आउँछन् मान्छे उडेका सपना !

 

मध्यरातको समय। ओछ्यानमा मस्त निद्रामा थिए सुमन। अचानक उनले महसुस गरे – उनका गोडा भुइँबाट बिस्तारै माथि उठ्दै छन्। केही बेरमै उनी आफ्नो कोठाको छत छुने गरी हावामा तैरिए। बिस्तारै उनी झ्यालबाट बाहिर निस्किए र रात्रिकालीन सहरको आकाशमा चराझैँ पखेटा फिँजाएर उड्न थाले। तल ससाना घरहरू, बलिरहेका सडक बत्तीहरू र नागबेली परेको नदी देखिन्थ्यो। उनीसँग कुनै पखेटा थिएन, न त कुनै विमान नै थियो, तर उनी स्वतन्त्र थिए, डररहित थिए। 

हावाको प्रवेगलाई चिर्दै उनी बादलको छातीमा पौडी खेलिरहेका थिए। बिहानीपख जब आँखा खुले, सुदन ओछ्यानमै थिए। तर, त्यो उडानको अनुभूति यति जीवन्त र वास्तविक थियो कि उनलाई निकै बेर लाग्यो विपनाको धरातलमा फर्कन।

हामीमध्ये धेरैले जीवनको कुनै न कुनै मोडमा सुमनले जस्तै 'उडेको सपना' पक्कै देखेका छौँ। भौतिक शरीर ओछ्यानमा लम्पसार हुँदा पनि मनले कसरी यो अनौठो उडान भर्न सक्छ? के हो त यसको मनोवैज्ञानिक यथार्थ?

मनोविज्ञानको क्षेत्रमा सपनालाई मस्तिष्कको एक अनौठो र जटिल प्रक्रिया मानिन्छ। जब हामी निद्राको गहिरो चरण, अर्थात् REM (Rapid Eye Movement) अवस्थामा पुग्छौँ, तब मस्तिष्कको 'प्रिफ्रन्टल कर्टेक्स' (तार्किक सोच्ने भाग) सुत्छ, तर भावना र स्मृति नियन्त्रण गर्ने 'लिम्बिक सिस्टम' निकै सक्रिय हुन्छ।

मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट सपना हाम्रा अतृप्त चाहना, दिनभरिका अनुभूति र अवचेतन मन (Unconscious Mind) को समिश्रण हो। अस्ट्रियन मनोविश्लेषक सिगमन्ड फ्रायडका अनुसार, सपना हाम्रा ती दमित इच्छाहरूको प्रतिविम्ब हो, जुन हामी विपनामा पूरा गर्न सक्दैनौँ वा व्यक्त गर्न डराउँछौँ।

जब हामी सपनामा उड्छौँ, वैज्ञानिक भाषामा यसलाई 'लुसिड ड्रिमिङ' वा मस्तिष्कको मोटर कर्टेक्सको सक्रियतासँग जोडेर हेरिन्छ। निद्रामा शरीर शिथिल (Paralyzed) हुन्छ, तर मस्तिष्कले उड्ने वा तैरिने गतिशीलताको कल्पना गरिरहेको हुन्छ।

उडेका सपनाका अर्थ र विविध गतिविधि

गाउँघरमा भनेको सुनिन्छ - 'उडेको सपना देखिछ? यो बढ्ने लक्षण हो।' तर, मनिविज्ञानले त्यसो भन्दैन। सपनामा उड्नुको अर्थ व्यक्तिपिच्छे र उडानको प्रकृतिअनुसार फरक-फरक हुन सक्छ। मनोविश्लेषण र स्वप्न–विज्ञानका अनुसार यसका केही मुख्य व्याख्याहरू यस प्रकार छन्।

• नियन्त्रण र स्वतन्त्रताको भावना : यदि तपाईं सपनामा निकै सजिलै र खुसी हुँदै आकाशमा उडिरहनुभएको छ भने, यसले तपाईं विपनाको जीवनमा कुनै ठुलो बन्धन वा तनावबाट मुक्त हुनुभएको संकेत गर्छ। यो आत्म-नियन्त्रण र उच्च आत्मविश्वासको प्रतीक हो।

• अवसर र महत्त्वाकांक्षा : आकाशतर्फ सिधै उड्नुले तपाईंको जीवनको लक्ष्य, महत्त्वाकांक्षा र केही ठूलो हासिल गर्ने चाहनालाई दर्शाउँछ।

• अवरोधसहितको उडान : यदि तपाईं उड्न खोज्दै हुनुहुन्छ तर अगाडि बिजुलीका तार, रुख वा बादलले छेकिएको छ भने, यसको अर्थ विपनामा तपाईंले आफ्नो लक्ष्य पछ्याउँदा मानसिक वा सामाजिक अवरोधहरूको सामना गरिरहनुभएको छ।

• तल खस्ने डर : उड्दाउड्दै अचानक भुइँमा खस्नु वा नियन्त्रण गुमाउनुले आत्मविश्वासको कमी, असफलताको डर वा जीवनमा कुनै कुराको नियन्त्रण गुम्दै गएको संकेत गर्छ।

व्याख्या र पुस्तक सन्दर्भ

सपनाको संसारलाई बुझ्न मनोविज्ञान जगतमा इतिहासका दुई जनाको योगदान अतुलनीय छ, ती हुन् सिग्मन्ड फ्रायड र कार्ल जुङ। फ्रायडले सपनालाई 'अवचेतन मनमा पुग्ने राजमार्ग' (Royal road to the unconscious) भनेका छन्। उडेको सपनाको व्याख्या गर्दै उनले यसलाई शारीरिक स्वतन्त्रता, शक्ति प्रदर्शन र कतिपय अवस्थामा बाल्यकालीन खेलको चाहना वा यौनिक ऊर्जाको रूपान्तरण (Sublimation) सँग जोडेका छन्। फ्रायडको यो कालजयी व्याख्या उनको प्रसिद्ध पुस्तक 'The Interpretation of Dreams' (सन् १८९९) मा सविस्तार उल्लेख छ।

फ्रायडले यसरी अर्थ्याएका छन् - 'सपना भनेको हाम्रा दमित इच्छाहरूको छद्म भेषमा हुने तृप्ति हो।' उनका अनुसार हाम्रो चेतन मनले जिनिसहरूलाई जुन रूपमा स्विकार्न सक्दैन, ती सामाजिक, नैतिक वा व्यक्तिगत रूपमा निषेधित चाहनाहरू अवचेतन मनमा गहिरिएर बस्छन्। निद्राको अवस्थामा हाम्रो मानसिक पहरेदार (Sensorship) अलि खुकुलो हुँदा तिनै दमित इच्छाहरू प्रतीक, संकेत र भ्रमको आवरण लगाएर सपनाका रूपमा प्रकट हुन्छन्। त्यसैले, फ्रायडका लागि सपना कुनै निरर्थक कल्पनाविलास वा ईश्वरीय संकेत नभई, मनभित्र लुकेका जटिल ग्रन्थी र रहस्यहरू खोल्ने एक अकाट्य साँचो हो।

फ्रायडका समकालीन र पूर्वसहकर्मी कार्ल जुङले सपनालाई अझ व्यापक रूपमा हेरे। जुङका अनुसार सपनामा उड्नु भनेको केवल दमित इच्छा मात्र होइन, यो 'सामूहिक अवचेतन' (Collective Unconscious) को हिस्सा हो। जुङले उड्ने सपनालाई मानिसको 'आर्कटाइप' (Archetype) अर्थात् सनातन प्रवृत्तिसँग जोडे, जसले मानिसको आध्यात्मिक खोज, सिर्जनात्मकता र सांसारिक सीमाहरूभन्दा माथि उठ्ने चाहनालाई बुझाउँछ। जुङको यो दृष्टिकोण उनको प्रसिद्ध पुस्तक 'Man and His Symbols' (सन् १९६४) मा पढ्न पाइन्छ।

जुङले सपनाका विषयमा भनेका छन् - 'सपना अवचेतन मनको आत्मगत, प्राकृतिक र निष्पक्ष आत्म-चित्रण हो, जसले चेतनाको एकांकी दृष्टिकोणलाई सन्तुलनमा ल्याउँछ।' फ्रायडका विपरीत, जुङले सपनालाई केवल दमित चाहना लुकाउने 'छद्म भेष' मानेनन्, बल्कि यो मनको वास्तविक र प्राकृतिक भाषा हो भन्ने तर्क गरे। उनका अनुसार सपनाले प्रतीकात्मक माध्यमबाट व्यक्तिको आन्तरिक द्वन्द्व उजागर मात्र गर्दैन, उसलाई मानसिक रूपमा परिपक्व र पूर्ण बन्न (Individuation) मार्गदर्शन समेत गर्छ। त्यसैले, जुङका लागि सपनाहरू अतीतका अवशेष मात्र नभएर मानिसको भविष्यको सम्भावना र आध्यात्मिक रूपान्तरणका संवाहक पनि हुन्।

फ्रायड र जुङभन्दा पछि स्वप्न-विज्ञान र मनोविज्ञान निकै अगाडि बढ्यो। यसै सिलसिलामा उडेका सपना र तिनका गतिविधिलाई नयाँ उचाइबाट अन्य मनोवैज्ञानिकले प्रभावशाली तवरले व्याख्या गरेका छन्। फ्रायडका समकालीन भए पनि पछि मनोविज्ञानमा आफ्नै फरक सैद्धान्तिक व्याख्यालाई स्थापित गरेका एल्फ्रेड एडलरले सपनालाई मानिसको भविष्यको तयारी र 'पावर' (शक्ति) सँग जोडेका छन्। 

उनी भन्छन्, 'सपनामा उड्नु भनेको विपनाको हीनताबोध (Inferiority Complex) माथि विजय प्राप्त गर्ने अवचेतन प्रयास हो।' उनको पुस्तक 'What Life Should Mean to You' (१९३१) मा उल्लेख भएअनुसार उडेको सपनाले मानिसमा रहेको श्रेष्ठता हासिल गर्ने तीव्र इच्छा (Striving for Superiority) र जीवनका अवरोधहरूलाई जितेर अघि बढ्ने साहसलाई प्रतिबिम्बित गर्छ। जो मानिस विपनामा आफूलाई कमजोर महसुस गर्छ, उसले सपनामा उडेर मानसिक सन्तुलन कायम गर्छ।

हार्वर्ड विश्वविद्यालयका न्यूरोवैज्ञानिक तथा मनोवैज्ञानिक जे. एलन हब्सनले सपनाको 'एक्टिभेसन-सिन्थेसिस थ्योरी' (Activation-Synthesis Hypothesis) प्रतिपादन गरे, जसले सपनाको रहस्यमय व्याख्यालाई वैज्ञानिक धरातल दियो। उनको चर्चित पुस्तक 'The Dreaming Brain' (१९८८)मा उडेको सपनाको विशुद्ध शारीरिक र न्यूरोवैज्ञानिक कारण खुलाइएको छ। 

हब्सनका अनुसार निद्राको REM अवस्थामा मस्तिष्कको तल्लो भाग (Brainstem) बाट उठ्ने विद्युतीय तरंगहरूले सन्तुलन र गति नियन्त्रण गर्ने 'वेस्टिबुलर सिस्टम' (Vestibular System) लाई उत्तेजित पार्छन्। विपनामा यो प्रणालीले हामी हिँडेको वा बढेको थाहा पाउँछ, तर निद्रामा शरीर हलचल नहुँदा मस्तिष्कले सोही संकेतलाई 'हावामा तैरिरहेको' वा 'उडेको' रूपमा व्याख्या (Synthesize) गरिदिन्छ।

सबल र दुर्बल पक्ष

मनोविज्ञानका अनुसार उडेको सपना देख्नुका आफ्नै सबल र दुर्बल पक्षहरू छन्:

असल पक्ष (सकारात्मक ऊर्जा):

• सिर्जनात्मकताको विकास: यस्ता सपनाले मस्तिष्कको दायाँ भागलाई उत्प्रेरित गर्छन्, जसले गर्दा मानिसमा नवीन सोच र सिर्जनात्मक क्षमता बढ्छ ।

• तनाव मुक्ति: विपनाको कठिन परिस्थितिबाट थकित मनले सपनामा उडान भरेर एक किसिमको मानसिक शान्ति र आनन्द प्राप्त गर्छ ।

• सकारात्मक दृष्टिकोण: उड्ने सपना देख्ने मानिसहरू प्रायः आशावादी र आत्मविश्वासी हुने गर्छन् ।

खराब पक्ष (नकारात्मक पक्ष):

• पलायनवादी मानसिकता (Escapism): कहिलेकाहीँ विपनाको वास्तविकता र जिम्मेवारीबाट भाग्न खोज्ने मानिसहरू सपनाकै उडानमा हराउन चाहन्छन्, जसले गर्दा उनीहरू व्यावहारिक जीवनमा कमजोर बन्न सक्छन् ।

• भ्रम र अतथ्य: सपनाको अत्यधिक रोमान्चकताले गर्दा विपनाको सामान्य जीवन निरस लाग्न सक्छ, जसलाई 'मलानाकोलिया' वा वास्तविक जीवनप्रतिको उदासीनता भन्न सकिन्छ।

***

जहाँ लाग्दैन गुरुत्वाकर्षण

उडेको सपना (Flying Dreams) को सन्दर्भ आउनासाथ आधुनिक स्वप्न-विज्ञानमा एउटा पुस्तक निकै चर्चित र प्रमाणिक मानिन्छ, त्यो 'Exploring the World of Lucid Dreaming' हो। यसका लेखक प्रख्यात अमेरिकी साइकोफिजियोलोजिस्ट (मनो-शारीरिक वैज्ञानिक) डा. स्टिफन लाबर्ज हुन्। पुस्तक सन् १९९१ मा अमेरिकाको 'ब्यालेन्टाइन बुक्स' मार्फत प्रकाशित भएको थियो।

स्टानफोर्ड विश्वविद्यालयमा लामो समय अनुसन्धान गरेका डा. लाबर्जले यसमा उडेको सपनालाई परम्परागत अन्धविश्वास वा अमूर्त दर्शनभन्दा माथि उठाएर विज्ञानसँग जोडेका छन्। पुस्तकमा उनले 'लुसिड ड्रिमिङ' (सपना देखिरहेकै बेला 'म सपना देख्दै छु' भन्ने होस आउने अवस्था) को व्याख्या गर्दै 'उड्नु' लाई यसको सबैभन्दा बलियो र साझा माध्यम मानेका छन्।

डा. लाबर्जका अनुसार जब मानिस सपनामा सचेत हुन्छ, तब उसको अवचेतन मनमा असम्भव कुराहरूलाई सम्भव बनाउने तीव्र इच्छा जागृत हुन्छ। पुस्तकमा उनी भन्छन् - 'सपनाको संसार पूर्ण रूपमा तपाईंको आफ्नै सिर्जना हो, जहाँ भौतिक विज्ञानका नियमहरू (जस्तै गुरुत्वाकर्षण) लागु हुँदैनन् । त्यसैले लुसिड ड्रिमरहरूका लागि हावामा उड्नु सबैभन्दा पहिलो, रोमाञ्चक र स्वतन्त्रताको अनुभूति गराउने गतिविधि बन्छ।'

लाबर्जले स्टानफोर्डको प्रयोगशालामा मस्तिष्कको तरंग र आँखाको हलचल (REM) मापन गरेर प्रमाणित गरे कि सपनामा उडिरहेको बेला मानिसको मस्तिष्कले विपनामा उडेजस्तै वास्तविक आनन्द र स्वतन्त्रताको संवेग (Emotion) महसुस गरिरहेको हुन्छ। उनका अनुसार सपनाको उडान केवल कल्पनाविलास होइन, यसले मानिसको आत्मविश्वास बढाउन, विपनाको डर र फोबिया (Phobia) लाई जित्न र मस्तिष्कको सिर्जनात्मकतालाई चरम उचाइमा पुर्‍याउन 'औजार' को काम गर्छ। यदि कसैले सपनामा उडानलाई नियन्त्रण गर्न सिक्यो भने, उसले विपनाको जीवनका कठिन परिस्थितिलाई पनि सहजै नियन्त्रण गर्ने मानसिक शक्ति प्राप्त गर्छ भन्ने उनको ठम्याइ छ।

डा. लाबर्जले पुस्तकमा उडेको सपनाको गहिराइलाई प्रस्ट्याउँदै अगाडि लेखेका छन् - "सपनामा उड्नु भनेको मानव चेतनाले आफ्नै सीमितताको पिँजडा तोडेर अनन्त सम्भावनाको आकाशमा पखेटा फिँजाउनु हो।' उनका अनुसार जब तपाईं सपनाको उडानमा हुनुहुन्छ, त्यतिबेला तपाईं भौतिक रूपमा ओछ्यानमै हुनुभए पनि मानसिक रूपमा पूर्णतः भयमुक्त र शक्तिशाली बन्नुहुन्छ। यो उडानले हाम्रो मस्तिष्कमा विपनाको 'तनाव र हीनताबोध' लाई पखाल्ने काम गर्छ। 

लाबर्ज जोड दिएर भन्छन्, सपनाको यो अनौठो र रोमाञ्चक उचाइलाई बुझ्न र यसलाई नियन्त्रण गर्न सकेमा मानिसले आफ्नो जागृत जीवनका वास्तविक मानसिक अवरोध, डर र डिप्रेसनलाई समेत सहजै परास्त गर्न सक्छ।

डा. स्टिफन लाबर्जको अवधारणालाई समर्थन गर्दै अर्का प्रख्यात अमेरिकी मनोवैज्ञानिक र स्वप्न अनुसन्धानकर्ता डा. रोबर्ट वागनर (Dr. Robert Waggoner) ले आफ्नो व्याख्या प्रस्तुत गरेका छन्। उनले सन् २००८ मा अमेरिकाबाट प्रकाशित आफ्नो चर्चित पुस्तक 'Lucid Dreaming: Gateway to the Inner Self' मा उडेको सपनाको गहिरो मनोवैज्ञानिक पक्ष उजागर गरेका छन्।

डा. वागनरले लाबर्जको 'मस्तिष्कको स्वतन्त्रता' सम्बन्धी मतलाई समर्थन गर्दै भनेका छन् - 'सपनामा उड्नु केवल एउटा रोमाञ्चक खेल वा कल्पनाविलास मात्र होइन, यो मानव चेतनाले विपनाको मानसिक र शारीरिक बन्धनबाट मुक्ति खोज्ने एउटा शक्तिशाली माध्यम हो।'

उनले आफ्नो अनुसन्धानका आधारमा स्पष्ट पारेका छन् कि जब मानिस सपनाको उडानमा सचेत हुन्छ, तब उसले आफ्नो अवचेतन मनको असीमित क्षमतालाई अनुभव गर्छ। वागनरका अनुसार, सपनामा सजिलै उड्न सक्ने व्यक्तिहरू विपनाको जीवनमा पनि बढी लचिला, सकारात्मक र समस्याहरूलाई फरक दृष्टिकोणबाट हेर्न सक्ने क्षमताका हुन्छन्। उनी भन्छन् कि यो उडानले हाम्रो 'इगो' (अहम्) लाई अस्थायी रूपमा भत्काएर आत्म-साक्षात्कार र आन्तरिक उपचार (Inner Healing) मा मद्दत पुर्‍याउँछ, जसले मानिसलाई विपनाका वास्तविक चुनौतीहरूसँग लड्ने अदृश्य साहस दिन्छ।

डा. वागनरले यसलाई अझ प्रष्ट पार्दै अगाडि भनेका छन् - 'जब तपाईं सपनामा उड्नुहुन्छ, तपाईंले वास्तवमा आफ्नो अवचेतन मनको भित्री वास्तुकलालाई पुनःआकार दिइरहनुभएको हुन्छ, जहाँ विपनाका नियमहरू निष्क्रिय बन्छन्।'

उनका अनुसार यो उडानले मानिसलाई आफ्नो 'परिमार्जित आत्म' (Higher Self) सँग जोड्ने काम गर्छ। सपनाको आकाशमा गरिने सहज उडानले व्यक्तिको भित्री आत्मविश्वासलाई यसरी बलियो बनाउँछ कि विपनामा भोग्नुपरेका असफलता र मानसिक चोटहरू बिस्तारै निको हुन थाल्छन्। उनी जोड दिँदै भन्छन्, 'यो उडान कुनै भ्रम होइन, बल्कि यो त मनको त्यो गहिरो अवस्था हो जहाँ मानिसले आफ्नो अन्तर्निहित शक्ति पहिचान गरी जीवनका वास्तविक अवरोधहरूलाई सहजै नाघ्न सक्ने आन्तरिक ऊर्जा प्राप्त गर्दछ।'

***

सपना सबैले देख्छन् ?

