माइन्डसेट

अफिसको एउटा महत्त्वपूर्ण प्रोजेक्टमा काम गरिरहँदा प्रवीण र अशोक दुवैले धेरै मिहिनेत गरेका थिए। तर, अन्तिम प्रस्तुतिको दिन क्लाइन्टले उनीहरूको काममा थुप्रै गल्तीहरू औंल्याउँदै प्रोजेक्ट अस्वीकार गरिदियो।

यो असफलतापछि प्रवीणको मनमा गहिरो चोट लाग्यो। उसले सोच्यो, 'यो काम मेरो क्षमताभन्दा बाहिरको कुरा हो, म कर्पोरेट क्षेत्रका लागि योग्य नै रहेनछु।' अपमान र डरका कारण उसले सहकर्मीहरूसँग आँखा जुधाउन छाड्यो र भित्रभित्रै तनावमा डुब्दै राजीनामा दिने सोच बनाउन थाल्यो।

अर्कोतर्फ, अशोक पनि दुःखी त भयो, तर उसले यसलाई आफ्नो क्षमताको अन्त्य मानेन। उसले क्लाइन्टको फीडब्याकलाई पानामा टिप्यो र सोच्यो, 'हाम्रो प्रस्तुतिमा कहाँ कमजोरी भयो र आगामी दिनमा यसलाई कसरी सुधार्न सकिन्छ ?' उसले आफ्ना गल्तीहरूमाथि काम गर्‍यो, टिमसँग नयाँ रणनीति बनायो र अर्को प्रोजेक्टको तयारीमा लाग्यो। वास्तवमा, कार्यक्षेत्रमा मात्र होइन, हाम्रो दैनिक जीवनमा पनि यस्ता प्रसंगहरू बारम्बार दोहोरिइरहन्छन्।

यस्तै अर्को प्रसंग, 

एउटा कलेजका दुई जेहेन्दार विद्यार्थी थिए - रविन र सुमित। दुवै आफ्नो ब्याचका अब्बल। तर, एक पटक सेमेस्टरको एउटा कठिन विषयको परीक्षामा दुवैले सोचेजस्तो अंक ल्याउन सकेनन्। दुवै जना असफलप्रायः भए।

यो नतिजापछि रविन छाँगाबाट खसेजस्तै भयो। उसले सोच्न थाल्यो, 'यो विषय मेरो बसको कुरै होइन रहेछ। ममा यो पढ्ने दिमाग नै छैन।' उसले लाज र डरका कारण प्राध्यापकहरूलाई भेट्न र प्रश्न सोध्न छोडिदियो। आफ्नै क्षमतामा शंका गर्दै उसले त्यो विषयमा थप मिहिनेत गर्नै बन्द गर्‍यो र बिस्तारै तनावमा डुब्न थाल्यो।

अर्कोतर्फ, सुमित पनि नतिजाबाट दुःखी त भयो, तर उसको सोच्ने तरिका फरक थियो। उसले सोच्यो, 'मैले तयारी गर्ने तरिकामा कतै न कतै कमजोरी भयो। प्राध्यापकले प्रश्न अलि फरक कोणबाट सोध्नुभएछ, जुन मैले बुझ्न सकिनँ।' उनी सोझै प्राध्यापककहाँ गयो, आफ्ना गल्तीहरू बुझ्यो र पढ्ने रणनीति बदल्यो। आगामी परीक्षाका लागि उसले नयाँ जोसका साथ तयारी सुरु गर्‍यो।

यहाँ रविन र सुमितको क्षमतामा कुनै कमी थिएन, कमी थियो त केवल चुनौतीलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा। रविनको सोच 'फिक्स्ड माइन्डसेट' (Fixed Mindset) को उदाहरण हो, जहाँ मानिस आफ्नो क्षमतालाई सीमित ठान्छ र असफलताबाट डराउँछ। सुमितको सोच भने 'ग्रोथ माइन्डसेट' (Growth Mindset) हो, जहाँ असफलतालाई सिक्ने र अघि बढ्ने माध्यम मानिन्छ।

वास्तवमा, सफलता र असफलतालाई हेर्ने हाम्रो यही दृष्टिकोणले हाम्रो प्रगति मात्र होइन, हाम्रो मानसिक शान्ति पनि निर्धारण गर्छ। सफलता र असफलतालाई हेर्ने हाम्रो दृष्टिकोण कस्तो छ भन्ने कुराले हाम्रो प्रगति मात्र होइन, हाम्रो मानसिक शान्ति पनि निर्धारण गर्छ। 

मनोविज्ञानमा 'माइन्डसेट' भन्नाले व्यक्तिले आफ्नो क्षमता, बुद्धि, चुनौती र सफलताप्रति बनाएको सोच वा मानसिक दृष्टिकोणलाई जनाउँछ। यही सोचले सिकाइ, निर्णय, व्यवहार र असफलताप्रतिको प्रतिक्रिया निर्धारण गर्छ। सकारात्मक र विकासमुखी (ग्रोथ) माइन्डसेट भएका व्यक्तिले प्रयासबाट क्षमता बढ्छ भन्ने विश्वास गर्छन् भने स्थिर (फिक्स्ड) माइन्डसेटले क्षमता जन्मजात र अपरिवर्तनीय ठान्छ।

मनोवैज्ञानिक क्यारोल ड्वेक (Carol Dweck) ले यसलाई दुई भागमा विभाजन गरेकी छन् - संकुचित मानसिकता (Fixed Mindset) र उदार मानसिकता (Growth Mindset)। यसले हाम्रो जीवनमा कसरी काम गर्छ, सरल रूपमा हेरौँ -

फिक्स्ड माइन्डसेट (निश्चित वा संकुचित दृष्टिकोण)

यो दृष्टिकोण भएका मानिसहरू विश्वास गर्छन् कि मानिसको बुद्धि, क्षमता र प्रतिभा जन्मजात हुन्छ र यसलाई बदल्न सकिँदैन। 

• असफलताप्रतिको बुझाइ : उनीहरूका लागि असफलता एक 'पूर्णविराम' हो। यदि कुनै काममा असफल भएमा उनीहरू सोच्छन्, 'ममा यो क्षमता नै छैन' वा 'म यसको लायक छैन।' यस्तो सोचले मानिसलाई थप प्रयास गर्नबाट रोक्छ र गल्ती स्वीकार्नुको सट्टा ढाकछोप गर्ने वा पन्छाउने बनाउँछ। असफलतालाई क्षमताको सीमा मान्दा उनीहरू नयाँ अवसर र जोखिम लिन डराउँछन्, जसले गर्दा उनीहरूको व्यक्तिगत र व्यावसायिक वृद्धि सधैंका लागि कुण्ठित हुन पुग्छ।

• चुनौतीहरू : उनीहरू चुनौतीहरूबाट भाग्छन्, किनभने असफल भएमा आफ्नो कमजोरी बाहिर आउने डर उनीहरूमा हुन्छ। उनीहरू सहज र परिचित काममा मात्र सीमित रहन रुचाउँछन्, जहाँ गल्ती हुने सम्भावना कम हुन्छ। नयाँ जिम्मेवारी वा जटिल कामलाई क्षमताको विकास गर्ने अवसरका रूपमा लिनुको सट्टा उनीहरू यसलाई आफ्नो साख र प्रतिष्ठामाथि खतराका रूपमा हेर्छन्, जसले गर्दा उनीहरूको क्षमता प्रस्फुटन हुनै पाउँदैन।

• मानसिक शान्तिमा असर : लगातार आफूलाई प्रमाणित गरिरहनुपर्ने दबाबका कारण यस्ता व्यक्तिहरू चाँडै तनाव, चिन्ता र 'इम्पोस्टर सिन्ड्रोम' (आफ्नो क्षमतामा शंका लाग्ने) को सिकार हुन्छन्। उनीहरू सधैं अरूको मूल्यांकन र आलोचनाबाट भयभीत रहन्छन्। सानो असफलतालाई पनि उनीहरूले आफ्नो सम्पूर्ण अस्तित्व र क्षमतामाथिको प्रहार मान्छन्, जसले गर्दा भित्री अशान्ति र हीनताबोध बढ्दै जान्छ। 'म परिपूर्ण (perfect) हुनुपर्छ' भन्ने अस्वाभाविक दबाबले उनीहरूलाई मानसिक रूपमा थकाउँछ। यसले गर्दा कार्यक्षेत्रमा रचनात्मक सोच हराउँदै जान्छ र मानिस बिस्तारै भावनात्मक रूपमा कमजोर बन्दै गहिरो निराशा (Burnout) को दलदलमा फस्न पुग्छ।

ग्रोथ माइन्डसेट (प्रगतिशील वा विकासवादी दृष्टिकोण)

यो दृष्टिकोण भएका मानिसहरू विश्वास गर्छन् कि कडा परिश्रम, सही रणनीति र निरन्तर सिकाइबाट आफ्नो क्षमता र बुद्धिलाई बढाउन सकिन्छ। 

• असफलताप्रतिको बुझाइ : उनीहरूका लागि असफलता अन्त्य होइन, बल्कि सिकाउने एउटा 'फीडब्याक' (प्रतिक्रिया) हो। असफल हुँदा उनीहरू सोच्छन्, 'यसपालि यो तरिकाले काम गरेन, अब के सुधार गर्ने?' यस्तो दृष्टिकोणले नतिजा प्रतिकूल आउँदा पनि मानिसलाई निराश बनाउँदैन। उनीहरू गल्तीलाई आफ्नो क्षमताको कमी नभई रणनीति परिवर्तन गर्ने अवसरका रूपमा लिन्छन्। असफलतालाई सिकाइको एउटा महत्त्वपूर्ण चरण मान्ने भएकाले उनीहरू आत्मग्लानिमा अल्झिनुको सट्टा नयाँ उपाय र जोसका साथ पुनः प्रयास गर्न प्रेरित भइरहन्छन्।

• चुनौतीहरू : उनीहरू चुनौतीहरूलाई स्वागत गर्छन्, किनकि उनीहरूलाई थाहा हुन्छ कि अप्ठ्यारो परिस्थितिबाट नै नयाँ कुरा सिक्न सकिन्छ। जटिल समस्याहरू आउँदा उनीहरू अत्तालिनुको सट्टा त्यसलाई आफ्नो क्षमता र सोचको दायरा फराकिलो बनाउने माध्यम मान्छन्। असफलताको डरले पछि हट्नुको सट्टा जोखिम मोडेर नयाँ कुरा प्रयोग गर्न उनीहरू उत्साहित हुन्छन्। यही साहसी दृष्टिकोणले गर्दा अप्ठ्यारा परिस्थितिहरूमा पनि उनीहरू सम्भावनाहरू खोज्न सक्छन् र निरन्तर प्रगतिपथमा अगाडि बढिरहन्छन्।

• मानसिक शान्तिमा असर : उनीहरूको ध्यान नतिजामा भन्दा पनि प्रक्रिया (process) मा हुने भएकाले उनीहरूमा मानसिक शान्ति बढी हुन्छ। गल्ती हुँदा उनीहरू आफैंलाई दोषी ठान्दैनन्, जसले गर्दा निराशा कम हुन्छ। नतिजा जस्तोसुकै आए पनि प्रयासलाई मुख्य आधार मान्ने भएकाले उनीहरू अस्वाभाविक दबाबबाट मुक्त रहन्छन्। असफलता वा आलोचनालाई व्यक्तिगत प्रहारको रूपमा नलिई एउटा उपयोगी सूचना वा सुधारको अवसर मान्नाले दिमाग अनावश्यक चिन्ता र तनावबाट जोगिन्छ। यस्तो लचिलो दृष्टिकोणले मानिसमा आत्म-करुणा (Self-compassion) र मानसिक सबलता (Resilience) बढाउँछ। फलस्वरूप, कार्यक्षेत्रको दबाब वा जीवनका उतारचढावहरूका बीच पनि उनीहरूले आफ्नो आन्तरिक सन्तुलन, उत्साह र भित्री शान्तिलाई कायमै राख्न सक्छन्।

प्रगति र मानसिक शान्तिमा यसको प्रभाव

हाम्रो दिमागले चुनौतीहरूलाई कसरी लिन्छ भन्ने कुराले नै हाम्रो प्रगतिको बाटो तय गर्छ:

पक्ष	फिक्स्ड माइन्डसेट	ग्रोथ माइन्डसेट
प्रयास	प्रयास गर्नुलाई कमजोरीको लक्षण मान्छन् (सोच्छन्- प्रतिभा भए दुःख गर्नै पर्दैन)।	प्रयासलाई नै सफलताको मुख्य कडी र निखारिने माध्यम मान्छन्।
अरूको सफलता	अरू सफल हुँदा असुरक्षित महसुस गर्छन् वा इर्ष्या गर्छन्।	अरूको सफलताबाट प्रेरणा र सिक्ने अवसर खोज्छन्।
प्रगति	एउटै ठाउँमा रोकिने वा क्षमता हुँदाहुँदै पनि पछि पर्ने सम्भावना हुन्छ।	ढिलो या चाँडो, निरन्तर अगाडि बढिरहन्छन्।

मानसिक शान्ति कसरी जोगिन्छ?

