डिलिरियम : मस्तिष्क जब अलमलिन्छ एकाएक

हरिप्रसाद, वर्ष ७२। सधैंझैँ बिहान चिया पिएर उनी आँगनमा बसेका थिए। परिवारका लागि उनी सामान्य दिनजस्तै देखिन्थे। दुई दिनअघि मात्र उनलाई निमोनियाका कारण अस्पताल भर्ना गरिएको थियो। औषधि चलिरहेको थियो र चिकित्सकले अवस्था सुधार हुँदै गएको बताएका थिए। तर तेस्रो दिन बिहान अचानक सबै कुरा फेरियो।

उनले छोरीलाई हेरेर भने, 'तिमी यहाँ कसरी आयौ? तिमी त सानो छँदा हराएकी थियौ।' छोरी अचम्ममा परिन्। केहीबेरपछि कोठाको कुनातिर औँला देखाउँदै उनी फुसफुसाए, 'त्यहाँ मान्छे उभिएको छ, त्यसलाई बाहिर निकाल।' वास्तवमा त्यहाँ कोही थिएन। केही मिनेटअघि शान्त देखिएका उनी एकाएक आत्तिए, उठेर घर जान खोजे र आफू अस्पतालमा रहेको कुरा नै स्वीकार्न मानेनन्।

परिवारले सुरुमा यो बुढ्यौलीको असर हो कि स्मरणशक्ति हराउन थालेको संकेत भन्ने ठाने। कसैले तनावको परिणाम भन्यो, कसैले मानसिक समस्या। तर चिकित्सकले परीक्षण गरेपछि भने, 'यो डिमेन्सिया होइन, डिलिरियम हो। शरीरमा भएको संक्रमणले मस्तिष्कको काम गर्ने तरिकालाई अस्थायी रूपमा बिगारेको छ।'

संक्रमण नियन्त्रणमा आएपछि केही दिनमै हरिप्रसादको अवस्था विस्तारै सामान्य हुन थाल्यो। उनले आफ्नी छोरीलाई चिने, अस्पतालमा किन आएको हुँ भन्ने सम्झिए र केही दिनअघिका अनौठा व्यवहारबारे आफैंलाई केही याद नभएको बताए।

यस्तो घटना धेरै परिवारका लागि डर र अन्योलको कारण बन्छ। एकछिनअघिसम्म सामान्य देखिएको व्यक्ति अचानक भ्रमित, असंगत वा अपरिचितजस्तो व्यवहार गर्न थालेपछि धेरैले त्यसलाई मानसिक रोग, बुढ्यौली वा पागलपनसँग जोड्छन्। तर वास्तविकता फरक हुन सक्छ। त्यो अवस्था डिलिरियम हुन सक्छ - अचानक देखापर्ने तर समयमै कारण पत्ता लगाएर उपचार गरे धेरै अवस्थामा निको हुन सक्ने गम्भीर मस्तिष्कीय अवस्था।

Delirium (डिलिरियम) भनेको अचानक सुरु हुने गम्भीर मानसिक अवस्था हो, जसमा व्यक्तिको चेतना, ध्यान, सोचाइ र वरिपरिको वास्तविकता बुझ्ने क्षमता अस्थायी रूपमा बिग्रिन्छ। मनोविज्ञान र चिकित्साशास्त्र दुवैले यसलाई अत्यन्त गम्भीर अवस्था मान्छन्, तर यसको मुख्य कारण प्रायः शारीरिक हुन्छ, केवल मानसिक होइन।

मनोविज्ञानले कसरी हेर्छ ?

मनोविज्ञानको दृष्टिले डिलिरियम केवल 'भ्रम देखिने' अवस्था मात्र होइन, बरु मस्तिष्कले वरिपरिको संसारलाई सामान्य रूपमा बुझ्न, त्यसमा ध्यान दिन र त्यसअनुसार प्रतिक्रिया दिन सक्ने क्षमतामा अचानक आएको गम्भीर अवरोध हो। यो अवस्था विस्तारै होइन, प्रायः केही घण्टा वा केही दिनभित्रै सुरु हुन्छ। यही कारण डिलिरियमलाई मनोविज्ञान र चिकित्साशास्त्र दुवैले तत्काल ध्यान दिनुपर्ने अवस्था मान्छन्।

डिलिरियम भएको व्यक्तिमा सबैभन्दा पहिले ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता कमजोर हुन्छ। उनीसँग सामान्य कुराकानी गर्न पनि कठिन हुन सक्छ। कसैले प्रश्न सोध्यो भने केही सेकेन्डमै उनको ध्यान अन्तैतिर मोडिन सक्छ, एउटै विषयमा लामो समय केन्द्रित रहन सक्दैनन् र सामान्य निर्देशनसमेत बुझ्न गाह्रो हुन सक्छ। यही कारण उनीहरू कहिलेकाहीँ अलमलिएका वा असहयोगी देखिन्छन्।

यस अवस्थाले व्यक्तिको समय, स्थान र व्यक्तिको पहिचान गर्ने क्षमतामा पनि असर पुर्‍याउँछ। उनी अहिले कहाँ छन्, आज कुन दिन हो वा आफ्नो अगाडि उभिएको व्यक्ति को हो भन्ने कुरामा अन्योलमा पर्न सक्छन्। कतिपयले आफ्नै घरमा बसेर आफू कुनै अपरिचित ठाउँमा आएको अनुभव गर्छन् भने अस्पतालमा रहेका बिरामीले आफूलाई घर फर्किसकेको ठान्न सक्छन्।

डिलिरियममा सोच्ने र बोल्ने प्रक्रियामा पनि असंगति देखिन्छ। कुराकानी सुरु एउटा विषयबाट हुन्छ तर केही क्षणमै कुनै सम्बन्ध नभएको अर्को विषयमा पुग्छ। वाक्यहरू नमिल्ने, तर्क असंगत हुने वा प्रश्नको उत्तर सान्दर्भिक नहुने अवस्था देखिन सक्छ। कहिलेकाहीँ उनीहरूले वरिपरि नभएका मानिस, जनावर वा वस्तु देखेको दाबी गर्न सक्छन्, आवाज सुनेको अनुभव गर्न सक्छन् वा कसैले आफूलाई हानि पुर्‍याउन खोजिरहेको छ भन्ने गलत विश्वाससमेत गर्न सक्छन्। यस्ता अनुभव उनीहरूका लागि पूर्ण रूपमा वास्तविक हुन्छन्, त्यसैले उनीहरूको डर र प्रतिक्रिया पनि वास्तविक नै हुन्छ।

व्यवहार र भावनामा आउने तीव्र परिवर्तन पनि डिलिरियमको अर्को महत्त्वपूर्ण विशेषता हो। केहीबेरअघि शान्त र सामान्य देखिएको व्यक्ति अचानक अत्यन्त आत्तिन, रिसाउन वा उत्तेजित हुन सक्छ। अर्को क्षण उनी फेरि सुस्त, निद्रामय वा प्रतिक्रिया नै नदिने अवस्थामा पुग्न सक्छन्। यही उतारचढावले परिवारका सदस्यलाई अझ बढी अन्योलमा पार्छ।

डिलिरियमको सबैभन्दा विशिष्ट पक्ष भनेको यसको लक्षण दिनभरि एउटै नहुनु हो। बिहान सामान्यजस्तै देखिएको व्यक्ति साँझपख निकै भ्रमित हुन सक्छ, केही घण्टापछि फेरि सुधारिएको जस्तो देखिन सक्छ। यही परिवर्तनशील प्रकृतिका कारण धेरैले सुरुमा यसलाई सामान्य बिर्सने बानी, बुढ्यौली वा मानसिक रोग ठान्ने गल्ती गर्छन्। वास्तवमा डिलिरियम मस्तिष्कमा अचानक आएको अस्थायी गडबडीको संकेत हो, जसको कारण समयमै पहिचान गरेर उपचार गर्न सके धेरै अवस्थामा व्यक्ति पुनः सामान्य अवस्थामा फर्किन सक्छ।

बुझौँ उपचारयोग्य परिवर्तनका रूपमा 

डिलिरियमबारे आधुनिक चिकित्सा र मनोविज्ञानको बुझाइ निर्माण गर्न केही विश्वप्रसिद्ध विशेषज्ञहरूको योगदान निकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। उनीहरूले डिलिरियमलाई केवल 'बिरामी अलमलिएको अवस्था' भनेर होइन, मस्तिष्कमा आएको गम्भीर तर धेरै अवस्थामा उपचारयोग्य परिवर्तनका रूपमा बुझ्न आग्रह गरेका छन्।

यसमा सबैभन्दा पहिले उल्लेख गर्नुपर्नेमा डा. शेरोन के. इनोउए (Sharon K. Inouye) पर्छन्। हार्वर्ड मेडिकल स्कुलसँग आबद्ध वृद्धावस्था चिकित्सा विशेषज्ञ इनोउएले सन् १९९० मा 'Confusion Assessment Method' (CAM) विकास गरिन्, जुन आज पनि विश्वभर डिलिरियम पहिचान गर्न सबैभन्दा धेरै प्रयोग हुने विधि हो। 

पछि सन् २००६ मा New England Journal of Medicine मा प्रकाशित 'Delirium in Older Persons' शीर्षकको समीक्षात्मक लेखमा उनले डिलिरियमलाई अस्पतालमा भर्ना भएका वृद्ध बिरामीहरूमा देखिने सबैभन्दा सामान्य तर धेरैजसो छुट्ने जटिलता भनेर व्याख्या गरिन्। उनको मुख्य सन्देश स्पष्ट थियो - डिलिरियम उमेरको स्वाभाविक परिणाम होइन, यसको पछाडि कारण खोजेर उपचार गर्न सकिने अवस्था हो। सन् २०२० मा त्यही जर्नलमा प्रकाशित 'Joining Forces against Delirium' लेखमा उनले चिकित्सकहरूलाई 'शरीरका अन्य अंगजस्तै मस्तिष्कको कार्यक्षमताको पनि समान महत्व दिनुपर्छ' भन्ने सन्देश दिइन्।

डिलिरियम अध्ययनका अर्का प्रभावशाली विद्वान् डा. ज्बिग्न्येभ जे. लिपोव्स्की (Zbigniew J. Lipowski) हुन्, जो मनोचिकित्सक थिए। सन् १९८७ मा JAMA मा प्रकाशित 'Delirium (Acute Confusional States)' र त्यसपछि New England Journal of Medicine मा प्रकाशित 'Delirium in the Elderly Patient' लेखमार्फत उनले डिलिरियमलाई 'अचानक सुरु हुने, ध्यान, चेतना र संज्ञानात्मक क्षमतामा विश्वव्यापी अवरोध ल्याउने अस्थायी मस्तिष्कीय अवस्था' भनेर परिभाषित गरे। 