हो, विज्ञान र आधुनिक न्यूरोलोजीका अनुसार सबै मानिसले सपना देख्छन्। यदि कसैलाई 'म सपना देख्दिनँ' भन्ने लाग्छ भने, त्यसको अर्थ उनीहरूले सपना नदेखेका होइनन्, बल्कि ब्युँझिएपछि ती सपनाहरू बिर्सिएका मात्र हुन्।सपना देख्नु मानव जीवन र मस्तिष्कको स्वस्थ सञ्चालनका लागि अनिवार्य मानिन्छ। यसका मुख्य वैज्ञानिक र मनोवैज्ञानिक कारणहरू यस प्रकार छन् -

मस्तिष्कको मर्मत

जब हामी सुत्छौँ, हाम्रो मस्तिष्क पूर्ण रूपमा बन्द हुँदैन। निद्राको REM (Rapid Eye Movement) चरणमा मस्तिष्क निकै सक्रिय हुन्छ। यस अवस्थामा मस्तिष्कले दिनभरिका अनुभव, स्मृति (Memories) र जानकारीहरूलाई व्यवस्थित गरिरहेको हुन्छ। कम्प्युटरको भाषामा भन्नुपर्दा, यो मस्तिष्कले 'डाटा सर्टिङ' वा 'फाइल अर्गनाइज' गरेको समय हो। यही प्रक्रिया चल्दा मस्तिष्कमा जुन दृश्य र भावनाहरू उत्पन्न हुन्छन्, तिनै सपना हुन्। त्यसैले, स्वस्थ मस्तिष्कका लागि यो प्रक्रिया अनिवार्य छ।

भावनात्मक सन्तुलन (Mental Reset)

सपनालाई हाम्रो मनको 'सुरक्षा भल्भ' (Safety Valve) मानिन्छ। दिनभरिको तनाव, डर, चिन्ता र अतृप्त भावनाहरूलाई अवचेतन मनले सपनाको माध्यमबाट बाहिर फाल्ने (Vent आउट गर्ने) काम गर्छ। यदि मानिसले सपना देख्न पाएन भने उसको मानसिक सन्तुलन बिग्रिन सक्छ, चिन्ता बढ्छ र एकाग्रतामा ह्रास आउँछ।

'ड्रिम डिप्रिभेसन' को जोखिम

वैज्ञानिकहरूले प्रयोगशालामा मानिसहरूलाई सुत्न त दिए, तर जब-जब उनीहरू REM चरण (सपना देख्ने अवस्था) मा पुग्थे, उनीहरूलाई ब्युँझाइदिए। यसरी 'सपना देख्नबाट बञ्चित' गराउँदा ती मानिसहरूमा केही दिनमै तीव्र छटपटी, डर, भ्रम देखिने र विपनामै ऐंठन हुने जस्ता गम्भीर मानसिक समस्याहरू देखा परे। यसबाट के देखियो भने मान्छेको ज्यानका लागि निद्रा जति आवश्यक छ, मस्तिष्कका लागि सपना त्यत्तिकै अनिवार्य छ।

एउटा रोचक तथ्य 

हामी रातभरमा औसतमा ४ देखि ६ वटासम्म सपना देख्छौँ। तर, ब्युँझिएको ५ मिनेटभित्रै हामी ५० प्रतिशत र १० मिनेटभित्र ९० प्रतिशत सपना बिर्सिसक्छौँ। त्यसैले हामीलाई लाग्छ कि हामीले सपना नै देखेनौँ। संक्षेपमा भन्नुपर्दा, जसरी जीवित रहन श्वासप्रश्वास अनिवार्य छ, त्यसरी नै मानसिक स्वास्थ्य, स्मृति भण्डारण र भावनात्मक सन्तुलनका लागि सपना देख्नु एक प्राकृतिक र अनिवार्य प्रक्रिया हो।

***

श्यामश्वेत कि रंगिन ?

विपनाको संसार जस्तै सपना पनि रंगिन (Colorful) र श्यामश्वेत (Black and White) दुवै हुन्छ। यो स्वप्न-विज्ञान र न्यूरोलोजीको एउटा निकै रोचक र अचम्मको पाटो हो। हामी कस्तो सपना देख्छौँ र किन देख्छौँ भन्ने कुरामा विज्ञानले केही चाखलाग्दा तथ्यहरू पत्ता लगाएको छ।

सन् १९५० को दशकभन्दा अगाडि गरिएका अनुसन्धानहरूमा अधिकांश मानिसले आफूले 'ब्ल्याक एन्ड ह्वाइट' सपना देख्ने गरेको बताएका थिए। सन् २००८ मा बेलायतको डन्डी विश्वविद्यालय (University of Dundee) मा भएको एक अध्ययनले यसको सम्बन्ध हामीले हेर्ने टेलिभिजन र मिडियाको रङसँग जोडिएको देखायो।

जुन मानिसहरू बाल्यकालमा ब्ल्याक एन्ड ह्वाइट टेलिभिजन र चलचित्र हेरेर हुर्किए, उनीहरूमध्ये धेरैले आज पनि श्यामश्वेत सपना देख्ने गर्छन्। यसको विपरीत रंगिन प्रविधिको युगमा जन्मे-हुर्केका आधुनिक पुस्ताका ९१ प्रतिशतभन्दा बढी मानिसहरू रंगिन सपना देख्छन्। यसले के देखाउँछ भने हाम्रो चेतना र स्मृतिले विपनामा जस्तो माध्यमबाट संसारलाई ग्रहण गर्छ, अवचेतन मनले सपनामा त्यही रङ प्रस्तुत गर्छ।

रंगिन सपना र भावनाको सम्बन्ध

आधुनिक विज्ञानका अनुसार आजका बहुसंख्यक मानिसले रंगिन सपना नै देख्छन्, तर ब्युँझिएपछि रङको स्मृति बिस्तारै हराउने हुनाले धेरैलाई आफ्नो सपना कस्तो थियो भन्ने याद हुँदैन। 

सपना निकै भावुक, डरलाग्दो वा रोमाञ्चक छ भने त्यसमा रङहरू निकै प्रष्ट र गाढा देखिन्छन्। जस्तै, उडेको सपनामा नीलो आकाश वा हरियो जंगल निकै उज्यालो देखिन सक्छ। कला, साहित्य, पत्रकारिता वा फोटोग्राफी जस्ता रचनात्मक क्षेत्रमा लागेका मानिसहरू, जसको मस्तिष्क विपनामा पनि रङ र दृश्यहरूसँग बढी खेल्छ, उनीहरूले अरूको तुलनामा निकै जीवन्त र रंगिन सपना देख्ने गर्छन्।

रङको मनोवैज्ञानिक अर्थ

सपनामा देखिने विशिष्ट रङहरूको आफ्नै मनोवैज्ञानिक अर्थ हुन्छ। जस्तै, रातो रङले खतरा, तीव्र इच्छा, रिस वा उत्तेजना संकेत गर्छ। नीलोले शान्ति, स्थिरता, वा आध्यात्मिक चेतना (जस्तै उडानको बेला) बुझाउँछ। यस्तै कालो वा खैरो (श्यामश्वेत) रङले कहिलेकाहीँ जीवनको कठिन समय, डिप्रेसन, अलमल वा पुराना स्मृतिहरूको प्रतिविम्ब गराउँछ ।

संक्षेपमा भन्नुपर्दा, सपना रंगिन वा श्यामश्वेत हुनुमा हाम्रो उमेर, हामी हुर्केको वातावरणको प्रविधि (टेलिभिजन/सिनेमा) र हाम्रो आन्तरिक भावनाको तीव्रताले ठूलो भूमिका खेल्छ।

***

निद्रामा रुनु-हाँस्नु, बोल्नु-कराउनु !

निद्रामा बोल्नु (Sleep Talking), हाँस्नु (Sleep Laughing), वा रुनु-कराउनु जस्ता गतिविधिहरू सुन्दा सामान्य लागे पनि यिनको सपना र हाम्रो मस्तिष्कको कार्यप्रणालीसँग निकै गहिरो र रोचक सम्बन्ध छ। स्वप्न-विज्ञान (Oneirology) र स्लिप मेडिसिन (Sleep Medicine) का अनुसार, यस्ता गतिविधिलाई चिकित्सा विज्ञानको भाषामा 'प्यारासोम्निया' (Parasomnia) भनिन्छ। यस्ता गतिविधिको सपनासँगको सम्बन्धलाई निम्न तीनवटा मुख्य पाटोबाट बुझ्न सकिन्छ -

सपना संसार र पक्षाघातको सम्बन्ध

सामान्य अवस्थामा, जब हामी निद्राको गहिरो चरण अर्थात् REM (Rapid Eye Movement) अवस्थामा पुग्छौँ (जहाँ सबैभन्दा जीवन्त र उडेका सपनाहरू देखिन्छन्), तब हाम्रो मस्तिष्कले शरीरका मांसपेशीहरूलाई निष्क्रिय वा शिथिल (Paralyze) बनाइदिन्छ । यसलाई मसल एटोनिया भनिन्छ । मस्तिष्कले यसो गर्नुको कारण हो - सपनामा हामी जे गरिरहेका छौँ, विपनामा हाम्रो शरीरले त्यो 'एक्ट आउट' (Act out) अर्थात् दुरुस्तै उतार्न नसकोस्।

तर, कहिलेकाहीँ यो शारीरिक पक्षाघातको प्रणाली पूर्ण रूपमा लागु हुन सक्दैन। मस्तिष्कको मोटर कर्टेक्स र चेतनाबीचको समन्वय खुकुलो हुँदा सपनाको आवेग शरीरसम्म आइपुग्छ र मानिस निद्रामै बोल्न, हाँस्न वा रुन थाल्छ।

हाम्रा गतिविधि र सपनाका प्रकृतिको नाता 

• निद्रामा बोल्नु (Somniloquy): यो REM र Non-REM दुवै अवस्थामा हुन सक्छ । जब यो गैर-REM अवस्थामा हुन्छ, मानिसले असम्बन्धित वा अस्पष्ट शब्दहरू बर्बराउँछ, जसको सपनासँग सीधा सम्बन्ध नहुन सक्छ । तर, REM अवस्थामा बोल्दा मानिसले निकै स्पष्ट संवाद गरिरहेको हुन्छ । यसको अर्थ विपनामा वा सपनाभित्र कसैसँग गरिरहेको बहस वा कुराकानी उसको मुखबाट शब्दका रूपमा बाहिर निस्किएको हो ।

• निद्रामा हाँस्नु (Hypnogely): यो प्रायः REM निद्रा र सुखद वा रोमान्चक सपनासँग जोडिएको हुन्छ । सपनामा कुनै निकै ठुलो सफलता मिल्दा, उडेको बेला परम आनन्द महसुस हुँदा, वा कुनै हास्यास्पद दृश्य देख्दा मस्तिष्कले 'डोपामाइन' नामक रसायन छोड्छ, जसले विपनाकै शैलीमा ओठ र आवाजमार्फत हाँसो बाहिर निकाल्छ ।

• रुनु वा कराउनु (Sleep Terrors / Nightmares): यसको सम्बन्ध डरलाग्दा सपना (Nightmares) र तीव्र मानसिक तनावसँग हुन्छ । जब मानिसले सपनामा आफू कतै अड्किएको, अग्लो ठाउँबाट खस्न लागेको, कसैले लखेटेको, वा दुर्घटनामा परेको देख्छ, तब उसको अवचेतन मनमा तीव्र 'भय' (Fear) उत्पन्न हुन्छ । यो डर यति शक्तिशाली हुन्छ कि मस्तिष्कको सुरक्षा पर्खाल तोडेर व्यक्ति चिच्याउन, रुन वा कराउन थाल्छ।

मनोवैज्ञानिक र व्यावहारिक कारणहरू

सपनामा देखिने यी शारीरिक प्रतिक्रियाहरूका पछाडि मुख्य गरी तीनवटा कुराहरू जिम्मेवार हुन्छन् -

• अत्यधिक मानसिक तनाव (Stress and Anxiety): दिनभरिको कामको चाप, तनाव वा अनौठो कार्यतालिका (जस्तै रात्रिकालीन सिफ्टमा काम गर्नेहरूको असन्तुलित निद्रा) ले अवचेतन मनलाई शान्त हुन दिँदैन । फलतः, मस्तिष्कले सपनाको माध्यमबाट भावनाहरूलाई बाहिर फाल्न खोज्दा रुने-कराउने वा बोल्ने समस्या बढ्छ ।

• भावनाको दमन (Suppressed Emotions): विपनामा जुन रिस, दुःख, वा भावनाहरू व्यक्तिले कसैलाई भन्न सक्दैन वा दबाएर राख्छ, ती भावनाहरू सपनामा प्रष्फुटन हुँदा आवाज र आँसुका रूपमा बाहिर आउँछन् ।

• थकान र अनिद्रा: शरीर अत्यधिक थाकेको बेला वा निद्रा पूरा नहुँदा मस्तिष्कको 'स्लिप साइकल' गडबड हुन्छ, जसले प्यारासोम्नियाका यी लक्षणहरूलाई बढावा दिन्छ ।

निद्रामै कहिलेकाहीँ बोल्नु वा हाँस्नु सामान्य प्राकृतिक प्रक्रिया हो। तर, यदि कोही व्यक्ति निरन्तर रूपमा डरलाग्दो गरी कराउने, रुने वा हिंस्रक रूपमा हातगोडा चलाउने गर्छ भने, यसले उसमा गहिरो मानसिक तनाव, नैराश्यता वा 'REM Sleep Behavior Disorder' रहेको संकेत गर्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा निद्राको तालिका (Sleep Hygiene) मिलाउने, सुत्नुअघि ध्यान गर्ने र आवश्यक परे मनोपरामर्श लिनु बुद्धिमानी हुन्छ।

***

सतर्कता र सन्तुलन सूत्र

सपना अवचेतन मनको ऐना हो, तर यसैमा बहकिनु बुद्धिमानी होइन । सपना र विपनाको सन्तुलन मिलाउन निम्न सतर्कताका सूत्रहरू अपनाउन सकिन्छ।

• सपनाको डायरी (Dream Journal): बिहान उठ्नेबित्तिकै आफूले देखेको उडेको सपनालाई डायरीमा टिप्ने गर्नुस्। यसले तपाईंको अवचेतन मन कुन कुरामा केन्द्रित छ र तपाईंको वास्तविक जीवनको तनाव कुन स्तरमा छ भन्ने बुझ्न मद्दत गर्छ।
• धरातलको पहिचान (Grounding Exercises): सपनामा जतिसुकै उचाइ लिए पनि विपनामा आफ्ना गोडाहरू भुइँमै हुनुपर्छ भन्ने यथार्थ भुल्नु हुँदैन। यदि यस्ता सपना धेरै आएर विपनाको एकाग्रता भंग हुन्छ भने ध्यान (Meditation) र योगमार्फत मनलाई वर्तमानमा फर्काउने प्रयास गर्नुस्।
• भावनाको व्यवस्थापन: यदि सपनामा अवरोधसहितको वा त्रसित उडान देख्नुहुन्छ भने, विपनामा कुन कुराले तपाईंलाई रोकिरहेको छ - डर, ईर्ष्या, वा कार्यथलोको तनाव ? त्यसलाई चिन्नुस् र समाधान गर्नुस्।

आफूलाई उडेको अनुभूति गराउने सपनाहरू हाम्रो मस्तिष्कले रच्ने एक सुन्दर र अर्थपूर्ण महाकाव्य हुन्। यसले हामीलाई सीमाभन्दा माथि उठ्ने साहस दिन्छ र सम्झाउँछ कि हाम्रो मन भौतिक शरीरको परिधिभन्दा निकै विशाल छ। फ्रायड र जुङका सिद्धान्तहरूले भनेझैँ, यी सपनाहरूलाई बुझ्न सके हामीले आफ्नै आन्तरिक शक्ति र कमजोरीलाई चिन्न सक्छौँ। सपना केवल रातको कल्पनाविलास मात्र होइन, यो त हाम्रो मानसिक स्वास्थ्यलाई सन्तुलनमा राख्ने एउटा प्राकृतिक वरदान हो। सपनाको यो खुला आकाशमा उडान भरिरहनुहोस्, तर आफ्ना गोडाहरूलाई विपनाको धरातलमा दह्रो गरी टेकेर कर्म गरिरहनुहोस्। सपनामा उड्नुस्, आकाश छुनुस्, तर बिहानीको झुल्के घामसँगै विपनाको धरातलमा ओर्लेर आफ्ना सपनाहरूलाई यथार्थमा बदल्न कर्मको पखेटा फिँजाउनुस्।

ऐँठन के हो ? किन र कस्ता अवस्थामा हुन्छ ?