जब हामी ग्रोथ माइन्डसेट अपनाउँछौँ, तब हामी 'म परिपूर्ण (perfect) हुनैपर्छ' भन्ने भ्रमबाट मुक्त हुन्छौँ। हामी बुझ्छौँ कि गल्ती हुनु मानव स्वभाव हो र यो प्रगतिको एउटा हिस्सा हो। यो बुझाइले नै मानिसलाई भित्री रूपमा शान्त र बलियो (resilient) बनाउँछ, जसले गर्दा जस्तोसुकै कठिन परिस्थितिमा पनि मानसिक सन्तुलन गुम्दैन।

यस बुझाइलाई थप स्पष्ट पार्न र मानसिक शान्तिसँग जोड्न प्रख्यात लेखक डेनियल काहनेम्यानको सन् २०११ मा प्रकाशित चर्चित पुस्तक 'थिंकिङ, फास्ट एन्ड स्लो'को एउटा महत्त्वपूर्ण अवधारणा सान्दर्भिक हुन्छ। काहनेम्यानले  पुस्तकमा हाम्रो दिमागले निर्णय लिने दुईवटा प्रक्रिया 'सिस्टम १' (द्रुत र भावनात्मक) र 'सिस्टम २' (ढिलो र तार्किक)को व्याख्या गरेका छन्।

जब हामी फिक्स्ड माइन्डसेटमा हुन्छौँ, कुनै पनि असफलता वा आलोचना आउनासाथ हाम्रो 'सिस्टम १' सक्रिय हुन्छ। यसले तत्कालै असुरक्षा र आत्म-शंका पैदा गर्छ, जसले गर्दा मानिस 'म परिपूर्ण हुनैपर्छ' भन्ने दबाबमा परेर मानसिक सन्तुलन गुमाउन पुग्छ। तर, ग्रोथ माइन्डसेटले हामीलाई 'सिस्टम २' प्रयोग गर्न सिकाउँछ। यसले परिस्थितिमाथि वस्तुपरक र तार्किक विश्लेषण गर्न मद्दत गर्छ। 

काहनेम्यानले पुस्तकमा जोड दिएका छन् कि मानिसहरू अक्सर आफ्नो सोचमा हुने 'ज्ञानात्मक भ्रम' (Cognitive Biases) का कारण बढी तनावमा पर्छन्। गल्ती वा असफलतालाई क्षमताको कमी नभई एउटा तथ्यांक वा 'फिडब्याक' को रूपमा मात्र हेर्न सकियो भने दिमागले अनावश्यक तनाव सिर्जना गर्दैन।

यही सन्दर्भमा, अमेरिकी मनोवैज्ञानिक तथा व्यवहारवादी बीएफ स्किनर (BF Skinner) ले आफ्नो पुस्तक 'अभियान र व्यवहार' सम्बन्धी सिद्धान्तहरूमा 'सकारात्मक सुदृढीकरण' (Positive Reinforcement) को चर्चा गर्दै भनेका छन्, मानव व्यवहार र मानसिक अवस्था बाह्य नतिजाभन्दा पनि उसले आन्तरिक रूपमा प्राप्त गर्ने सन्तुष्टिबाट बढी नियन्त्रित हुन्छ। जब व्यक्तिले 'नतिजा' भन्दा 'प्रक्रिया र प्रयास' लाई प्राथमिकता दिन्छ, तब उसको मस्तिष्कमा उथलपुथल कम हुन्छ।

त्यसैले, मानसिक शान्ति तब मात्र जोगिन्छ जब हामी असफलतालाई आफ्नो पहिचान बनाउन छाड्छौँ। ग्रोथ माइन्डसेटले हामीलाई यही सिकाउँछ - गल्ती हुनु भनेको तपाइँ असक्षम हुनु होइन, बरु प्रयास गरिरहनुभएको छ भन्ने प्रमाण हो। यो बुझाइले आत्म-आलोचनाको ठाउँमा आत्म-करुणा (Self-compassion) जगाउँछ, जसले गर्दा जस्तोसुकै कठिन परिस्थिति वा कार्यक्षेत्रको दबाबमा पनि भित्री शान्ति खल्बलिँदैन।

'परफेक्ट' हुनुपर्ने भ्रम र मानसिक मूल्य

हाम्रो समाजले अक्सर गल्तीरहित हुनु वा सधैं 'परफेक्ट' देखिनुलाई नै सफलताको मापदण्ड मानिदिन्छ। तर, 'म परिपूर्ण (perfect) हुनैपर्छ' भन्ने यो भ्रमले मानिसलाई अगाडि बढाउनुको सट्टा झन् ठुलो मानसिक दलदलमा फसाउँछ। यसै सन्दर्भमा, अमेरिकाको ह्युस्टन विश्वविद्यालय (University of Houston) की प्रख्यात अनुसन्धानकर्ता र मनोवैज्ञानिक डा. ब्रेने ब्राउन (Dr. Brené Brown) को व्याख्या निकै सान्दर्भिक छ। उनले सन् २०१० मा प्रकाशित आफ्नो बहुचर्चित पुस्तक 'द गिफ्ट्स अफ इम्परफेक्सन' (The Gifts of Imperfection) मा परिपूर्णतावादी सोचमाथि गहिरो चिरफार गरेकी छन्।

डा. ब्राउनका अनुसार, परिपूर्णतावाद (Perfectionism) भनेको आफैंलाई सुधार्ने वा उत्कृष्ट बनाउने प्रयास (Self-improvement) होइन। बरु यो त एउटा यस्तो आत्म-रक्षात्मक कवच हो, जसको पछाडि मानिसले आफ्नो कमजोरी, असफलता र अरूको आलोचनाबाट बच्ने असफल प्रयास गरिरहेको हुन्छ। पुस्तकमा उनी लेख्छिन्, 'परिपूर्णतावाद एउटा २० टनको भारी हो, जसलाई बोकेर हामी यस भ्रममा हिँड्छौँ कि यसले हामीलाई चोट लाग्नबाट जोगाउनेछ। तर वास्तवमा, यसले हामीलाई अघि बढ्नबाट रोकिरहेको हुन्छ।'

जब हामी फिक्स्ड माइन्डसेटको प्रभावमा परेर 'म परफेक्ट हुनैपर्छ' भन्ने भ्रम पाल्छौँ, तब सानो गल्ती हुनासाथ हाम्रो दिमागले त्यसलाई ठूलो असक्षमताको रूपमा बुझ्न थाल्छ। डा. ब्राउनले आफ्नो पुस्तकमा जोड दिएकी छन् कि परिपूर्णताको चाहनाले मानिसमा 'म जति गरे पनि पुग्दैन' (Never good enough) भन्ने हीनताबोध र इम्पोस्टर सिन्ड्रोम पैदा गर्छ। कार्यक्षेत्र वा अध्ययनमा आउने दबाबका बेला यो भ्रमले झन् उग्र रूप लिन्छ, जसले गर्दा मानिस सिर्जनशील हुन सक्दैन र भित्री शान्ति पूर्ण रूपमा खल्बलिन्छ।

यसको विपरीत जब हामी यो भ्रमलाई त्यागेर 'म जस्तो छु, पर्याप्त छु र म सधैं सिक्दै अघि बढ्नेछु' भन्ने ग्रोथ माइन्डसेट अँगाल्छौँ, तब मात्र हामीमा आत्म-करुणा (Self-compassion) को विकास हुन्छ। डा. ब्राउनको निष्कर्ष छ कि वास्तविक मानसिक बलियोपन (Resilience) परिपूर्णतामा होइन, बरु आफ्ना अपूर्णताहरूलाई सहजै स्विकार्दै निरन्तर प्रयास गरिरहनुमा मात्र सम्भव छ।

असफलता जीवन वा करियरको पूर्णविराम होइन, यो केवल एउटा 'कमा' (comma) हो, जसले हामीलाई टक्क अडिएर वाक्य सुधार्ने मौका दिन्छ। क्षमता कुनै ढुंगामा कोरिएको अक्षर होइन, जुन कहिल्यै नबदलोस्, यो त माटो जस्तै हो, जसलाई निरन्तरको प्रयास र सही दृष्टिकोणले चाहनाअनुसार आकार दिन सकिन्छ। त्यसैले 'परफेक्ट' देखिने होडबाजी छोडेर 'सिकारु' बन्ने साहस गरौँ - किनकि वास्तविक मानसिक शान्ति र प्रगति क्षमताको सीमामा होइन, सोचको खुलापनमा लुकेको हुन्छ।

ध्यान र विपश्यना : यथार्थलाई 'जस्ताको तस्तै' हेर्ने माध्यम

दैनिक जीवन र कार्यक्षेत्रको दबाब, सफलता-असफलताको दोधार र 'सधैं परिपूर्ण हुनुपर्ने' अवास्तविक सोचबाट उत्पन्न हुने तनावबाट मुक्त हुन मानिसहरू ध्यान वा विपश्यना ध्यान शिविरतिर आकर्षित हुने गर्छन्। ध्यान वा विपश्यना भनेको संसार वा जिम्मेवारीबाट भाग्ने उपाय होइन, यो त जीवनको यथार्थलाई 'जस्ताको तस्तै' (As it is) वस्तुपरक रूपमा हेर्ने र स्वीकार्ने एउटा गहिरो अभ्यास हो। जब हामी आफ्ना भावना, असफलता र विचारहरूलाई नछोडी र कुनै प्रतिक्रिया नजनाई हेर्न सिक्छौँ, तब मात्र दिमागमा यथार्थपरक दृष्टिकोणको विकास हुन्छ।

यस विषयलाई स्पष्ट पार्न तीन प्रसिद्ध लेखक तथा विचारकका व्याख्याहरू सान्दर्भिक छन् -

21 Lessons for the 21st Century : प्रख्यात इतिहासकार तथा लेखक युवाल नोआ हरारी (Yuval Noah Harari) आफैं पनि लामो समयदेखि विपश्यना अभ्यास गर्दै आएका छन्। उनले आफ्नो चर्चित पुस्तक '21 Lessons for the 21st Century' (२१औं शताब्दीका लागि २१ पाठ)को अन्तिम अध्यायमा ध्यान र विपश्यनाको महत्त्वबारे लेखेका छन्। उनका अनुसार 'विपश्यना भनेको आफ्ना भावना वा विचारहरूमा काल्पनिक कथा बुन्नुको साटो, शरीर र मनमा भइरहेका संवेदनशीलतालाई प्रत्यक्ष र यथार्थ रूपमा अवलोकन गर्नु हो।' 

मानिसहरू प्रायः आफ्नै मस्तिष्कले सिर्जना गरेका भ्रम र कथाहरूमा अल्झिएर तनावमा पर्छन्। विपश्यनाले ती काल्पनिक कथा र वास्तविक यथार्थबीचको भिन्नता छुट्याउन मद्दत गर्छ, जसले गर्दा मानिसमा वस्तुपरक दृष्टि (Objective Reality) को विकास हुन्छ।

Radical Acceptance : प्रख्यात मनोवैज्ञानिक तथा ध्यान गुरु तारा ब्राक (Tara Brach)ले आफ्नो पुस्तक 'र्‍याडिकल एक्सेप्टेन्स' मा मानिस कसरी आफैंले सिर्जना गरेको हीनताबोधको चक्रबाट मुक्त हुन सक्छ भन्नेबारे व्याख्या गरेकी छन्। उनले लेखेकी छन् - 'हामी प्रायः असफलता वा गल्ती हुँदा आफैंलाई दोषी ठान्ने 'म पूर्ण छैन' (Never enough) भन्ने भ्रममा बाँच्छौँ। ध्यानले हामीलाई आफ्ना अपूर्णता र वर्तमान अवस्थालाई बिना कुनै मूल्यांकन पूर्ण रूपमा स्वीकार गर्न (Radical Acceptance) सिकाउँछ।' जब हामी परिस्थिति र आफ्ना सीमाहरूलाई सहर्ष स्वीकार गर्छौँ, तब आत्म-आलोचनाको ठाउँ आत्म-करुणाले लिन्छ र सोच यथार्थपरक बन्छ।

The Untethered Soul : लेखक माइकल सिंगर (Michael A. Singer)ले आफ्नो बहुचर्चित पुस्तक 'द अनटेदर्ड सोल' मा मानव मन र ध्यानको सम्बन्धबारे गहन विश्लेषण गरेका छन्। उनले लेखेका छन् - 'तपाईँ आफ्नो दिमागमा आउने विचार वा बाह्य परिस्थिति हुनुहुन्न, तपाईँ त ती सबै कुरालाई निस्पक्ष भएर हेर्ने दृष्टा (Observer) मात्र हुनुहुन्छ।' ध्यानले मानिसलाई आफ्ना सफलता वा असफलतासँग आफ्नो पहिचान (Identity) जोड्नबाट रोक्छ। जब मानिसले असफलतालाई केवल एउटा बाह्य घटनाको रूपमा हेर्न सिक्छ, तब कार्यक्षेत्र वा जीवनमा आउने उतारचढावले उसको भित्री शान्तिलाई खलबल्याउन सक्दैन।

निष्कर्षमा मानिसहरू ध्यान वा विपश्यनामा जानुको मुख्य कारण नै आफ्नो मनभित्रका 'भ्रमका पर्दाहरू' हटाएर 'यथार्थलाई स्वीकार्ने' क्षमता बढाउनु हो। यसले असफलता वा चुनौती आउँदा अत्तालिनुको साटो तार्किक भएर सोच्न र प्रतिक्रिया दिन सिकाउँछ। त्यसैले, ध्यान कुनै चमत्कार होइन, बरु कार्यक्षेत्र र दैनिक जीवनमा यथार्थपरक दृष्टिकोण कायम राख्ने र भित्री शान्ति जोगाउने एउटा व्यावहारिक वैज्ञानिक अभ्यास हो।

राख्नुस् यथार्थपरक दृष्टिकोण

पेसागत क्षेत्रमा तपाईँ-हामी सधैं यथार्थपरक र प्राक्टिकल हुनुपर्छ। व्यावसायिक जीवनमा सधैं सोचेजस्तै वा योजना मुताबिक नतिजा आउँछ भन्ने हुँदैन। अपेक्षा अनुसारको परिणाम आएन भने अत्तालिनु वा निराश हुनुको साटो शान्त भएर त्यसका वस्तुपरक कारणहरू केलाउनुपर्छ, कमजोरी कहाँ र कसरी भयो त्यो खोज्नुपर्छ। जब हामी नतिजालाई व्यक्तिगत असफलता नठानी एउटा प्राविधिक समस्या वा 'तथ्यांक' का रूपमा हेर्न थाल्छौँ, तब मात्र सुधारको ढोका खुल्छ।

प्रख्यात मनोवैज्ञानिक डेनियल काहनेम्यानले भनेका छन् - 'हामीले देखेका र भोगेका कुराहरू नै संसारको सम्पूर्ण सत्य हुन् भन्ने ठान्नु नै हाम्रो सोचको ठूलो भ्रम हो।' पुस्तक 'थिंकिङ, फास्ट एन्ड स्लो'मा उनले भनेका छन् - 'जब मानिसहरू नतिजा वा असफलताबाट प्रभावित भएर छिटो निर्णय (System 1) लिन पुग्छन्, तब उनीहरू ज्ञानात्मक भ्रम (Cognitive Bias) को सिकार हुन्छन्। तर, परिस्थितिमाथि ढिलो, तार्किक र वस्तुपरक विश्लेषण (System 2) गर्दा मात्र हामी यथार्थपरक निष्कर्षमा पुग्न सक्छौँ।'

कार्यक्षेत्र वा दैनिक जीवनमा यथार्थपरक दृष्टिकोण राख्नुको अर्थ गल्ती नै हुँदैन भनेर सोच्नु होइन, बरु गल्तीहरू प्रगतिको स्वाभाविक हिस्सा हुन् भन्ने स्वीकार्नु हो। कुनै प्रोजेक्ट बिग्रँदा वा नतिजा कमजोर आउँदा 'म योग्य छैन' भनेर सोच्नु एउटा भावुक र हतारको प्रतिक्रिया (Fast Thinking) मात्र हो। यसको विपरीत, 'रणनीतिमा कहाँ चुक भयो? क्लाइन्ट वा समयको माग के थियो?' भनेर वस्तुपरक समीक्षा गर्नु तार्किक सोच (Slow Thinking) हो।