आज पनि मनोचिकित्सा र न्युरोलोजीका धेरै पाठ्यपुस्तकहरूले उनको अवधारणालाई आधार मानेर डिलिरियमको व्याख्या गर्छन्। उनले विशेष जोड दिएको कुरा के थियो भने, डिलिरियम आफैं रोग होइन, यो शरीरभित्र भइरहेको अर्को गम्भीर समस्याको संकेत हो।

तेस्रो महत्त्वपूर्ण नाम हो डा. ई. वेस्ली इली (E. Wesley Ely), जो अमेरिकी क्रिटिकल केयर चिकित्सक र न्युरोलोजिकल अनुसन्धानकर्ता हुन्। उनले आईसीयूमा उपचाररत बिरामीहरूमा डिलिरियमबारे दशकौँ अनुसन्धान गरेका छन्। 

उनको विचारमा डिलिरियमलाई सामान्य अलमल वा बेहोसपन भनेर बेवास्ता गर्नु ठूलो भूल हो, किनकि यसले बिरामीको दीर्घकालीन स्मरणशक्ति, सोच्ने क्षमता र जीवनको गुणस्तरमा समेत असर पार्न सक्छ। उनले सह-लेखन गरेको 'Delirium in Critical Care' पुस्तक र आईसीयू डिलिरियमसम्बन्धी अनुसन्धानहरूले विश्वभरका अस्पतालहरूमा नियमित डिलिरियम स्क्रिनिङ र रोकथामका कार्यक्रम सुरु गर्न प्रेरित गरेका छन्।

यी तीनै विशेषज्ञहरूको साझा सन्देश एउटै छ - डिलिरियमलाई 'बुढ्यौलीको सामान्य लक्षण' वा 'क्षणिक मानसिक समस्या' भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। यो मस्तिष्कले शरीरभित्र कतै गम्भीर समस्या भइरहेको संकेत दिने चेतावनी हो। समयमै पहिचान, कारणको खोजी र उपचार गरियो भने धेरै बिरामी पूर्ण रूपमा सामान्य अवस्थामा फर्किन सक्छन्। यही कारण आधुनिक मनोविज्ञान, मनोचिकित्सा र न्युरोलोजीले डिलिरियमलाई तत्काल पहिचान र शीघ्र उपचार आवश्यक पर्ने चिकित्सा अवस्थाका रूपमा लिन्छन्।

डिलिरियम किन हुन्छ ?

डिलिरियम सामान्यतया मस्तिष्कमा अचानक आएको शारीरिक असरका कारण हुन्छ। उदाहरणका लागि उच्च ज्वरो वा संक्रमण, मस्तिष्कमा चोट, औषधिको दुष्प्रभाव वा रक्सी/लागूपदार्थ छोड्दा, अक्सिजनको कमी, कलेजो वा मिर्गौलाको गम्भीर समस्या, शल्यक्रियापछि, विशेषगरी वृद्ध व्यक्तिमा देखा पर्छ।

डिलिरियम तब हुन्छ जब मस्तिष्कको सामान्य कार्यप्रणाली अचानक अवरुद्ध हुन्छ। यसको पछाडि प्रायः एकभन्दा बढी कारण एकैसाथ सक्रिय हुन्छन्। संक्रमण, शरीरमा पानीको कमी, इलेक्ट्रोलाइट असन्तुलन (जस्तै सोडियम वा पोटासियमको गडबडी), रक्तचापमा तीव्र उतारचढाव वा अत्यधिक पीडाले पनि मस्तिष्कको सूचना प्रशोधन गर्ने क्षमता प्रभावित हुन सक्छ। विशेषगरी वृद्ध, डिमेन्सिया भएका व्यक्ति वा आईसीयूमा उपचाररत बिरामीमा यसको जोखिम धेरै हुन्छ। कारण पहिचान गरी समयमै उपचार गरे अधिकांश अवस्थामा डिलिरियम सुधार हुन सक्छ, तर ढिलाइ भए जटिलता बढ्न सक्छ।

बढी जोखिम कसलाई ? 

• ६५ वर्षभन्दा माथिका व्यक्ति
• डिमेन्सिया भएका
• आईसीयूमा रहेका बिरामी
• ठूलो शल्यक्रियापछि
• धेरै औषधि सेवन गर्ने
• मदिरा वा लागूपदार्थ छोडेका व्यक्ति
• गम्भीर संक्रमण भएका बिरामी

कस्ता हुन्छन् यसका लक्षण ?

डिलिरियमका लक्षण सबै व्यक्तिमा एउटै प्रकारका हुँदैनन्। कसैमा ती अत्यन्त स्पष्ट देखिन्छन् भने कसैमा निकै सूक्ष्म हुन्छन्। यही कारण धेरै परिवारले सुरुआतमा यसलाई सामान्य थकान, बुढ्यौली, तनाव वा स्मरणशक्ति कमजोर भएको समस्या ठानेर बेवास्ता गर्न सक्छन्। तर डिलिरियमको विशेषता भनेको यसको लक्षण अचानक सुरु हुनु र केही घण्टा वा दिनभित्रै तीव्र रूपमा बदलिनु हो।

प्रायः सबैभन्दा पहिले व्यक्तिको ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता प्रभावित हुन्छ। उनी सामान्य कुराकानीमा पनि लामो समय ध्यान दिन सक्दैनन्। एउटा प्रश्न सोध्दा अर्को विषयको उत्तर दिन सक्छन्, कुराकानीको बीचमै अलमलिन सक्छन् वा आफूले के भन्न खोजेको हो भन्ने बिर्सिन सक्छन्। यही कारण उनीहरूको सोचाइ र बोली असम्बद्ध देखिन थाल्छ।

यसपछि समय, स्थान र व्यक्तिको पहिचानमा अन्योल देखिन सक्छ। बिरामीले आफू अस्पतालमा हुँदा पनि घरमै छु भन्ने ठान्न सक्छ, दिन–रात छुट्याउन सक्दैन वा आफ्नै परिवारका सदस्यलाई अपरिचित व्यक्तिका रूपमा लिन सक्छ। कतिपयले वरिपरि नभएका मानिस वा जनावर देखेको, अनौठा आवाज सुनेको वा कसैले आफूलाई हानि पुर्‍याउन खोजिरहेको महसुस गरेको बताउन सक्छन्। यस्ता भ्रम उनीहरूका लागि वास्तविक अनुभवजस्तै हुन्छन्।

व्यवहार र भावनामा पनि अचानक परिवर्तन आउन सक्छ। केहीबेरअघि सामान्य र शान्त देखिएको व्यक्ति एक्कासि अत्यन्त आत्तिन, रिसाउन, कराउन वा उठेर हिँड्न खोज्न सक्छ। अर्कोतर्फ, केही बिरामी अत्यधिक सुस्त, निद्रामय वा प्रतिक्रिया नै नदिने अवस्थामा पुग्छन्। चिकित्सकहरूले यसलाई हाइपरएक्टिभ र हाइपोएक्टिभ डिलिरियमका रूपमा छुट्याउने गर्छन्। हाइपोएक्टिभ प्रकार झन् चुनौतीपूर्ण हुन्छ, किनकि बिरामी चुपचाप र सुस्त देखिने भएकाले परिवारले समस्या गम्भीर भएको महसुस गर्न ढिलो गर्न सक्छ।

डिलिरियमको अर्को महत्त्वपूर्ण संकेत भनेको लक्षण स्थिर नहुनु हो। बिहान सामान्यजस्तो देखिएको व्यक्ति साँझपख निकै भ्रमित हुन सक्छ, फेरि केही घण्टापछि सुधारिएको जस्तो पनि देखिन सक्छ। यही उतारचढावका कारण यसको पहिचान कहिलेकाहीँ जटिल हुन्छ।

अमेरिकी क्रिटिकल केयर चिकित्सक तथा डिलिरियम अनुसन्धानकर्ता डा. ई. वेस्ली इली (E. Wesley Ely) ले डिलिरियमलाई 'मस्तिष्कले शरीरभित्र गम्भीर समस्या भइरहेको संकेत दिने आपत्कालीन चेतावनी' का रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनका अनुसार बिरामी अचानक अलमलिनु, परिचित मानिस नचिन्नु, अस्वाभाविक व्यवहार गर्नु, भ्रम देख्नु वा चेतनामा छिटोछिटो परिवर्तन आउनु सामान्य घटना होइन। यस्तो अवस्था देखिएमा मानसिक समस्या भनेर बेवास्ता गर्नु वा आफैं निको हुन्छ भन्ने अपेक्षा गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। यस्ता लक्षण देखिएमा तुरुन्त चिकित्सक वा मनोचिकित्सकसँग परामर्श लिनु नै सबैभन्दा बुद्धिमानी हुन्छ, किनकि समयमै उपचार सुरु भए डिलिरियमका अधिकांश कारण नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

एक मिनेटमा बुझौँ - डिलिरियमका ४ संकेत

• अचानक सुरु हुन्छ।
• ध्यान केन्द्रित गर्न सकिँदैन।
• व्यक्ति, ठाउँ र समय चिन्न गाह्रो हुन्छ।
• भ्रम वा असामान्य व्यवहार देखिन सक्छ।

कारण पत्ता लागे धेरै अवस्थामा निको हुन्छ।

डिलिरियम र मानसिक रोगबीचको फरक

धेरैले डिलिरियमलाई मानसिक रोग सम्झन्छन्, तर यो प्रायः कुनै शारीरिक कारणले उत्पन्न हुने अस्थायी मस्तिष्कीय अवस्था हो।

• डिलिरियम : अचानक सुरु हुन्छ, केही घण्टा वा दिनमै देखापर्छ, कारण उपचार भएपछि प्रायः सुधार हुन्छ।
• डिमेन्सिया : बिस्तारै सुरु हुन्छ, महिनौँ वा वर्षौंमा बढ्छ।
• सिजोफ्रेनिया : व्यक्तिको चेतनास्तर सामान्य रहन सक्छ, तर सोचाइ र वास्तविकताको बुझाइमा समस्या हुन्छ।

के यसलाई मनोरोग भन्ने ?

सामान्य अर्थमा 'मनोरोग' भन्नुभन्दा 'तीव्र मस्तिष्कीय भ्रमको अवस्था' वा 'अचानक देखिने चेतना र सोचाइको विकार' भन्नु बढी सही हुन्छ। चिकित्सकीय वर्गीकरणमा डिलिरियमलाई न्यूरोकग्निटिभ विकार (Neurocognitive Disorder) अन्तर्गत राखिन्छ। त्यसैले यसको उपचारमा मनोचिकित्सकसँगै फिजिसियन, न्युरोलोजिस्ट वा सम्बन्धित चिकित्सकको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

यदि कसैमा अचानक अत्यधिक अन्योल, भ्रम, असंगत बोली वा व्यवहार, वा चेतनामा परिवर्तन देखियो भने यसलाई आपत्कालीन चिकित्सा अवस्था मानिन्छ। यस्तो अवस्थामा तुरुन्त अस्पताल लैजानुपर्छ, किनकि यसको पछाडि गम्भीर शारीरिक कारण हुन सक्छ।

कति छन् प्रकार ?