सुतिरहेका रमेश अचानक एउटा भयावह सपनामा हराउँछन्। एउटा अज्ञात, कहालीलाग्दो छायाले लखेटिरहेको छ। ज्यान जोगाउन कता हो कता दौडिन खोज्छन्, तर अचम्म ! उनका खुट्टाहरू हिलोमा गाडिएझैँ भारी प्रतित  हुन्छन्, एक कदम पनि सार्न सक्दैनन्।

त्यो छाया झन्-झन् नजिक आउँछ। डरले सातो गएजस्तो हुन्छ। मद्दतका लागि आमा वा साथीहरूलाई चिच्याएर बोलाउन खोज्छन्। आफ्नो पूरा तागत लगाएर घाँटी फुलाउँछन्, तर मुखबाट आवाज निस्कदैन। बोली घाँटीभित्रै अड्किन्छ, सासमा अवरोध आएझैँ हुन्छ।

छटपटीकै बीच जब रमेशको आँखा खुल्छ। हेर्छन्, आफू ओछ्यानमा। ओहो ! सपना रहेछ ! उनी वास्तविकतामा त फर्किएका हुन्छन्, तर केही सेकेन्डसम्म शरीर जाम भएजस्तो लाग्छ। मुटुको धड्कन तीव्र हुन्छ। आफैंलाई भन्छन् - 'मलाई ऐँठन भएको रहेछ।' 

नेपाली समाजमा यस्तो अवस्थालाई अक्सर 'ऐँठन भएको' वा भूतप्रेतले थिचेको भनिन्छ। तर, के यसको पछाडि सचिकै कुनै अदृश्य शक्ति हुन्छ ? किन र कसरी हुन्छ ऐँठन ?

ऐँठन र यसको मनोवैज्ञानिक पाटोलाई प्रष्ट पार्न फ्रान्सेली मनोवैज्ञानिक प्रिटास डे ला साउसे (Pritas de la Saussaye) द्वारा लिखित र सन् २०१२ मा पेरिसबाट प्रकाशित पुस्तक 'The Science of Nightmare' (दुःस्वप्नको विज्ञान) निकै चर्चित छ।

लेखकले यस पुस्तकमा संसारभरिका संस्कृतिमा रहेको 'भूतप्रेतले थिचेको' भ्रमलाई चिर्न वैज्ञानिक तथ्य प्रस्तुत गरेका छन्। पुस्तकको चौथो अध्याय 'The Locked Body' (बन्द शरीर) को प्रसंगमा उनले ऐँठनलाई 'मस्तिष्कको ब्युँझिने गल्ती' (Asynchronous Awakening) का रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

उनका अनुसार जब मानिस अत्यधिक मानसिक वा शारीरिक थकानमा हुन्छ, तब मस्तिष्कको 'चेतना केन्द्र' र 'मांसपेशी नियन्त्रण केन्द्र' एकैसाथ ब्युँझिन सक्दैनन्। चेतना पहिले ब्युँझिन्छ तर मांसपेशीहरू गहिरो निद्रामै लक (REM Atonia) रहन्छन्। यसलाई कारको इन्जिन स्टार्ट हुनु तर गियर जाम हुनु जस्तै अवस्था भएको भन्दै यो नितान्त एउटा न्युरोलोजिकल असमञ्जस्यता मात्र भएको उनले प्रष्ट पारेका छन्।

साउसेले पुस्तकमा भनेका छन् - 'जब एउटा मानिस चेतनाको तहमा त ब्युँझिन्छ, तर उसको आफ्नै भौतिक शरीरले उसलाई साथ दिइरहेको हुँदैन, तब आदिम मानव मस्तिष्कले त्यस अवस्थालाई मृत्यु वा कुनै बाह्य अदृश्य शक्तिको आक्रमण ठानेर तीव्र भय उत्पन्न गराउँछ। ओछ्यानको छेउमा देखिने डरलाग्दा आकृतिहरू अरू केही नभएर हाम्रो मस्तिष्कले त्यो शून्यता र असमर्थतालाई व्याख्या गर्न हतार-हतारमा बुनेको एउटा भ्रमपूर्ण आत्म-सुरक्षाको कथा मात्र हो।'

उनले अगाडि प्रष्ट्याएका छन् कि मानिसको मस्तिष्क जति धेरै अन्धविश्वास र सांस्कृतिक डरले भरिएको हुन्छ, ऐँठनका बेला देखिने दृश्यहरू त्यति नै बढी भयानक र स्थानीय लोककथाका पात्रहरू (जस्तै भूत, प्रेत वा पिसाच) सँग मिल्दाजुल्दा हुन्छन्। तसर्थ, ऐँठनबाट मुक्ति पाउन औषधोपचारभन्दा पहिले यसको वास्तविक स्वरूपलाई बुझ्नु र मनबाट अज्ञात डर हटाउनु नै सबैभन्दा अचुक औषधि हो।

कारण

सपनामा कराउन खोज्दा आवाज ननिस्कने वा भाग्न खोज्दा खुट्टा नै नचल्ने अनुभवको पछाडि पूर्ण रूपमा वैज्ञानिक र शारीरिक कारण छ। ती कारण हुन् -

REM स्लिप र 'स्लिप प्यारालाइसिस'

हामी जब गहिरो सपना देख्छौँ, त्यतिबेला हाम्रो मस्तिष्क REM (Rapid Eye Movement) चरणमा हुन्छ। यो चरणमा मस्तिष्कले हाम्रा मांसपेशीहरूलाई अस्थायी रूपमा "लक" वा सुस्त बनाइदिन्छ। यसलाई वैज्ञानिक भाषामा REM Atonia भनिन्छ।

किन हुन्छ त यस्तो? यो हाम्रो शरीरको आत्म-सुरक्षा प्रणाली (Self-defense mechanism) हो। यदि सपनामा दौडिएको बेला वास्तविकतामा पनि हाम्रा खुट्टा दौडिन थाले वा कसैलाई हानेको सपना देख्दा वास्तवमै हात चल्न थाले, हामी आफैँलाई वा ओछ्यानमा साथै सुतेका मानिसलाई चोट लाग्न सक्छ। त्यसैले मस्तिष्कले शरीरलाई हलचल गर्न दिँदैन।

यो प्राकृतिक प्रणाली (REM Atonia) ले मस्तिष्कबाट निस्कने कमाण्ड वा आदेशहरूलाई घाँटीमुनिको मेरुदण्ड (Spinal Cord) को तहमा पुगेर ब्लक गरिदिन्छ। यसका लागि मस्तिष्कले 'ग्लाइसिन' (Glycine) र 'गाबा' (GABA) जस्ता विशेष न्यूरोट्रान्समिटर रसायनहरू सक्रिय गराउँछ, जसले हाम्रा स्वैच्छिक मांसपेशीहरूलाई पूर्ण रूपमा शिथिल वा पक्षघात (Paralyzed) को अवस्थामा राख्छन्।

तर यो लक लाग्दा पनि आँखाका मांसपेशी र श्वासप्रश्वास प्रणाली भने सक्रिय नै रहन्छन्। यदि यो सुरक्षा चक्रमा सामान्य गडबडी आएर शरीर नखुल्दै चेतना ब्युँझियो भने नै हामी 'स्लिप प्यारालाइसिस' को लाचार र भयानक अवस्था महसुस गर्छौँ।

मस्तिष्क र शरीरबीचको 'मिसकम्युनिकेसन'

जब हामी सपनामा खतराबाट बच्न कराउन वा भाग्न खोज्छौँ, हाम्रो चेतन मन (Conscious mind) ले शरीरलाई आदेश दिन खोज्छ। तर शरीरका मांसपेशीहरू गहिरो निद्रामा (प्यारालाइज्ड अवस्थामा) हुने भएकाले मस्तिष्कको त्यो आदेश तत्काल कार्यान्वयन हुन पाउँदैन। यही कारणले गर्दा सपनामा घाँटीबाट आवाजै ननिस्किएको वा बोली अड्किएको जस्तो महसुस हुन्छ। खुट्टाहरू एकदमै भारी भएको वा भुइँमा टाँसिएको जस्तो अनुभव हुन्छ।

सपनामा बोली नफुट्नु वा ऐँठन हुनु कुनै दैवी वा भूतप्रेतको प्रकोप नभएर मस्तिष्क पूर्ण रूपमा ब्युँझिसक्ने तर शरीरका मांसपेशीहरू अझै निद्रामै रहँदा हुने एउटा सामान्य प्राकृतिक प्रक्रिया हो।

यो अवस्थामा हाम्रो मस्तिष्कको 'मोटर कोर्टेक्स' (Motor Cortex - जसले हलचल नियन्त्रण गर्छ) ले हातखुट्टा चलाउने वा कराउने सिग्नलहरू लगातार पठाइरहेको हुन्छ। तर, ती सिग्नलहरू मांसपेशीसम्म पुग्ने बाटो बन्द हुने भएकाले चेतन मनले ठूलो प्रतिरोध वा अवरोध महसुस गर्छ। यही विन्दुमा मस्तिष्क अलमलमा पर्छ र उसले आफ्नै अक्षमतालाई "खुट्टा हिलोमा गाडिएको" वा "कसैले घाँटी थिचेको" जस्तो बिम्बमा ढालेर सपनामा देखाउँछ।

त्यसैले, सपना वा ब्युँझिँदाको त्यो लाचारी कुनै बाहिरी अदृश्य शक्तिको प्रभाव नभएर हाम्रै स्नायु प्रणालीको केही सेकेन्डको सञ्चार अवरोध (Communication Gap) मात्र हो।

यो अवस्था कहिले धेरै हुन्छ?

यदि तपाईंको निद्रा पूरा भएको छैन वा तपाईं तनावमा हुनुहुन्छ भने यस्तो सपना र अनुभवहरू धेरै हुन सक्छन्। यसका कारकहरूमा अत्यधिक मानसिक तनाव वा एन्जाइटी (Anxiety), सुत्ने र उठ्ने समय निश्चित नहुनु (Irregular sleep schedule) र उत्तानो परेर (ढाडको भरमा) सुत्ने बानी आदि हुन्।

कहिलेकाहीँ सपनाबाट ब्युँझिसक्दा पनि केही सेकेन्ड वा मिनेटसम्म शरीर हलचल गर्न नसक्ने र बोल्न नसक्ने हुन्छ, जसलाई नेपाली समाजमा 'ऐँठन भएको' भनिन्छ। यो पनि मस्तिष्क पूर्णरूपमा ब्युँझिसक्ने तर शरीरका मांसपेशीहरू अझै निद्रामै रहँदा हुने अवस्था हो। यो पूर्ण रूपमा सामान्य शारीरिक प्रक्रिया हो र यसबाट डराउनुपर्ने कुनै कारण छैन।

यसबाहेक, अत्यधिक शारीरिक थकान, क्याफिनयुक्त पेय पदार्थ (चिया, कफी) को बढी सेवन, र मदिरा वा धूम्रपानको बानीले पनि निद्राको चक्रलाई खलबल्याएर यो अवस्था निम्त्याउँछ। विशेषगरी सिफ्ट अनुसार काम गर्ने (Night Shift) मानिसहरू वा 'जेट ल्याग' (Jet Lag - देश विदेश यात्रा गर्दा समय फरक पर्ने समस्या) का कारण सुत्ने समय गडबड भएकाहरूमा ऐँठनको सम्भावना निकै उच्च हुन्छ।

नेपाली समाजमा यसलाई अलौकिक वा बोक्सी/भूतको कृत्य मान्ने जुन परम्परागत डर छ, त्यसले व्यक्तिको मानसिक तनाव झन् बढाइदिन्छ। फलस्वरूप, त्यही डरका कारण अर्को पटक सुत्दा पुनः ऐँठन हुने चक्र (Vicious Cycle) सुरु हुन सक्छ। त्यसैले, यो केवल शरीरको 'हाइबरनेसन' (सुषुप्त अवस्था) बाट ब्युँझिने क्रमको एउटा क्षणिक ढिलाइ मात्र हो र यसलाई सामान्य रूपमा लिनु नै उत्तम हुन्छ।

अन्य शारीरिक समस्या वा रोग पनि कारक 

ऐँठन (Sleep Paralysis) सामान्यतया जीवनशैलीसँग जोडिए पनि कतिपय अवस्थामा यो विशिष्ट शारीरिक वा मानसिक स्वास्थ्य समस्याको संकेत हुन सक्छ। यसको प्रमुख चिकित्साजन्य कारण 'नार्कोलेप्सी' (Narcolepsy) नामक न्यूरोलोजिकल विकार हो। यस रोगमा मस्तिष्कले सुत्ने र ब्युँझिने चक्रलाई सही तरिकाले नियन्त्रण गर्न सक्दैन, जसले गर्दा मानिस दिनभरि अत्यधिक निदाउने र बारम्बार ऐँठनको सिकार हुने गर्दछ।

यसबाहेक अन्य शारीरिक तथा मानसिक समस्याहरू पनि यसका कारक हुन सक्छन्:

• 'स्लिप एप्निया' (Sleep Apnea): सुतेका बेला केही सेकेन्ड श्वासप्रश्वास अवरुद्ध हुने रोग, जसले निद्रा बिथोल्छ र ऐँठनको जोखिम बढाउँछ। यस रोगमा सुतेका बेला घाँटीका मांसपेशीहरू खुकुलो भई वायुमार्ग (Airway) बन्द हुँदा केही सेकेन्डका लागि शरीरमा अक्सिजनको आपूर्ति ठप्प हुन्छ। यस्तो अवस्थामा निसास्सिएर ज्यान जाने जोखिमबाट बचाउन मस्तिष्कले आपत्कालीन रक्षा प्रणाली सक्रिय गराई व्यक्तिलाई झसङ्ग ब्युँझाइदिन्छ।

  यसरी अचानक र विना तयारी ब्युँझिँदा मस्तिष्कको चेतना त तत्काल फर्किन्छ, तर शरीरका मांसपेशीहरू अझै गहिरो निद्राकै शिथिल अवस्थामा रहन्छन्। यही न्युरोलोजिकल असमञ्जस्यताका कारण स्लिप एप्नियाका बिरामीहरूले बारम्बार भयानक ऐँठन र छाती थिचिएको महसुस गर्ने गर्छन्।

• मानसिक स्वास्थ्य विकार: अत्यधिक डिप्रेसन (Depression), एन्जाइटी (Anxiety), र पोस्ट-ट्रमाटिक स्ट्रेस डिसअर्डर (PTSD)। जब हाम्रो मन चिन्ता, निराशा वा पुरानो आघातले ग्रस्त हुन्छ, तब निद्रा र भावना नियन्त्रण गर्ने 'सेरोटोनिन' र 'डोपामाइन' जस्ता मस्तिष्कका रसायनहरूको सन्तुलन बिग्रन्छ। यसले गर्दा निद्राको गहिराइ घट्छ र व्यक्ति रातभर पटक-पटक ब्युँझने गर्छ।

  विशेष गरी तनावका बेला मस्तिष्कको डर केन्द्र (Amygdala) अत्यधिक सक्रिय रहने हुनाले, अचानक ब्युँझिँदा मांसपेशीको 'लक' (REM Atonia) खुल्न पाउँदैन। नतिजास्वरूप, मानसिक समस्या भएका व्यक्तिहरूले ऐँठनको अनुभव बढी मात्रमा गर्ने गर्छन् र उनीहरूले देख्ने भ्रमपूर्ण आकृतिहरू पनि निकै डरलाग्दा हुन्छन्।

• औषधिको प्रभाव: मानसिक रोग वा निद्राका लागि प्रयोग गरिने कतिपय औषधिको अचानक कटौती वा फेरबदल। मानसिक तनाव, एन्जाइटी, वा निद्रा नियमित गराउन प्रयोग गरिने कतिपय एन्टिडिप्रेसन्ट्स (Antidepressants) र अनस्योलाइटिक (Anxiolytic) औषधिहरूले सिधै मस्तिष्कको 'REM' निद्राको चक्रलाई नियन्त्रण गरिरहेका हुन्छन्। जब यी औषधिहरूको मात्रा अचानक घटाइन्छ, परिवर्तन गरिन्छ वा खान छोडिन्छ, तब मस्तिष्कमा 'REM Rebound' को अवस्था सिर्जना हुन्छ।

  यसको अर्थ मस्तिष्क अचानक अत्यधिक गहिरो र अनियन्त्रित सपनाको चरणमा प्रवेश गर्छ। यस्तो तीव्र फेरबदलका कारण निद्रा र चेतनाबीचको तालमेल सजिलै बिग्रन पुग्छ, जसले गर्दा व्यक्तिले बारम्बार कडा खालको ऐँठन (Sleep Paralysis) र भयानक दुःस्वप्नहरूको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ।