प्रख्यात अमेरिकी मनोवैज्ञानिक अल्बर्ट एलिसले भनेका छन् - 'घटना वा परिस्थिति आफैंमा तनावपूर्ण हुँदैनन्, बरु ती घटनाबारे हामीले बनाउने दृष्टिकोण वा सोचले हामीलाई दुःखी वा शान्त बनाउँछ।' उनको उक्त भनाइ सन् १९६२ मा प्रकाशित चर्चित पुस्तक 'रिजन एन्ड इमोसन इन साइकोथेरापी'मा छ। उनले भनेका छन् - 'जब मानिसहरू कुनै प्रतिकूल नतिजा आउनासाथ 'म सधैं सफल हुनैपर्छ' वा 'सबै कुरा मेरो योजना अनुसार नै हुनुपर्छ' भन्ने अस्वाभाविक र अवास्तविक विश्वास (Irrational Beliefs) पाल्छन्, तब उनीहरू मानसिक तनावमा पर्छन्। तर, परिस्थितिमाथि यथार्थपरक र तार्किक सोच राख्दा मानिसमा आत्म-सन्तुलन कायम रहन्छ।'

कार्यक्षेत्र वा दैनिक जीवनमा यथार्थपरक दृष्टिकोण राख्नुको अर्थ गल्ती नै हुँदैन भनेर सोच्नु होइन, बरु गल्तीहरू प्रगतिको स्वाभाविक हिस्सा हुन् भन्ने स्वीकार्नु हो। कुनै प्रोजेक्ट बिग्रँदा वा नतिजा कमजोर आउँदा 'मेरो करियर नै समाप्त भयो' भनेर सोच्नु एउटा अवास्तविक र उद्वेलित प्रतिक्रिया मात्र हो। यसको विपरीत, 'रणनीतिमा कहाँ चुक भयो ? टिम वा समयको माग के थियो ?' भनेर वस्तुपरक र तार्किक समीक्षा गर्नु परिपक्व सोच हो।

यसरी यथार्थलाई स्वीकार गर्दै गल्तीबाट पाठ सिक्ने बानीले मानिसलाई भावनात्मक रूपमा बलियो मात्र बनाउँदैन, भविष्यमा अझ परिपक्व निर्णय लिन पनि सक्षम बनाउँछ। नतिजा जस्तोसुकै आए पनि प्रक्रियामा विश्वास राख्ने र निरन्तर सुधारको बाटो समात्ने हो भने कार्यक्षेत्रको दबाबले मानसिक शान्ति खोस्न सक्दैन। तसर्थ, असफलतालाई क्षमताको अन्त्य होइन, नयाँ सिकाइको प्रस्थानविन्दु मान्नु नै यथार्थपरक र परिपक्व दृष्टिकोण हो।

शंकाको भुमरी

रातको १२ बजिसकेको थियो। बजार सुनसान भइसकेको थियो। दुनियाँ मस्त निद्रामा परेका बेला ४२ वर्षीय रमेश जागै थिए। दिमागमा विचारहरूको ट्राफिक जाम थियो। कोठाको झ्यालको पर्दा सारेर उनी बाहिर चिहाइरहेका थिए। 

सडकको बत्तीमुनि एउटा अपरिचित मानिस उभिएर फोनमा कुरा गरिरहेको थियो। रमेशको मुटुको धड्कन बढ्यो। उनलाई पूरा विश्वास थियो - त्यो मान्छे उनकै निगरानी गर्न त्यहाँ खटिएको हो।

यो शंका आज मात्र भएको होइन। अफिसमा सहकर्मीहरूले एकापसमा कानेखुसी गर्दा उनलाई लाग्थ्यो, ‘उनीहरू मेरा कुरा गर्दैछन्, मविरुद्ध षड्यन्त्र गर्दैछन्।’ श्रीमतीले फोनमा कसैसँग हाँसेर कुरा गर्दा उनलाई लाग्थ्यो, ‘यिनले मलाई धोका पो दिँदैछिन् कि।’ 

बिस्तारै रमेशले साथीभाइहरूसँग भेट्न छोडे, सामाजिक सञ्जालका खाताहरू बन्द गरे र घरका झ्यालहरूमा बाक्ला पर्दा लगाए। उनकी श्रीमतीले सम्झाउन खोज्दा उल्टै उनीमाथि नै जासुसीको आरोप लगाउँथे। रमेशका लागि यो संसार असुरक्षित, षड्यन्त्रकारी र शत्रुहरूले भरिएको ठाउँ बनिसकेको थियो। तर वास्तविकता यो थिएन। उनी कुनै बाहिरी खतरामा थिएनन्। उनी त आफ्नै मस्तिष्कको एउटा यस्तो अवस्थासँग लडिरहेका थिए, जसलाई मनोविज्ञानको भाषामा ‘प्यारानोइया’ (Paranoia) भनिन्छ।

अब अर्को घटना, 

करुणा पेसाले शिक्षक। एउटा प्रतिष्ठित कलेजमा व्यवस्थापन विषय पढाउँथिन्। उनी बौद्धिक, मिहिनेती र आफ्नो काममा निकै अब्बल थिइन्। तर विगत ६ महिनादेखि उनको आन्तरिक संसार बिस्तारै बदलिँदै गइरहेको थियो, जसको सुइँको बाहिर कसैलाई थिएन।

सुरुवात निकै सामान्य घटनाबाट भएको हो। एकदिन कलेजको स्टाफ रूममा छिर्दा दुईजना सहकर्मीहरू अचानक चुप लागे। करुणाको मनमा चिसो पस्यो -‘उनीहरू पक्कै मेरो खेदो खन्दै थिए।’ त्यसको केही दिनपछि प्रिन्सिपलले उनलाई कार्यसम्पादन सुधार्न एउटा सामान्य सुझाव दिए। करुणालाई लाग्यो, ‘यो मलाई कलेजबाट निकाल्ने र मेरो करियर ध्वस्त पार्ने ठूलो योजनाको पहिलो खुड्किलो हो।’

बिस्तारै यो शंका कलेजबाट निस्केर उनको व्यक्तिगत जीवनमा सर्न थाल्यो। एक साँझ उनले आफ्नो कोठाको एउटा प्लग अलि बांगो भएको देखिन्। उनलाई तुरुन्तै विश्वास भयो कि कसैले उनको अनुपस्थितिमा कोठामा छिरेर ‘स्पाइ क्यामेरा’ जडान गरिदिएको छ। उनले त्यो प्लग उखेलिन्। अर्को दिन उनलाई लाग्यो कि उनको स्मार्टफोनको ब्याट्री छिटो सकिँदैछ। 'पक्कै पनि मेरो फोन ट्याप गरिएको छ र मेरो कुराकानी कलेजका विरोधीहरूले सुनिरहेका छन्,’ उनले सोचिन्।

करुणाले आफ्ना श्रीमानलाई यो कुरा सुनाइन्। श्रीमानले उनको डरलाई शान्त पार्न फोन जाँच गरेर केही नभएको सम्झाए। तर प्यारानोइयाको एउटा स्वभाव हुन्छ - यसले तर्कलाई मान्दैन। करुणालाई उल्टै श्रीमानमाथि नै शंका हुन थाल्यो। उनलाई लाग्यो, ‘यिनी पनि उनीहरूसँगै मिलेका रैछन्, त्यसैले मेरो कुरालाई हल्का रूपमा लिँदैछन्।’

त्यसपछि करुणाले आफ्नै घरमा सुरक्षित महसुस गर्न छाडिन्। उनी बाथरुममा जाँदा पनि बत्ती निभाएर जान्थिन् ताकि ‘क्यामेरा’ ले उनलाई कैद गर्न नसकोस्। आफ्ना सहकर्मी र श्रीमानको जासुसी गर्न उनले दिनभरिका साना-साना घटना र शब्दहरू डायरीमा टिप्न थालिन्। अफिसमा उनी आफ्ना फाइलहरू कडा लक गरेर राख्थिन् र कलेज आउँदा-जाँदा सधैं पछाडि कोही छ कि भनेर हेरिरहन्थिन्।

बाहिरबाट हेर्दा करुणा सामान्य रूपमा पढाउने शिक्षिका थिइन्, तर भित्रभित्रै उनी हरेक क्षण एउटा भयानक मानसिक युद्ध लडिरहेकी थिइन्, जहाँ उनका सहकर्मी, प्रविधि र आफ्नै श्रीमानसमेत उनका ‘शत्रु’ बनिसकेका थिए।

रमेश र करुणाका यी लक्षण प्यारानोइयाका अवस्थाबाट गुज्रिरहेको हो। यसले देखाउँछ कि प्यारानोइया कसरी मानिसको उच्च बौद्धिक क्षमता हुँदाहुँदै पनि भित्रभित्रै फैलन सक्छ। यसमा बिरामीले आफ्नो शंकालाई पुष्टि गर्न दैनिक र अर्थहीन कुराहरूलाई पनि ठूलो प्रमाणका रूपमा बुन्न थाल्छ, जसलाई मनोविज्ञानमा 'डिलुजनल इन्टरप्रिटेसन' भनिन्छ।

सरल भाषामा भन्दा, प्यारानोइया भनेको बिनाकुनै ठोस प्रमाण वा तर्क, अरूले आफूलाई हानि पुर्‍याउन खोज्दैछन्, धोका दिँदैछन् वा आफ्नो विरुद्धमा षड्यन्त्र गरिरहेका छन् भन्ने अत्यधिक र अवास्तविक शंका लाग्ने मानसिक अवस्था हो।

प्यारानोइया भएका व्यक्तिहरूलाई आफ्नो सोच पूर्ण रूपमा सत्य लाग्छ। उनीहरू आफ्नो शंकालाई पुष्टि गर्न साना-साना र अर्थहीन घटनाहरूलाई पनि ठूलो प्रमाणका रूपमा लिन्छन्। उदाहरणका लागि, बाटोमा हिँड्दा कसैले झुक्किएर हेर्‍यो भने पनि उनीहरूलाई लाग्छ कि त्यो व्यक्तिले आफूलाई पछ्याइरहेको छ। यो अवस्थाले मानिसको सोच्ने क्षमता, सम्बन्ध र दैनिक कार्यसम्पादनलाई नराम्ररी प्रभावित पार्छ।

मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोण

प्यारानोइया शब्द ग्रीक शब्द 'Para' (बाहिर वा विकृत) र 'Noos' (मस्तिष्क वा मन) मिलेर बनेको हो, जसको अर्थ 'विकृत मन' हुन्छ। चिकित्सा र मनोविज्ञानको इतिहासमा यस अवधारणालाई स्पष्ट पार्न दुई प्रमुख व्यक्तित्वहरूको योगदान अतुलनीय छ। 

जर्मन मनोचिकित्सक इमिल क्रेपिलिन (Emil Kraepelin)ले आधुनिक मनोदोष (Psychiatry) को वर्गीकरणमा ठूलो योगदान दिएका छन्। उनले सन् १८९९ मा जर्मनीको लिपजिग र म्युनिखमा आफ्नो अनुसन्धानका क्रममा प्यारानोइयालाई एउटा छुट्टै मानसिक अवस्थाको रूपमा परिभाषित गरे।

उनले स्पष्ट पारे कि प्यारानोइया एउटा यस्तो अवस्था हो जहाँ बिरामीको दिमागमा एउटा स्थायी, व्यवस्थित र अटुट भ्रम (Systematized Delusion) विकसित हुन्छ। विशेष कुरा के हो भने, यस्ता बिरामीहरूको सोच्ने र तर्क गर्ने शैली स्पष्ट देखिन्छ, तर उनीहरूको आधारभूत विचार वा विश्वास भने पूर्ण रूपमा भ्रममा आधारित हुन्छ। उनले यसलाई सिजोफ्रेनिया (Schizophrenia) भन्दा फरक विधाको रूपमा स्थापित गरे।

इमिल क्रेपिलिनले प्यारानोइयालाई परिभाषित गर्दै भनेका छन् - 'प्यारानोइया एउटा यस्तो अलग्गै र क्रोनिक (दीर्घकालीन) मानसिक अवस्था हो, जसमा बिरामीको चेतना र दैनिक तर्क गर्ने क्षमता पूर्ण रूपमा सन्तुलित देखिन्छ। बाहिरी रूपमा उनीहरू सामान्य र चलाख लाग्न सक्छन्, तर उनीहरूको भित्री मानसपटलमा एउटा अपरिवर्तनीय र सुव्यवस्थित भ्रमको जाल (Systematized Delusion) बुनिएको हुन्छ। सिजोफ्रेनियामा जस्तो यसमा व्यक्तिको व्यक्तित्व पूर्ण रूपमा ध्वस्त वा खण्डित हुँदैन, न त उनीहरूमा मतिभ्रम (Hallucination) नै देखिन्छ। बरु, उनीहरू संसारलाई आफ्नै शंकालु दृष्टिकोणको एउटा बलियो, तर्कयुक्त तर पूर्णतः काल्पनिक चस्माबाट मात्र नियाल्ने गर्छन्।'

यो ऐतिहासिक विश्लेषण उनको प्रख्यात पुस्तक 'Compendium der Psychiatrie' (Psychiatry : A Textbook for Students and Physicians) को छैटौँ संस्करण (सन् १८९९) मा पढ्न पाइन्छ, जसले आधुनिक क्लिनिकल साइकियाट्रीको जग बसाल्यो।

मनोविश्लेषण (Psychoanalysis) का पिता मानिने सिग्मन्ड फ्रायडले सन् १९११ मा भिएना (अस्ट्रिया)मा प्यारानोइयाको भित्री मानसिक कारण पहिल्याउने प्रयास गरे। उनले प्यारानोइयालाई मानिसको आन्तरिक प्रतिरक्षा संयन्त्र (Defense Mechanism) सँग जोडेर हेरे। उनका अनुसार, जब कुनै व्यक्तिले आफ्नै भित्री अचेतन मनका स्वीकार गर्न नसकिने भावना, डर वा आक्रामक इच्छाहरूलाई दबाउन खोज्छ, तब ती भावनाहरू 'प्रोजेक्सन' (Projection) भएर बाहिर निस्कन्छन्। अर्थात्, व्यक्तिको आफ्नै मनको डर वा रिस उसलाई बाहिरी संसारबाट आफूतिर आइरहेको जस्तो लाग्छ। 

उनले भने, 'म उसलाई मन पराउँदिन वा म उससँग डराउँछु' भन्ने भित्री भावना रूपान्तरित भएर 'उ मलाई घृणा गर्छ वा उ मलाई हानि पुर्‍याउन खोज्दैछ' भन्ने प्यारानोइड सोच्न पुग्छ। फ्रायडले यस अवस्थालाई थप प्रष्ट पार्दै भनेका छन् - 'उनले यो अवस्थालाई अचेतन मनमा दमित रहेका समलिङ्गी इच्छाहरू (Homosexual Impulses) र सामाजिक रूपमा अस्वीकार्य भावनाहरू विरुद्ध मस्तिष्कले चाल्ने एउटा बलियो रक्षात्मक कदमका रूपमा व्याख्या गरे। जब व्यक्तिले आफ्ना यी भित्री चाहना वा आक्रामक संवेगहरूलाई स्वीकार गर्न सक्दैन, तब उसको अहम् (Ego) ले 'म उसलाई माया गर्छु' भन्ने मूल भावनालाई सुरुमा 'म उसलाई घृणा गर्छु' मा बदल्छ र पछि त्यसलाई प्रोजेक्सनमार्फत 'उ मलाई घृणा गर्छ वा खेदो खन्छ' भन्ने भ्रममा रूपान्तरण गरिदिन्छ। यसरी प्यारानोइया वास्तवमा आफ्नै भित्री द्वन्द्व र अपराधबोधलाई बाहिरी शत्रुमाथि थोपर्ने एउटा जटिल मानसिक प्रक्रिया हो।'

फ्रायडको यो विश्लेषण सन् १९११ मा प्रकाशित उनको प्रसिद्ध केस स्टडी 'Psycho-Analytic Notes on an Autobiographical Account of a Case of Paranoia (Dementia Paranoides)' मा विस्तृत रूपमा पढ्न पाइन्छ, जुन ड्यानियल पल श्रेबर नामक एक न्यायाधीशको संस्मरणमा आधारित थियो।

यो कस्तो प्रकारको समस्या हो र कुन उमेर समूहलाई बढी हुन्छ?