डिलिरियम सबै व्यक्तिमा एउटै रूपमा देखिँदैन। कसैमा अत्यधिक उत्तेजना र बेचैनी देखिन्छ भने कसैमा असामान्य शान्तता र सुस्ती। यही आधारमा चिकित्साशास्त्रले मुख्यतः तीन प्रकारमा वर्गीकरण गर्छ - हाइपरएक्टिभ, हाइपोएक्टिभ र मिक्स्ड।

हाइपरएक्टिभ डिलिरियम (Hyperactive Delirium) : यो सबैभन्दा सजिलै चिनिने प्रकार हो । यसमा बिरामी अत्यधिक चञ्चल, आत्तिएको वा उत्तेजित देखिन्छ। उनी बारम्बार उठेर हिँड्न खोज्न सक्छन्, ठूलो स्वरमा बोल्न सक्छन्, नभएका मानिस वा वस्तु देखेको दाबी गर्न सक्छन् वा वरिपरिका मानिसप्रति शंकालु व्यवहार गर्न सक्छन्। परिवारले प्रायः यही प्रकारलाई तुरुन्तै समस्या भनेर पहिचान गर्छ।

हाइपोएक्टिभ डिलिरियम (Hypoactive Delirium) : जुन तुलनात्मक रूपमा कम चिनिन्छ तर धेरै अवस्थामा अझ जोखिमपूर्ण मानिन्छ। यसमा बिरामी अत्यन्तै सुस्त, निद्रामय, कम बोल्ने वा प्रतिक्रिया दिन अनिच्छुक देखिन्छ। उनी अधिकांश समय ओछ्यानमै बस्न वा सुत्न चाहन्छन्। परिवारले यसलाई सामान्य थकान, कमजोरी वा धेरै सुत्ने बानी ठानेर बेवास्ता गर्न सक्छ। यही कारण यो प्रकार ढिलो पहिचान हुने सम्भावना बढी हुन्छ।

मिश्रित डिलिरियम (Mixed Delirium) : यसमा बिरामीको अवस्था एउटै दिनभित्र पनि परिवर्तन भइरहन्छ। केही समय अत्यन्त उत्तेजित र बेचैन देखिने व्यक्ति केही घण्टापछि एकदमै सुस्त र निस्क्रिय हुन सक्छ। डिलिरियमको यही परिवर्तनशील स्वरूपले यसको पहिचानलाई चुनौतीपूर्ण बनाउँछ।

चिकित्सकहरूका अनुसार जुनसुकै प्रकारको डिलिरियम भए पनि त्यसलाई सामान्य व्यवहार परिवर्तन भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। प्रकार फरक भए पनि तीनै अवस्थामा मस्तिष्कले शरीरभित्र कुनै गम्भीर समस्या भइरहेको संकेत दिइरहेको हुन्छ। त्यसैले बिरामी अत्यधिक चञ्चल देखिए पनि वा अस्वाभाविक रूपमा सुस्त देखिए पनि समयमै चिकित्सकीय मूल्यांकन र उपचार गराउनु नै सबैभन्दा उचित कदम हो।

जोखिम घटाउने सजिला सूत्र  

• पर्याप्त पानी पिउने
• राम्रो निद्रा
• संक्रमणको समयमै उपचार
• अनावश्यक औषधि नखाने
• वृद्ध बिरामीलाई अस्पतालमा परिवारको साथ
• चस्मा र हियरिङ एड प्रयोग

डिलिरियमसँग डराउनु पर्छ ?

डिलिरियम सुन्नासाथ धेरैजना डराउँछन्। परिवारको कुनै सदस्य अचानक नचिन्ने कुरा गर्न थाल्यो, नभएका मानिस देखेको बतायो वा आफ्नै घरपरिवारलाई चिन्न छाड्यो भने धेरैले यो स्थायी मानसिक रोग हो कि भन्ने चिन्ता गर्छन्। तर वास्तविकता अलि फरक छ। डिलिरियम आफैंमा आजीवन रहने मानसिक रोग होइन। अधिकांश अवस्थामा यो शरीरभित्र भएको अर्को समस्याको संकेत हो र त्यो कारण समयमै पत्ता लगाएर उपचार गर्न सके बिरामी पूर्ण रूपमा सामान्य अवस्थामा फर्किन सक्छ।

त्यसैले डिलिरियम देखिँदा पहिलो काम आत्तिनु होइन, यसको कारण खोज्नु हो। चिकित्सकले बिरामीको स्वास्थ्य अवस्था, औषधिको इतिहास, संक्रमण, रगतका परीक्षण, अक्सिजनको मात्रा, इलेक्ट्रोलाइटको सन्तुलन र अन्य सम्भावित कारणको मूल्यांकन गर्छन्। यदि संक्रमणका कारण डिलिरियम भएको हो भने संक्रमणको उपचार गरिन्छ। औषधिको दुष्प्रभावका कारण भएको भए औषधि परिवर्तन वा बन्द गरिन्छ। शरीरमा पानीको कमी, अक्सिजनको अभाव वा अन्य शारीरिक समस्या भए ती सुधार्ने प्रयास गरिन्छ। अर्थात् उपचारको केन्द्र डिलिरियम होइन, त्यसको मूल कारण हुन्छ।

परिवारको भूमिका पनि उपचारमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। बिरामीसँग ठूलो स्वरमा बहस गर्नु, 'तिमीले गलत देखिरहेका छौ' भनेर जबर्जस्ती सम्झाउने वा रिसाउनेभन्दा शान्त, धैर्यपूर्ण र आश्वस्त बनाउने व्यवहार गर्नुपर्छ। उनीहरूलाई आफू कहाँ छन्, आज कुन दिन हो र वरिपरि को-को छन् भन्ने कुरा बारम्बार सहज रूपमा सम्झाइदिनु उपयोगी हुन्छ। कोठामा पर्याप्त उज्यालो राख्ने, रात–दिनको समय छुट्याउन सहयोग गर्ने, चस्मा वा श्रवणयन्त्र प्रयोग गर्ने व्यक्तिलाई ती उपलब्ध गराउने र परिवारको परिचित सदस्यलाई साथमा राख्ने जस्ता उपायले पनि डिलिरियम कम गर्न मद्दत पुग्न सक्छ।

कतिपय अवस्थामा बिरामी अत्यधिक उत्तेजित भएर आफू वा अरूलाई हानि पुर्‍याउने जोखिममा पुगेमा चिकित्सकले सीमित अवधिका लागि केही औषधि पनि प्रयोग गर्न सक्छन्। तर औषधि सबै बिरामीका लागि पहिलो उपचार होइन, यसको प्रयोग अवस्था हेरेर सावधानीपूर्वक गरिन्छ।

अमेरिकी वृद्धावस्था मनोचिकित्सक तथा डिलिरियम विशेषज्ञ डा. शेरोन के. इनोउए (Sharon K. Inouye) ले बारम्बार जोड दिएकी छन् कि डिलिरियम 'पहिचान गर्न सकिने, धेरै हदसम्म रोकथाम गर्न सकिने र प्रायः उपचार गर्न सकिने अवस्था' हो। उनका अनुसार समयमै लक्षण चिन्नु नै सफल उपचारको पहिलो कदम हो।

संकेत बुझ्नु, लक्षण देखिनेबित्तिकै अस्पताल पुग्नु, चिकित्सकको सल्लाहअनुसार उपचार सुरु गर्नु र बिरामीप्रति धैर्य, सम्मान र सहयोगी व्यवहार गर्नु उत्तम उपाय हो। सतर्कता र समयमै उपचारले बिरामीलाई सुरक्षित रूपमा सामान्य जीवनमा फर्काउन मद्दत हुन्छ।

डिलिरियमले मानिसको व्यक्तित्व परिवर्तन गर्दैन, बरु केही समयका लागि मस्तिष्कको सामान्य काम गर्ने क्षमता अवरुद्ध गर्छ। त्यसैले यसलाई पागलपन, बुढ्यौली वा भाग्यको खेल भनेर बेवास्ता गर्नु सबैभन्दा ठूलो गल्ती हुन सक्छ। सही समयमा चिन्ने, चिकित्सकसम्म पुर्‍याउने र परिवारले धैर्यपूर्वक साथ दिने हो भने अधिकांश बिरामी सामान्य जीवनमा फर्कन सक्छन्। कहिलेकाहीँ मस्तिष्कले पनि शरीरजस्तै 'मलाई तत्काल उपचार चाहियो' भनेर संकेत दिइरहेको हुन्छ - डिलिरियम त्यही संकेत हो।

आफूले विश्वास गरेका कुरा मात्र किन सही लाग्छ ?

सामाजिक सञ्जालमा रमेशले एउटा भिडियो देखे। भिडियोमा एउटा लोकप्रिय जडीबुटीले मधुमेह पूर्ण रूपमा निको पार्ने दाबी गरिएको थियो। उनले तुरुन्तै त्यही विषयका अरू भिडियो खोजे। जहाँ-जहाँ जडीबुटीको प्रशंसा गरिएको थियो, ती सबै भिडियो उनले हेरे, सेयर गरे र विश्वास गरे। 

तर चिकित्सकहरूले दिएको वैज्ञानिक अध्ययन, औषधि विशेषज्ञहरूको विश्लेषण वा त्यस दाबीलाई अस्वीकार गर्ने सामग्री भने उनले हेर्नै चाहेनन्। कसैले 'त्यो प्रमाणित छैन' भन्यो भने उनको उत्तर एउटै हुन्थ्यो - 'तपाईंहरूलाई सत्य मन पर्दैन।'

सीमा धेरै वर्षदेखि एउटा राजनीतिक दलको समर्थक थिइन्। चुनावअघि सामाजिक सञ्जालमा उनले आफ्नो दलका राम्रा कामका समाचार मात्र साझा गरिन्। विपक्षी दलले गरेका सकारात्मक काम देखाउने समाचारलाई उनले 'प्रचार' भनेर बेवास्ता गरिन्। आफ्नै दलका कमजोरी देखाउने तथ्य आए पनि उनले त्यसलाई षड्यन्त्र ठहर गरिन्। अन्ततः उनले तथ्यभन्दा आफ्नो विश्वासलाई बलियो बनाउने सूचना मात्र रोजिरहिन्।

रमेश र सीमाका अवस्था र सोचका कोण फरक देखिए पनि दुवैको सोचमा एउटै मनोवैज्ञानिक प्रवृत्ति काम गरिरहेको छ, त्यो हो पुष्टि पूर्वाग्रह अर्थात् Confirmation Bias।

मानिसले आफूले पहिलेदेखि विश्वास गरेको धारणा, विचार वा निष्कर्षलाई समर्थन गर्ने प्रमाण मात्र खोज्ने, त्यसलाई बढी महत्त्व दिने र त्यससँग नमिल्ने तथ्यलाई बेवास्ता गर्ने वा अस्वीकार गर्ने मानसिक प्रवृत्तिलाई मनोविज्ञानमा कन्फर्मेसन बायस भनिन्छ। यसले हाम्रो सोच, निर्णय, सम्बन्ध, राजनीति, धर्म, स्वास्थ्य र दैनिक व्यवहारसम्म गहिरो प्रभाव पार्छ।

यो एउटा संज्ञानात्मक पूर्वाग्रह (Cognitive Bias) हो। यसमा मानिसले आफ्नो विश्वासलाई पुष्टि गर्ने जानकारीलाई सहजै स्वीकार गर्छ भने त्यसको विपरीत प्रमाणलाई कमजोर, गलत वा अविश्वसनीय ठान्ने सम्भावना बढ्छ। यसले हामीलाई वस्तुगत रूपमा सोच्नबाट रोक्छ।

सरल भाषामा भन्नुपर्दा, हामी सत्य खोजिरहेका हुँदैनौं, हामी आफूले पहिले नै विश्वास गरेको कुरालाई सही साबित गर्ने प्रमाण खोजिरहेका हुन्छौं।

मनोवैज्ञानिक के भन्छन् ?