यदि ऐँठन हप्तामा धेरै पटक हुन्छ र यसले दैनिक जीवनमा असर पुर्‍याइरहेको छ भने यो कुनै अन्तर्निहित स्वास्थ्य समस्याको लक्षण हुन सक्ने भएकाले चिकित्सकको परामर्श आवश्यक पर्छ। लगातारको ऐँठनले निद्राको गुणस्तर मात्र बिगार्दैन, बल्कि यसले मस्तिष्क वा शरीरभित्र लुकेको कुनै गम्भीर रोगको चेतावनी दिइरहेको हुन सक्छ। स्लिप विशेषज्ञ वा न्युरोलोजिस्टले 'पोलिसम्नोग्राफी' (Sleep Study) जस्ता आधुनिक परीक्षणमार्फत यसको वास्तविक कारण पत्ता लगाउँछन्। समयमै सही निदान र औषधोपचार नगरे यसले मानिसलाई चरम अनिद्रा, मानसिक अवसाद र मुटुसम्बन्धी दीर्घकालीन जटिलतातर्फ धकेल्न सक्छ।

यस्ता छन् मनोवैज्ञानिक व्याख्या 

ऐँठन र यसको समयमा हुने डरलाग्दो भ्रम (Hallucinations) लाई लिएर आधुनिक मनोविज्ञान र न्युरो-मनोविज्ञानका क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण अनुसन्धानहरू भएका छन्। हार्वर्ड विश्वविद्यालयका प्रख्यात मनोवैज्ञानिक डा. रिचर्ड म्याकेन्लीले सन् २००५ मा ऐँठन र यसका बेला देखिने 'भूतप्रेत वा परग्रही (Alien) को छाया' को अनुभवमाथि गहन अध्ययन गरे।

उनका अनुसार अनुसार ऐँठनका बेला मानिसको चेतन मन ब्युँझिसकेको हुन्छ तर शरीर लक हुन्छ। यस्तो अवस्थामा मस्तिष्कले ठूलो संकट महसुस गर्छ र 'अत्यधिक डर' पैदा गर्छ। यो डरलाई सही साबित गर्न हाम्रो अवचेतन मनले तत्कालै एउटा काल्पनिक कथा वा आकृति बुनिटोपल्छ। अर्थात्, मानिसले डरका कारण भूत देख्ने होइन, बरु ऐँठनका बेला उत्पन्न हुने जैविक डरलाई व्याख्या गर्न मस्तिष्कले कोठाभित्र भूत वा छायाको भ्रम (Hallucination) सिर्जना गर्छ। उनले यसलाई मस्तिष्कको 'इन्टरप्रिटेटिभ मेकानिजम' (व्याख्यात्मक त्रुटि) भनेका छन्।

क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयका प्रख्यात न्युरो-वैज्ञानिक तथा मनोवैज्ञानिक डा. ब्यालेन्ड जलालले ऐँठनको सांस्कृतिक र न्युरोलोजिकल पाटोमाथि थुप्रै अनुसन्धान र पुस्तकहरू (सन् २०१४-२०१६मा) प्रकाशित गरेका छन्। उनले मस्तिष्कको पराइटल लोब (Parietal Lobe) को कार्यप्रणालीका आधारमा यसको व्याख्या गरेका छन्। यो भागले हाम्रो शरीरको आकार र बनोटको मानसिक नक्सा (Body Image) राख्छ। 

ऐँठनका बेला मस्तिष्कले शरीरलाई हलचल गर्ने आदेश त दिन्छ, तर मांसपेशीहरू नचल्दा मस्तिष्कमा 'फीडब्याक' पुग्दैन। यसले गर्दा मस्तिष्क अलमलमा पर्छ र शरीरको त्यो मानसिक नक्सा प्रक्षेपण भएर ओछ्यानको छेउमा 'अर्कै कतै डरलाग्दो छाया उभिएको' जस्तो देखिन्छ। त्यो छाया वास्तवमा मानिसकै आफ्नै शरीरको प्रक्षेपण (Projected Image) मात्र हो।

उनले सांस्कृतिक विश्वास (जस्तै नेपालमा ऐँठन/भूतप्रेत, पश्चिमी देशमा एलियन) ले यो डरलाई झन् बढाउने र ऐँठनलाई झन् बारम्बार गराउने तथ्य पनि प्रमाणित गरेका छन्।

उमेर र ऐँठनको सम्बन्ध

ऐँठन (Sleep Paralysis) विशेषगरी किशोरवस्था र युवावस्था (Adolescence and Young Adulthood) मा सबैभन्दा बढी देखिन्छ। वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूका अनुसार यसको पहिलो अनुभव सामान्यतया १४ देखि १७ वर्षको उमेरमा सुरु हुन्छ। त्यसपछि २० देखि २९ वर्षको उमेर समूहमा यो सबैभन्दा बढी सक्रिय र बारम्बार हुने गरेको पाइन्छ।

युवावस्थामा बढी हुनुका मुख्य कारणहरूमा यो उमेरमा अध्ययन, करियर वा सम्बन्धका कारण मानसिक तनाव र एन्जाइटी उच्च हुनु, सुत्ने र उठ्ने समय तालिका सबैभन्दा बढी अनियन्त्रित वा अनियमित हुनु (जस्तै: ढिलोसम्म ब्युँझने वा 'नाइट सिफ्ट' मा काम गर्ने) एवम् मस्तिष्क र हर्मोनल परिवर्तनहरू तीव्र गतिमा भइरहेका हुनु आदि हुन्छन्।

३० वर्षको उमेर पार गरेपछि र जीवनशैली थोरै व्यवस्थित हुँदै गएपछि यो समस्या बिस्तारै कम हुँदै जान्छ। यद्यपि, यो जुनसुकै उमेरका मानिस (बालबालिका वा वृद्धवृद्धा) लाई पनि हुन सक्छ, तर युवाहरूको तुलनामा उनीहरूमा यसको दर निकै कम हुन्छ।

बारम्बार दुःख दिन्छ ?

बारम्बार ऐँठन (Sleep Paralysis) भइरहने समस्याले मानिसलाई मानसिक रूपमा निकै थकित र त्रसित बनाउँछ। कतिपय त सुत्न समेत डराउने अवस्थामा पुग्छन्। यदि यो समस्या बारम्बार भइरहेको छ भने यसलाई कम गर्न र यसबाट बच्न जीवनशैलीमा केही ठोस सुधार र प्रयोगात्मक उपायहरू अपनाउनुपर्छ।

सुत्ने शैली र बानीमा सुधार

• कोल्टे परेर सुत्ने : अनुसन्धानहरूका अनुसार ५० प्रतिशतभन्दा बढी ऐँठन उत्तानो परेर (ढाडको भरमा) सुत्दा हुन्छ। त्यसैले जतिसक्दो दाहिने वा देब्रे कोल्टे फर्केर सुत्ने बानी बसाल्नुस्। पिठ्युँमा एउटा तकिया अड्याएर सुत्दा रातभर उत्तानो पर्नबाट बच्न सकिन्छ। उत्तानो परेर सुत्दा श्वासप्रश्वासको नली साँघुरो हुने र जिब्रो पछाडि धकेलिने हुनाले 'स्लिप एप्निया' (सास रोकिने समस्या) बढ्छ, जसले ऐँठनको जोखिम बढाउँछ। कोल्टे परेर सुत्दा वायुमार्ग खुला रहन्छ र निद्राको 'REM' चरण पनि व्यवस्थित हुन्छ। त्यसैले, यो साधारण परिवर्तनले तपाईंलाई बारम्बार हुने ऐँठनबाट ठूलो राहत दिन सक्छ।

• नियमित सुत्ने तालिका : मस्तिष्कको सुत्ने र ब्युँझिने चक्र (Circadian Rhythm) बिग्रँदा ऐँठन बढी हुन्छ। त्यसैले हप्ताको सातै दिन एउटै निश्चित समयमा सुत्ने र उठ्ने प्रयास गर्नुस्। बिदाका दिनहरूमा पनि यो नियमित तालिकामा फेरबदल नगर्नुहोस्। एउटै निश्चित समयमा सुत्ने र उठ्ने बानीले हाम्रो जैविक घडीलाई बलियो बनाउँछ र मस्तिष्कलाई 'REM' निद्राको चक्र सही रूपमा नियन्त्रण गर्न सजिलो हुन्छ। नतिजास्वरूप, रातको समयमा निद्रा र चेतनाबीच आउने क्षणिक अवरोध आफैँ घट्दै जान्छ। सुत्नुअघि कोठाको वातावरण शान्त र अँध्यारो राख्नाले निद्रा झन् गहिरो हुन्छ र ऐँठनको सम्भावना स्वतः कम भएर जान्छ।

• कम्तीमा ७-८ घण्टाको निद्रा : निद्राको कमी (Sleep Deprivation) ऐँठनको सबैभन्दा ठूलो उत्प्रेरक हो। शरीर र मस्तिष्कलाई पर्याप्त आराम दिनुस्। दैनिक ७ देखि ८ घण्टाको गहिरो निद्राले मस्तिष्कलाई दिनभरिको थकान र मानसिक तनावबाट पूर्ण रूपमा रिकभर हुने समय दिन्छ। जब हामी पर्याप्त सुत्दैनौँ, मस्तिष्कले 'REM' निद्राको ऋण (Sleep Debt) तिर्न खोज्छ, जसले गर्दा अर्को पटक सुत्दा निद्राको चक्र अनियन्त्रित भई ऐँठनको जोखिम तीव्र रूपमा बढ्छ। त्यसैले शरीरलाई आवश्यक आराम दिएर यो चक्रलाई सन्तुलित राख्नुस्।

सुत्नुअघिको दिनचर्या (Sleep Hygiene)

• डिजिटल डिटक्स : सुत्नुभन्दा कम्तीमा १ घण्टा अगाडिदेखि मोबाइल, ल्यापटप वा टीभीको स्क्रिन नहेर्नुस्। यसबाट निस्कने नीलो प्रकाशले निद्रा लाग्ने हर्मोन (Melatonin) लाई रोक्छ।

• उत्तेजक पदार्थको कटौती : साँझपख वा सुत्नुअघि चिया, कफी, चुरोट (क्याफिन र निकोटिन) वा मदिरा सेवन नगर्नुस्। यसले निद्राको REM चरणलाई बिथोल्छ।

• तनाव व्यवस्थापन : सुत्नुअघि मतिष्कलाई शान्त पार्न ध्यान (Meditation) गर्ने, लामो र गहिरो सास फेर्ने, वा हल्का संगीत सुन्ने गर्नुस्। दिनभरिको तनाव बोकेर ओछ्यानमा जाँदा ऐँठनको जोखिम उच्च हुन्छ।

घुर्नु र ऐँठन हुनुको के नाता ?

ऐँठन र घुर्नु (Snoring) बीच निकै गहिरो र प्रत्यक्ष सम्बन्ध हुन्छ। चिकित्सा विज्ञानका अनुसार यी दुवै समस्याहरू विशेषगरी एउटा साझा अन्तर्निहित रोगसँग जोडिएका हुन्छन्, जसलाई 'स्लिप एप्निया' (Sleep Apnea) भनिन्छ।

यसको सम्बन्धलाई बुझ्न निम्न बुँदाबाट सजिलो हुन्छ - 

• श्वासप्रश्वासमा अवरोध : सुतेका बेला घाँटीको मांसपेशी खुकुलो भई वायुमार्ग साँघुरो हुँदा हावाको घर्षणले मानिसले ठूलो स्वरमा घुर्ने गर्छ। जब यो वायुमार्ग पूर्ण रूपमा बन्द हुन्छ, केही सेकेन्डका लागि श्वासप्रश्वास नै ठप्प हुन्छ।

• मस्तिष्कको रक्षा प्रणाली : श्वास रोकिँदा शरीरमा अक्सिजनको कमी हुन्छ। यस्तो आपत्कालीन अवस्थामा ज्यान जोगाउन मस्तिष्क झसंग भएर तुरुन्तै ब्युँझिन्छ।

• चेतना र शरीरबीचको बेमेल : यसरी अचानक ब्युँझिँदा मस्तिष्कको चेतन मन त तत्काल सक्रिय हुन्छ, तर शरीरका मांसपेशीहरू अझै निद्राकै 'लक' (REM Atonia) अवस्थामा हुन्छन्। यही असमञ्जस्यताका कारण मानिसले आँखा खोलेर पनि शरीर हलचल गर्न नसक्ने अर्थात् 'ऐँठन' भएको महसुस गर्छ।

• सुत्ने तरिकाको भूमिका : उत्तानो परेर (ढाडको भरमा) सुत्दा जिब्रो पछाडि धकेलिने र वायुमार्ग अवरुद्ध हुने सम्भावना बढी हुन्छ। जसले गर्दा घुर्ने समस्या र ऐँठन हुने जोखिम दुवै ५० प्रतिशतभन्दा बढीले बढ्न पुग्छ।

यदि कसैलाई अत्यधिक घुर्ने समस्या छ र साथमा बारम्बार ऐँठन पनि भइरहन्छ भने त्यो सामान्य थकान मात्र नभएर स्लिप एप्निया वा अन्य स्वास्थ्य जटिलताको संकेत हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा चिकित्सक वा स्लिप विशेषज्ञको सल्लाह लिनु आवश्यक हुन्छ।

ऐँठन भइहालेमा तत्काल कसरी ब्युँझिने? (संकटकालीन उपाय)

यदि राति अचानक ऐँठन भयो भने नआत्तिकन यो प्रयोगात्मक विधि अपनाउनुस्, जसलाई 'मसल रिल्याक्सेसन टेक्निक' भनिन्छ।

• प्रतिरोध नगर्नुस् : पूरै शरीर एकैपटक चलाउन वा चिच्याउन खोज्दा मस्तिष्क झन् आत्तिन्छ र छाती थिचिएको महसुस बढी हुन्छ। आफूलाई सम्झाउनुस् - 'यो केही मिनेटको अस्थायी अवस्था हो, यसले मलाई केही गर्दैन।'

• साना मांसपेशी हल्लाउने : पूरै जिउ छाडेर हात वा खुट्टाका बुढीऔँलाहरू मात्र बिस्तारै हल्लाउने प्रयास गर्नुस्। अथवा आँखाको कतिला यताउता घुमाउने वा जिब्रो चलाउने प्रयास गर्नुस्। साना अंग चल्नासाथ मस्तिष्कले शरीर ब्युँझिएको संकेत पाउँछ र लक खुल्छ।

• ब्युँझिएपछि ओछ्यान छाड्नुस् : ऐँठन खुल्ने बित्तिकै तुरुन्तै फेरि सुत्नुभयो भने पुनः ऐँठन हुने सम्भावना रहन्छ। त्यसैले उठेर १० मिनेट कोठामा यताउता हिँड्ने, अलिकति पानी पिउने र मस्तिष्क पूर्ण रूपमा सचेत भएपछि मात्र आसन फेरेर सुत्ने।

***

अन्य समस्याको वार्निङ कल त होइन ?

बारम्बार ऐँठन (Sleep Paralysis) हुनु केवल निद्राको गडबडी मात्र नभएर शरीर वा मनभित्र लुकेका अन्य केही गम्भीर स्वास्थ्य समस्याहरूको प्रारम्भिक संकेत वा लक्षण पनि हुन सक्छ। चिकित्सा विज्ञानका अनुसार यसले मुख्यतया निम्नलिखित शारीरिक तथा मानसिक समस्याहरूलाई इसारा गरिरहेको हुन्छ -

नार्कोलेप्सी - न्युरोलोजिकल रोग

यदि कसैलाई हप्तामा धेरै पटक ऐँठन हुन्छ र दिनभरि पनि अचानक जहाँतहीँ (बोल्दाबोल्दै, काम गर्दागर्दै) कडा निद्रा लाग्छ भने त्यो 'नार्कोलेप्सी' को स्पष्ट संकेत हो। यो एउटा यस्तो न्युरोलोजिकल विकार हो, जसमा मस्तिष्कले सुत्ने र ब्युँझिने चक्रलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैन।

यस रोगको मुख्य कारण मस्तिष्कमा 'हाइपोक्रिटिन' (Hypocretin/Orexin) नामक केमिकलको कमी हुनु हो, जसले मानिसलाई ब्युँझिरहन मद्दत गर्छ। नार्कोलेप्सी भएका व्यक्तिहरूमा निद्राको 'REM' चरण (जसमा हामी सपना देख्छौँ) असामान्य रूपमा सिधै सुरु हुन्छ। त्यसैले उनीहरू दिउँसो ब्युँझै रहेका बेला पनि अचानक कडा निद्रामा ढल्छन् र सपना संसारमा पुग्छन्।

यस रोगमा ऐँठनका साथै 'क्याटाप्लेक्सिया' (Cataplexia) को समस्या पनि देखिन सक्छ, जसमा हाँस्दा, आत्तिँदा वा रिसाउँदा अचानक शरीरका मांसपेशीहरू लुला भएर मानिस भुइँमा ढल्न पुग्छ। यो केवल आलस्य वा थकाइ नभएर एक गम्भीर न्यूरोलोजिकल अवस्था भएकाले यसको निदानका लागि 'स्लिप स्टडी' (Polysomnography) गरी चिकित्सकको निगरानीमा औषधोपचार र जीवनशैली परिमार्जन गर्नुपर्छ।

स्लिप एप्निया - श्वासप्रश्वासको समस्या

सुतेको बेला घाँटीको मांसपेशी खुम्चिएर केही सेकेन्डका लागि श्वासप्रश्वास बन्द हुने वा अवरुद्ध हुने समस्यालाई स्लिप एप्निया भनिन्छ। यसले गर्दा रगतमा अक्सिजनको कमी हुन्छ र मस्तिष्क झसङ्ग भएर ब्युँझिन्छ। यही आकस्मिक ब्युँझाइले गर्दा 'स्लिप प्यारालाइसिस' (ऐँठन) सक्रिय हुन्छ।