मनोविज्ञान र मनोरोग विज्ञानमा प्यारानोइया आफैंमा एउटा मात्र रोग नभएर विभिन्न मानसिक समस्याहरूको एउटा प्रमुख 'लक्षण' वा 'अवस्था' हो। यसलाई मुख्यतया तीनवटा तहमा हेरिन्छ।

• प्यारानोइड पर्सनालिटी डिसअर्डर (PPD) : यो एउटा दीर्घकालीन व्यक्तित्व विकार हो, जहाँ व्यक्तिको स्वभाव नै सधैं शंकालु र अरूमाथि अविश्वास गर्ने खालको हुन्छ। यस्ता व्यक्तिहरू अरूको सामान्य व्यवहारमा पनि बद्नियत देख्छन् र कसैलाई सहजै भरोसा गर्दैनन्। उनीहरू आफूलाई सधैं सुरक्षित राख्न अत्यधिक सतर्क रहन्छन्, जसले गर्दा उनीहरूको सामाजिक र पारिवारिक सम्बन्धमा निरन्तर तनाव र दूरी पैदा भइरहन्छ।

• डिलुजनल डिसअर्डर (Delusional Disorder) : यसमा व्यक्तिलाई कुनै एउटा निश्चित विषयमा (जस्तै: मलाई कसैले विष दिँदैछ वा मेरो पार्टनरले धोका दिँदैछ) दृढ र भ्रमपूर्ण विश्वास हुन्छ, जबकि उसको बाँकी व्यवहार सामान्य देखिन सक्छ। स्किजोफ्रेनियामा जस्तो यसमा व्यक्तिको सोचाइ पूर्ण रूपमा असन्तुलित हुँदैन र न त मतिभ्रम (Hallucination) नै मुख्य रूपमा देखिन्छ। बिरामीले आफ्नो त्यो एउटा निश्चित भ्रमबाहेक अन्य दैनिक कामकाज, जागिर वा सामाजिक उत्तरदायित्वहरू निकै कुशलताका साथ निभाउन सक्छ, जसले गर्दा यो समस्या पहिचान गर्न अझ कठिन हुन्छ।

• सिजोफ्रेनिया (Schizophrenia) : यो गम्भीर मानसिक रोग हो, जहाँ प्यारानोइयाका साथसाथै भ्रमपूर्ण आवाजहरू सुन्ने (Hallucinations) जस्ता लक्षणहरू पनि देखिन्छन्। यस अवस्थामा बिरामीको वास्तविक संसारसँगको सम्पर्क पूर्ण रूपमा टुट्छ। उनीहरूमा नभएका वस्तुहरू देख्ने, अदृश्य आवाजहरू सुन्ने र अत्यन्तै जटिल तथा डरलाग्दा भ्रमहरू पालिरहने प्रवृत्ति हुन्छ। यसले व्यक्तिको विचार प्रक्रिया, भावनात्मक अभिव्यक्ति र सामाजिक व्यवहारलाई गम्भीर रूपमा खण्डित बनाउँछ, जसका लागि औषधि र दीर्घकालीन हेरचाह अनिवार्य हुन्छ।

उमेर समूह र जोखिम

प्यारानोइयाको सुरुवात सामान्यतया किशोरावस्थाको अन्त्य वा वयस्क अवस्थाको सुरुवाती चरण (Late Adolescence to Early Adulthood - १८ देखि ३० वर्ष) मा बढी देखिन्छ। यो उमेरमा जीवनका जिम्मेवारीहरू, तनाव र हर्मोनल परिवर्तनहरूका कारण यो समस्या सतहमा आउने सम्भावना बढी हुन्छ।

यद्यपि, यो वृद्धावस्था (Late Adulthood) मा पनि 'लेट-अनसेट प्यारानोइया' का रूपमा देखिन सक्छ, जुन प्रायः डिमेन्सिया (अल्जाइमर्स), मस्तिष्कको कार्यक्षमतामा ह्रास वा एक्लोपनका कारण उत्पन्न हुन्छ।

प्यारानोइयाका मुख्य लक्षणहरू

प्यारानोइया भएका व्यक्तिहरूमा निम्न लक्षणहरू स्पष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ। 

• अत्यधिक अविश्वास : बिनाकुनै कारण साथी, परिवार वा सहकर्मीहरूले आफ्नो कुभलो चिताइरहेका छन् भन्ने ठान्नु। यस अवस्थामा व्यक्तिलाई आफ्ना निकटका मानिसहरूले आफूविरुद्ध गोप्य जालझेल वा षड्यन्त्र गरिरहेको पूर्ण विश्वास हुन्छ। उनीहरू अरूको सामान्य र स्वाभाविक व्यवहारमा पनि लुकेको दुराशय वा खराब नियत खोज्न थाल्छन्। प्रमाणहरूले उनीहरूको शंका गलत साबित गर्दा पनि उनीहरू आफ्नो सोच बदल्दैनन्, बरु ती प्रमाणहरूलाई नै आफूलाई झुक्याउन रचिएको अर्को प्रपञ्च ठानी अविश्वासको घेरा अझ फराकिलो बनाउँछन्।

• गोपनीयताको डर : आफ्ना व्यक्तिगत कुराहरू अरूलाई भन्दा त्यसको दुरुपयोग गरेर आफूलाई फसाउनेछन् भन्ने डरले मनका कुरा नलुकाउनु। यो डरका कारण व्यक्ति आफ्ना भावना, योजना वा व्यक्तिगत विवरणहरू कसैसँग पनि साझा गर्न चाहँदैन। उसलाई लाग्छ कि आज बोलेका सामान्य कुराहरू भोलि उसको विरुद्धमा हतियारका रूपमा प्रयोग गरिनेछन्। नतिजास्वरूप, उनीहरू व्यावसायिक वा पारिवारिक छलफलहरूमा पनि रहस्यमयी ढंगले प्रस्तुत हुन्छन् र अरूले सोधेका सामान्य प्रश्नहरूलाई पनि आफ्नो व्यक्तिगत जीवनमाथिको हस्तक्षेप वा जासुसी सम्झिएर आक्रोशित हुन पुग्छन्।

• सधैं सतर्क (Hypervigilance) : आफूमाथि हुनसक्ने काल्पनिक खतराहरूबाट बच्न सधैं तनावमा रहनु र वातावरणको बढी निगरानी गर्नु। यस्तो सतर्कता सामान्य सावधानीभन्दा धेरै माथिको स्तरको हुन्छ, जहाँ व्यक्तिका ज्ञानेन्द्रियहरू सम्भावित खतराको खोजीमा चौबीसै घण्टा सक्रिय रहन्छन्। उनीहरू वरपरको वातावरण, मानिसका आँखाका इसारा, वा कोठाको सामानको सामान्य फेरबदललाई पनि चनाखो भएर नियाल्छन्। यो निरन्तरको मानसिक र शारीरिक तनावले गर्दा उनीहरूको मस्तिष्क कहिल्यै शान्त हुन पाउँदैन, जसले गर्दा अनिन्द्रा, थकान र गम्भीर छटपटी (Anxiety) जस्ता समस्याहरू निम्तिन्छन्।

• आलोचना सहन नसक्नु : अरूको सामान्य प्रतिक्रिया वा ठट्टालाई पनि आफ्नो अपमान वा व्यक्तिगत आक्रमणको रूपमा लिनु। उनीहरू अरूको रचनात्मक सुझाव वा सामान्य जिस्क्याइलाई पनि आफूलाई कमजोर देखाउने वा सामाजिक रूपमा खसाल्ने मनसायले गरिएको प्रहार ठान्छन्। यस्तो अवस्थामा व्यक्ति तुरुन्तै आक्रामक बन्ने वा कडा प्रतिवादमा उत्रने गर्छ। सानोभन्दा सानो कुरामा पनि चित्त दुखाउने र त्यसलाई लामो समयसम्म मनमा लिएर बस्ने हुनाले उनीहरूको कार्यस्थल र घर दुवै ठाउँको वातावरण सधैं तनावग्रस्त र असहज बन्न पुग्छ।

• सम्बन्धहरूमा दरार : शंकालु स्वभावका कारण लामो समयसम्म मित्रता वा वैवाहिक सम्बन्ध टिकाइराख्न गाह्रो हुनु। यस्तो अत्यधिक शंकालु प्रवृत्तिका कारण जीवनसाथी वा नजिकका साथीहरूसँगको भावनात्मक सामीप्यता बिस्तारै समाप्त हुन्छ। व्यक्तिले आफ्ना प्रियजनहरूको बफादारितामाथि निरन्तर प्रश्न उठाउने, उनीहरूका फोन वा मेसेज लुकेर जाँच गर्ने र हरेक गतिविधिलाई नियन्त्रण गर्न खोज्ने हुनाले सम्बन्धमा निसासिँदो वातावरण बन्छ। निरन्तरको स्पष्टीकरण र झुटो आरोपबाट थाकेर अन्ततः नजिकका मानिसहरू पनि उनीहरूबाट टाढिन बाध्य हुन्छन्, जसले गर्दा व्यक्ति झन् एक्लो र असहाय बन्न पुग्छ।

• बदलाको भावना : आफूलाई अन्याय भएको महसुस गरिरहने हुनाले मनमा इबी लिइराख्नु र क्षमा दिन नसक्नु। यस्ता व्यक्तिहरू आफूलाई परेको सामान्य मर्का वा पुरानो विवादलाई वर्षौंसम्म बिर्सन सक्दैनन्। उनीहरूको मनमा सधैं आफू पीडित भएको र अरूले जानाजानी दुःख दिएको भन्ने गहिरो छाप परेको हुन्छ, जसले गर्दा उनीहरू उल्टै बदला लिने वा कानुनी झमेलामा फसाउने सोचमा पुग्छन्।

पहिचान र निदान 

यस जटिल मानसिक अवस्थाको पहिचान (Diagnosis) र निदानका तरिकाहरू निकै चुनौतीपूर्ण हुन्छन्। बिरामीले आफूलाई पूर्ण रूपमा स्वस्थ ठान्ने र शंका गर्ने हुनाले पहिचानका लागि मनोचिकित्सकहरूले बिरामीको व्यवहार तथा पारिवारिक इतिहासको सूक्ष्म अध्ययन (Clinical Interview) गर्छन्। 

निदानका लागि बिरामीको विश्वास जितेर निरन्तर गरिने 'कग्निटिभ बिहेभियरल थेरापी (CBT)' र लक्षण गम्भीर भएमा एन्टीसाइकोटिक औषधिहरूको संयुक्त प्रयोग नै सबैभन्दा प्रभावकारी उपचार विधि मानिन्छ।प्यारानोइयाको पहिचान र उपचार निकै चुनौतीपूर्ण हुन्छ, किनकि यसबाट ग्रसितलाई आफू बिरामी छु भन्ने नै लाग्दैन। उनीहरूका लागि उनीहरूको शंका नै परम सत्य हो। 

यसको पहिचानका लागि कुनै रगत परीक्षण वा एक्स-रे हुँदैन। मनोचिकित्सक वा क्लिनिकल मनोवैज्ञानिकहरूले निम्न विधिहरू अपनाउँछन्।

• विस्तृत अन्तर्वार्ता (Clinical Interview) : बिरामीको सोच्ने तरिका, इतिहास र व्यवहारको गहिरो अध्ययन गरिन्छ। यस प्रक्रियामा मनोचिकित्सक वा मनोवैज्ञानिकले बिरामीसँग प्रत्यक्ष संवाद गरी उसको बाल्यकाल, पारिवारिक पृष्ठभूमि, विगतका मानसिक आघात र हालको व्यवहारिक ढाँचाको गहिरो विश्लेषण गर्छन्। यस अन्तरक्रियाले बिरामीको शंकाको प्रकृति पत्ता लगाउन र यो सामान्य स्वभाव हो कि गम्भीर विकार हो भनी छुट्याउन मद्दत पुर्‍याउँछ।

• डीएसएम-५ (DSM-5) मापदण्ड : अमेरिकन साइकियाट्रिक एसोसिएसनको निर्देशिका (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) मा तोकिएका लक्षणहरूको सूचीसँग बिरामीको व्यवहार मिलाएर हेरिन्छ। यस मापदण्डअनुसार बिरामीमा अरूको नियतमाथि अत्यधिक अविश्वास, बदलाको भावना र विनाआधार धोका पाइने डर जस्ता तोकिएका सात लक्षणहरूमध्ये कम्तीमा चारवटा स्पष्ट रूपमा देखिनुपर्छ। यसले गर्दा चिकित्सकहरूलाई यो समस्या अन्य मानसिक रोगहरूभन्दा फरक हो भनी सटिक पहिचान गर्न सहज हुन्छ।

