको तथ्यांक

यो अनुभव कति सामान्य छ भन्ने कुरा विभिन्न देशहरूमा गरिएका सर्वेक्षणले देखाउँछन्। तथ्यांक अनुसार, संसारका लगभग १० देखि १५ प्रतिशत पूर्ण रूपमा मानसिक स्वास्थ्य ठीक भएका मानिसहरूले आफ्नो जीवनकालमा कम्तीमा एक पटक यस्तो 'अदृश्य आवाज' सुनेका हुन्छन्। यसलाई चिकित्सा विज्ञानमा 'भ्वाइस हियरिङ'को नन्-क्लिनिकल अवस्था भनिन्छ।

मस्तिष्कलाई एउटा सुपर-कम्प्युटर मान्ने हो भने, यो घटना एउटा 'सफ्टवेयर ग्लिच' जस्तै हो। जसरी कहिलेकाहीँ कम्प्युटरले एउटा कमान्ड दिँदा झुक्किएर अर्को विन्डो खोलिदिन्छ, त्यसरी नै हाम्रो स्नायु प्रणालीले बाह्य उद्दीपक (External Stimuli) लाई आफ्नो आन्तरिक स्मृतिसँग गलत तरिकाले 'सिंक' गरिदिन्छ। विशेषगरी एक्लोपन, शान्त वातावरण वा सामाजिक अलगाव (Social Isolation) को बेला हाम्रो मस्तिष्क 'सामाजिक संकेत'का लागि भोको हुन्छ र उसले हावाको झोक्कामा पनि 'मानवीय स्वर'को भ्रम पैदा गरिदिन्छ।

सतर्कता कति जरुरी ?

यो धेरैजसो अवस्थामा सामान्य हो, तर विज्ञानले यसको सीमा पनि निर्धारण गरेको छ। यदि यस्तो अनुभव कहिलेकाहीँ मात्र हुन्छ र यसले तपाईँलाई कुनै नकारात्मक असर पार्दैन भने यो मस्तिष्कको एउटा रमाइलो स्वभाव मात्र हो। तर केही अवस्थाहरूमा भने सचेत हुनुपर्छ। 

यदि ती आवाजहरूले कुनै काम गर्न अह्राउँछन्, कसैलाई नोक्सान पुर्‍याउन भन्छन् वा आदेश दिन्छन् भने त्यो अवस्था सावधानी अपनाउने हो। यदि आवाजहरूले तपाइँलाई निरन्तर गाली, आलोचना गर्ने वा डर देखाउने गर्छन् भने पनि सतर्क हुनुपर्छ। यही कारण दैनिक जीवनमा अवरोध हुन थालेको भान भए पनि सतर्क हुनुपर्छ। तपाइँलाई वास्तविक मान्छे र काल्पनिक आवाज बीच फरक छुट्याउन गाह्रो हुन थाल्यो र यसले तपाईँको काम वा सम्बन्धमा बाधा पुर्‍यायो भने।

यस्ता लक्षणहरू देखिएमा त्यो सामान्य 'पेरिडोलिया' नभएर मानसिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित गम्भीर समस्या (जस्तै स्किजोफ्रेनिया वा गम्भीर डिप्रेसन) को संकेत हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा ढिला नगरी मनोचिकित्सक वा विशेषज्ञको परामर्श लिनु बुद्धिमानी हुन्छ। तर, यदि तपाईँले केवल आफ्नो नाम सुनेर यताउता हेर्नुभयो र कोही नदेखेपछि "ए, भ्रम रहेछ" भनेर मुस्कुराउन सक्नुहुन्छ भने, ढुक्क हुनुहोस् - यो तपाइँको अद्भुत र सिर्जनशील मस्तिष्कको एउटा सानो खेल मात्र हो।

सारमा भन्नुपर्दा, एक्लै भएको बेला आफ्नो नाम सुनेको जस्तो लाग्नु धेरैजसो अवस्थामा मस्तिष्कको एउटा स्वाभाविक 'प्रोसेसिङ एरर' मात्र हो। यसलाई लिएर अनावश्यक चिन्ता लिनु पर्दैन, किनकि यो कुनै पागलपन वा भूत-प्रेतको संकेत होइन। विज्ञानले यसलाई स्वस्थ मस्तिष्कको सक्रियता र 'अपेक्षा'को नतिजा मानेको छ।

चिन्ता किन गर्ने ?

• हानि गर्दैन : यदि यो अनुभव कहिलेकाहीँ मात्र हुन्छ, तपाईँलाई डर लगाउँदैन र वास्तविकता छुट्याउन सक्नुहुन्छ भने यसले कुनै नोक्सानी गर्दैन। यदि ती आवाजहरूले तपाइँलाई गाली गर्छन्, डर लगाउँछन्, वा कुनै हानिकारक काम गर्न आदेश दिन्छन् भने चाहिँ सतर्क हुनुपर्छ।

• विशेषज्ञको सल्लाह : जब यस्ता आवाजहरू निरन्तर आउन थाल्छन् र तपाइँको दैनिक कामकाज, निद्रा र व्यवहारमा नकारात्मक असर पार्छन्, तब मात्र यो चिन्ताको विषय बन्छ। यस्तो अवस्थामा मनोचिकित्सकको सल्लाह लिनु नै उत्तम हुन्छ।

अन्ततः यो अनुभव तपाइँको जटिल स्नायु प्रणालीको एउटा रोचक पाटो हो। जबसम्म यसले मानसिक शान्ति भंग गर्दैन, यसलाई मस्तिष्कको एउटा 'सिर्जनशील भ्रम' मानेर सहजै स्वीकार्न सकिन्छ।