Confirmation Bias सम्बन्धी पहिलो प्रसिद्ध प्रयोग बेलायती संज्ञानात्मक मनोवैज्ञानिक पिटर वेसन (Peter Cathcart Wason) ले सन् १९६० मा गरेका थिए। उनले '2–4–6 Task' नामक प्रयोगमार्फत मानिसहरूले आफ्नो अनुमान गलत हुन सक्छ भनेर परीक्षण गर्नुभन्दा त्यसलाई सही सावित गर्ने प्रमाण मात्र खोज्ने प्रवृत्ति देखाए।

यो अनुसन्धान सन् १९६० मा प्रकाशित भएको 'On the Failure to Eliminate Hypotheses in a Conceptual Task' शीर्षकको शोधपत्रमा समेटिएको छ। यही अध्ययनलाई Confirmation Bias को आधारभूत वैज्ञानिक प्रमाण मानिन्छ।

अमेरिकी मनोवैज्ञानिक रेमन्ड निकर्सन (Raymond S. Nickerson) ले सन् १९९८ मा प्रकाशित 'Confirmation Bias : A Ubiquitous Phenomenon in Many Guises' शीर्षकको विस्तृत समीक्षा लेखमा Confirmation Bias मानव सोचको सबैभन्दा व्यापक संज्ञानात्मक पूर्वाग्रहमध्ये एक भएको बताएका छन्।

उनका अनुसार मानिसले प्रमाणको निष्पक्ष मूल्यांकन गर्दैन। बरु आफ्नो विश्वाससँग मेल खाने प्रमाणलाई बढी महत्त्व दिन्छ र नमिल्ने प्रमाणलाई कम महत्त्व दिन्छ। उनको यो लेख Psychological Bulletin जर्नलमा प्रकाशित भएको थियो र आज पनि यस विषयको सबैभन्दा धेरै उद्धृत अनुसन्धानमध्ये एक मानिन्छ।

नोबेल पुरस्कार विजेता मनोवैज्ञानिक ड्यानियल काहनेम्यान (Daniel Kahneman) ले सन् २०११ मा प्रकाशित आफ्नो प्रसिद्ध पुस्तक Thinking, Fast and Slow मा मानिसको छिटो सोच्ने प्रणाली (System 1) ले Confirmation Bias लाई बलियो बनाउने बताएका छन्।

उनका अनुसार हाम्रो मस्तिष्कले आफूलाई सहज लाग्ने विश्वासलाई जोगाउन चाहन्छ। त्यसैले विपरीत प्रमाण आए पनि त्यसलाई गम्भीर रूपमा परीक्षण नगरी अस्वीकार गर्ने सम्भावना बढी हुन्छ। काहनेम्यानका अनुसार सही निर्णयका लागि ढिलो, विश्लेषणात्मक र आलोचनात्मक सोच आवश्यक हुन्छ।

कन्फर्मेसन बायस किन हुन्छ ?

मानव मस्तिष्क ऊर्जा बचाउन चाहन्छ। नयाँ सूचना आएपछि प्रत्येक पटक शून्यबाट विश्लेषण गर्नु कठिन हुन्छ। त्यसैले पहिले बनेको विश्वाससँग मिल्ने सूचना स्वीकार गर्न सजिलो लाग्छ। यसले मानसिक असहजता (Cognitive Dissonance) कम गर्छ। साथै, सामाजिक पहिचान, परिवार, धर्म, राजनीति र संस्कृतिले पनि हाम्रो विश्वास निर्माण गर्छन्। ती विश्वास चुनौतीमा पर्दा मानिसले आफ्नो पहिचान नै संकटमा परेको अनुभव गर्न सक्छ।

यो कति हानिकारक छ ?

• यसको प्रभाव सामान्य गल्तीभन्दा धेरै गम्भीर हुन सक्छ।
• स्वास्थ्य क्षेत्रमा मानिसले गलत उपचारमा विश्वास गर्न सक्छ।
• लगानीमा आफ्नै अनुमान सही देखाउने समाचार मात्र हेर्दा ठूलो आर्थिक नोक्सानी हुन सक्छ।
• राजनीतिमा मानिसहरू तथ्यभन्दा प्रचारमा विश्वास गर्न सक्छन्।
• न्यायिक प्रक्रियामा अनुसन्धानकर्ताले एउटा शंकालाई मात्र सही ठानेर अन्य सम्भावना बेवास्ता गर्न सक्छ।
• पारिवारिक सम्बन्धमा पनि 'ऊ सधैं यस्तै गर्छ' भन्ने सोच बनेपछि मानिसले सकारात्मक व्यवहार पनि नदेख्ने अवस्था आउन सक्छ।

सामाजिक सञ्जालले पनि Confirmation Bias बढाइदिन्छ। एल्गोरिदमले हामीले मन पराएका सामग्रीजस्तै सामग्री बारम्बार देखाउँछ। परिणामस्वरूप, हामी फरक दृष्टिकोणबाट झन् टाढा जान्छौं। यसलाई 'Echo Chamber' वा 'Filter Bubble' को प्रभाव पनि भनिन्छ।

के यो कुनै खास उमेरमा मात्र हुन्छ?

हुँदैन।

Confirmation Bias बालबालिका, किशोर, युवा, वयस्क र वृद्ध सबैमा देखिन सक्छ। यद्यपि यसको रूप फरक हुन सक्छ। बालबालिकामा परिवारबाट सिकेको विश्वाससँग जोडिएर देखिन सक्छ। किशोरावस्थामा साथी समूह र सामाजिक सञ्जालको प्रभाव बढी हुन्छ। युवामा राजनीतिक, वैचारिक र व्यावसायिक निर्णयमा यसको प्रभाव देखिन सक्छ।

वृद्धावस्थामा लामो समयदेखि बनेका विश्वास परिवर्तन गर्न कठिन भएकाले Confirmation Bias अझ बलियो देखिन सक्छ। त्यसैले यो उमेरको होइन, मानव सोचको विशेषता हो।

उमेरअनुसारको मानसिक अनुकूलता र पूर्वाग्रह

विकासवादी मनोविज्ञान (Evolutionary Psychology) को दृष्टिकोणबाट हेर्दा, मानिस जुनसुकै उमेर समूहको भए पनि उसमा आफ्ना मान्यताहरू जोगाउने र सुरक्षित क्षेत्र (Comfort Zone) मा रहने तीव्र चाहना हुन्छ। उमेरसँगै हाम्रो जीवनका अनुभवहरू गाँसिँदै जान्छन्, जसले गर्दा हाम्रो पूर्वाग्रहको स्वरूप पनि परिवर्तन हुँदै जान्छ।

• बालबालिका र किशोरावस्था : यो उमेरमा मस्तिष्कको पूर्ण विकास भइनसकेकाले साना बालबालिकाहरूमा 'अधिकारप्राप्त व्यक्ति' (Authority Bias) र परिवारले भनेका कुरालाई बिना प्रश्न स्वीकार्ने र त्यसैलाई मात्र सत्य मान्ने प्रवृत्ति हुन्छ। किशोरहरूमा भने 'In-group Bias' (आफ्नो साथीभाइ वा समूहसँग मिल्नुपर्ने दबाब) सँग जोडिएर कन्फर्मेसन बायस प्रकट हुन्छ।

• युवा र वयस्क अवस्था : यो उमेरमा मानिसहरू आफ्नो करियर, राजनीति, लगानी र विचारधारामा गहिरोसँग जोडिन्छन्। यहाँ कन्फर्मेसन बायस मुख्यतया 'Ego Protection' (आफ्नो अहम् र निर्णयको रक्षा) का लागि काम गर्छ। आफूले रोजेको राजनीतिक दल, करियर वा लगानी गलत थियो भन्ने स्वीकार्न गाह्रो हुने भएकाले मानिसहरू आफ्नै निर्णय सही थियो भनेर देखाउने तथ्य मात्र खोज्छन्।

• वृद्धावस्था : जीवनभरका अनुभव र मान्यताहरू 'Crystallized Intelligence' (दृढ बुद्धिमत्ता) मा बदलिसकेका हुन्छन्। दशकौँदेखि पालन गरेको विश्वास गलत सिद्ध हुनु उनीहरूका लागि आफ्नो अस्तित्वमाथि नै प्रश्न उठ्नुसरह हुन्छ। त्यसैले वृद्ध उमेरमा पुराना विचारहरू झन् कडा र अपरिवर्तनीय बन्न पुग्छन्।

उमेरले सोचको परिपक्वता बढाए पनि मानिसलाई पूर्वाग्रहमुक्त बनाउँदैन। उमेर जुनसुकै होस्, सजग र सचेत रहेर आफ्नो सोचलाई निरन्तर परीक्षण नगरेसम्म जोकोही पनि यसको प्रभावमा पर्न सक्छ। वस्तुतः उमेर बढ्दै जाँदा प्राप्त हुने अनुभवले मानिसलाई 'ज्ञाता' होइन, केवल 'अनुभवी' मात्र बनाउँछ। यदि अनुभवलाई आलोचनात्मक सोच (Critical Thinking) ले परिस्कृत गरिएन भने त्यसले पुराना गल्ती र पूर्वाग्रहहरूलाई झन् कडा बनाउँदै लैजान्छ। त्यसैले, परिपक्वता भनेको धेरै कुरा जान्नु वा निश्चित हुनु होइन, बरु सत्यको अगाडि आफ्नो अज्ञानता र गल्तीलाई सहजै स्वीकार गर्न सक्ने बौद्धिक विनम्रता (Intellectual Humility) हो।

आफूलाई जाँच्नुस्

• आफ्नो विचारसँग असहमत लेख वा भिडियो कति पटक हेर्नुहुन्छ?
• आफ्नो विश्वास गलत हुन सक्छ भन्ने सम्भावनालाई स्वीकार गर्न सक्नुहुन्छ?
• कुनै बहसमा नयाँ प्रमाण आएपछि विचार परिवर्तन गर्न तयार हुनुहुन्छ?
• सामाजिक सञ्जालमा तपाईंले एउटै विचार भएका व्यक्तिलाई मात्र पछ्याउनुहुन्छ?
• कुनै समाचार मन परेपछि त्यसको स्रोत र तथ्य जाँच गर्नुहुन्छ कि गर्नुहुन्न?