• शारीरिक परीक्षण : मस्तिष्कमा ट्युमर, थाइराइडको समस्या वा लागूपदार्थको अत्यधिक सेवनका कारण त यस्तो व्यवहार भएको होइन भनी सुनिश्चित गर्न शारीरिक जाँच वा एमआरआई (MRI) सम्म गरिन्छ। यस परीक्षणमार्फत व्यवहारिक परिवर्तनको पछाडि कुनै जैविक वा शारीरिक गडबडी छैन भन्ने कुराको वैज्ञानिक ढंगले पुष्टि गरिन्छ। यसरी जैविक कारणहरूलाई अलग राखेपछि मात्र चिकित्सकहरूलाई प्यारानोइयाको मनोवैज्ञानिक निदान सुनिश्चित गर्न र त्यसै अनुरूपको सटिक उपचार पद्धति अगाडि बढाउन सजिलो हुन्छ।

निदानको बाटो 

यसको उपचार सम्भव छ, तर यसका लागि धैर्य र परिवारको बलियो साथ चाहिन्छ।

• विश्वासको वातावरण निर्माण (Therapeutic Alliance) : पहिलो र महत्त्वपूर्ण चरण - थेरापिस्टले बिरामीको शंका लाई सिधै 'गलत' नभनी उनीहरूको डरलाई बुझ्ने प्रयास गर्छन्। बिरामीले थेरापिस्टमाथि विश्वास नगरेसम्म उपचार अघि बढ्न सक्दैन।

• कग्निटिभ बिहेभियरल थेरापी (CBT) : सोच परिवर्तन गर्ने विधि - यस थेरापीमार्फत बिरामीलाई उनका शंकालु र नकारात्मक विचारहरूलाई चिन्न र तिनलाई तर्कसंगत ढंगले चुनौती दिन सिकाइन्छ। यसले बिरामीलाई प्रमाण र भ्रमबीचको फरक छुट्याउन मद्दत गर्छ।

• फार्माकोथेरापी (औषधोपचार) : लक्षण तीव्र हुँदा - यदि प्यारानोइया स्किजोफ्रेनिया वा गम्भीर डिलुजनल डिसअर्डरको रूपमा छ भने मनोचिकित्सकहरूले 'एन्टीसाइकोटिक' (Antipsychotic) औषधिहरू सिफारिस गर्छन्। यसले मस्तिष्कको डोपामिन जस्ता न्यूरोट्रान्समिटरलाई सन्तुलनमा ल्याई भ्रम कम गर्छ।

• पारिवारिक र सामाजिक सहयोग : दीर्घकालीन सुधारका लागि - परिवारका सदस्यहरूलाई यो रोगको बारेमा काउन्सिलिङ गरिन्छ ताकि उनीहरूले बिरामीसँग बहस नगरी उसलाई सुरक्षित महसुस गराउन सकून्। सामाजिक अलगाव (Isolation) बाट जोगाउनु यसको निको हुने प्रक्रियाको मुख्य पाटो हो।

सिनेमा र साहित्यमा प्यारानोइया

कला र साहित्य मानव मस्तिष्कको ऐना हो। जब मान्छे आफ्नै छायादेखि डराउन थाल्छ, तब 'प्यारानोइया' को जन्म हुन्छ। रचनात्मक संसारका लागि प्यारानोइया सधैं एउटा प्रिय र शक्तिशाली विषयवस्तु (थीम) रहँदै आएको छ। लेखक र निर्देशकहरूले यस मानसिक अवस्थालाई पात्रहरूको आन्तरिक द्वन्द्व, सामाजिक असुरक्षा र षड्यन्त्रको तानाबाना बुन्नका लागि कलात्मक हतियारका रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन्।

साहित्यमा यसले थ्रिलर र मनोवैज्ञानिक विधालाई गहिराइ दिन्छ, जहाँ पाठक पात्रसँगै शंकाको घेरामा फस्छन्। सिनेमामा भने यसलाई दृश्य (भिजुअल), प्रकाश र ब्याकग्राउन्ड म्युजिकको माध्यमबाट दर्शकमाझ एउटा डर र छटपटीका रूपमा प्रत्यक्ष उतारिन्छ। चाहे त्यो शीतयुद्धकालीन राजनीतिक षड्यन्त्रको डर होस् वा प्रविधिको विकाससँगै मानिसमा बढेको 'अदृश्य निगरानी' को भय, सिनेमा र साहित्यले प्यारानोइयालाई केवल एउटा रोगका रूपमा मात्र होइन, बरु आधुनिक मानव सभ्यताको एउटा अस्तित्ववादी संकट (Existential Crisis) का रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। यसले देखाउँछ कि कसरी बाहिरी संसारभन्दा मनभित्रको काल्पनिक शत्रु बढी घातक हुन सक्छ।

'द ट्रायल' (The Trial) – सन् १९२५ मा आएको फ्रान्ज काफ्काको यो उपन्यासमा मुख्य पात्र जोसेफ के. लाई एक बिहान बिनाकुनै कारण र बिनाकुनै अपराध अचानक गिरफ्तार गरिन्छ। उसलाई कुन अपराधमा पक्राउ गरिएको हो, कसले उजुरी गरेको हो र अदालत कहाँ छ भन्ने कहिल्यै थाहा हुँदैन। उपन्यासभरि जोसेफ एउटा अदृश्य, सर्वव्यापी र निरंकुश राज्यसत्ताको षड्यन्त्र र निगरानीको अनुभूतिका कारण चरम प्यारानोइयाबाट गुज्रिन्छ।

यो पुस्तक काफ्काको मृत्युपछि प्रकाशित भएको थियो। यसलाई २०औँ शताब्दीको सबैभन्दा प्रभावशाली मनोवैज्ञानिक र राजनीतिक कृति मानियो। यसले नोकरशाही (ब्युरोक्रेसी) र अधिनायकवादले नागरिकमा कसरी चरम असुरक्षा र शंका पैदा गर्छ भन्ने ठूलो बौद्धिक बहसको सुरुवात गर्‍यो।

'नाइन्टिन एटी-फोर' (1984) – सन् १९४९ मा आएको यो पुस्तकमा लेखक जर्ज अर्वेलले एउटा यस्तो काल्पनिक अधिनायकवादी समाजको चित्र खिचेका छन्, जहाँ 'बिग ब्रदर'ले प्रत्येक नागरिकको सोच, बोली र व्यवहारमा चौबीसै घण्टा निगरानी राख्छ। मुख्य पात्र विन्स्टन स्मिथ सधैं यो डरमा बाँच्छ कि उसको सानो इसारा वा विचारले पनि उसलाई मृत्युको मुखमा पुर्‍याउन सक्छ। यो पुस्तकले 'सामूहिक प्यारानोइया' (Collective Paranoia) लाई सुन्दर ढंगले उजागर गरेको छ।

पुस्तक सार्वजनिक हुनासाथ विश्वभर तहल्का मच्चियो। यसले राजनीतिक वृत्तमा शीतयुद्धको समयमा प्रोपागान्डा र राज्यको निगरानीमाथि ठूलो बहस छेड्यो। 'अर्वेलियन' शब्द नै यही पुस्तकबाट जन्मियो, जसले आजको डिजिटल युगमा पनि नागरिक निगरानीमाथिको बहसलाई जीवितै राखेको छ।

विश्व सिनेमाका कुरा गर्दा प्यारानोइयामा आधारित कथामा थुप्रै फिल्म बनेका छन्। त्यसमध्ये एउटा हो सन् १९६० मा आएको निर्देशक अल्फ्रेड हिचककको - साइको। 

मनोवैज्ञानिक थ्रिलर विधाको यो सर्वोत्कृष्ट चलचित्रमा नर्मन बेट्स नामक पात्र र उसको 'मदर कम्प्लेक्स' लाई देखाइएको छ। चलचित्रको उत्तरार्धमा चरम मानसिक भ्रम, अपराधवोध र प्यारानोइयाको यस्तो रूप देखिन्छ, जहाँ पात्रले आफ्नै आन्तरिक डरलाई लुकाउन बाहिरी संसारलाई नै आफ्नो शत्रु देख्न थाल्छ।

रिलिजको समयमा यस चलचित्रले दर्शक र समीक्षक दुवैलाई स्तब्ध बनाएको थियो। यसको 'शावर सिन' (Shower Scene) र संगीत आज पनि फिल्म अध्ययनमा एउटा माइलस्टोन मानिन्छ। यसले सिनेमामा हिंसा, मानसिक रोगको चित्रण र सेन्सरसिपका बारेमा हलिउडमा लामो समयसम्म बहस निम्त्यायो।

अर्को छ, निर्देशक मार्टिन स्कोरसेजीको फिल्म 'शटर आइल्यान्ड' (Shutter Island) हो। सन् २०१० मा आएको यो फिल्म प्यारानोइया र डिलुजन (Delusion) को एउटा पाठ्यपुस्तक जस्तै छ। युएस मार्शल टेड्डी ड्यानियल्स एउटा दुर्गम टापुमा रहेको मानसिक अस्पतालबाट हराएकी बिरामीको अनुसन्धान गर्न पुग्छन्। तर बिस्तारै उनलाई लाग्न थाल्छ कि अस्पतालका डाक्टरहरूले उनीमाथि नै कुनै गोप्य प्रयोग गरिरहेका छन् र उनलाई त्यहाँबाट उम्कन नदिने षड्यन्त्र भइरहेको छ। फिल्मको अन्त्यमा खुल्छ कि त्यो सबै उनको आफ्नै मस्तिष्कको प्यारानोइड भ्रम थियो।

लियोनार्डो डिकाप्रियोको सशक्त अभिनय रहेको यो फिल्मले व्यावसायिक रूपमा ठूलो सफलता पायो। समीक्षकहरूले यसलाई मानसिक आघात (ट्रमा) र त्यसबाट उत्पन्न हुने प्यारानोइयाको उत्कृष्ट दृश्य रूपान्तरण भनेर प्रशंसा गरे। फिल्मको अन्तिम संवाद 'के एउटा राक्षसका रूपमा बाँचिरहनु निको कि एउटा असल मानिसका रूपमा मर्नु ?' भन्ने विषयमा दर्शकहरूबीच आज पनि उत्तिकै बहस हुने गर्छ।

शंका वा डर लाग्नु स्वाभाविक 

मनमा कहिलेकाहीँ शंका वा डर लाग्नु स्वाभाविक मानवीय स्वभाव हो, जसले हामीलाई खतराबाट जोगाउँछ। तर जब यो शंका बिनाकुनै आधार एउटा पर्खाल बनेर उभिएर व्यक्तिको संसारलाई नै बन्द गरिदिन्छ, तब त्यो प्यारानोइया बन्न पुग्छ। क्रेपिलिन र फ्रायडका अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि यो मनको एउटा जटिल प्रतिरक्षा संयन्त्र र भ्रमको मिश्रण हो। समयमै यसको पहिचान गरी सही मनोवैज्ञानिक परामर्श र स्नेह दिने हो भने, प्यारानोइयाको भुमरीमा फसेका व्यक्तिहरूलाई पनि पुनः एक सुरक्षित र विश्वासिलो संसारमा फर्काउन सकिन्छ।

प्यारानोइयाको भुमरीमा फसेकाहरूसँग व्यवहार गर्दा वा स्वयं यस्तो मनस्थिति महसुस हुँदा केही विषयमा सतर्कता अपनाउनु आवश्यक हुन्छ। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, बिरामीको अवास्तविक शंकालाई लिएर उनीहरूसँग बहस गर्ने वा उनीहरूको डरलाई 'काल्पनिक' भन्दै व्यङ्ग्य गर्ने गल्ती कहिल्यै गर्नु हुँदैन। यसले उनीहरूमा अविश्वास अझ बढाउँछ। बरु, उनीहरूको तर्कसँग सहमत नभइकन पनि उनीहरूले भोगिरहेको मानसिक पीडा र डरलाई सहानुभूतिपूर्वक स्वीकार्नुपर्छ। घरपरिवारले उसलाई एक्लो पर्न नदिई सुरक्षित वातावरणको अनुभूति गराउनु र समयमै मनोचिकित्सक वा क्लिनिकल मनोवैज्ञानिकको परामर्शमा लैजानु नै बुद्धिमानी हुन्छ।

प्यारानोइयालाई लिएर अकारण आतंकित हुनुपर्ने अवस्था भने छैन। प्रख्यात अमेरिकी मनोविज्ञ तथा 'द सिमेटिक माइन्ड'का लेखक डा. स्टेफेन हेस (Stephen Hayes) भन्छन्, 'हाम्रो मस्तिष्क रक्षात्मक प्रणालीमा आधारित छ, जसको काम नै सम्भावित खतराहरू खोज्नु हो। कहिलेकाहीँ यो प्रणाली अति-सक्रिय (Hyper-active) भइदिँदा दिमागले काल्पनिक खतराहरू सिर्जना गर्छ। तर सम्झनुहोस्, प्यारानोइया कुनै स्थायी चरित्र होइन, यो केवल मनको एउटा अस्थायी 'इम्बलान्स' वा सुरक्षा संयन्त्रको गल्ती मात्र हो। सही थेरापी र आत्मीय सहयोग पाउने हो भने मस्तिष्कलाई पुनः सामान्य र विश्वासिलो स्थितिमा फर्काउन पूर्ण रूपमा सम्भव छ।'

अन्ततः शंका र अविश्वासले ओझेल पारेको जीवनमा सही समयको मनोवैज्ञानिक हस्तक्षेप र परिवारको असीमित स्नेहरूपी प्रकाशले पुन: विश्वास र आशाको किरण छर्न सक्छ। प्यारानोइया मानसिक अस्वस्थताको एउटा अध्याय मात्र हो, सिंगो जीवनको अन्त्य होइन।

हाइपोमेनिया

मनको एउटा यस्तो अवस्था, जहाँ हामीलाई लाग्छ - 'म जे पनि गर्न सक्छु, मलाई न थकाइ लाग्छ, न त निद्रा नै चाहिन्छ।' एकाबिहानै उत्साहको सानो बाढी आउँछ, दिमागमा विचारहरू पखेटा फेरेर उड्न थाल्छन् र शरीरमा असीमित ऊर्जाको सञ्चार हुन्छ। बाहिरबाट हेर्दा यो मानिस असाध्यै ऊर्जावान्, रचनात्मक र सफल जस्तो देखिन्छ। तर, के यो ऊर्जा सामान्य नै हो ?