विशेषगरी अत्यधिक मोटोपन भएका, उत्तानो परेर सुत्ने वा ठूलो स्वरमा घुर्ने बानी भएका मानिसहरूमा स्लिप एप्नियाको जोखिम बढी हुन्छ। राति पटक-पटक सास रोकिँदा मस्तिष्कले शरीर बचाउनका लागि आपत्कालीन रूपमा चेतना त फर्काउँछ, तर मांसपेशीहरू अझै निद्राकै 'लक' अवस्थामा हुन्छन्। यही असमञ्जस्यताका कारण व्यक्तिले गम्भीर ऐँठन र निसास्सिएको महसुस गर्छ।

यस समस्यालाई लामो समयसम्म बेवास्ता गर्दा दिउँसो अत्यधिक थकाइ लाग्ने, एकाग्रता गुम्ने मात्र होइन, उच्च रक्तचाप, हृदयघात र मधुमेह जस्ता गम्भीर स्वास्थ्य जटिलताहरू निम्तिन सक्छन्। त्यसैले, ऐँठनसँगै घुर्ने र निसासिने समस्या छ भने 'CPAP' मेसिन वा चिकित्सकको सल्लाहमा उपचार गराउनु आवश्यक हुन्छ।

मानसिक स्वास्थ्य विकारहरू

हाम्रो मानसिक अवस्था र निद्राको गहिरो सम्बन्ध हुन्छ। ऐँठन बारम्बार हुनु यी मानसिक समस्याहरूको लक्षण हुन सक्छ:

• अत्यधिक एन्जाइटी र प्यानिक डिसअर्डर : मस्तिष्क सधैं तनाव वा 'फाइट अर फ्लाइट' (लड्ने या भाग्ने) मोडमा रहँदा निद्राको चक्र बिग्रन्छ।

• डिप्रेसन : उदासीनताका कारण निद्रा गहिरो हुन पाउँदैन, जसले ऐँठनको जोखिम बढाउँछ।

• PTSD (Post-Traumatic Stress Disorder) : विगतको कुनै भयानक वा दुखद घटनाको मानसिक आघात मनमा रहिरहँदा मस्तिष्कले निद्रामै पनि संकट महसुस गर्छ।

जब मस्तिष्क मानसिक तनाव, डिप्रेसन वा पुराना आघात (Trauma) ले ग्रस्त हुन्छ, तब निद्रालाई नियन्त्रण गर्ने न्यूरोट्रान्समिटरहरूको सन्तुलन बिग्रन्छ। यसले गर्दा मानिस 'REM' निद्राको चरणमा चाँडो प्रवेश गर्छ वा अचानक ब्युँझिन्छ। एन्जाइटी र PTSD का बिरामीहरू सुतेका बेला पनि उनीहरूको 'अमिग्डाला' (मस्तिष्कको डरको केन्द्र) अत्यधिक सक्रिय रहन्छ, जसले गर्दा भयानक ऐँठन र त्यसका बेला देखिने डरलाग्दा भ्रमहरू झन् सघन र वास्तविक लाग्छन्।

कतिपय अवस्थामा ऐँठनकै डरले गर्दा मानिसमा सुत्नुअघि नै 'एन्टिसिपेटरी एन्जाइटी' (भोलि के होला भन्ने डर) सुरु हुन्छ, जसले निद्राको चक्रलाई झन् भताभुङ्ग पार्छ। तसर्थ, बारम्बार हुने ऐँठनबाट मुक्ति पाउन केवल निद्राको बानी सुधारेर पुग्दैन; मनोपरामर्श (CBT) वा विशेषज्ञको सहयोगमा यी अन्तर्निहित मानसिक समस्याहरूको जरैदेखि उपचार खोज्नु अनिवार्य हुन्छ।

मुटु र रक्तसञ्चारको गडबडी (कहिलेकाहीँ)

कतिपय अवस्थामा मुटुको धड्कन अनियमित हुने (Arrhythmia) वा राति अचानक रक्तचाप घटबढ हुँदा पनि शरीरमा छटपटी भई ऐँठन जस्तो महसुस हुन सक्छ। 

मुख्य कुरा के छ भने यदि महिनामा एक-दुई पटक मात्र ऐँठन हुन्छ भने त्यो थकान वा अनिन्द्राले गर्दा हो, डराउनु पर्दैन। तर यदि यो सिलसिला लगातार चलिरहन्छ र दिनभरिको कार्यक्षमतामा असर पुग्छ भने यसलाई बेवास्ता नगरी तुरुन्तै चिकित्सक वा स्लिप विशेषज्ञको सल्लाह लिनु आवश्यक हुन्छ।

राति मुटुको चाल अचानक बिग्रँदा वा रक्तचाप तीव्र रूपमा घट्दा मस्तिष्कमा अक्सिजन र रगतको प्रवाह केही सेकेन्डका लागि कम हुन पुग्छ। यस आपत्कालीन अवस्थामा मस्तिष्क तुरुन्तै सचेत मोडमा आउँछ, तर शरीरका मांसपेशीहरू अझै सुस्त वा निष्क्रिय अवस्थामै हुन्छन्। यही शारीरिक बेमेलका कारण व्यक्तिले छाती भारी भएको र हलचल गर्न नसकेको महसुस गर्छ, जसलाई धेरैले झुक्किएर सामान्य ऐँठन मान्ने गर्छन्।

त्यसैले, ऐँठन खुल्ने बित्तिकै यदि मुटु अत्यधिक धड्किएको (Palpitations), चिसो पसिना आएको वा छाती दुखेको अनुभव हुन्छ भने त्यो केवल निद्राको गडबडी नभएर कार्डियोभास्कुलर (मुटुसम्बन्धी) समस्याको प्रारम्भिक चेतावनी हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा ढिला नगरी इसिजी (ECG) र अन्य आवश्यक स्वास्थ्य परीक्षण गराउनु बुद्धिमानी हुन्छ।

परामर्श लिन मान्नै हुन्न गाह्रो

यदि जीवनशैली सुधार्दा पनि ऐँठन रोकिएन, हप्तामा २-३ पटकभन्दा बढी हुन थाल्यो र यसकै डरले गर्दा राति निद्रा पर्नै छाड्यो वा दिनभर अत्यधिक थकाइ र अचानक निद्रा लाग्ने (Narcolepsy को लक्षण) हुन थाल्यो भने तुरुन्तै स्लिप स्पेसलिस्ट वा मनोचिकित्सकलाई देखाउनुपर्छ। यो अवस्था हेलचेक्रयाइँको हुँदै होइन। कतिपय अवस्थामा चिकित्सकले REM निद्रालाई सन्तुलनमा राख्ने सुरक्षित औषधिहरू सुझाव गर्न सक्छन्।

बाइपोलर डिसअर्डर : खेल उज्यालो-अँध्यारोको

रातको २ बजिसकेको छ। सारा संसार निदाइरहेका बेला ३२ वर्षीय रवीन भने आफ्नो कोठामा आफ्नै तालमा छन्। फटाफट ओहोरदोहोर गरिरहेका छन्। उनको दिमागमा विचारहरू यसरी दगुरिरहेका छन्, मानौँ कुनै सुपर कम्प्युटर चल्दै छ। 

पछिल्लो तीन दिनदेखि उनी मुस्किलले दुई घण्टा सुतेका होलान्, तर उनको अनुहारमा थकानको कतै नामनिसान छैन। उनलाई अचानक लागेको छ - उनी संसारकै उत्कृष्ट लेखक हुन् र उनले आजै राति एउटा यस्तो उपन्यास लेख्नुपर्छ, जसले साहित्यको दुनियाँ बदलिदिनेछ। 

टेबलमा डायरी-कलम छ। बेला-बेला कुर्सीमा बस्छन्। धमाधम शब्दहरू केर्छन्। डायरी हेर्छन्, अनौठो उत्साहमा हाँस्छन् र अनलाइनमा गएर आफ्नो क्रेडिट कार्डबाट महँगा-महँगा सामानहरू अर्डर पनि गरिरहेका छन्। उनलाई आफ्नो क्षमतामा अचम्मको आत्मविश्वास (Overconfidence) छ।

तर, ठ्याक्कै दुई हप्तापछि... रवीनको कोठाको परिदृश्य पूरै बदलिन्छ।

त्यही कोठा छ, तर दिउँसोको उज्यालोमा पनि पर्दाहरू कसिएका छन्। रवीन ओछ्यानबाट उठ्न समेत सकिरहेका छैनन्। उनलाई न भोक लागेको छ, न त कसैसँग बोल्न मन छ। अस्ति भर्खरै दिमागमा आएका ती 'महान विचारहरू' अहिले उनलाई वाहियात र अर्थहीन लागिरहेका छन्। उनको आत्मविश्वास गायब भइसकेको छ र त्यसको ठाउँमा एउटा गहिरो अपराधबोध, शून्यता र अत्यधिक निराशाले डेरा जमाएको छ। उनलाई लाग्दै छ, 'म यो संसारकै सबैभन्दा असफल मान्छे हुँ, मेरो कुनै भविष्य छैन।' ओछ्यानबाट उठेर बाथरुमसम्म जाने तागत पनि नभएजस्तो अनुभव गरिरहेका छन्।

रवीनले भोगिरहेको यो अवस्था एकादेशको कथा होइन। एउटा गम्भीर मानसिक स्वास्थ्य अवस्थाको जीवन्त उदाहरण हो, जसलाई मनोविज्ञानमा 'बाइपोलर डिसअर्डर' (Bipolar Disorder) भनिन्छ।

माथिको प्रसंगमा रवीनले जुन दुईवटा चरम अवस्था भोगे, ती नै बाइपोलर डिसअर्डरका दुईवटा मुख्य खम्बाहरू हुन्। एउटा खम्बा हो - म्यानिया (Mania), जहाँ व्यक्ति अत्यधिक ऊर्जावान्, उत्साहित र अति-सक्रिय हुन्छ। अर्को  हो, डिप्रेसन (Depression), जहाँ व्यक्ति चरम निराशा, उदासी र ऊर्जाहीनताको खाडलमा जाकिन्छ।

हामी सबैको मुड कहिले राम्रो त कहिले नराम्रो हुन्छ, त्यो सामान्य हो। तर बाइपोलर डिसअर्डर भएका व्यक्तिहरूमा यो मुडको उतारचढाव (Mood Swings) यति तीव्र र अनियन्त्रित हुन्छ कि यसले उनीहरूको दैनिक कार्यक्षमता, सामाजिक सम्बन्ध र निर्णय लिने क्षमतालाई नै अस्तव्यस्त पारिदिन्छ। यो एउटा यस्तो चक्र हो, जहाँ व्यक्ति कहिले आकाशमा उडिरहेको महसुस गर्छ त कहिले जमिनमुनि भासिएको।

यो मनोविकारलाई पहिलोपटक कसले बुझ्यो ?

मानव इतिहासमा मुडको यस्तो तीव्र उतारचढावलाई धेरै पहिलेदेखि नै नियालिएको थियो। प्राचीन ग्रिक चिकित्सक हिप्पोक्रेट्सले पनि 'मेलाङ्कोलिया' (उदासी) र 'म्यानिया' को चर्चा गरेका थिए। तर, यसलाई एउटा छुट्टै र व्यवस्थित मानसिक रोगका रूपमा पहिचान गर्ने श्रेय आधुनिक मनोरोग विज्ञानका जनक मानिने जर्मन मनोचिकित्सक इमिल क्रेपिलिनलाई जान्छ।

सन् १८९९ मा क्रेपिलिनले यसलाई 'म्यानिक-डिप्रेसिभ इन्सानिटी' (Manic-Depressive Insanity) को नाम दिएका थिए। उनले नै पहिलोपटक अवलोकन गरे कि यो समस्या भएका बिरामीहरूमा म्यानिया र डिप्रेसनका चरणहरू एउटा निश्चित अन्तरालमा दोहोरिने गर्छन् र यी दुवै अवस्था एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन्। पछि सन् १९८० को दशकमा आएर चिकित्सा क्षेत्रमा यसलाई 'बाइपोलर डिसअर्डर' भन्न थालियो, जसले यसका दुईवटा विपरीत ध्रुव (Polar) हरूलाई प्रस्ट्याउँछ।

अमेरिकी मनोवैज्ञानिक के रेडफिल्ड जेमिसन स्वयं पनि बाइपोलर डिसअर्डरसँग बाँचिरहेकी क्लिनिकल मनोवैज्ञानिक हुन्। उनले भनेकी छन्, 'बाइपोलर डिसअर्डर पीडादायी हुन्छ, तर उचित उपचार, आत्मबुझाइ र सहयोगले यससँग राम्रो जीवन बाँच्न सकिन्छ।' उनको विचारमा रोगलाई लुकाउनु वा अस्वीकार गर्नु भन्दा चिन्नु र उपचारमा निरन्तर रहनु नै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कदम हो।

आरोन टी बेकको संज्ञानात्मक (Cognitive) दृष्टिकोणले पनि सोचाइको ढाँचाले मूडलाई प्रभाव पार्ने बताउँछ। यद्यपि बाइपोलर डिसअर्डरमा जैविक कारण महत्त्वपूर्ण हुने भएकाले केवल सोच बदल्ने अभ्यासले मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसैले औषधि र मनोपरामर्श दुवै आवश्यक पर्न सक्छन्।

सुरुवाती लक्षण र संकेतहरू

बाइपोलर डिसअर्डरको सुरुवात प्रायः किशोरावस्था वा वयस्क उमेरको प्रारम्भ (Late teens to early 20s) मा हुने गर्छ। यसका लक्षणहरू कुन 'एपिसोड' चलिरहेको छ भन्ने कुरामा भर पर्छन्।

१. म्यानिया वा हाइपोम्यानियाका सुरुवाती लक्षण (उज्यालो पक्ष)

• कम निद्रा : थोरै सुत्दा वा कतिपय अवस्थामा नसुत्दा पनि शरीरमा ऊर्जाको कमी महसुस नहुनु।

• तीव्र विचार र बोली : दिमागमा धेरै विचारहरू एकैपटक आउनु (Racing thoughts) र यति छिटो बोल्नु कि सुन्ने मान्छेले बुझ्न समेत गाह्रो हुनु।

• अत्यधिक महत्त्वाकांक्षा : आफूसँग नभएको शक्ति वा क्षमता छ भन्ने भ्रम हुनु र ठुला-ठुला योजनाहरू बनाउनु।

• जोखिमपूर्ण व्यवहार : विना सोचविचार धेरै पैसा खर्च गर्नु, व्यापारमा हतारमा ठुलो लगानी गर्नु वा असुरक्षित निर्णयहरू लिनु।

२. डिप्रेसनका सुरुवाती लक्षण (अँध्यारो पक्ष)

• गहिरो उदासी र शून्यता : दिनभरि नै मन खिन्न हुनु र भित्रैबाट रित्तो महसुस हुनु।

• रुचि हराउनु : असाध्यै मनपर्ने काम, खेल वा रुचिहरूमा पनि कुनै आनन्द नआउनु (Anhedonia)।

• थकान र सुस्तता : शरीर भारी हुनु, साना-साना काम गर्न पनि धेरै मिहिनेत गर्नुपर्ने हुनु।

• निद्रा र भोकमा गडबडी : कत्ति पनि निद्रा नलाग्नु वा दिनभरि सुतिरहनु; भोक कम लाग्नु वा धेरै खानु।

• आत्महानिको विचार : जिन्दगी बेकार छ भन्ने लाग्नु र मनमा आत्महत्याका विचारहरू आउनु।

समस्या र चुनौतीहरू

बाइपोलर डिसअर्डर केवल एउटा व्यक्तिमा मात्र सीमित रहँदैन, यसले उसको पूरै जीवनचक्रलाई प्रभावित पार्छ।

• व्यावसायिक र आर्थिक संकट : म्यानियाको अवस्थामा गरिने गलत आर्थिक निर्णय वा डिप्रेसनको बेला अफिस जानै नसक्ने अवस्थाले गर्दा जागिर गुम्ने वा ऋणमा डुब्ने सम्भावना उच्च हुन्छ। म्यानियाको गतिशील चरणमा बिरामीले विना योजना हतारमा ठुलो व्यापारिक लगानी गर्ने, महँगा विलासी सामानहरू किन्ने वा जुवा र सट्टाबाजीमा रकम उडाउने गर्छन्, जसले अचानक ठूलो वित्तीय भार निम्त्याउँछ। अर्कोतर्फ, डिप्रेसनको अवधिमा सिर्जना हुने चरम ऊर्जाहीनताका कारण उनीहरू हप्तौँसम्म कार्यस्थलमा अनुपस्थित हुन पुग्छन्। यसरी एकातिर फजुल खर्चको ग्राफ ह्वात्तै बढ्ने र अर्कोतिर कमाइको बाटो नै बन्द हुने हुँदा व्यक्ति र उसको पूरै परिवार गम्भीर आर्थिक संकट र ऋणको दुष्चक्रमा फस्न पुग्छ।

• सम्बन्धहरूमा दरार : मुडको अनपेक्षित परिवर्तनका कारण परिवार, जीवनसाथी र साथीभाइसँगको सम्बन्ध बिग्रन सक्छ। मानिसहरूले प्रायः यसलाई 'ढर्रा पारेको' वा 'घमण्ड बढेको' भनी गलत बुझ्ने गर्छन्। म्यानियाको अवस्थामा व्यक्ति अत्यधिक आक्रामक हुने, अरूको कुरा काट्ने र आफ्नै ढिपी कस्ने हुनाले नजिकका मानिसहरू टाढिन खोज्छन्। त्यस्तै, डिप्रेसनको चरणमा उनीहरू अचानक सामाजिक सम्पर्कबाट पूर्ण रूपमा अलग भइदिन्छन्, जसले गर्दा आफन्त र साथीभाइले उनीहरूलाई गैरजिम्मेवार वा मतलबी ठान्न पुग्छन्। यो मनोविकारका बारेमा समाजमा पर्याप्त चेतना नहुँदा, बिरामीको व्यवहारलाई मानसिक समस्याको लक्षण नभई उसको व्यक्तिगत कमजोरी वा खराब चरित्रका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। फलस्वरूप, वर्षौँ पुराना प्रगाढ सम्बन्धहरू पनि बिस्तारै अविश्वास र मनमुटावका कारण टुट्ने अवस्थामा पुग्छन्।

• कुलतको सहारा: धेरैजसो बिरामीहरूले आफ्नो अशान्त दिमागलाई शान्त पार्न मदिरा वा अन्य लागुपदार्थको सहारा लिने गर्छन् (Self-medication), जसले समस्यालाई झन् भयावह बनाउँछ। म्यानियाको बेला दिमागमा आउने विचारहरूको तीव्र गतिलाई रोक्न वा डिप्रेसनको गहिरो छटपटी र शून्यताबाट केही समयका लागि उम्किन बिरामीहरूले नशालु पदार्थलाई 'औषधि' का रूपमा प्रयोग गर्न थाल्छन्। तर, यसले मस्तिष्कको रसायनलाई झन् बढी असन्तुलित बनाइदिन्छ। नतिजास्वरूप, बाइपोलरका लक्षणहरू अझ कडा र अनियन्त्रित बन्छन् भने औषधिहरूले पनि शरीरमा सही तरिकाले काम गर्न छोड्छन्। यसरी एउटा मानसिक रोगको चंगुलबाट उम्किन खोज्दा व्यक्ति अर्को घातक कुलतको चक्रव्यूहमा फस्न पुग्छ, जसले उपचार प्रक्रियालाई थप जटिल र चुनौतीपूर्ण बनाउँछ।

***

बाइपोलर डिसअर्डरबाट ग्रसित व्यक्तिलाई चिन्नु अलि चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ, किनकि यसका लक्षणहरू सधैं एकैनासका हुँदैनन्। मानिसहरू प्रायः यसलाई मुडी स्वभाव वा 'नखरा' भनेर भ्रममा पर्छन्। तर, यदि हामीले कसैको व्यवहार, बोली र ऊर्जाको स्तरमा आउने तीव्र र अस्वाभाविक परिवर्तनलाई ध्यान दिएर हेर्‍यौं भने यसलाई सजिलै पहिचान गर्न सकिन्छ।

यस समस्याबाट ग्रसित व्यक्तिलाई मुख्यतया दुईवटा फरक रूप वा चरणमा चिन्न सकिन्छ।

१. 'म्यानिया' (उत्तेजना र अत्यधिक जोसको चरण) मा कसरी चिन्ने?