यदि यीमध्ये धेरै प्रश्नको उत्तर 'होइन' वा 'कम' छ भने Confirmation Bias को प्रभाव हुन सक्छ।

Bias कति प्रकारका हुन्छन्?

मनोविज्ञानमा Bias का दर्जनौं प्रकार वर्णन गरिएका छन्। विभिन्न अनुसन्धानमा १८० भन्दा बढी Cognitive Bias उल्लेख गरिएका छन्। तीमध्ये केही प्रमुख हुन्–

• Confirmation Bias 
• Anchoring Bias
• Availability Bias
• Hindsight Bias
• Halo Effect
• Self-serving Bias
• Negativity Bias
• Optimism Bias
• Framing Effect
• Overconfidence Bias

यी सबै Cognitive Bias अर्थात् संज्ञानात्मक पूर्वाग्रह अन्तर्गत पर्छन्। Confirmation Bias पनि यही समूहको सबैभन्दा धेरै अध्ययन गरिएको पूर्वाग्रहमध्ये एक हो।

यसबाट कसरी जोगिने ?

पहिलो, आफू गलत हुन सक्ने सम्भावना स्वीकार गर्नुहोस्।

दोस्रो, आफ्नो विचारसँग असहमत स्रोत पनि पढ्ने बानी बसाल्नुहोस्।

तेस्रो, कुनै समाचार वा दाबीलाई कम्तीमा दुई–तीन विश्वसनीय स्रोतबाट पुष्टि गर्नुहोस्।

चौथो, भावनाले होइन, प्रमाणले निर्णय गर्ने अभ्यास गर्नुहोस्।

पाँचौं, बहस जित्ने होइन, सत्य पत्ता लगाउने उद्देश्य राख्नुहोस्।

छैटौं, 'म किन यस्तो विश्वास गर्छु?' भन्ने प्रश्न आफैंलाई बेला–बेलामा सोध्नुहोस्।

सातौं, वैज्ञानिक सोच अपनाउनुहोस्। वैज्ञानिक दृष्टिकोणले आफ्नो अनुमान गलत पनि हुन सक्छ भन्ने मान्यता राख्छ।

डिजिटल युगमा किन अझ महत्त्वपूर्ण ?

आजको डिजिटल संसारमा कन्फर्मेसन बायस पहिलेभन्दा अझ शक्तिशाली बनेको छ। सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदमले प्रयोगकर्ताले मन पराउने सामग्री नै बढी देखाउँछन्। यसले फरक विचार सुन्ने अवसर घटाउँछ। गलत सूचना, षड्यन्त्र सिद्धान्त, अफवाह र ध्रुवीकरण बढ्नुमा पनि यही प्रवृत्तिले भूमिका खेल्छ।

यही कारण वैज्ञानिक, पत्रकार, शिक्षक र अनुसन्धानकर्ताले तथ्य जाँच, स्रोतको विश्वसनीयता र आलोचनात्मक सोचमा जोड दिन्छन्।

यस विषयलाई अझ गहिरोसँग बुझ्न डेनियल काहनेम्यान (Daniel Kahneman) को प्रसिद्ध पुस्तक 'Thinking, Fast and Slow' (सोच: तीव्र र धीमा) को एउटा प्रसंग र अंश निकै सान्दर्भिक हुन्छ। त्यसमा भनिएको छ - हाम्रो मस्तिष्क ऊर्जा बचत गर्न र तीव्र गतिमा निर्णय लिन निर्मित भएको हो। मनोवैज्ञानिक रूपमा हाम्रो चेतनालाई दुई भागमा बाँडेर हेर्न सकिन्छ - System 1 (जसले द्रुत, स्वतःस्फूर्त र भावनात्मक रूपमा काम गर्छ) र System 2 (जसले ढिलो, सचेत र तार्किक विश्लेषण गर्छ)। 

कन्फर्मेसन बायस मुख्यतया हाम्रो System 1 को उपज हो। जब कुनै नयाँ सूचना हाम्रो अगाडि आउँछ, System 1 ले तुरुन्तै सोध्छ— 'के यसले मेरो पुरानो मान्यतालाई समर्थन गर्छ?' यदि गर्छ भने, दिमागले त्यसलाई बिना कुनै मेहनत तुरुन्तै साँचो मानिदिन्छ। System 2, जसको काम तथ्यको गहन छानबिन गर्नु र प्रश्न उठाउनु हो, त्यो प्रायः अल्छी वा सुषुप्त अवस्थामा रहन्छ।

हाम्रा पूर्व-स्थापित धारणामाथि प्रश्न उठाउनु वा तिनलाई गलत साबित गर्न खोज्नु मस्तिष्कका लागि निकै थकाउनेसम्मको मानसिक श्रम हो। त्यसैले मानिसको स्वभाविक प्रवृत्ति असजिला तथ्यहरूतर्फ ध्यान दिनुभन्दा आफ्नो आरामदायी भ्रमभित्रै रहनुमा हुन्छ। हामी प्रमाण हेरेर निष्कर्षमा पुग्दैनौँ, बरु पहिले नै निकालेको निष्कर्षलाई सही ठहऱ्याउन प्रमाणको निर्माण वा छनौट गर्छौँ।

यसै कारणले गर्दा, अत्यधिक शिक्षित र बौद्धिक मानिसहरू पनि झन् बढी कन्फर्मेसन बायसको सिकार हुने गर्छन्, किनभने तिनीहरूसँग आफ्नो गलत विचारलाई पनि तार्किक रूपमा सही साबित गर्ने क्षमता र शब्दको भण्डार बढी हुन्छ।

कन्फर्मेसन बायस कुनै मानसिक रोग होइन। यो मानव मस्तिष्कको सामान्य तर प्रभावशाली संज्ञानात्मक प्रवृत्ति हो। सबै मानिसमा कुनै न कुनै स्तरमा यसको प्रभाव हुन्छ। समस्या तब उत्पन्न हुन्छ जब हामी आफ्नो विश्वासलाई तथ्यभन्दा माथि राख्छौं।

सही निर्णय लिन, राम्रो सम्बन्ध बनाउन, लोकतान्त्रिक संवादलाई स्वस्थ राख्न र वैज्ञानिक सोच विकास गर्न कन्फर्मेसन बायसलाई पहिचान गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ। सत्य प्रायः हाम्रो विश्वाससँग होइन, प्रमाणसँग जोडिएको हुन्छ। त्यसैले राम्रो सोचको पहिलो सर्त भनेको आफ्नो विचारलाई पनि प्रश्न गर्न सक्ने साहस हो। जब हामी आफू गलत हुन सक्ने सम्भावनालाई स्वीकार गर्न सिक्छौं, त्यही क्षणबाट निष्पक्ष सोचको यात्रा सुरु हुन्छ।

मतिभ्रम

कोठामा एक्लै हुँदा पनि कसैले नाम बोलाएजस्तो लाग्ने, अरूले नदेख्ने अनौठो आकृति वा छाया देखिने वा विनाकारण शरीरमा किरा घस्रेजस्तो महसुस गर्दै हुनुहुन्छ ? यस्ता अनुभव बारम्बार भइरहेमा यो सामान्य भ्रम नभई मतिभ्रम (Hallucination) को अवस्था हुन सक्छ।

कुनै बाह्य भौतिक stimulus वा आधारविना नै मस्तिष्कले उत्पन्न गराउने यो यस्तो अनुभूति हो, जुन अनुभव गरिरहेको व्यक्तिका लागि १०० प्रतिशत वास्तविक महसुस हुन्छ। यो केवल दृष्टि (नदेखेको कुरा देख्नु) मा मात्र सीमित हुँदैन, सुन्ने (Audio), सुँघ्ने (Olfactory), स्वाद लिने (Gustatory) र स्पर्श गर्ने (Tactile) गरी हाम्रा पाँचै ज्ञानेन्द्रियमा मतिभ्रम हुन सक्छ।

सुनसान कोठाको त्यो नसुनिने स्वर

४५ वर्षका रामबहादुर काठमाडौंको एक पत्रिकामा रातिको सिफ्टमा काम गर्थे। हप्तामा ५०-६० घण्टाको निरन्तर खटाइ, चुरोटको अत्यधिक लत र अनिद्रा उनका नजिकका साथी बनेका थिए।

एक रात, २ बजेतिर आफ्नो डेस्कमा समाचार सम्पादन गर्दै गर्दा उनले स्पष्टसँग आफ्नो नाम बोलाएको सुने - 'रामबहादुर... यहाँ हेर।'

उनले वरिपरि हेरे, तर कार्यकक्ष सुनसान थियो। सबै सहकर्मीहरू घर फर्किसकेका थिए। उनले मनको भ्रम ठाने। तर, भोलिपल्टदेखि त्यो स्वर निरन्तर आउन थाल्यो। कसैले कानै निर आएर कानेखुसी गरेझैँ फुसफुसाउँथ्यो - 'तिमीलाई कसैले पछ्याइरहेछ, सतर्क रहनु।'

उनले कोठाका भित्ता, ढोका पछाडि र झ्यालमा मान्छे खोज्न थाले। उनलाई लाग्थ्यो, कोही मान्छे उनीभन्दा केही इन्च मात्र टाढा उभिएर बोलिरहेछ। तर त्यहाँ कोही थिएन। यो श्रवण मतिभ्रम (Auditory Hallucination) को एक गम्भीर उदाहरण थियो, जुन अत्यधिक मानसिक तनाव र अनिद्राका कारण उनको मस्तिष्कमा सिर्जना भएको थियो।

मध्यरातको अनौठो आगन्तुक

६८ वर्षीया सुशीला देवी आफ्नै धुनमा बाँचिरहेकी थिइन्। उमेरसँगै उनलाई पार्किन्सन्स रोगको सुरुआती लक्षण देखिएको थियो र उनी विगत केही महिनादेखि नियमित औषधि सेवन गरिरहेकी थिइन्।

एक साँझ, बत्ती बाल्नुअघि उनले आफ्नो बैठक कोठाको सोफामा एकजना अपरिचित वृद्ध बसिरहेको देखिन्। उनी सेतो लुगामा थिए र शान्त भएर सुशीला देवीलाई हेरिरहेका थिए। उनले सोधिन्, 'तपाईं को हो ?' तर ती वृद्धले कुनै उत्तर दिएनन्, केवल मुस्कुराइरहे।

उनी अत्तालिँदै भान्सामा गएर छोरालाई बोलाएर ल्याइन्। तर छोराले हेर्दा सोफा खाली थियो। सुशीला देवीले भने स्पष्ट रूपमा ती वृद्धको कपडाको रङ र अनुहारको चाउरीपनसमेत देखिरहेकी थिइन्। यो दृष्टि मतिभ्रम (Visual Hallucination) थियो, जुन उमेरजन्य स्नायुसम्बन्धी रोग र त्यसको औषधिको साइड-इफेक्टका कारण उत्पन्न भएको थियो।

मनोरोग कि केवल रोगको लक्षण ?