मनोविज्ञानको भाषामा मनको यो उद्वेलित र अस्वाभाविक रूपमा उच्च अवस्थालाई हाइपोमेनिया (Hypomania) भनिन्छ। आउनुस्, यसलाई बुझ्न दुई व्यावहारिक जीवनका कथाजस्ता प्रसंगहरूबाट सुरु गरौँ।

'अभूतपूर्व' सप्ताहान्त

काठमाडौंकी ३२ वर्षीया सरिता एक बैंकमा कार्यरत छिन्। गत शुक्रबारसम्म उनी सामान्य दिनचर्यामै थिइन्। तर शनिबार बिहानैदेखि उनमा एकाएक अद्भुत परिवर्तन आयो। उनी लगातार तीन दिनसम्म राति १-२ घण्टा मात्र सुतिन्, तर पनि बिहान उठ्दा थकानको कुनै अनुभव थिएन।

यी तीन दिनमा उनले आफ्नो सिंगो घर एक्लै सरसफाइ गरिन्। तीन वर्षदेखि लेख्दालेख्दै अधुरो छाडेको एउटा उपन्यासको ड्राफ्टमा थप ५० पाना लेखेर भ्याइन् र सोसल मिडियामा एकै दिन ३० वटा पोस्ट गरिन्। साथीहरूसँग फोनमा कुरा गर्दा उनी यति छिटो-छिटो बोल्थिन् कि अघिल्लो वाक्य नसकिँदै अर्को विषयमा पुगिसक्थिन्। उनलाई लागिरहेको थियो - 'मभित्र कुनै अलौकिक शक्ति आएको छ, म संसारकै सबैभन्दा रचनात्मक व्यक्ति हुँ।' तर चौथो दिनपछि उनको यो ऊर्जा बिस्तारै घट्न थाल्यो र उनी अचम्मको सुस्तीमा फर्किइन्।

'व्यापारिक क्रान्ति'

विराटनगरका रमेश एक कपडा व्यापारी हुन्। केही साताअघि उनी एकाएक मध्यराति ३ बजे उठे। उनलाई लाग्यो - 'मलाई देशकै व्यापारिक क्षेत्रमा गज्जबको फड्को मार्ने आइडिया आयो।' उनले परिवारका सदस्यलाई नसोधीकन आफ्नो बचतको आधा रकम करिब १५ लाख रुपैयाँ एउटा नयाँ र जोखिमपूर्ण अनलाइन व्यवसायमा लगानी गर्ने सम्झौता गरिहाले।

उनी २४ घण्टै फोनमा बोलिरहन्थे, मानिसहरूसँग भेट्दा निकै ठूलो-ठूलो कुरा गर्थे र कसैले उनलाई 'अलि विचार गरेर निर्णय लिनुस्' भन्दा असाध्यै रिसाउँथे। उनीभित्र अत्यधिक उत्साह थियो, तर उनका योजनाहरूमा कुनै व्यावहारिक आधार थिएन। केही दिनपछि उनको उत्साह त्यस्तै रहेन। उनले जे ठानेका थिए, त्यो गलत थियो। नोक्सानमा परे। 

सरिता र रमेशलाई हाइपोमेनिया भएको हो ? कसरी ?

हो, सरिता र रमेश दुवै हाइपोमेनियाको अवस्थाबाट गुज्रिरहेका थिए। सरिताको सन्दर्भमा निद्राको आवश्यकता एकाएक कम हुनु (दिनमा १-२ घण्टा मात्र सुत्दा पनि ऊर्जाशील हुनु), विचार र कामको गति अत्यधिक तीव्र हुनु (रचनात्मकताको अस्वाभाविक उभार), र छिटो-छिटो बोल्नु हाइपोमेनियाका स्पष्ट लक्षणहरू हुन्।

त्यहीँ रमेशको केसमा अस्वाभाविक आत्मविश्वास (Grandiosity), अत्यधिक ऊर्जा, जोखिमपूर्ण र अपरिपक्व वित्तीय निर्णय लिनु, र कसैले रोक्न खोज्दा अत्यधिक चुलिने रीस (Irritability) हाइपोमेनियाका सूचक हुन्।

के हो हाइपोमेनिया?

सरल भाषामा भन्नुपर्दा, हाइपोमेनिया भन्नाले मनस्थिति (Mood), ऊर्जाको स्तर र शारीरिक/मानसिक गतिविधि सामान्यभन्दा अस्वाभाविक रूपमा उच्च, उत्साहित वा चिडचिडा हुने मानसिक अवस्थालाई बुझाउँछ।

'Hypo' को अर्थ 'कम' वा 'हल्का' हुन्छ र 'Mania' को अर्थ 'उन्माद' हुन्छ। अर्थात्, यो मेनिया (Mania) भन्दा अलि हल्का वा कम तीव्र रूप हो। हाइपोमेनिया भएको व्यक्तिले आफूलाई अति नै खुसी, ऊर्जावान् वा प्रभावकारी महसुस गर्छ। बाहिरबाट हेर्दा व्यक्ति निकै गतिशील र सफल जस्तो देखिए पनि भित्रभित्रै उसको मस्तिष्क नियन्त्रणबाहिर गइरहेको हुन्छ।

यस अवस्थामा व्यक्तिले कम निद्रामै पर्याप्त ऊर्जा महसुस गर्ने, अति नै छिटो-छिटो बोल्ने, र सोचको गति अस्वाभाविक रूपमा तीव्र हुने अनुभव गर्छ। सुरुमा यो रचनात्मकता र क्षमता बढेजस्तो लागे पनि, समयमै नियन्त्रण नभए व्यक्तिले बिनाविचार जोखिमपूर्ण वित्तीय वा व्यक्तिगत निर्णयहरू लिन पुग्छ। अन्ततः यसले गम्भीर डिप्रेसन वा मेनियाको रूप लिन सक्छ।

पछिल्लो पुस्ताका अत्यन्तै प्रभावशाली अमेरिकी क्लिनिकल मनोवैज्ञानिक तथा बाइपोलर डिसअर्डर अध्ययनकी विशेषज्ञ डा. के रेडफिल्ड जेमिसन (Dr. Kay Redfield Jamison) ले हाइपोमेनियाको यो भ्रामक अवस्थालाई सूक्ष्म रूपमा व्याख्या गरेकी छन्। उनले भनेकी छन् - 'हाइपोमेनिया एउटा यस्तो भ्रामक र मोहक अवस्था हो, जहाँ मानिसलाई आफू पूर्ण रूपमा जीवन्त, अद्वितीय र क्षमतावान् भएको भान हुन्छ। तर यो ऊर्जा वास्तवमा एउटा मानसिक तुफानको सुरुवात मात्र हो, जसले मानिसलाई बिस्तारै विनाशकारी निर्णयहरूतर्फ धकेल्छ।'

जोन होपकिन्स युनिभर्सिटी स्कूल अफ मेडिसिनमा मनोरोग विज्ञानकी प्राध्यापक समेत रहेकी डा. जेमिसन स्वयंले पनि बाइपोलर-२ र हाइपोमेनियाको सामना गरेकी छन्। उनले आफ्ना विभिन्न सार्वजनिक व्याख्यान तथा शैक्षिक लेखहरूमा हाइपोमेनियालाई 'सुरुवातमा उपहारजस्तो देखिने तर अन्ततः भारी मूल्य चुकाउनुपर्ने एउटा मानसिक अवस्था' का रूपमा विश्लेषण गरेकी छन्। उनका अनुसार हाइपोमेनिक अवस्थामा मस्तिष्कमा उत्पन्न हुने रचनात्मकताको उभार र उच्च आत्मविश्वासले व्यक्तिलाई यथार्थभन्दा धेरै टाढा पुर्‍याउँछ।

डा. जेमिसनको यो चर्चित व्याख्या र हाइपोमेनियाको गहिरो विश्लेषण उनको विश्वप्रसिद्ध संस्मरण (Memoir) 'An Unquiet Mind: A Memoir of Moods and Madness' (१९९५) मा विस्तारमा पढ्न पाइन्छ। यसका साथै हाइपोमेनिया र रचनात्मकताको सम्बन्धबारे उनले लेखेको अर्को पुस्तक 'Touched with Fire: Manic-Depressive Illness and the Artistic Temperament' तथा The American Journal of Psychiatry मा प्रकाशित उनका अनुसन्धान पत्रहरूमा यस विषयमा जानकारीहरु उपलब्ध छन्।

मनोवैज्ञानिकका व्याख्या

हाइपोमेनिया र मेनिया सम्बन्धी अवधारणाको विकासमा दुई प्रसिद्ध मनोवैज्ञानिक/मनोचिकित्सकको योगदान उल्लेखनीय छ। ती हुन् जर्मन मनोचिकित्सक एमिल क्रेपेलिन र स्वीस मनोविश्लेषक कार्ल जुङ।

मनोचिकित्सक क्रेपेलिनले पहिलोपटक डिप्रेसन (Depression) र मेनिया/हाइपोमेनियाबीचको सम्बन्धलाई वर्गीकरण गरे। उनले भने - 'मेनिया र डिप्रेसन दुई अलग रोग होइनन्, बरु एउटै मानसिक अवस्थाका दुई विपरीत ध्रुव हुन्।' उनले यसलाई 'म्यानिक-डिप्रेसिभ उन्माद' (Manic-Depressive Insanity) को नाम दिए, जसलाई आज हामी बाइपोलर डिसअर्डर (Bipolar Disorder) भन्छौँ।

उनले आफ्नो चर्चित पुस्तक 'Psychiatrie: Ein Lehrbuch für Studirende und Aertze' (मनोविज्ञान : विद्यार्थी र चिकित्सकहरूका लागि एक पाठ्यपुस्तक) को छैटौँ संस्करण (सन् १८९९) मा यो सिद्धान्त प्रस्तुत गरेका थिए।आधुनिक मनोचिकित्साको आधार मानिने उनको यो शोध अहिले American Psychiatric Association (APA) का ऐतिहासिक ग्रन्थहरू, Britannica Academic, तथा Google Books वा विभिन्न मेडिकल लाइब्रेरीमा डिजिटलाइज्ड रूपमा उपलब्ध 'Compendium of Psychiatry' मा पढ्न पाइन्छ।

उनले भनेका छन्, 'म्यानिक-डिप्रेसिभ उन्मादका विभिन्न रूपहरू छुट्टाछुट्टै रोग होइनन्, बरु एउटै रोग प्रक्रियाका विविध अभिव्यक्ति हुन्।' उनले स्पष्ट पारेका थिए कि यो अवस्थामा देखिने तीव्र उत्साह (मेनिया/हाइपोमेनिया) र गम्भीर उदासी (डिप्रेसन) समयको अन्तरालमा एउटै व्यक्तिमा पालैपालो दोहोरिन सक्छन्। यी दुवै अवस्थाका बिचमा व्यक्ति सामान्य अवस्थामा फर्कन सक्छ। यस रोगको मूल कारण मस्तिष्कको आन्तरिक जैविक प्रणाली हो, जसले व्यक्तिको भावनात्मक सन्तुलन, विचार र ऊर्जालाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्छ।

मनोविश्लेषक कार्ल जुङले हाइपोमेनियालाई मानिसको भित्री मनको ऊर्जा (Libido) र व्यक्तित्वको संरचनासँग जोडेर व्याख्या गरे। उनले हाइपोमेनिया भएको अवस्थालाई 'चेतना र अवचेतन मनबीचको सन्तुलन बिग्रिएर भित्री ऊर्जा बाहिर अस्वाभाविक रूपमा पोखिएको अवस्था' भनेका छन्। 

जुङले भनेका छन्, 'हाइपोमेनिक व्यवहार वास्तवमा चेतन मनले अवचेतनको गहिरो निराशा र पीडाबाट बच्न रचेको एउटा रक्षात्मक ढाल (Psychological Defense) हो।' उनले स्पष्ट पारेका छन् कि जब मानिसले भित्री अवचेतनमा रहेका अशान्ति,हीनता वा डिप्रेसनलाई सामना गर्न सक्दैन, तब उसको आन्तरिक मानसिक ऊर्जा (Libido) बाहिरतिर अस्वाभाविक रूपमा पोखिन्छ। यसले व्यक्तिलाई बाहिरबाट अत्यधिक सक्रिय, उत्साहित र शक्तिशाली देखाए पनि भित्रभित्रै अवचेतन र चेतन मनबिचको सन्तुलन भने पूर्ण रूपमा बिग्रिएको हुन्छ।

उनका अनुसार जब व्यक्तिले आफ्नो अवचेतनका दबाएर राखिएका भावनाहरूलाई सामना गर्न सक्दैन, मस्तिष्कले त्यसको क्षतिपूर्ति स्वरूप 'हाइपोमेनिक रक्षा कवच' (Hypomanic Defense Mechanism) अपनाउँछ, जसले गर्दा व्यक्ति अत्यधिक सक्रिय र उत्साहित देखिन्छ। उनले सन् १९२१ मा प्रकाशित आफ्नो प्रसिद्ध ग्रन्थ 'Psychological Types' (साइकोलोजिकल टाइप्स) मा यसबारे चर्चा गरेका छन्। जुङको यो व्याख्या उनको संकलित ग्रन्थ 'The Collected Works of C.G. Jung (Volume 6)' तथा आधुनिक साइकोडायनामिक साइकोलोजीका पुस्तकहरू र JSTOR जस्ता शैक्षिक डेटाबेसमा सजिलै पढ्न सकिन्छ।

किन हुन्छ?