यो चरणमा व्यक्तिको ऊर्जा र व्यवहार सामान्यभन्दा धेरै माथि पुग्छ। यस्ता व्यक्तिमा निम्न परिवर्तनहरू देखिन्छन् -

• अस्वाभाविक रूपमा धेरै बोल्ने : उनीहरू सामान्यभन्दा निकै छिटो-छिटो बोल्छन्। एउटा कुरा भुइँमा खस्न नपाउँदै अर्को कुरा सुरु गरिसक्छन् (बोलीको गति समात्न गाह्रो हुन्छ)।

• कम सुत्ने तर थकाइ नलाग्ने : राति २–३ घण्टा मात्र सुत्दा पनि उनीहरू दिनभरि पूर्ण ऊर्जाका साथ काम गरिरहेका भेटिन्छन्। उनीहरूलाई निद्राकै आवश्यकता महसुस हुँदैन।

• ठुला-ठुला कुरा र घमण्ड (Grandiosity) : आफूसँग असीमित शक्ति, पैसा वा ज्ञान भएको दाबी गर्ने। विना योजना नयाँ व्यवसाय सुरु गर्ने वा आफू कुनै ठूलो सेलिब्रेटी वा भगवान्‌को दूत जस्तो व्यवहार गर्ने।

• अत्यधिक र फजुल खर्च : आफ्नो हैसियतभन्दा बाहिर गएर महँगा सामानहरू किन्ने, अरूलाई बाँड्ने वा जुवा/सट्टाबाजीमा पैसा उडाउने।

• एकाग्रताको चरम अभाव: उनीहरू एउटै काममा धेरै बेर टिक्न सक्दैनन्। दिमागमा यति धेरै विचारहरू एकैपटक आउँछन् कि उनीहरू एउटा काम छोडेर तुरुन्तै अर्कोमा हामफाल्छन्।

२. 'डिप्रेसन' (चरम निराशा र उदासीको चरण) मा कसरी चिन्ने?

केही हप्ता वा महिनापछि त्यही व्यक्ति अचानक पूरै शान्त र ओझेलमा पर्छ। यो चरणमा निम्न लक्षणहरू देखिन्छन् -

• संसारबाट टाढिने (Isolation): साथीभाइ, परिवार वा सामाजिक जमघटबाट टाढिने। कोठाको ढोका थुनेर एक्लै बस्ने।

• रुचि र खुसी हराउनु: पहिले जुन कुरामा उनीहरू रमाउँथे (जस्तै: खेलकुद, संगीत, काम वा कुराकानी), ती सबै कुरा अहिले उनीहरूका लागि अर्थहीन र बोझिलो बन्छन्।

• अत्यधिक थकान र सुस्तता: दिनभरि ओछ्यानमै पल्टिरहने। साना-साना काम (जस्तै: ब्रस गर्ने वा नुहाउने) का लागि पनि उनीहरूमा ऊर्जा हुँदैन।

• निद्रा र खानपानमा असन्तुलन: कि त रातभरि छटपटिएर निद्रै नलाग्ने, कि त दिनभरि सुत्ने। भोक कत्ति पनि नलाग्ने वा अचानक धेरै खाने।

• नकारात्मक कुराकानी: 'म कसैको लायक छैन,' 'म धर्तीको बोझ हुँ,' वा 'अब बाँचेर के गर्नु' जस्ता निराशावादी र आत्महानिका कुराहरू गर्ने।

पहिचानको मुख्य सूत्र : व्यवहारको विरोधाभास

बाइपोलर डिसअर्डर भएका व्यक्तिलाई चिन्ने सबैभन्दा ठूलो आधार भनेको उनीहरूको व्यक्तित्वमा आउने उल्टो परिवर्तन हो। अस्तिसम्म चौबिसै घण्टा हाँसखेल गर्ने, पार्टी गर्ने र नयाँ-नयाँ योजना सुनाउने मान्छे आज किन फोन समेत नउठाइ कोठामा थुनिएर बसेको छ ? महिनाभरी डिप्रेसनमा डुबेको मान्छे अचानक कसरी यति धेरै ऊर्जावान र हँसमुख भयो ?

यदि कसैको जीवनमा यस्तो उज्यालो र अँध्यारोको चक्र लगातार हप्ता वा महिनाको अन्तरालमा दोहोरिइरहन्छ भने त्यो सामान्य मुड स्विङ नभएर बाइपोलर डिसअर्डर हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा उनीहरूलाई आलोचना गर्नुको साटो आत्मीयता देखाएर मनोचिकित्सककहाँ लैजान प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।

यो व्यावहारिक विरोधाभास सामान्य मानिसको सोचभन्दा निकै फरक र गम्भीर हुन्छ। एउटै व्यक्ति दुईवटा बिल्कुलै भिन्न ध्रुवमा बाँचे जस्तो देखिँदा परिवार र समाज पनि अलमलमा पर्छ। म्यानियाको बेला उनीहरूले गर्ने ठुला वाचा र डिप्रेसनको बेला देखिने चरम निराशाको ग्याप यति ठुलो हुन्छ कि यसले उनीहरूको वास्तविक पहिचानलाई नै छोपिदिन्छ। यो उतारचढाव कुनै बाह्य कारण वा परिस्थितिका कारण नभई मस्तिष्क भित्रको रसायनको खेल हो। त्यसैले, व्यक्तिको स्वभावमा आउने यस्तो अस्वाभाविक र नाटकीय परिवर्तनलाई समयमै चिन्न सकेमा उनीहरूलाई थप मानसिक र सामाजिक क्षति हुनबाट जोगाउन सकिन्छ।

***

निदान (Diagnosis) र व्यवस्थापनका तरिका

बाइपोलर डिसअर्डरको पहिचानका लागि कुनै रगत परीक्षण वा सिटी स्क्यान (CT Scan) जस्ता शारीरिक जाँचहरू हुँदैनन्। यसको निदान पूर्ण रूपमा बिरामीको लक्षणहरूको इतिहास र व्यवहारको अवलोकनमा आधारित हुन्छ।

यदि कसैमा यस्ता लक्षण देखिएका छन् भने मनोरोग विशेषज्ञ (Psychiatrist) वा क्लिनिकल साइकोलोजिस्ट (Clinical Psychologist) को सहयोग लिनुपर्छ। निदानका मुख्य चरणहरू निम्न छन्:

• मनोवैज्ञानिक मूल्यांकन: डाक्टरले बिरामी र उसको परिवारसँग कुरा गरेर मुडको उतारचढावको इतिहास, पारिवारिक पृष्ठभूमि र लक्षणहरूको गम्भीरता बुझ्छन्। 
• मुड चार्टिङ (Mood Charting): बिरामीलाई आफ्नो दैनिक निद्राको प्याटर्न, मुड र ऊर्जाको स्तर रेकर्ड गर्न लगाइन्छ, जसले रोगको चक्र बुझ्न मद्दत गर्छ।

उपचारका आधुनिक विधिहरू : यो एक दीर्घकालीन अवस्था भए पनि उचित उपचारले यसलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ।

• दबाइ (Medications): मुडलाई स्थिर राख्न 'मुड स्टेबिलाइजर्स' (जस्तै: लिथियम) र आवश्यकता अनुसार अन्य औषधिहरू दिइन्छ।

• साइकोथेरापी (Counselling): 'कग्निटिभ बिहेभियरल थेरापी' (CBT) मार्फत बिरामीलाई आफ्नो सोचाइको ढाँचा बदल्न र तनाव व्यवस्थापन गर्न सिकाइन्छ।

• जीवनशैली र पारिवारिक सहयोग: नियमित सुत्ने र उठ्ने समय तालिका (Circadian Rhythm) कायम राख्नु यसमा निकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। साथै, परिवारको माया र सहानुभूतिले बिरामीलाई चाँडो निको हुन मद्दत गर्छ।

बाइपोलर डिसअर्डर कुनै कमजोरी वा चरित्रको दोष होइन, यो मस्तिष्कको एउटा जैविक समस्या हो। रवीन जस्ता कयौँ व्यक्तिहरू हाम्रो समाजमा छन्, जो आफ्नो भित्री आँधीबेहरीसँग लडिरहेका छन्। उनीहरूलाई आलोचना र गिल्लाको होइन, हाम्रो बुझाइ, धैर्यता र सही समयमा चिकित्सा उपचारको खाँचो छ। मानसिक स्वास्थ्यको बहसलाई खुला राखौँ, किनकि उज्यालो र अँध्यारोको यो खेलमा कसैलाई पनि एक्लो छोड्नु हुँदैन।

*** 

बाइपोलर डिसअर्डर एक मानसिक स्वास्थ्य अवस्था (Mental Health Condition) हो, जसलाई पहिले 'म्यानिक डिप्रेसन' (Manic Depression) पनि भनिन्थ्यो। यसमा व्यक्तिको मुड (मनस्थिति), ऊर्जा, र गतिविधि गर्ने स्तरमा तीव्र उतारचढाव आउने गर्छ।

प्रकार

• बाइपोलर I (Bipolar I): यसमा कम्तीमा एउटा गम्भीर म्यानिक (Mania) एपिसोड हुन्छ। यसमा डिप्रेसनको एपिसोड हुन पनि सक्छ वा नहुन पनि सक्छ। म्यानियाको यो चरण यति तीव्र र गम्भीर हुन्छ कि व्यक्तिको दैनिक जीवन, रोजगार र सामाजिक सम्बन्धहरू पूर्ण रूपमा अस्तव्यस्त बन्छन्। कतिपय अवस्थामा बिरामीलाई आफ्नो नियन्त्रण बाहिर गएको व्यवहारका कारण अस्पताल भर्ना नै गर्नुपर्ने स्थिति आउँछ। यस प्रकारमा म्यानिक एपिसोड कम्तीमा एक हप्ता वा सोभन्दा बढी समयसम्म रहन्छ। यसमा भ्रम वा मतिभ्रम (Psychosis) जस्ता कडा मानसिक लक्षणहरू समेत देखिन सक्छन्।

• बाइपोलर II (Bipolar II): यसमा कडा म्यानिया नभई अलि कम गम्भीर 'हाइपोम्यानिया' र कम्तीमा एउटा ठुलो 'डिप्रेसिभ' एपिसोड हुन्छ। यस प्रकारमा देखिने हाइपोम्यानियामा व्यक्ति अत्यधिक ऊर्जावान् र रचनात्मक त देखिन्छ, तर यसले म्यानियाले जस्तो दैनिक जीवनमा तत्कालै ठुलो दुर्घटना वा सामाजिक क्षति पुर्‍याइहाल्दैन। त्यसैले मानिसहरू यसलाई सामान्य रूपमै लिने गर्छन्। तर, यसको अर्को पाटो अर्थात् 'मेजर डिप्रेसिभ एपिसोड' भने निकै कष्टकर र लामो समयसम्म रहने खालको हुन्छ। बिरामीहरू लामो समय चरम निराशा, ऊर्जाहीनता र शून्यताको खाडलमा भासिन्छन्। हाइपोम्यानियाको सुखद उकालोपछि आउने डिप्रेसनको यो गहिरो ओरालोका कारण बाइपोलर II भएका व्यक्तिहरूमा आत्महानि वा आत्महत्याको जोखिम बाइपोलर I को तुलनामा समेत उच्च रहने गर्छ।

• साइक्लोथाइमिया (Cyclothymia): यसमा मुडको उतारचढाव त हुन्छ, तर ती म्यानिया वा डिप्रेसन जत्तिको गम्भीर हुँदैनन्। यो अवस्था लामो समय (कम्तीमा २ वर्ष) सम्म रहन सक्छ। यसलाई बाइपोलर डिसअर्डरको एउटा मन्द वा मसिनो रूप (Mild form) मानिन्छ। यसमा देखिने मुडको उकालोलाई हाइपोम्यानिया र ओरालोलाई सामान्य डिप्रेसन भन्न सकिन्छ, जसका लक्षणहरू निकै हल्का हुन्छन् तर निरन्तर भइरहन्छन्। यो समस्या भएका व्यक्तिहरूको मुड कहिले निकै राम्रो त कहिले खिन्न भइरहने हुनाले समाजले उनीहरूलाई 'अस्थिर वा कतिबेला के हुन्छ थाहा नहुने' स्वभावको व्यक्तिका रूपमा बुझ्ने गर्छ। लक्षणहरू कडा नभए पनि, यो लामो समयसम्म टिकिरहने हुनाले यसले व्यक्तिको व्यक्तिगत सम्बन्ध, उत्पादकत्व र दैनिक कार्यक्षमतामा बिस्तारै तर गम्भीर असर पुर्‍याइरहेको हुन्छ। समयमै यसको व्यवस्थापन नगरेमा यो पछि गएर बाइपोलर I वा II मा परिणत हुन सक्ने जोखिम रहन्छ।

हुन्छ के कारणले ?

बाइपोलर डिसअर्डर ठ्याक्कै के कारणले हुन्छ भन्ने निश्चित छैन, तर यसमा विभिन्न कारकहरूको भूमिका हुन्छ।

• जैविक भिन्नता (Brain Structure): मस्तिष्कको बनावट र रसायनहरू (Neurotransmitters) मा आउने असन्तुलन।

• आनुवंशिक : परिवारमा कसैलाई यो समस्या भएमा यसको जोखिम बढ्छ।

• वातावरणीय तनाव : अत्यधिक तनाव, गम्भीर आघात वा लागुपदार्थको सेवनले यसलाई बढाउँछ। 

उपचार (Treatment)

बाइपोलर डिसअर्डर एक दीर्घकालीन अवस्था हो, तर उचित उपचारद्वारा यसलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा राखेर सामान्य र सफल जीवन जिउन सकिन्छ। मुडलाई सन्तुलनमा राख्न डाक्टरको सल्लाहअनुसार 'मुड स्टेबिलाइजर्स' (Mood Stabilizers) वा एन्टिडिप्रेसन्ट्स औषधिहरूको प्रयोग गरिन्छ।

अर्को विधि हो साइकोथेरापी (Psychotherapy/Counselling)। 'कग्निटिभ बिहेभियरल थेरापी' (CBT) जस्ता काउन्सिलिङले बिरामीलाई आफ्नो मुड ट्रिगरहरू पहिचान गर्न र तनाव व्यवस्थापन गर्न सघाउँछ। उपचारमा प्रभावकारी काम गर्ने विधिमा जीवनशैलीमा परिवर्तन पनि पर्छ। नियमित सुत्ने तालिका, स्वस्थ खानपान, व्यायाम, र मदिरा वा ड्रग्सबाट टाढा रहँदा मुडलाई स्थिर राख्न ठुलो मद्दत पुग्छ।

नेपालको सन्दर्भमा काठमाडौं उपत्यका भित्रका त्रिवि शिक्षण अस्पताल (महाराजगञ्ज), पाटन अस्पताल, मानसिक अस्पताल (लगनखेल) का साथै उपत्यका बाहिरका विभिन्न सरकारी तथा निजी मेडिकल कलेज र प्रादेशिक अस्पतालहरूमा विशेषज्ञ मनोचिकित्सक तथा क्लिनिकल साइकोलोजिस्टहरू मार्फत यसको भरपर्दो निदान र उपचार सम्भव छ।

एउटा महत्त्वपूर्ण भ्रम

धेरैले बाइपोलर डिसअर्डरलाई 'मूड छिटो-छिटो फेरिने' अवस्थासँग मात्रै बराबरी गर्छन्। वास्तवमा, सामान्य भावनात्मक उतारचढाव र बाइपोलर डिसअर्डर फरक कुरा हुन्। बाइपोलरमा म्यानिया वा डिप्रेसनका एपिसोडहरू दिनौँदेखि हप्तौँ वा महिनौँसम्म रहन सक्छन् र तिनले दैनिक जीवनमा स्पष्ट असर पार्छन्। 