सामान्य भाषामा भन्नुपर्दा, मतिभ्रम आफैंमा कुनै छुट्टै मनोरोग होइन, यो एक जटिल लक्षण हो। जसरी शरीरमा भाइरस प्रवेश गर्दा ज्वरो आउनु एउटा लक्षण हो, त्यसरी नै मस्तिष्कको सूचना प्रशोधन गर्ने प्रणालीमा गडबडी हुँदा मतिभ्रम देखिन्छ। यो विभिन्न मानसिक र शारीरिक अवस्थामा देखा पर्न सक्छ।

• गम्भीर मनोरोगको चरण: सिजोफ्रेनिया, बाइपोलर डिसअर्डर वा गम्भीर डिप्रेसन। यी गम्भीर मनोरोगहरूमा मस्तिष्कको डोपामाइन र सेरोटोनिनजस्ता न्युरोट्रान्समिटरको असन्तुलनले गर्दा मानिसको सोचाइ र वास्तविकता बिचको सम्बन्ध टुट्छ। सिजोफ्रेनियामा श्रवण मतिभ्रम र भ्रम (Delusions) मुख्य हुन्छन् भने बाइपोलर र साइकोटिक डिप्रेसनमा अत्यधिक निराशा वा उन्माद (Mania) सँगै वास्तविकताबाहिरका दृश्य वा आवाज महसुस हुन्छन्। सही औषधीय उपचार र मनोसामाजिक परामर्शले यी अवस्थालाई नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ।

• स्नायुजन्य समस्या (Neurological Issues): डिमेन्सिया (Dementia), पार्किन्सन्स, अल्जाइमर्स वा ब्रेन ट्युमर। स्नायुजन्य समस्याहरूमा मस्तिष्कका तन्तु वा नसाहरू क्षतिग्रस्त हुँदा सूचना सम्प्रेषण प्रणाली अवरुद्ध हुन्छ। डिमेन्सिया र अल्जाइमर्समा स्मृति तथा सोच्ने क्षमता घट्दा मस्तिष्कले भ्रमित सन्देश सिर्जना गर्छ। पार्किन्सन्सका औषधि वा ब्रेन ट्युमरले मस्तिष्कको दृश्य र श्रवण केन्द्रमा दबाब दिँदा बिरामीले नभएका दृश्य देख्ने वा आवाज सुन्ने जस्ता मतिभ्रम भोग्न पुग्छन्।

• शारीरिक र वातावरणीय कारक: अत्यधिक ज्वरो (Delirium), छारेरोग (Epilepsy), अत्यधिक अनिद्रा, कडा लागूपदार्थ वा रक्सीको लत/छोड्दा हुने रियाक्सन (Withdrawal Effects)। शारीरिक र वातावरणीय प्रतिकूलताले मस्तिष्कको रासायनिक वातावरण र विद्युतीय तरंगलाई क्षणिक रूपमा अस्तव्यस्त बनाउँछन्। अत्यधिक ज्वरो वा इन्फेक्सनले मस्तिष्कमा सुजन ल्याई डेलिरियम गराउँछ भने लागूपदार्थ वा रक्सी छोड्दा मस्तिष्क उत्तेजित भई भयानक दृष्टि वा स्पर्श मतिभ्रम हुन्छ। त्यस्तै, अनिद्रा र छारेरोगको आक्रमणले स्नायुको सन्तुलन बिर्गार्दा मस्तिष्कले नभएका कुराहरू महसुस गराउँछ।

मनोवैज्ञानिकका व्याख्या र ऐतिहासिक सन्दर्भ

वैज्ञानिक इतिहासमा मतिभ्रमलाई कसरी हेरियो र व्याख्या गरियो भन्ने जान्नु निकै रोचक छ। जर्मन मनोचिकित्सक एमिल क्रेपेलिनले मतिभ्रमलाई गम्भीर मानसिक रोग (खास गरी सिजोफ्रेनिया, जसलाई उतिबेला Dementia Praecox भनिन्थ्यो) को प्राथमिक र मुख्य लक्षणका रूपमा वर्गीकरण गरे। उनले मतिभ्रम र भ्रम (Illusion) बीचको भिन्नता स्पष्ट पारेका थिए।

उक्त व्याख्या सन् १८९६ मा प्रकाशित उनको प्रसिद्ध पुस्तक Psychiatrie: Ein Lehrbuch für Studirende und Aerzte (छैटौँ संस्करण) मा छ। उनको यो कार्य आधुनिक मनोरोग विज्ञान (Psychiatry) को आधारस्तम्भ हो। Mental Health Literacy र Psychiatry का क्लासिक पुस्तकहरू जस्तै Kraepelinian Dichotomy सम्बन्धी अनुसन्धान पत्र वा Dementia Praecox and Paraphrenia (Transl. 1919) मा यो अहिले पनि अध्ययन गर्न सकिन्छ।

क्रेपेलिनका अनुसार मतिभ्रम कुनै बाह्य वस्तुको गलत बुझाइ (Illusion) नभई पूर्ण रूपमा आन्तरिक मानसिक प्रक्रियाको परिणाम हो। उनले बिरामीले सुन्ने अमानवीय वा धम्कीपूर्ण स्वरहरू उनीहरूको आन्तरिक विचार प्रणाली बिग्रिएको संकेत भएको बताएका थिए। उनका अनुसार यस्ता मतिभ्रमहरूले बिरामीको चेतनालाई वास्तविकताबाट टाढा लग्दै मानसिक अवस्था तीव्र रूपमा बिगार्न निर्णायक भूमिका खेल्छन्।

जर्मन अस्तित्ववादी दार्शनिक तथा मनोचिकित्सक कार्ल जसपर्सले मतिभ्रमको 'अनुभूतिगत सत्यता' माथि व्याख्या गरे। उनका अनुसार मतिभ्रम कुनै कल्पना वा दिवास्वप्न होइन; यो व्यक्तिलाई बाह्य संसारका वास्तविक वस्तुजत्तिकै स्पष्ट र वस्तुगत (Objective) महसुस हुन्छ। 

उनका व्याख्या सन् १९१३ मा प्रकाशित 'General Psychopathology' (Allgemeine Psychopathologie)मा छ। General Psychopathology (John Wiley & Sons द्वारा अनुवादित र पुनर्मुद्रित) पुस्तकमा आज पनि जसपर्सको यो सिद्धान्त विस्तृत रूपमा पढ्न पाइन्छ।

जसपर्सका अनुसार मतिभ्रममा अनुभव गरिने आवाज वा दृश्यहरू व्यक्तिको नियन्त्रणबाहिर हुन्छन् र तिनमा वास्तविक वस्तुजस्तै प्रत्यक्ष शारीरिक उपस्थिति (Leibhaftigkeit) हुन्छ। बिरामीले आफ्ना आँखा वा कानले देखे-सुनेजत्तिकै पक्का मान्ने भएकाले उनीहरूलाई यो केवल कल्पना हो भनेर सम्झाउन सकिँदैन। यसले गर्दा मतिभ्रमले व्यक्तिको समग्र आत्मपरक अनुभव (Subjective experience) र वास्तविकताप्रतिको दृष्टिकोणलाई नै पूर्ण रूपमा बदलिदिन्छ।

प्रसिद्ध न्युरोलोजिस्ट तथा लेखक ओलिभर स्याक्सले मतिभ्रम केवल पागलपन वा मनोरोगको उपज मात्र होइन, यो सामान्य मस्तिष्कले विशेष परिस्थितिमा (जस्तै: दृष्टि गुम्दा हुने Charles Bonnet Syndrome, वा कडा माइग्रेनमा) देखाउने न्युरोलोजिकल प्रतिक्रिया पनि हो भनी व्याख्या गरे।

उनले आफ्ना विविध अनुसन्धानात्मक लेखहरू र सन् २०१२ मा प्रकाशित विश्वप्रसिद्ध पुस्तक Hallucinations मा यसबारे चर्चा गरेका छन्। उनको पुस्तक Hallucinations (Knopf Publishing Group) मा यी सबै घटना र मनोवैज्ञानिक/न्युरोलोजिकल व्याख्या पढ्न सकिन्छ।

स्याक्सका अनुसार मतिभ्रम मस्तिष्कको सिर्जनात्मक क्षमता र अनुकूलन प्रयासको पाटो पनि हो। दृष्टि वा श्रवणशक्ति गुमाउँदा मस्तिष्कको सम्बन्धित भाग (Visual/Auditory Cortex) निष्क्रिय नभई आफ्नै संवेदनशीलता बढाएर भित्री चित्र वा आवाज सिर्जना गर्न थाल्छ। त्यसैले, हरेक मतिभ्रम मानसिक रोगको संकेत होइन; यो त बाह्य उद्दीपकको अभावमा मस्तिष्कले आफैँलाई सक्रिय राख्ने एक स्वाभाविक न्युरोलोजिकल संयन्त्र मात्र हो।

मतिभ्रमका प्रमुख चरणहरू

मतिभ्रम अचानक उत्कर्षमा पुग्दैन। मनोवैज्ञानिक रूपमा यसलाई सामान्यतया चार मुख्य चरणमा विभाजन गरेर हेरिन्छ:

१. सान्त्वनादायी चरण (Non-psychotic / Comforting)
                 ↓
२. निन्दात्मक वा डराउने चरण (Condemning)
                 ↓
३. नियन्त्रण गुम्ने चरण (Uncontrolling)
                 ↓
४. पूर्ण हावी हुने चरण (Conquering)

• सुरुआती वा सान्त्वनादायी चरण (Comforting Stage)