हाइपोमेनिया हुनुका पछाडि जैविक, आनुवंशिक र वातावरणीय कारणहरू जिम्मेवार हुन्छन्।

१. न्यूरोट्रान्समिटरको असन्तुलन : मस्तिष्कमा पाइने रासायनिक सन्देशवाहकहरू जस्तै - डोपामाइन (Dopamine) र नोरेपिनेफ्रिन (Norepinephrine) को मात्रा अस्वाभाविक रूपमा बढ्दा हाइपोमेनिया उत्पन्न हुन्छ। विशेष गरी डोपामाइनले मस्तिष्कको पुरस्कार र प्रेरणा प्रणालीलाई बढावा दिन्छ, जसले व्यक्तिमा अस्वाभाविक उत्साह र आत्मविश्वास ल्याउँछ। त्यसैगरी नोरेपिनेफ्रिनको उच्च मात्राले शरीरमा 'फाइट अर फ्लाइट' प्रतिक्रिया सक्रिय गराई मुटुको धड्कन, ऊर्जा र सक्रियतालाई चरम सीमामा पुर्‍याउँछ। यी रसायनहरूको सन्तुलन बिग्रिनाले मस्तिष्कले भावना र आवेगलाई सही ढंगले नियन्त्रण गर्न सक्दैन।

२. वंशानुगत/आनुवंशिक कारण : यदि परिवारमा कसैलाई बाइपोलर डिसअर्डर वा कडा डिप्रेसनको इतिहास छ भने अरू सदस्यमा हाइपोमेनिया हुने जोखिम बढी हुन्छ। आनुवंशिक संरचनाले मानिसको मस्तिष्कमा भावना नियन्त्रण गर्ने क्षमतालाई प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। अध्ययनहरूका अनुसार विशेष गरी फर्स्ट-डिग्री नातेदारहरू (माता-पिता, दाजुभाइ वा दिदीबहिनी) मा यो समस्या भएमा सन्तानमा हाइपोमेनिया वा बाइपोलर डिसअर्डर विकसित हुने सम्भावना पाँच देखि दस गुणासम्म बढी हुन्छ। डीएनएमा हुने सूक्ष्म जैविक परिवर्तनहरूले वंशानुगत रूपमै मस्तिष्कलाई तनाव र मुडको उतारचढावप्रति बढी संवेदनशील बनाउँछन्।

३. तनाव र जीवनशैली : अत्यधिक मानसिक तनाव, लगातार निद्राको कमी (Sleep Deprivation), वा जीवनमा आएका ठूला परिवर्तनहरू (जस्तै: एक्कासि कामको बोझ बढ्नु वा सफलता मिल्नु) ले पनि यसलाई बढावा दिन सक्छन्। विशेष गरी लगातार निद्रा नहुँदा मस्तिष्कको जैविक घडी (Circadian Rhythm) बिग्रिन्छ, जसले मुड नियन्त्रण गर्ने प्रणालीलाई अनियन्त्रित बनाउँछ। त्यस्तै, जीवनमा एक्कासि आउने ठूला सफलता वा खुसीले पनि मस्तिष्कमा उत्तेजना बढाउने रसायनहरू सक्रिय गराउँछन्। जब दैनिक कार्यतालिका र मानसिक तनावको सन्तुलन गुम्छ, तब सुषुप्त अवस्थामा रहेको हाइपोमेनियाको लक्षण तीव्र रूपमा बाहिर निस्कने जोखिम रहन्छ।

४. औषधि र पदार्थको प्रयोग : केही एन्टिडिप्रेसन्ट (Antidepressants) औषधिको गलत प्रयोग, स्टेरोइड वा लागूपदार्थ (गँजा, कोकेन आदि) को सेवनले हाइपोमेनिया निम्त्याउन सक्छ। विशेष गरी डिप्रेसनको उपचारमा प्रयोग हुने एन्टिडिप्रेसन्ट औषधिहरू मुड स्टेबिलाइजरविना एक्लै वा मनोचिकित्सकको सल्लाहविना मनपरी सेवन गर्दा मस्तिष्कको रसायनलाई एक्कासि उत्तेजित गराई 'म्यानिक स्विच' (Manic Switch) गराउन सक्छन्।

त्यसैगरी, कोकेन वा एम्फेटामिन जस्ता कडा नशालु पदार्थहरूले मस्तिष्कमा डोपामाइनको बाढी नै ल्याइदिन्छन्, जसले गर्दा व्यक्तिमा तुरुन्तै हाइपोमेनियाका लक्षणहरू देखिन्छन्। गाँजाको अत्यधिक सेवन र स्टेरोइड (Corticosteroids) औषधिको असरले पनि मस्तिष्कको प्राकृतिक सन्तुलन बिगारेर अस्वाभाविक उत्साह र चिडचिडापन बढाउँछ।

नकारात्मक नै हो ?

हाइपोमेनिया सधैं र पूर्ण रूपमा नकारात्मक मात्र हुँदैन, तर यो जोखिममुक्त भने पटक्कै होइन।

• सकारात्मक पक्ष (अल्पकालीन) : हाइपोमेनियाको सुरुवाती चरणमा व्यक्ति अत्यधिक उत्पादक (Productive), रचनात्मक (Creative), र सामाजिक रूपमा सक्रिय हुन्छ। धेरै कलाकार, लेखक, र उद्यमीहरूले हाइपोमेनिक चरणमा ठूलो काम गरेको इतिहास छ। यस बेला मानिसलाई थकान लाग्दैन र आत्मविश्वास चरम सीमामा हुन्छ। अत्यधिक ऊर्जा र कम निद्राका कारण मानिसले सामान्य अवस्थाभन्दा दोब्बर गतिमा काम गर्न सक्छ। विचारहरूको तीव्र प्रवाहले गर्दा कला, लेखन वा व्यवसायमा नयाँ र मौलिक विचारहरू जन्मिन्छन्। सामाजिक घुलमिल र संवादमा अस्वाभाविक निपुणता देखिने भएकाले मानिसहरूलाई आकर्षित गर्न सजिलो हुन्छ। तर, यो अल्पकालीन रचनात्मकता र ऊर्जा एउटा 'भ्रामक उपहार' मात्र हो, जुन मस्तिष्कको प्राकृतिक क्षमताभन्दा बाहिर गएर तीव्र गतिमा खर्च भइरहेको हुन्छ।

• नकारात्मक पक्ष (दीर्घकालीन) : यो ऊर्जा स्थायी हुँदैन। जब हाइपोमेनिया नियन्त्रणबाहिर जान्छ, मानिसले अव्याहारिक र जोखिमपूर्ण निर्णयहरू लिन्छ (जस्तै: आर्थिक नोक्सानी, सम्बन्धमा दरार)। सबैभन्दा खतरनाक कुरा त के भने, हाइपोमेनिक चरण सकिएपछि व्यक्ति प्रायः कडा डिप्रेसन (Depressive Crash) मा भासिन्छ। त्यसैले बाहिरबाट सकारात्मक देखिए पनि यो भित्री मानसिक असन्तुलनकै सङ्केत हो। दीर्घकालीन रूपमा, यो अस्वाभाविक ऊर्जाले शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्य दुवैलाई थिलथिलो बनाउँछ। लगातारको कम निद्रा र अत्यधिक सक्रियताले गर्दा 'मस्तिष्क र शरीरको थकान' (Burnout) चरम सीमामा पुग्छ।

  यस अवस्थामा लिएका हतारिएका निर्णयहरूले आर्थिक टाटपल्टाई, वैवाहिक वा सामाजिक सम्बन्धमा विच्छेद, र कानुनी झन्झटहरू निम्त्याउँछन्। जब यो उद्वेलित चरण अचानक अन्त्य हुन्छ, व्यक्ति गम्भीर उदासी, निराशा र आत्महत्यासम्मको सोच (Suicidal Ideation) आउने कडा डिप्रेसनको खाडलमा खस्न पुग्छ।

मेनिया र हाइपोमेनियाको फरक

यी दुवै एउटै प्रजातिका दुई फरक तीव्रता हुन्। मेनिया र हाइपोमेनिया दुवै 'बाइपोलर डिसअर्डर'सँग सम्बन्धित यस्ता मानसिक अवस्था हुन्, जहाँ व्यक्तिको मुड, ऊर्जा र सक्रियताको स्तर सामान्यभन्दा अत्यधिक उच्च हुन्छ। यी दुवैमा व्यक्तिले कम सुत्ने, अस्वाभाविक रूपमा तीव्र गतिमा बोल्ने र ठूला-ठूला योजना बनाउने जस्ता लक्षण देखाउँछ।

तथापि, यी दुईबीच मुख्य फरक यिनको तीव्रता, अवधि र गम्भीरतामा हुन्छ। हाइपोमेनिया मेनियाको तुलनामा हल्का रूप हो। यसको असर कम्तीमा ४ दिनसम्म रहन्छ। यसमा व्यक्तिले काम गर्न सके पनि उसको व्यवहारमा भिन्नता देखिन्छ, तर यसले दैनिक जीवनमा पूर्ण रूपमा बाधा पुर्‍याउँदैन र यसमा अस्पताल भर्ना हुनुपर्दैन।

मेनिया अत्यन्तै कडा र गम्भीर अवस्था हो, जुन कम्तीमा एक साता वा सोभन्दा बढी रहन्छ। यसमा व्यक्तिको सोच र व्यवहार नियन्त्रणबाहिर जान्छ, जसले गर्दा उसलाई भ्रम वा काल्पनिक दृश्य देखिने हुन सक्छ। यस अवस्थामा व्यक्तिलाई आफ्नै वा अरूको सुरक्षाका लागि अस्पताल भर्ना गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ। दुवैका अवस्थाहरूलाई यसरी तुलना गर्न सकिन्छ -

विशेषता	हाइपोमेनिया	मेनिया
तीव्रता	मध्यम वा हलुका हुन्छ।	अत्यधिक कडा र गम्भीर हुन्छ।
अवधि	कम्तीमा लगातार ४ दिन रहन्छ।	कम्तीमा १ हप्ता वा सोभन्दा बढी रहन्छ।
दैनिक कार्यमा असर	दैनिक काम गर्न सकिन्छ, तर व्यवहारमा परिवर्तन प्रस्ट देखिन्छ।	दैनिक जीवन, काम र सम्बन्ध पूर्ण रूपमा अस्तव्यस्त हुन्छ।
वास्तविकतासँगको सम्बन्ध (Psychosis)	भ्रम वा असत्य कुरा देख्ने/सुन्ने (Hallucinations/Delusions) हुँदैन।	कडा भ्रम (Psychotic symptoms) हुन सक्छ।
अस्पताल भर्ना	सामान्यतया अस्पताल भर्ना गर्नुपर्दैन।	व्यक्तिको सुरक्षाका लागि प्रायः अस्पताल भर्ना (Hospitalization) अनिवार्य हुन्छ।

कुनै खास उमेर समूहलाई मात्रै हुन्छ?

होइन, हाइपोमेनिया कुनै एउटा खास उमेर समूहमा मात्र सीमित हुँदैन, तर यसको सुरुवात हुने निश्चित उमेर भने हुन्छ।

• किशोरावस्था र युवावस्था (१५ देखि २५ वर्ष) : हाइपोमेनियाको पहिलो लक्षण प्रायः किशोरावस्थाको अन्त्यतिर वा २०–२५ वर्षको उमेरमा देखिन थाल्छ। यस उमेरमा मस्तिष्कमा हुने तीव्र हर्मोनल परिवर्तन र जीवनका नयाँ चुनौतीहरूका कारण यो अवस्था विकसित हुन सक्छ। धेरैले यसलाई उमेरको चञ्चलता वा अत्यधिक महत्त्वाकांक्षा मात्र ठानेर सुरुमा बेवास्ता गर्ने गर्छन्।

• प्रौढावस्था : ३० वा ४० वर्षको उमेरमा पनि जीवनको ठूलो तनाव वा शारीरिक परिवर्तनका कारण यो पहिलोपटक देखिन सक्छ। यस उमेरमा जीवनशैली, पारिवारिक जिम्मेवारी, जागिरको तनाव वा महिलाहरूमा हुने हर्मोनल फेरबदलका कारण मस्तिष्कको रसायन अनियन्त्रित हुन सक्छ। पहिले कुनै समस्या नदेखिएका व्यक्तिमा पनि अत्यधिक तनाव वा कडा औषधिको असरले हाइपोमेनियाको पहिलो एपिसोड निम्त्याउन सक्छ।

• बालबालिका र वृद्धवृद्धा : बालबालिका र वृद्धवृद्धामा यो कमै देखिन्छ, र देखिएमा पनि लक्षणहरू अलि फरक (जस्तै: बालबालिकामा अत्यधिक चिडचिडापन) हुन सक्छन्। बालबालिकामा ऊर्जा भन्दा धेरै हठ र अत्यधिक चिडचिडापन देखिन सक्छ भने वृद्धवृद्धामा द्विविधा, बिर्सने बानी वा शारीरिक अस्वस्थतासँगै यो देखा पर्छ। उमेरअनुसार लक्षण फरक हुने भएकाले यी उमेर समूहमा यसको सही पहिचान गर्न विशेष सावधानी र विशेषज्ञको मार्गदर्शन आवश्यक हुन्छ।

आफैंमा मनोरोग वा अन्य समस्याको प्रारम्भिक लक्षण ?

हाइपोमेनिया आफैंमा एउटा स्वतन्त्र रोग (Diagnosis) मात्र होइन, यो मुख्यगरी अन्य ठूला मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरूको प्रमुख लक्षण वा सूचक हो।

१. बाइपोलर-२ डिसअर्डर (Bipolar II Disorder) : हाइपोमेनिया बाइपोलर-२ को मुख्य पहिचान हो, जहाँ व्यक्ति कहिले कडा डिप्रेसन र कहिले हाइपोमेनियाको चक्रबाट गुज्रिन्छ। यस रोगमा व्यक्तिले कम्तीमा एउटा कडा डिप्रेसन (Major Depressive Episode) र कम्तीमा एउटा हाइपोमेनिक चरणको सामना गर्नुपर्छ। बाइपोलर-१ को जस्तो यसमा पूर्ण मेनिया (Full Mania) हुँदैन, जसले गर्दा धेरैले हाइपोमेनियालाई आफ्नो 'उत्कृष्ट र सक्रिय समय' ठानेर उपचार खोज्दैनन्। तर डिप्रेसनको कडा चक्रले गर्दा बिरामीको दैनिक जीवन र मानसिक स्वास्थ्य गम्भीर रूपमा प्रभावित हुन्छ।

२. साइक्लोथाइमिया (Cyclothymia) : यो मुड स्विङ हुने एउटा यस्तो अवस्था हो, जहाँ व्यक्तिमा हलुका डिप्रेसन र हलुका हाइपोमेनियाका लक्षणहरू लगातार दुई वर्ष वा सोभन्दा बढी समयसम्म दोहोरिइरहन्छन्।साइक्लोथाइमियालाई बाइपोलर डिसअर्डरको तुलनात्मक रूपमा हल्का तर दीर्घकालीन (Chronic) रूप मानिन्छ। यसमा मुडको उतारचढाव लगातार भइरहने भए पनि लक्षणहरू कडा डिप्रेसन वा पूर्ण हाइपोमेनियाको स्तरसम्म पुग्दैनन्। यद्यपि, दुई वर्ष वा सोभन्दा बढी समयसम्म मुड कहिल्यै स्थिर नरहने हुनाले व्यक्तिको व्यक्तिगत जीवन, पेसागत उत्पादकत्व र सामाजिक सम्बन्धहरूमा निरन्तर अस्पष्टता र तनाव सिर्जना भइरहन्छ।

३. कडा डिप्रेसनको पूर्वसंकेत : कहिलेकाहीँ कडा डिप्रेसनमा पर्नुअघि मस्तिष्कले दिने प्रारम्भिक चेतावनीका रूपमा पनि हाइपोमेनिक चरण देखा पर्न सक्छ। मस्तिष्कले आफ्नो आन्तरिक ऊर्जा र रासायनिक असन्तुलनलाई सम्हाल्न खोज्दा कडा डिप्रेसनमा भासिनुअघि एक्कासि अस्वाभाविक सक्रियता देखाउन सक्छ। यसलाई 'डिप्रेसिभ क्र्यास' (Depressive Crash) अघिको अन्तिम मानसिक उभार मानिन्छ। जब यो अल्पकालीन अस्वाभाविक ऊर्जा र अत्यधिक उत्साह एक्कासि समाप्त हुन्छ, व्यक्ति सिधै गम्भीर उदासी, आशाहीनता र मानसिक शून्यताको कडा खाडलमा खस्न पुग्छ।

जोगिन के-के गर्ने ? 