बाइपोलर डिसअर्डर कमजोरी, चरित्र दोष वा इच्छाशक्ति नपुग्नु होइन। यो वैज्ञानिक रूपमा पहिचान गरिएको मानसिक स्वास्थ्य अवस्था हो। सही निदान, नियमित उपचार, स्वस्थ जीवनशैली र परिवारको साथ पाएमा धेरै मानिसहरूले अध्ययन, रोजगारी, सम्बन्ध र सामाजिक जीवन सफलतापूर्वक अघि बढाउन सक्छन्। 

यदि कसैमा यस्ता लक्षणहरू देखिन्छन् भने स्व-निदान गर्नुको सट्टा योग्य मनोवैज्ञानिक वा मनोचिकित्सकसँग मूल्यांकन गराउनु सबैभन्दा उचित हुन्छ।

सिजोफ्रेनिया

मध्यरातको सुनसान। ३२ वर्षीय रमेश आफ्नो कोठाको ओछ्यानमा जुरुक्क उठ्छन्। बाहिर भूइँका पात बढार्दै हावा चलिरहेको छ। तर उनको कानमा भने कसैले स्पष्टसँग कानेखुसी गरिरहेको छ - 'तिमी सुरक्षित छैनौ, रमेश ! आफ्नै सहकर्मीहरूले तिम्रो विरुद्धमा ठूलो षड्यन्त्र रचिरहेका छन्। तिम्रो कोठाको भित्तामा उनीहरूले गोप्य क्यामेरा जडान गरेका छन्।'

रमेश जुरुक्क उठेर भित्ताका तस्बिरहरू फ्याँक्न थाल्छ। प्लग र तारहरू थुत्छ। बिहान उज्यालो हुँदा उसले आफ्नै परिवारका सदस्यहरूलाई संशयको नजरले हेर्न थालिसकेको हुन्छ। उसलाई यतिसम्म लाग्छ, आमाले चियामा मन्द विष मिसाएर दिइरहेकी छन्। परिवारका लागि रमेशको यो व्यवहार अनौठो र डरलाग्दो छ। तर, रमेशका लागि यो कुनै नाटक होइन। यो उनको मस्तिष्कले सिर्जना गरेको अकाट्य, कठोर र अत्यन्तै डरलाग्दो 'सत्य' हो।

रमेशले जे सुनिरहेको छ र जे भोगिरहेको छ, चिकित्सा विज्ञानको भाषामा त्यसलाई सिजोफ्रेनिया (Schizophrenia) भनिन्छ। यो एउटा यस्तो जटिल मनोविकार हो, जसले मानिसलाई वास्तविकताको धरातलबाट निकै टाढा पुर्‍याइदिन्छ।

मनोविकारका विषयमा हुने छलफलमा सिजोफ्रेनियाका विषयमा कसै न कसैले चासो राखेकै हुन्छन्। वास्तविकतामा यो के हो? के हुन्छन् लक्षण र निदान भन्ने विषयमा आउनुस् चर्चा गरौँ।

कथाबाट विकारतर्फ

माथिको प्रसंगमा रमेशले जुन आवाजहरू सुन्यो, त्यसलाई ह्यालुसिनेसन (Hallucination/भ्रम) भनिन्छ। वातावरणमा कुनै पनि आवाज वा दृश्य नहुँदा पनि बिरामीले त्यसलाई स्पष्ट रूपमा सुन्न वा देख्न सक्छ। त्यस्तै, आफ्नै मान्छेले विष दिन लागेको वा कसैले पिछा गरिरहेको सोच्नु डेल्युजन (Delusion/भ्रामक विश्वास) हो।

सिजोफ्रेनिया भएकाहरूको मस्तिष्कमा सूचना संकलन गर्ने र त्यसको विश्लेषण गर्ने प्रणाली (विशेष गरी 'डोपामाइन' र 'ग्लुटामेट' जस्ता न्यूरोट्रान्समिटरहरू) असन्तुलित हुन पुग्छ। नतिजास्वरूप, उनीहरूको मस्तिष्कले बाहिरी संसारका सामान्य संकेतहरूलाई पनि गलत र डरलाग्दो रूपमा बुझ्न थाल्छ। यो रोग लागेको व्यक्ति 'पागल' वा 'मूर्ख' भएको होइन, बल्कि उसको मस्तिष्कको सफ्टवेयरमा प्राविधिक गडबडी आएको हो।

पहिलो व्याख्या

इतिहासमा यो समस्यालाई धेरै समयसम्म भूत-प्रेत लागेको वा दैवी सरापको रूपमा हेरियो। तर, चिकित्सा विज्ञानले यसलाई १९औँ शताब्दीको अन्त्यतिर मात्र एउटा मानसिक रोगको रूपमा पहिचान गर्‍यो।

• सन् १८९९ मा जर्मन मनोचिकित्सक इमिल क्रेपिलिनले यस रोगलाई पहिलोपटक वैज्ञानिक रूपमा वर्गीकरण गरे। उनले यसलाई 'डिमेन्सिया प्रिकक्स' (Dementia Praecox) नाम दिएका थिए, जसको अर्थ हुन्थ्यो - 'कम उमेरमै दिमाग सुक्दै जाने वा स्मृति गुम्ने रोग।' इमिल क्रेपिलिनले यो ऐतिहासिक वर्गीकरण जर्मनीको हाइडेलबर्ग विश्वविद्यालय (University of Heidelberg) मा प्राध्यापक रहँदा गरेका थिए। उनले आफ्नो प्रसिद्ध पुस्तक 'Psychiatrie' (मनोचिकित्सा) को छैटौं संस्करण (6th Edition) मा पहिलोपटक 'डिमेन्सिया प्रिकक्स' लाई एउटा छुट्टै रोगको रूपमा विस्तृत रूपमा उल्लेख गरे। त्यतिबेला उनले मानसिक रोगहरूको संकलन र क्लिनिकल अवलोकनका आधारमा यो निष्कर्ष निकालेका थिए, जसले आधुनिक मनोचिकित्साको जग बसाल्यो।

• सन् १९०८ मा स्विस मनोचिकित्सक इयुगेन ब्इउलरले क्रेपिलिनको अवधारणालाई परिमार्जन गरे। उनले महसुस गरे कि यो रोगमा स्मरणशक्ति मात्र कमजोर हुने होइन, बल्कि व्यक्तिको सोच्ने प्रक्रिया र भावनाहरू बीचको समन्वय टुक्रिन्छ। त्यसैले उनले यसलाई 'सिजोफ्रेनिया' (Schizophrenia) नाम दिए। ग्रीक भाषामा 'सिजो' (Schizo) को अर्थ 'टुक्रिनु' वा 'विभाजित हुनु' र 'फ्रेन' (Phren) को अर्थ 'मस्तिष्क वा मन' हुन्छ। अर्थात्, 'विभाजित मानसिकता।' इयुगेन ब्इउलरले यो क्रान्तिकारी अवधारणा स्विट्जरल्याण्डको जुरिख विश्वविद्यालय (University of Zurich) र प्रसिद्ध बुर्गहोल्ज्ली मानसिक अस्पताल (Burghölzli Psychiatric Hospital) मा निर्देशक रहँदा विकास गरेका थिए। उनले सन् १९०८ मा जुरिखमा आयोजित 'जर्मन साइक्याट्रिक एसोसिएसन' को बैठकमा पहिलोपटक यो नयाँ नाम र सिद्धान्त प्रस्तुत गरे। पछि सन् १९११ मा प्रकाशित उनको ऐतिहासिक पुस्तक 'Dementia Praecox oder Gruppe der Schizophrenien' (डिमेन्सिया प्रिकक्स वा सिजोफ्रेनियाको समूह) मा उनले यसको विस्तृत व्याख्या गरे। ब्इउलरले यो रोग एउटा मात्र नभएर समान लक्षण भएका विकारहरूको समूह हो भनी प्रमाणित गरे, जसले उपचार पद्धतिमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो।

सुरुवाती लक्षण

सिजोफ्रेनिया अचानक एकै रातमा उग्र रूपमा देखा पर्दैन। यसको सुरुवात हुनुअघि केही महिना वा वर्ष पहिलेदेखि नै 'प्रोड्रोमल फेज' (Prodromal Phase) भनिने सुरुवाती लक्षणहरू देखिन थाल्छन्, जसलाई धेरैले सामान्य तनाव ठानेर बेवास्ता गर्छन्।

• सामाजिक अलगाव : साथीभाइ, परिवार र सामाजिक कार्यहरूबाट अचानक टाढिनु र एक्लै बस्न रुचाउनु।
• दैनिक दिनचर्यामा ह्रास : नुहाउने, कपडा फेर्ने जस्ता व्यक्तिगत सरसफाइमा ध्यान दिन छाड्नु। 
• एकाग्रताको अभाव : पढाइ वा कार्यक्षेत्रमा कार्यक्षमता अचानक खस्कनु, भावनाविहीन जस्तो देखिनु। 
• शंकालु स्वभाव : मानिसहरूले आफ्नोबारे कुरा गरिरहेका छन् कि भनेर घरीघरी शंका गर्नु। 
• अनिन्द्रा र अव्यवस्थित बोली: राती सुत्न नसक्नु र कुराकानी गर्दा प्रसंग नमिल्ने गरी बोल्नु।

मुख्य समस्या र लक्षणहरूको वर्गीकरण

सिजोफ्रेनियाका लक्षणहरूलाई मुख्य रूपमा तीन भागमा बाँडेर हेरिन्छ।

• सकारात्मक लक्षण (Positive Symptoms) : यी त्यस्ता लक्षण हुन् जो सामान्य मानिसमा हुँदैनन् तर बिरामीमा थपिन्छन्। जस्तै: ह्यालुसिनेसन (नभएका आवाज सुन्नु), डेल्युजन (अन्तरिक्ष वा गुप्तचरले मलाई हेरिरहेको छ भन्ने कडा भ्रम), र असंगत व्यवहार।

• नकारात्मक लक्षण (Negative Symptoms) : यसमा बिरामीको सामान्य मानवीय क्षमता घट्दै जान्छ। जस्तै - अनुहारमा कुनै हाउभाउ नहुनु (Flat Affect), बोल्न कञ्जुस्याइँ गर्नु, जीवनमा कुनै कुराको उत्साह वा खुसी बाँकी नरहनु।

• संज्ञानात्मक लक्षण (Cognitive Symptoms) : निर्णय लिन नसक्नु, ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुनु र भर्खरै सिकेका कुराहरू तुरुन्तै बिर्सिनु।

***

व्यक्तिका अवस्था र सामाजिक अन्धविश्वास

नेपालमा मनोविकारले मानिसको अवस्था गम्भीर नभएसम्म उपचारमा लैजाने चलन छैन। तर लक्षण देखिए, संखा लागेका मनोचिकित्सक भेट्दा कुनै घाटा छैन। आज पनि सिजोफ्रेनियाका लक्षण (जस्तै: एकोहोरिने, आफैँसँग बोल्ने, शंका गर्ने) देखिँदा पहिलो चरणमा अस्पताल होइन, धामी-झाँक्री वा बोक्सी लागेको भन्दै 'देउता संरक्षण' वा 'ग्रह दशा' काट्नतिर लाग्ने चलन छ। यो सामाजिक भ्रमका कारण बिरामीले समयमै (सुरुवाती अवस्था वा Prodromal Phase मा) उपचार पाउँदैनन्, जसले गर्दा रोग अझ कडा बन्दै जान्छ।

पहिलो एपिसोडको महत्व

चिकित्सा विज्ञानका अनुसार बिरामीमा पहिलोपटक यस्तो कडा भ्रम (Psychosis) देखिएको कति समयभित्र उपचार सुरु भयो भन्ने कुराले उसको भविष्य निर्धारण गर्छ। लक्षण देखिएको ६ महिना वा १ वर्षभित्रै (जित्तो चाँडो) एन्टी-साइकोटिक औषधि सुरु गर्न सकियो भने मस्तिष्कमा स्थायी क्षति हुन पाउँदैन र बिरामी सामान्य जीवनमा फर्कने सम्भावना ९०% सम्म बढी हुन्छ।

मनोचिकित्सामा यसलाई DUP (Duration of Untreated Psychosis) अर्थात् 'उपचारविहीन भ्रमको अवधि' भनिन्छ। पहिलोपटक मानसिक सन्तुलन बिग्रिएको अवस्था (First Episode Psychosis) मा मस्तिष्क अत्यधिक संवेदनशील र कमजोर हुन्छ। यदि यो अवस्थामा लामो समयसम्म उपचार पाएन भने मस्तिष्कका संवेदनशील न्युरोन्स (कोषिकाहरू) मा स्थायी रूपमा क्षति पुग्न सक्छ, जसले गर्दा पछि औषधिले पनि राम्रो काम गर्दैन। अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि पहिलो झट्का लागेको केही हप्ता वा महिनाभित्रै उपचार पाउने बिरामीहरूको संज्ञानात्मक क्षमता (Cognitive Function) जोगिन्छ, उनीहरूमा रोग दोहोरिने (Relapse) सम्भावना निकै कम हुन्छ, र उनीहरू आफ्नो पुरानो अध्ययन, जागिर वा व्यवसायमा सहजै फर्कन सक्छन्। त्यसैले, सिजोफ्रेनियाको सन्दर्भमा 'पहिलो एपिसोड' लाई एउटा मेडिकल इमर्जेन्सी मानेर तुरुन्तै मनोचिकित्सककोमा पुग्नु नै बुद्धिमानी हुन्छ।

***

आफैंमा रोग वा अन्य कुनै विकारका लक्षण ?

सिजोफ्रेनिया कुनै अर्को रोगको प्रारम्भिक चरण (सुरुवाती रूप) होइन। यो आफैंमा एउटा स्वतन्त्र, पूर्ण र दीर्घकालीन (Chronic) मानसिक रोग हो।

मनोविज्ञानका विद्यार्थीमा यो जिज्ञासा स्वाभाविक हो, किनकि यसका सुरुवाती लक्षणहरू (जस्तै: टोलाएर बस्नु, मानिसहरूबाट टाढिनु, काममा मन नलगाउनु) हेर्दा यो डिप्रेसन वा सामान्य मानसिक तनाव जस्तो देखिन्छ। तर चिकित्सा विज्ञानमा यसको आफ्नै छुट्टै पहिचान र गम्भीरता छ।

यसलाई प्रष्टसँग बुझ्न निम्नलिखित बुँदाहरूलाई हेर्न सकिन्छ -

• यो आफैंमा एक 'अन्तिम निदान' (Final Diagnosis) हो : जसरी कसैलाई मधुमेह (Diabetes) वा बाथ रोग (Arthritis) हुन्छ र त्यो आफैंमा एउटा पूर्ण रोग हो, सिजोफ्रेनिया पनि त्यस्तै हो। यो विकसित भएर पछि अर्कै कुनै ठूलो मानसिक रोगमा परिणत हुने होइन।

• भ्रमको कारण - 'प्रोड्रोमल फेज' : सिजोफ्रेनिया पूर्ण रूपमा देखा पर्नुअघि महिनाौँ वा वर्षौंसम्म एउटा सुरुवाती चरण हुन्छ, जसलाई चिकित्सा विज्ञानमा Prodromal Phase भनिन्छ। यो चरणमा देखिने छटपटी र उदासीपनलाई हेरेर धेरैले यसलाई 'डिप्रेसनको सुरुवात' वा 'तनावको चरण' सोच्ने गल्ती गर्छन्। वास्तवमा, त्यो डिप्रेसन नभएर सिजोफ्रेनियाकै प्रारम्भिक घण्टी मात्र हो।

• मस्तिष्कको आफ्नै विशिष्ट अवस्था : यो रोगमा मस्तिष्कको संरचना र सूचना प्रवाह गर्ने रसायन (Neurotransmitters) को गडबडी अन्य मानसिक समस्याको तुलनामा निकै फरक र जटिल हुन्छ।

थोरै फरक अवस्था (Psychosis): कहिलेकाहीँ गम्भीर डिप्रेसन वा बाइपोलर विकारको चरम अवस्थामा पनि सिजोफ्रेनिया जस्तै 'भ्रम देखिने वा नभएको आवाज सुन्ने' (Psychosis) लक्षण देखा पर्न सक्छन्। तर, ती रोगहरूमा मुड (मनस्थिति) को उतारचढाव मुख्य हुन्छ भने सिजोफ्रेनियामा चाहिँ 'वास्तविकतासँगको सम्बन्ध टुट्नु' नै यसको मुख्य विशेषता हो।

संक्षेपमा भन्नुपर्दा सिजोफ्रेनिया कुनै अर्को रोगको सुरुवात होइन। यो मस्तिष्कको एउटा स्थायी र विशिष्ट जैविक विकार हो, जसलाई समयमै पहिचान गरेर उपचार नगरे यसले व्यक्तिको सम्पूर्ण मानसिक र सामाजिक जीवनलाई नै नियन्त्रणमा लिन्छ।

सिजोफ्रेनियाका प्रकार 

चिकित्सा विज्ञानमा पहिले सिजोफ्रेनियालाई यसका मुख्य लक्षणहरूका आधारमा विभिन्न प्रकारमा वर्गीकरण गरिन्थ्यो। यद्यपि, आधुनिक वर्गीकरण प्रणाली (DSM-5) ले यसलाई एउटै 'स्पेक्ट्रम' (Spectrum) अर्थात् एउटै रोगको विभिन्न रूपको रूपमा हेर्छ, तर क्लिनिकल अभ्यास र बुझ्नका लागि यसका ५ वटा परम्परागत प्रकारहरू अझै पनि निकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्।

१. प्यारानोइड सिजोफ्रेनिया (Paranoid Schizophrenia)

यो सबैभन्दा बढी देखिने र चर्चामा आउने प्रकार हो। यसमा बिरामीमा अत्यधिक शंकालु स्वभाव (Delusion) र नभएका आवाजहरू सुन्ने (Hallucination) लक्षणहरू तीव्र हुन्छन्। बिरामीलाई कसैले आफ्नो पिछा गरिरहेको, मार्न खोजेको वा आफ्नो विरुद्ध षड्यन्त्र रचिरहेको जस्तो लाग्छ। यस्ता बिरामीहरू अरूसँग हत्तपत्त खुल्दैनन् र सधैं सतर्क वा आक्रामक देखिन सक्छन्।