यस चरणमा व्यक्तिले आफू तनावमा हुँदा वा एक्लोपनमा केही मन्द स्वर वा आकृति अनुभव गर्छ। व्यक्तिलाई यो आफ्नै मस्तिष्कको उपज हो कि भन्ने हल्का भान हुन्छ। स्वरहरू सकारात्मक वा सान्त्वना दिने खालका हुन सक्छन्।

यो प्रारम्भिक चरणमा मतिभ्रम प्रायः अस्पष्ट र क्षणिक हुन्छ, जसलाई व्यक्तिले आफ्नो कल्पनाशक्ति वा थकाइको परिणाम ठानेर बेवास्ता गर्न सक्छ। कतिपय अवस्थामा, यी स्वर वा आकृतिहरूले अप्ठ्यारो परिस्थितिमा उसलाई साथ दिएको वा हौसला बढाएको जस्तो भान हुन्छ, जसले गर्दा व्यक्तिले यसप्रति तुरुन्तै कुनै डर वा चिन्ता व्यक्त गर्दैन र यो समस्या बिस्तारै उसको दैनिक जीवनमा भुलिँदै जान्छ।

• निन्दात्मक वा डराउने चरण (Condemning Stage)

यो चरणमा आइपुग्दा मतिभ्रम अप्रिय बन्न थाल्छ। सुनिने स्वरहरूले व्यक्तिको आलोचना गर्ने, जिस्क्याउने वा नराम्रो भनिदिने गर्छन्। व्यक्तिले यसलाई रोक्न खोज्छ, तर असमर्थ हुन्छ। यसले गर्दा चिन्ता (Anxiety) र डर बढ्छ।

यस चरणमा मतिभ्रमको तीव्रता र बारम्बारता बढ्छ, जसले गर्दा व्यक्तिको मानसिक सन्तुलन बिग्रन थाल्छ। सुनिने स्वरहरूले व्यक्तिको आत्म-सम्मानमा चोट पुर्याउने, उनीहरूलाई असफल र बेकार महसुस गराउने गर्छन्। व्यक्तिले यसलाई रोक्न वा नियन्त्रण गर्न खोज्दा पनि असफल हुन्छ, जसले गर्दा उनीहरूमा हतासा र निराशाको भावना पैदा हुन्छ। कतिपय अवस्थामा, यी स्वरहरूले व्यक्तिलाई आफैँलाई वा अरूलाई हानि पुर्याउन उकास्न पनि सक्छन्, जसले गर्दा यो चरण अत्यन्तै खतरनाक हुन सक्छ।

• नियन्त्रण गुम्ने चरण (Uncontrolling Stage)

यहाँ पुगेपछि व्यक्तिले मतिभ्रममा आउने आदेश वा दृश्यलाई पूर्ण रूपमा पत्याउन थाल्छ। बाह्य आवाज वा दृश्य यति बलियो हुन्छ कि व्यक्तिले आफ्नो वास्तविक वातावरणसँगको सम्पर्क गुमाउँछ। उनीहरू ती आवाजसँग बहसमा उत्रिने वा प्रतिवाद गर्ने गर्छन्।

यो चरणमा आइपुग्दा मतिभ्रमले व्यक्तिको तर्क र विवेकलाई पूर्ण रूपमा ओझेलमा पारिदिन्छ। उनीहरूले देख्ने वा सुन्ने कुराहरू यति यथार्थपरक हुन्छन् कि, उनीहरूले आफ्ना परिवार वा चिकित्सकको कुरा भन्दा मतिभ्रमको आदेशलाई बढी विश्वास गर्छन्। यसले गर्दा उनीहरूको व्यवहार असामान्य र कहिलेकाहीँ खतरनाक पनि हुन सक्छ, किनकि उनीहरू पूर्ण रूपमा मतिभ्रमको नियन्त्रणमा आइसकेका हुन्छन्।

• पूर्ण हावी हुने चरण (Conquering Stage)

यो सबैभन्दा गम्भीर अवस्था हो। यहाँ मतिभ्रमले व्यक्तिको विचार, भावना र व्यवहारलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्छ। सुनिने स्वरहरूले अरूलाई वा आफूलाई हानि पुर्‍याउन आदेश दिन सक्छन् (Command Hallucinations)। व्यक्ति पूर्ण रूपमा साइकोसिसको सिकार बन्छ र तत्काल चिकित्सकीय हस्तक्षेपको आवश्यकता पर्छ।

यस चरणमा व्यक्ति र वास्तविक संसारबिचको सम्बन्ध पूर्ण रूपमा विच्छेद हुन्छ। उनीहरू आफ्नै आन्तरिक र काल्पनिक संसारमा हराउँछन्, जहाँ मतिभ्रम नै एकमात्र सत्य बन्न पुग्छ। मतिभ्रमबाट आउने आदेशहरू यति शक्तिशाली हुन्छन् कि व्यक्तिले नचाहेर पनि ती पालना गर्न बाध्य हुन्छ, जसले गर्दा गम्भीर हिंसा वा आत्म-हानिका घटनाहरू घट्न सक्छन्। यो अवस्थामा बिरामी आफैं अस्पताल जान वा मद्दत माग्न असमर्थ हुने हुनाले परिवार र समाजले तुरुन्तै हस्तक्षेप गरी अनिवार्य उपचारको व्यवस्था मिलाउनु अत्यन्तै जरुरी हुन्छ।

के यो कुनै खास उमेर समूहलाई मात्र हुन्छ?

मतिभ्रम कुनै खास उमेर समूहमा मात्र सीमित छैन। यो जुनसुकै उमेरका व्यक्तिलाई हुन सक्छ। तर, उमेर अनुसार यसको कारण र प्रकृति फरक हुन्छ।

• बालबालिका र किशोरकिशोरी : उच्च ज्वरो आउँदा (Febrile seizures/delirium), बाल्यकालको गहिरो मानसिक आघात (Trauma), वा न्युरोडेभलपमेन्टल विकारहरूमा। बालबालिकामा शारीरिक र मानसिक विकास भइरहेको हुनाले यी कारकहरूले उनीहरूको स्नायु प्रणालीमा प्रत्यक्ष असर पार्छन्। यस्तो बेला उनीहरूले डराउने आकृति देख्ने वा काल्पनिक स्वरहरू सुन्ने सम्भावना उच्च रहन्छ।

• युवावस्था र वयस्क (१८-३५ वर्ष) : सिजोफ्रेनिया, बाइपोलर डिसअर्डर, अत्यधिक मानसिक तनाव, लागूपदार्थ वा रक्सीको प्रयोग, र अनिद्राका कारण। यो उमेर समूहमा तीव्र सामाजिक, पेसागत तनाव र मस्तिष्कमा हुने रासायनिक परिवर्तनका कारण मानसिक स्वास्थ्य प्रभावित हुने जोखिम बढी हुन्छ। लागूपदार्थ वा अनिद्राले मस्तिष्कको न्युरोट्रान्समिटर सन्तुलन बिगारेर श्रवण वा दृष्टि मतिभ्रमको सम्भावनालाई झनै बढाउँछन्।

• वृद्धावस्था (६० वर्षभन्दा माथि) : डिमेन्सिया, अल्जाइमर्स, पार्किन्सन्स, Charles Bonnet Syndrome (दृष्टि क्षमता कम हुँदा मस्तिष्कले आफैं चित्र बनाउने अवस्था), वा धेरै प्रकारका औषधिको प्रतिक्रिया (Polypharmacy)। उमेर ढल्कँदै जाँदा मस्तिष्कका स्नायुहरू क्षीण हुँदै जाने र दृष्टि वा श्रवण क्षमता घट्ने गर्छ। यस्तो अवस्थामा मस्तिष्कले प्राप्त गर्न नसकेको बाह्य सूचनाको भर्पाई गर्न आफैं काल्पनिक दृश्य वा ध्वनि सिर्जना गर्न थाल्छ। साथै, वृद्धावस्थामा विभिन्न रोगका लागि एकैपटक धेरै प्रकारका औषधि सेवन गर्दा हुने न्युरोकेमिकल अन्तक्रिया (Polypharmacy) ले पनि वृद्धवृद्धाहरूमा दृष्टि तथा श्रवण मतिभ्रमको जोखिमलाई उच्च बनाउँछ।

पछिल्लो नयाँ अध्ययनले के भन्छ?

वैज्ञानिकहरूले मतिभ्रमलाई लिएर लगातार नयाँ खोजहरू गरिरहेका छन्। स्ट्यानफोर्ड युनिभर्सिटी र क्याम्ब्रिज युनिभर्सिटीका शोधकर्ताहरूद्वारा गरिएको र Nature Neuroscience (२०२३-२०२४) मा प्रकाशित एक ल्यान्डमार्क अध्ययनले मतिभ्रमबारे नयाँ तथ्य बाहिर ल्याएको छ।

उक्त अध्ययन अनुसार, मतिभ्रम हुनु भनेको मस्तिष्क 'बिग्रनु' वा 'पागल हुनु' मात्र होइन, यो मस्तिष्कको 'भविष्यवाणी गर्ने क्षमता' (Predictive Processing) मा आउने असन्तुलन हो।

हाम्रो मस्तिष्कले सधैं बाह्य संसारबाट आउने सूचना र पूर्व-अनुभव (Prior Beliefs) को आधारमा संसारलाई बुझ्ने प्रयास गर्छ। अध्ययनले देखाएको छ कि मतिभ्रम भएका व्यक्तिहरूमा मस्तिष्कले ज्ञानेन्द्रियबाट आउने वास्तविक डाटाहरू (Sensory Input) भन्दा आफ्नै भित्री अपेक्षा र पूर्व-अनुभव (Prior Expectations) लाई अत्यधिक महत्त्व (Over-weight) दिन्छ।

अर्थात्, जब मस्तिष्कले बाहिरको वास्तविकता र भित्री कल्पनाबीचको सन्तुलन मिलाउन सक्दैन, तब उसले बाहिर केही नहुँदा पनि आफ्नै भित्री कल्पनालाई नै "वास्तविक दृश्य वा आवाज" बनाएर चेतनालाई पठाइदिन्छ। यो अध्ययनले न्युरोइमेजिङ (fMRI) को सहयोगमा मस्तिष्कको Striatum र Auditory/Visual Cortex बिचको सञ्चार गडबडीलाई स्पष्ट पारेको छ।

यस अध्ययनले मतिभ्रमको उपचार र यसलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याएको छ। परम्परागत रूपमा मतिभ्रमलाई केवल न्युरोट्रान्समिटरको रासायनिक गडबडी वा 'पागलपन'को रूपमा हेरिन्थ्यो, तर प्रिडिक्टिभ प्रोसेसिङ (Predictive Processing) मोडलले यो मस्तिष्कको सूचना प्रसोधन गर्ने एक विशेष क्षमताको विसर्जन हो भन्ने स्पष्ट पारेको छ।

fMRI प्रविधिमार्फत गरिएको अनुसन्धानले Striatum मा डोपामाइनको अत्यधिक बहावले visual र auditory cortex मा सञ्चारित हुने वास्तविक संवेदनालाई दबाइदिने देखाएको छ। यसले गर्दा व्यक्तिले बाह्य संसारको यथार्थभन्दा आफ्नै मस्तिष्कभित्र उत्पन्न भएका अपेक्षा वा सन्देशलाई बढी प्राथमिकता दिन्छ। यो निष्कर्षले आगामी दिनमा सिजोफ्रेनिया वा अन्य मनोरोगका बिरामीहरूका लागि मस्तिष्कको यही 'भविष्यवाणी सन्तुलन' (Predictive Balance) लाई पुन: मिलाउने targeted cognitive therapy र नयाँ पुस्ताका औषधीहरू विकास गर्न महत्त्वपूर्ण बाटो खोलेको छ।

सुरुआतमै कसरी थाहा पाउने ? 