यदि कसैमा हाइपोमेनियाको प्रवृत्तिको पहिचान भएको छ भने, यसलाई नियन्त्रणमा राख्न निम्न उपायहरू अपनाउनुपर्छ -

• नियमित निद्रा (Sleep Hygiene) : हाइपोमेनियाको सबैभन्दा ठूलो 'ट्रिगर' निद्राको कमी हो। दैनिक ७ देखि ८ घण्टा तोकिएको समयमा सुत्ने बानी बसाल्नुपर्छ। निद्रा नपुग्दा मस्तिष्कको मुड नियन्त्रण गर्ने प्रिफ्रन्टल कर्टेक्स सुस्त हुन्छ र डोपामाइन प्रणाली अनियन्त्रित भई हाइपोमेनिया भड्किन्छ। त्यसैले हरेक दिन एउटै समयमा सुत्ने र उठ्ने, सुत्नुअघि स्क्रिन (फोन/टिभी) नहेर्ने र कोठा अँध्यारो तथा शान्त राख्नाले मस्तिष्कको जैविक घडी (Circadian Rhythm) सन्तुलित भई यस जोखिमबाट जोगिन सकिन्छ।

• दिनचर्याको नियमन (Routine) : खाने, सुत्ने, र काम गर्ने समय निश्चित बनाउनाले मस्तिष्कको जैविक घडी (Circadian Rhythm) सन्तुलित रहन्छ। नियमित दिनचर्याले मस्तिष्कको हर्मोनल र रासायनिक चक्रलाई स्थिर बनाउन मद्दत गर्छ। जब खाने, सुत्ने र काम गर्ने समय दैनिक रूपमा उस्तै हुन्छ, मस्तिष्कले समयमै मेलानोटोनिन (Melatonin) र कोर्टिसोल (Cortisol) जस्ता हर्मोनहरू सही मात्रामा उत्सर्जन गर्छ। यसले अस्वाभाविक उत्तेजना र मुडको तीव्र उतारचढावलाई रोकेर मस्तिष्कलाई हाइपोमेनियाको जोखिमबाट जोगाउँछ।

• तनाव व्यवस्थापन : ध्यान (Meditation), योग, र नियमित व्यायामले दिमागमा डोपामाइनको अस्वाभाविक प्रवाहलाई सन्तुलनमा राख्न मद्दत गर्छ। नियमित शारीरिक अभ्यासले तनाव गराउने कोर्टिसोल हर्मोनको स्तर घटाउनुका साथै मस्तिष्कमा शान्ति प्रदान गर्ने इन्डोर्फिन र सेरोटोनिनजस्ता रसायनहरू सन्तुलित रूपमा उत्सर्जन गर्छ। यसले भावना र आवेग नियन्त्रण गर्ने मस्तिष्कको 'प्रिफ्रन्टल कर्टेक्स' (Prefrontal Cortex) भागलाई बलियो बनाउँछ। नतिजास्वरूप, अत्यधिक मानसिक उत्तेजना शान्त हुन्छ र दिमागमा डोपामाइनको अस्वाभाविक उतारचढाव रोकिई मुड स्थिर रहन मद्दत पुग्छ।

• नशाबाट दूरी : रक्सी, गाँजा, वा अन्य कडा नशालु पदार्थको सेवन पूर्ण रूपमा बन्द गर्नुपर्छ, जसले मुडलाई अनियन्त्रित बनाउँछ। नशालु पदार्थहरूले मस्तिष्कको प्राकृतिक रसायन प्रणालीलाई सीधै प्रहार गर्छन्। रक्सी र गाँजाले मुड सन्तुलनमा राख्ने स्नायुप्रणालीलाई अनियन्त्रित बनाउँछन् भने कोकेन वा एम्फेटामिन जस्ता कडा नशाले डोपामाइनको स्तर एक्कासि बढाएर हाइपोमेनियालाई तत्काल भड्काउँछन्। यी पदार्थको सेवनले मस्तिष्कको आवेग नियन्त्रण गर्ने क्षमता कमजोर बनाउने हुनाले यसबाट पूर्ण रूपमा टाढा रहनु नै मुडलाई स्थिर राख्ने उत्तम उपाय हो।

• मूड ट्र्याकिङ (Mood Charting) : आफ्नो मुड र ऊर्जाको स्तर दिनहुँ नोट गर्ने गर्दा हाइपोमेनिया सुरु हुन लागेको पूर्वसंकेत (Early Warning Signs) समयमै थाहा पाउन सकिन्छ। दैनिकी वा डिजिटल एपको प्रयोग गरी दैनिक रूपमा निद्राको घण्टा, ऊर्जाको स्तर, बोल्ने गति, र मुडमा आएको परिवर्तन रेकर्ड गर्नाले आफ्नो मानसिक अवस्थाको सूक्ष्म ढाँचा (Pattern) बुझ्न सकिन्छ। जब ऊर्जा एकाएक बढ्ने वा निद्रा घट्ने जस्ता पूर्वसंकेतहरू देखिन्छन्, तब प्रारम्भिक चरणमै सतर्क भई जीवनशैली सुधार गर्न वा मनोचिकित्सकको सल्लाह लिएर हाइपोमेनियालाई कडा रूप लिनबाट रोक्न सकिन्छ।

के छ उपचार ?

हाइपोमेनियाको उपचार सम्भव छ र यसका लागि मुख्यतया दुईवटा विधि अपनाइन्छ।

१. औषधीय उपचार (Pharmacotherapy)

मनोचिकित्सक (Psychiatrist) को परामर्शमा निम्न औषधिहरू प्रयोग गरिन्छ:

• मुड स्टेबिलाइजर (Mood Stabilizers) : जस्तै लिथियम (Lithium) वा भ्याल्प्रोएट, जसले मनको अस्वाभाविक उतारचढावलाई शान्त पार्छन्। यी औषधिहरूले मस्तिष्कको स्नायु प्रणालीलाई सन्तुलित बनाएर अत्यधिक उत्तेजना र ऊर्जालाई नियन्त्रण गर्छन्। यसले मुडलाई अनियन्त्रित हुनबाट जोगाई मानिसलाई पुनः सामान्य र स्थिर अवस्थामा फर्काउन मद्दत पुर्‍याउँछ।

• एन्टी-साइकोटिक्स (Atypical Antipsychotics) : जसले मस्तिष्कको रासायनिक असन्तुलनलाई नियन्त्रण गर्छन्। यी औषधिहरूले डोपामाइन र सेरोटोनिन जस्ता स्नायु-रसायनको प्रभावलाई नियमन गरी मनको अत्यधिक उत्तेजना, भ्रम र अनियन्त्रित व्यवहारलाई शान्त पार्छन्, जसले गर्दा व्यक्ति छिट्टै सामान्य जीवनमा फर्किन सक्छ।

२. मनोवैज्ञानिक उपचार (Psychotherapy)

• कग्निटिभ बिहेभियरल थेरापी (CBT) : यसले व्यक्तिलाई आफ्ना अस्वाभाविक विचार र जोखिमपूर्ण व्यवहार पहिचान गरी नियन्त्रण गर्न सिकाउँछ। यस प्रक्रियामा अस्वाभाविक वा अत्यधिक उत्तेजित विचारहरूलाई पहिचान गरी व्यावहारिक रूपमा पुनःसंरचना गरिन्छ। CBT ले व्यक्तिलाई आफ्नो नियमित दिनचर्या कायम राख्न, वित्तीय वा व्यक्तिगत क्षेत्रमा लिइने आवेगपूर्ण निर्णयहरू रोक्न र तनाव व्यवस्थापन गर्ने नयाँ कौशलहरू सिकाउँछ। यसरी यस थेरापीले व्यक्तिलाई आफ्ना विचार, भावना र व्यवहारबीचको अन्तरसम्बन्ध बुझेर मुडलाई दीर्घकालीन रूपमा स्थिर र सन्तुलित राख्न सक्षम बनाउँछ।

• इन्टरपर्सनल एन्ड सोसल रिदम थेरापी (IPSRT) : यसले व्यक्तिको दैनिक सामाजिक र जैविक दिनचर्यालाई सन्तुलित बनाउन मद्दत गर्छ। यस थेरापीले निद्रा, भोजन, व्यायाम र सामाजिक अन्तरक्रिया जस्ता दैनिक कार्यहरूलाई एउटा निश्चित समयतालिकामा बाँध्न सहयोग गर्छ। जैविक र सामाजिक जैविक घडी (Biological Clock) लाई नियमित राख्नाले मस्तिष्कको रासायनिक असन्तुलनलाई कम गर्छ। यसले गर्दा दिनचर्यामा आउने अप्रत्याशित फेरबदलका कारण हाइपोमेनिया वा डिप्रेसनको एपिसोड दोहोरिने जोखिमलाई उल्लेख्य रूपमा घटाउन सकिन्छ।

के यसबाट डराउनुपर्छ ?

बिल्कुलै डराउनुपर्दैन !

हाइपोमेनिया वा मुड डिसअर्डर हुनु कुनै अपराध वा व्यक्तिको कमजोरी होइन। यो मधुमेह (Diabetes) वा उच्च रक्तचाप जस्तै शरीर र मस्तिष्कको एउटा जैविक अवस्था हो। सही परामर्श, नियमित औषधि (यदि मनोचिकित्सकले सिफारिस गरेमा), सन्तुलित जीवनशैली र परिवारको मायालु सहयोगबाट यसलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा राखेर सामान्य र सफल जीवन जिउन सकिन्छ। त्यसैले नलजाइ र नडराइ समयमै विशेषज्ञको परामर्श लिनु नै बुद्धिमानी हुन्छ।

नडराउने कारण र अब के गर्ने ?

• ज्ञान नै शक्ति हो : जब तपाईंलाई हाइपोमेनिया के हो र यसले कसरी काम गर्छ भन्ने थाहा हुन्छ, तपाईं यसको नियन्त्रणमा हुनुहुन्छ, यो तपाईंको नियन्त्रणमा हुँदैन। आफ्ना लक्षणहरू, ट्रिगरहरू र शारीरिक-मानसिक परिवर्तनहरू बुझ्न सकेमा हाइपोमेनियाको पूर्वसंकेत पाउनेबित्तिकै सचेत हुन सकिन्छ। सही ज्ञानले आत्मबल बढाउँछ, जसले गर्दा हतारमा गलत निर्णय लिनबाट जोगिन र समयमै मनोचिकित्सक वा विशेषज्ञको सहयोग माग्न सजिलो हुन्छ। आत्म-जागरूकता नै यसलाई सफलतापूर्वक व्यवस्थापन गर्ने पहिलो र बलियो कदम हो।

• सही समयमा परामर्श : यदि तपाईं वा तपाईंको परिवारको कसैमा लगातार ४-५ दिनसम्म अस्वाभाविक ऊर्जा, कम निद्रा र हतारिएका निर्णयहरू लिने लक्षण देखिन्छन् भने नधिचकिचाई मनोचिकित्सक वा क्लिनिकल साइकोलोजिस्टसँग परामर्श लिनुहोस्। मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँगको परामर्शले रोगको सही पहिचान गर्न र अवस्था अनुसार साइकोथेरापी (Psychotherapy) वा आवश्यक औषधि तय गर्न मद्दत गर्छ। प्रारम्भिक चरणमै उपचार सुरु गर्दा हाइपोमेनियालाई कडा मेनिया वा गम्भीर डिप्रेसनमा बदल्नबाट रोक्न सकिन्छ, जसले व्यक्ति र परिवारलाई ठूलो मानसिक तथा आर्थिक क्षतिबाट जोगाउँछ।

• सहयोगको वातावरण : बिरामीलाई दोष दिनुको साटो उनीहरूको अवस्था बुझेर माया र सहयोगको वातावरण बनाइदिनु पर्छ। 'नाटक गरेको' वा 'सन्की' भनेर जिस्क्याउनुको साटो यो उनीहरूको नियन्त्रणबाहिरको स्नायुगत अवस्था हो भन्ने बुझ्नुपर्छ। परिवार र साथीभाइले शान्त वातावरण सिर्जना गरिदिँदा, उनीहरूका कुरा धैर्यपूर्वक सुनिदिँदा र जोखिमपूर्ण निर्णय लिनबाट मायालु ढङ्गले रोक्दा बिरामीले सुरक्षित महसुस गर्छन्। यस्तो भावनात्मक सहाराले बिरामीलाई समयमै उपचार खोज्न र मुडलाई स्थिर राख्न ठूलो मद्दत पुर्‍याउँछ।

हाइपोमेनियालाई सही समयमा चिन्न सकियो भने यसलाई सजिलै व्यवस्थापन गरेर मानिसले सामान्य, सफल र शान्त जीवन जिउन सक्छ। सचेत बनौँ, मानसिक स्वास्थ्यलाई खुला रूपमा स्वीकार गरौँ। मानसिक स्वास्थ्यमा आउने यस्ता उतारचढाव जीवनको पूर्णविराम होइनन्, केवल एउटा मोड मात्र हुन्। जसरी रातपछि घाम झुल्किन्छ, त्यसरी नै सही मार्गदर्शन, उपचार र जीवनशैलीमा साना परिवर्तन ल्याएर मस्तिष्कको यो अस्थिरतालाई पूर्ण रूपमा शान्त पार्न सकिन्छ। हाइपोमेनियालाई आफ्नो कमजोरी होइन, केवल एउटा जैविक भिन्नताका रूपमा स्वीकार्न सिक्नुपर्छ।

जब हामी यस अवस्थालाई लुकाउन छाडेर खुला रूपमा स्वीकार गर्छौँ, तब आधा उपचार त त्यहीँ पूरा हुन्छ। सही समयमा पहिचान र व्यवस्थापन गर्न सकेमा यो ऊर्जालाई विनाशकारी निर्णयहरूमा होइन, रचनात्मक र सकारात्मक दिशामा मोड्न सकिन्छ। संसारमा यस्ता अनगिन्ती व्यक्तिहरू छन्, जसले मुड डिसअर्डरलाई सफलतापूर्वक जित्दै कला, साहित्य, विज्ञान र समाजसेवाको क्षेत्रमा अभूतपूर्व सफलता हासिल गरेका छन्।

त्यसैले, मनमा कुनै डर वा निराशा नराख्नुहोस्। मानसिक स्वास्थ्यबारे खुलेर कुरा गरौँ, आफू पनि सचेत बनौँ र अरूलाई पनि ढाडस दिऔँ। सही सहयोग र आत्मबलको साथले समृद्ध, शान्त र पूर्ण रूपमा सफल जीवन जिउनु एकदमै सम्भव छ।