प्यारानोइड सिजोफ्रेनियालाई सन् १८९६ मा जर्मन मनोचिकित्सक इमिल क्रेपिलिनले नै पहिलोपटक 'डिमेन्सिया प्रिकक्स' को एउटा विशिष्ट प्रकारको रूपमा वैज्ञानिक वर्गीकरण गरेका थिए। उनले अस्पतालमा भर्ना भएका सयौँ बिरामीहरूको क्लिनिकल इतिहास अध्ययन गर्दा केही बिरामीहरूमा स्मरणशक्ति वा बौद्धिक क्षमता तत्कालै नघटे पनि केवल अत्यधिक भ्रम (Delusions) र मतिभ्रम (Hallucinations) मात्रै केन्द्रित रहेको पाए। क्रेपिलिनले यो अवस्था अन्य बिरामीको भन्दा फरक र ढिलो उमेरमा सुरु हुने देखिएकाले यसलाई छुट्टै श्रेणीमा राख्न आवश्यक ठाने। उनको यो वर्गीकरणले गर्दा नै चिकित्सा विज्ञानले शंकालु र आक्रामक व्यवहार गर्ने बिरामीहरूलाई 'अपराधी' वा 'भूत लागेको' नभई एक विशिष्ट मस्तिष्क रोगको सिकार भएको रूपमा बुझ्न थाल्यो।

२. डिसअर्गनाइज्ड सिजोफ्रेनिया (Disorganized Schizophrenia)

यस प्रकारमा बिरामीको सोच्ने, बोल्ने र व्यवहार गर्ने शैली पूर्ण रूपमा भताभुंग वा अव्यवस्थित हुन्छ। उनीहरू प्रसंग नमिल्ने गरी बोल्ने (Word Salad), सोधिएको प्रश्नको एउटा पनि मिल्दो जवाफ नदिने, र परिस्थिति अनुसार नमिल्दो भावना देखाउने (जस्तै: दुःखद् कुरामा हाँस्ने) गर्छन्। उनीहरूलाई नुहाउने, कपडा लगाउने वा खाने जस्ता दैनिक काम गर्न पनि अरूको सहारा चाहिन्छ।

यस प्रकारलाई ऐतिहासिक रूपमा 'हेबेफ्रेनिया' (Hebephrenia) भनिन्थ्यो, जसलाई सन् १८७१ मा जर्मन मनोचिकित्सक इवाल्ड हेकर (Ewald Hecker) ले पहिलोपटक विस्तृत रूपमा व्याख्या गरेका थिए। ग्रीक संस्कृतिमा यौवनकी देवी 'हेबे' को नामबाट उनले यो शब्द बनाएका थिए, किनकि यो समस्या प्रायः किशोरावस्था वा सुरुवाती जवानीमा देखा पर्छ। हेकरले अस्पतालका बिरामीहरूमा कुनै कडा शंका (Delusion) नभए पनि उनीहरूको बोली, व्यवहार र भावनाहरू पूर्ण रूपमा केटाकेटी जस्तो, मूर्खतापूर्ण र भताभुंग भएको पाए। पछि इमिल क्रेपिलिनले यसलाई आफ्नो वर्गीकरणमा समेटे। बिरामीको सोच्ने र भावना व्यक्त गर्ने आधारभूत प्रणाली नै विखण्डित हुने भएकाले यसलाई अन्य प्रकारभन्दा छुट्टै र गम्भीर श्रेणीमा राख्न आवश्यक मानिएको थियो।

३. क्याटाटोनिक सिजोफ्रेनिया (Catatonic Schizophrenia)

यो प्रकार शारीरिक हाउभाउ र चालसँग सम्बन्धित छ, जो अचेल औषधिहरूको विकासका कारण निकै कम देखिन्छ। यसमा बिरामी कि त घण्टौंसम्म एउटै आसनमा बिनाकुनै हलचल मूर्ति जस्तै बसिरहन्छन् (Stupor), कि त विनाकारण अत्यधिक छटपटाउने र उफ्रिने गर्छन्। कहिलेकाहीँ उनीहरूले अरूले बोलेको शब्द वा गरेको व्यवहारलाई दुरुस्तै नक्कल (Echolalia/Echopraxia) पनि गर्छन्।

यो प्रकारलाई सन् १८७४ मा जर्मन मनोचिकित्सक कार्ल लुडविग काल्बाउम (Karl Ludwig Kahlbaum)ले पहिलोपटक 'क्याटाटोनिया' को रूपमा विस्तृत रूपमा व्याख्या गरेका थिए। काल्बाउमले अस्पतालका केही बिरामीहरूमा मानसिकभन्दा पनि अनौठो शारीरिक र मांसपेशी सम्बन्धी अवरोधहरू (जस्तै: मैनको मूर्ति जस्तै कडा भएर बस्ने वा विनाउद्देश्य छटपटाउने) मुख्य लक्षणका रूपमा देखा परेको पाए। उनले मस्तिष्कको गम्भीर संकट शरीरको चाल र हाउभाउमार्फत व्यक्त हुने यो अवस्था अन्य मानसिक रोगभन्दा बिल्कुलै फरक रहेको भन्दै यसलाई छुट्टै रोगको रूपमा स्थापित गरे। पछि इमिल क्रेपिलिनले यसलाई सिजोफ्रेनियाको एउटा प्रमुख प्रकारका रूपमा आफ्नो वर्गीकरणमा समावेश गरे।

४. अनडिफरेन्शिएटेड सिजोफ्रेनिया (Undifferentiated Schizophrenia)

जब बिरामीमा सिजोफ्रेनियाका स्पष्ट लक्षणहरू देखिन्छन्, तर ती लक्षणहरू माथिका कुनै एक मात्र वर्ग (जस्तै: केवल प्यारानोइड वा केवल डिसअर्गनाइज्ड) मा निश्चित रूपमा अटाउँदैनन्, तब त्यसलाई यो वर्गमा राखिन्छ। यसमा शंका गर्ने, आवाज सुन्ने र बोलीचाली असंगत हुने जस्ता मिश्रित लक्षणहरू एकैसाथ देखिन सक्छन्।

यस प्रकारको अवधारणालाई पनि २०औँ शताब्दीको सुरुवातमा स्विस मनोचिकित्सक इयुगेन ब्इउलर (Eugen Bleuler) ले आफ्नो वर्गीकरणको क्रममा स्थापित गरेका थिए। ब्इउलरले अस्पतालमा बिरामीहरूको उपचार गर्दा के महसुस गरे भने, सबै बिरामीहरू क्रेपिलिनले तोकेका पुराना कठोर शाखाहरू (जस्तै: केवल प्यारानोइड वा क्याटाटोनिक) मा मात्र सीमित हुँदैनन्। धेरैजसो बिरामीमा शंका गर्ने, आवाज सुन्ने, र व्यवहार भताभुंग हुने जस्ता मिश्रित लक्षणहरू एकैचोटि देखिन्थे। त्यसैले, कुनै पनि एउटा निश्चित बक्समा नअटाउने तर सिजोफ्रेनियाका स्पष्ट लक्षण बोकेका बिरामीहरूलाई एउटा 'मिश्रित' वा 'अनडिफरेन्शिएटेड' श्रेणीमा राख्न आवश्यक भयो। यसले चिकित्सकहरूलाई गलत वर्गीकरण गर्ने दबाबबाट मुक्त गराई व्यावहारिक रूपमा उपचार अघि बढाउन ठूलो मद्दत गर्‍यो।

५. रेसिडुअल सिजोफ्रेनिया (Residual Schizophrenia)

यो त्यस्तो अवस्था हो जहाँ बिरामीमा विगतमा सिजोफ्रेनियाको कडा झट्का (Acute Episode) परिसकेको हुन्छ, तर वर्तमान समयमा कडा लक्षणहरू (जस्तै: तीव्र भ्रम वा आवाज सुन्नु) निकै कम वा शान्त भएका हुन्छन्। यसमा बिरामीमा रोगको 'सकारात्मक लक्षण' खासै देखिँदैन, तर 'नकारात्मक लक्षण' जस्तै: भावनाविहीन हुनु, समाजबाट टाढिनु, र कुनै पनि काममा जाँगर नहुने समस्या बाँकी नै रहन्छ।

यो प्रकारको अवधारणालाई पनि स्विस मनोचिकित्सक इयुगेन ब्इउलर (Eugen Bleuler) ले नै सन् १९११ मा आफ्नो ऐतिहासिक पुस्तकमा पहिलोपटक 'रेसिडुअल' (अवशिष्ट) अवस्थाका रूपमा व्याख्या गरेका थिए। ब्इउलरले लामो समयसम्म बिरामीहरूको निगरानी गर्दा के पाए भने, कडा उपचार वा समयको अन्तरालसँगै धेरैजसो बिरामीमा तीव्र भ्रम (Delusion) र आवाज सुन्ने (Hallucination) जस्ता 'सकारात्मक लक्षणहरू' हराएर जान्छन्, तर उनीहरू पूर्ण रूपमा निको भइसकेका हुँदैनन्। उनीहरूमा एक प्रकारको मानसिक सुस्तता, उदासीनता र समाजबाट टाढिने 'नकारात्मक लक्षणहरू' जस्ताको तस्तै बाँकी रहन्थे। ब्इउलरले रोगको कडा चरण सकिएपछि पनि मस्तिष्कमा बाँकी रहने यो सुस्त अवस्थालाई बुझाउन र बिरामीलाई पूर्ण निको भएको भ्रमबाट जोगाउन यस प्रकारको वर्गीकरण गरेका थिए।

आधुनिक चिकित्साको दृष्टिकोण : अहिले डाक्टरहरूले बिरामीलाई 'यो फलाना प्रकारको सिजोफ्रेनिया हो' भन्नुको सट्टा 'सिजोफ्रेनियामा कुन लक्षण कति कडा छ' (जस्तै: प्यारानोइड लक्षण बढी भएको सिजोफ्रेनिया) भनी मूल्यांकन गर्छन्। यसले गर्दा प्रत्येक बिरामीको अवस्था हेरेर विशिष्ट र प्रभावकारी उपचार रणनीति तय गर्न सजिलो हुन्छ।

अमेरिकी मनोचिकित्सक संघ (APA) द्वारा सन् २०१३ मा प्रकाशित DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition) ले यी परम्परागत प्रकारहरूलाई पूर्ण रूपमा हटाएर 'डाइमेन्सनल एप्रोच' (Dimensional Approach) वा स्पेक्ट्रमको अवधारणा ल्याएको हो। अनुसन्धानकर्ताहरूले के भेट्टाए भने, समयसँगै एउटै बिरामीको लक्षण परिवर्तन हुन सक्छ - आज प्यारानोइड देखिएको व्यक्ति भोलि रेसिडुअल वा डिसअर्गनाइज्ड अवस्थामा पुग्न सक्छ। त्यसैले बिरामीलाई कुनै एउटा कठोर 'लेबल' भित्र कैद गर्नुको सट्टा, अहिले चिकित्सकहरूले आठ वटा विभिन्न क्लिनिकल आयामहरू (जस्तै: मतिभ्रम, भ्रम, असंगत बोली, र डिप्रेसन) लाई ० देखि ४ सम्मको स्केलमा मापन गर्छन्। यो आधुनिक दृष्टिकोणले गर्दा प्रत्येक बिरामीको मस्तिष्कको विशिष्ट आवश्यकता र लक्षणको गम्भीरता अनुसार 'टेलर-मेड' (व्यक्ति-केन्द्रित) औषधि र मनोसामाजिक उपचार तय गर्न सम्भव भएको छ।

***

निदानका तरिकाहरू (Diagnosis)

सिजोफ्रेनिया पत्ता लगाउन रगत परीक्षण वा एक्स-रे गरे जस्तो कुनै एउटै ठोस 'बायोलोजिकल टेस्ट' छैन। यसको निदान मनोचिकित्सक (Psychiatrist) द्वारा गरिने विस्तृत क्लिनिकल मूल्यांकनमा भर पर्छ।

• मनोवैज्ञानिक अन्तर्वार्ता : चिकित्सकले बिरामी र उसको परिवारसँग लामो कुराकानी गरेर लक्षणहरूको गम्भीरता र इतिहास बुझ्छन्। DSM-५ (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) अनुसार, यदि माथि उल्लेखित मुख्य लक्षणहरू कम्तीमा ६ महिनादेखि निरन्तर देखिएका छन् र त्यसले दैनिक जीवन ठप्प पारेको छ भने मात्र सिजोफ्रेनियाको निदान गरिन्छ। यो क्लिनिकल अन्तर्वार्ता केवल प्रश्नोत्तर मात्र होइन, बरु चिकित्सकका लागि बिरामीको हाउभाउ, सोच्ने शैली र भावनाको गहिराइ बुझ्ने एउटा महत्वपूर्ण अवसर हो। कतिपय अवस्थामा बिरामीले आफ्ना लक्षणहरू (जस्तै: शंका लाग्नु वा आवाज सुन्नु) लुकाउन खोज्छन्, किनकि उनीहरूका लागि ती भ्रम नभएर पूर्ण सत्य हुन्। त्यसैले, परिवारका सदस्यहरूले दिएको विगत ६ महिनाको विवरण, जस्तै - बिरामी कहिलेदेखि एक्लै बस्न थाल्यो, उसको निद्रा र बोलीचालीमा कस्तो परिवर्तन आयो, र उसले दैनिक कामकाज (नुहाउने, खाने, काममा जाने) गर्न कहिलेदेखि छोड्यो, निदानका लागि निर्णायक बन्छ। DSM-५ को यो कडा समयसीमाले गर्दा नै सामान्य मानसिक तनाव वा अल्पकालीन भ्रम (Brief Psychosis) लाई सिजोफ्रेनिया जस्तो दीर्घकालीन रोग भनी गलत निदान गर्ने जोखिम कम हुन्छ।
• अन्य सम्भावनाको निवारण (Differential Diagnosis) : मस्तिष्कमा ट्युमर, थाइराइडको समस्या, वा अत्यधिक लागूपदार्थ (ड्रग्स) को सेवनका कारण पनि यस्तै लक्षण देखिन सक्छन्। त्यसैले एमआरआई (MRI), सिटी स्क्यान (CT Scan) वा रगत जाँच गरेर पहिले अन्य शारीरिक रोगहरू नभएको पुष्टि गरिन्छ। यो चरण निदान प्रक्रियाको सबैभन्दा संवेदनशील हिस्सा हो, किनकि कतिपय शारीरिक समस्या र जैविक असन्तुलनले हुबहु सिजोफ्रेनिया जस्तै भ्रम र शंकालु व्यवहार पैदा गरिदिन्छन्। उदाहरणका लागि, मस्तिष्कको फ्रन्टल लोब (Frontal Lobe) मा पलाएको ट्युमर, थाइराइड ग्रन्थीको अत्यधिक सक्रियता (Hyperthyroidism), वा भिटामिन बी-१२ को गम्भीर कमीले पनि मानिसलाई नभएका कुराहरू सुनाउने वा देखाउने बनाउन सक्छ। त्यसैगरी, गाँजा (Cannabis), एम्फेटामाइन्स, वा अन्य कडा लागूपदार्थको लतले मस्तिष्कमा 'ड्रग-इन्ड्युस्ड साइकोसिस' निम्त्याउँछ, जसको लक्षण सिजोफ्रेनियासँग दुरुस्तै मिल्छ। यदि यी अन्तर्निहित शारीरिक कारणहरूलाई एमआरआई, सिटी स्क्यान वा रगत जाँचमार्फत सुरुमै छुट्याउन सकिएन भने, बिरामीले गलत उपचार पाउने जोखिम रहन्छ। तसर्थ, अन्य सबै सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा नकारे पछि मात्र सिजोफ्रेनियाको अन्तिम निदान सुरक्षित मानिन्छ।

उपचार र व्यवस्थापन : रमेश सामान्य जीवनमा फर्कन सक्छन्?

सिजोफ्रेनिया पूर्ण रूपमा 'जराबाटै निको पार्न' नसकिए पनि यसलाई औषधि र थेरापीको माध्यमबाट पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ।

• एन्टी-साइकोटिक औषधिहरू (Anti-psychotic Medications) : यी औषधिहरूले मस्तिष्कमा डोपामाइन जस्ता केमिकलहरूलाई सन्तुलनमा ल्याउँछन्, जसले गर्दा डेल्युजन र ह्यालुसिनेसन बिस्तारै कम हुँदै जान्छ।

• मनोसामाजिक परामर्श (Psychotherapy & Counseling) : औषधिले लक्षण कम गरेपछि बिरामीलाई समाजमा पुनः स्थापित गर्न, तनाव व्यवस्थापन गर्न र विचारहरूलाई व्यवस्थित गर्न 'कग्निटिभ बिहेभियरल थेरापी' (CBT) निकै सहयोगी हुन्छ।

• परिवारको सहयोग : सिजोफ्रेनियाका बिरामीलाई गाली गर्ने, जिस्काउने वा 'नाटक गरेको' भन्नु हुँदैन। उनीहरूलाई माया, सहानुभूति र नियमित औषधि खुवाउने वातावरणको खाँचो पर्छ।

सिजोफ्रेनिया कुनै कडा भूत-प्रेतको बास वा मानिसको आफ्नै कमजोरी होइन। यो मुटुको रोग वा मधुमेह जस्तै मस्तिष्कको एउटा जैविक रोग हो। यदि हाम्रो समाजले यस रोगलाई 'पागलपन' को ट्याग नलगाई एउटा स्वास्थ्य समस्याको रूपमा बुझिदिने र समयमै रमेश जस्ता बिरामीहरूलाई चिकित्सककहाँ पुर्‍याउने हो भने, उनीहरू पनि समाजमा सम्मानित र उत्पादनशील जीवन जिउन सक्षम हुन्छन्। मानसिक स्वास्थ्यप्रति सचेत बनौँ, बिरामीलाई घृणा होइन, उपचार र आत्मियता दिऔँ।