सुरुआती संकेतहरू (Early Warning Signs)

• अरूले नसुन्ने वा नदेख्ने कुरा महसुस हुनु, तर मनमा हल्का शंका बाँकी हुनु। यो मतिभ्रमको सुरुआती वा सान्त्वनादायी चरणको संकेत हो, जहाँ व्यक्तिले अनौठो अनुभव गरे पनि विवेक गुमाइसकेको हुँदैन। समयमै सचेत भई विशेषज्ञको सल्लाह लिएमा समस्या बढ्न पाउँदैन।

• टोलाउने, लगातार कान थुन्ने वा हावामा हेरेर एक्लै गफरेजस्तो गर्ने। यस्तो व्यवहारले व्यक्तिले आफ्नो आन्तरिक संसारमा काल्पनिक आवाज वा दृश्यहरूसँग प्रतिक्रिया जनाइरहेको संकेत गर्छ। यो मतिभ्रम अलि कडा हुँदै गएको र तुरुन्तै चिकित्सकीय सहयोग चाहिने अवस्था हो।

• निद्राको चक्र पूर्ण रूपमा बिग्रिनु। निरन्तरको अनिद्राले मस्तिष्कलाई आराम पाउन नदिई सूचना प्रसोधन प्रणालीलाई अस्तव्यस्त बनाउँछ। यसले मस्तिष्कमा थकान र तनाव बढाएर नभएका आवाज वा दृश्यहरू महसुस गराउने मतिभ्रमको जोखिमलाई तीव्र पार्छ।

• मानिसहरूसँग टाढिनु (Social Withdrawal) र अत्यधिक शंकालु स्वभाव हुनु। यो अवस्था मतिभ्रमको गम्भीर चरणतिरको संकेत हो। जब व्यक्तिले नभएका आवाज वा दृश्यहरूलाई सत्य मान्न थाल्छ, उसलाई अरूले आफ्ना कुरा नबुझेको वा आफ्ना विरुद्ध षड्यन्त्र गरिरहेको भान हुन्छ। यही डर र अविश्वासका कारण व्यक्ति परिवार र समाजबाट पूर्ण रूपमा टाढिन्छ र आफ्नै काल्पनिक संसारमा सीमित हुन पुग्छ।

जोगिने र व्यवस्थापन गर्ने उपायहरू

• पर्याप्त निद्रा र दिनचर्या: दैनिक ७-८ घण्टाको गुणस्तरीय निद्राले मस्तिष्कलाई रीसेट गर्न मद्दत गर्छ। नियमित सुत्ने र उठ्ने तालिकाले मस्तिष्कको 'भविष्यवाणी सन्तुलन' कायम राख्छ। यसले न्युरोकेमिकल गडबडी हुन नदिई सूचना प्रशोधन प्रणालीलाई स्वस्थ बनाउँछ र मतिभ्रमको जोखिमलाई न्यूनीकरण गर्छ।

• तनाव र पदार्थ सेवनबाट टाढा रहनु : गाँजा, रक्सी वा अन्य Psychoactive पदार्थहरूले मतिभ्रमको जोखिमलाई मल्टिप्लाइ गर्छन्। यी पदार्थहरूले मस्तिष्कको डोपामाइन र सेरोटोनिनजस्ता न्युरोट्रान्समिटरको सन्तुलनलाई प्रत्यक्ष रूपमा असर गर्छ। यसले मस्तिष्कको सूचना प्रशोधन क्षमतामा बाधा पुर्‍याइ सामान्य तनावलाई पनि गम्भीर मतिभ्रम र साइकोसिसमा परिणत गरिदिन सक्छ।

• शारीरिक स्वास्थ्यको ख्याल : उच्च ज्वरो, डिहाइड्रेसन, र कडा संक्रमणको समयमै उपचार गर्ने। गम्भीर शारीरिक समस्या वा संक्रमणले शरीरमा विषाक्त तत्व बढाउँछ र मस्तिष्कमा अक्सिजन तथा पोषक तत्त्वको आपूर्तिमा बाधा पुर्‍याउँछ। विशेष गरी वृद्धवृद्धा र बालबालिकामा यसले स्नायु प्रणालीलाई प्रभावित पारेर छिट्टै हडबडी वा डेलिरियम (Delirium) को स्थिति सिर्जना गर्छ, जसले दृष्टि वा श्रवण मतिभ्रम गराउन सक्छ। त्यसैले शारीरिक स्वास्थ्यको समयमै उपचार गर्नु मानसिक सन्तुलनका लागि पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

• सामाजिक सम्पर्क (Social Connection) : एक्लोपनले मतिभ्रमका स्वरहरूलाई अझ मुखरित बनाउँछ। सकारात्मक सामाजिक अन्तरक्रियाले मस्तिष्कलाई बाह्य वास्तविकतामा जोडिराख्छ। परिवार र साथीभाइसँगको निरन्तर कुराकानीले मस्तिष्कलाई आन्तरिक भ्रमहरूबाट ध्यान हटाएर बाह्य वातावरणमा केन्द्रित गराउँछ। जब व्यक्ति सामाजिक रूपमा सक्रिय रहन्छ, उसले वास्तविक संवेदनाहरू (Sensory Inputs) प्राप्त गर्छ, जसले भित्री काल्पनिक आवाज वा दृश्यहरूलाई मन्द बनाइदिन्छ। बलियो सामाजिक सहयोगले एक्लोपन र डर घटाएर बिरामीलाई मानसिक रूपमा सुरक्षित र सुरक्षित महसुस गराउन ठूलो भूमिका खेल्छ।

• व्यावसायिक उपचार (Professional Help) : यदि यो लक्षण दोहोरिन थालेमा ढिला नगरी मनोचिकित्सक वा न्युरोलोजिस्टलाई देखाउनुपर्छ। Antipsychotics औषधि र थेरापी (CBT) ले यसलाई पूर्ण नियन्त्रणमा ल्याउन सक्छ। मानसिक वा स्नायुसम्बन्धी समस्यालाई समयमै पहिचान गरी विशेषज्ञको परामर्श लिनु उपचारको सबैभन्दा प्रभावकारी कदम हो। एन्टीसाइकोटिक्स औषधिले मस्तिष्कको न्युरोट्रान्समिटर सन्तुलन मिलाउन मद्दत गर्छ भने कग्निभ थेरापी (CBT) ले बिरामीलाई आफ्ना नकारात्मक विचार र मतिभ्रमका लक्षणहरूलाई चिन्न र व्यवस्थापन गर्न सक्षम बनाउँछ। यी दुवैको सही संयोजनले बिरामीलाई सामान्य र सक्रिय जीवनमा फर्काउन पूर्ण रूपमा मद्दत गर्छ।

के यसबाट डराउनु पर्छ?

डराउनु पर्दैन, तर सजग र गम्भीर भने हुनुपर्छ।

हाम्रो समाजमा अझै पनि मतिभ्रम (Hallucination) लाई लिएर अनेकौँ अन्धविश्वास र डर व्याप्त छ। कसैले यसलाई दैवी प्रकोप, भूतप्रेत वा बोक्सीको असर ठान्छन् भने कसैले व्यक्तिको मानसिक कमजोरी वा 'पागलपन' को रूपमा हेर्ने गर्छन्। तर आधुनिक न्युरोसाइन्सले यो सोचलाई पूर्ण रूपमा गलत साबित गरिसकेको छ।

मतिभ्रम हुनु कुनै रहस्यमयी वा डरलाग्दो कुरा होइन। यो केवल शरीर वा मस्तिष्कमा न्युरोकेमिकल, शारीरिक वा मनोवैज्ञानिक सन्तुलन बिग्रिएको एउटा स्पष्ट जैविक संकेत (Biological Signal) हो। जसरी आँखा धमिलो हुँदा वा दृष्टि कमजोर हुँदा हामी विना कुनै संकोच चिकित्सककहाँ गएर परीक्षण गराउँछौँ, त्यसरी नै मस्तिष्कले बाह्य वास्तविकता र भित्री कल्पनाबीच सन्तुलन मिलाउन नसक्दा विशेषज्ञको सहयोग लिनु अति सामान्य र आवश्यक प्रक्रिया हो।

बुझ्नैपर्ने मुख्य कुराहरू :

• लक्षण हो, स्थायी अवस्था होइन : मतिभ्रम आफैंमा एउटा लक्षण मात्र हो। अत्यधिक मानसिक तनाव, निरन्तरको अनिद्रा, लागूपदार्थ वा रक्सीको प्रयोग, शरीरमा कडा संक्रमण वा न्युरोलोजिकल अवस्था (जस्तै: सिजोफ्रेनिया, डिमेन्सिया) यसका कारक हुन सक्छन्। सही कारण पहिचान गरी उपचार गर्दा यो समस्या पूर्ण नियन्त्रणमा आउँछ।

• समयमै उपचार र रोकथाम : लक्षणहरूलाई समाजको डरले लुकाउनाले समस्या अझ जटिल बन्दै जान्छ। प्रारम्भिक अवस्थामै ध्यान दिन सकियो भने कग्निटिभ थेरापी (CBT), जीवनशैलीमा सुधार र आवश्यक औषधीको प्रयोगबाट मस्तिष्कको 'भविष्यवाणी सन्तुलन' (Predictive Balance) लाई पुन: पुरानै अवस्थामा ल्याउन सकिन्छ।

• पारिवारिक र सामाजिक सहयोग : मतिभ्रमको महसुस गरिरहेको व्यक्तिलाई आलोचना गर्ने वा जिस्क्याउने काम कदापि गर्नु हुँदैन। उनीहरूका लागि यो अनुभव १०० प्रतिशत वास्तविक हुन्छ। त्यसैले उनीहरूलाई माया, सहानुभूति र सुरक्षित वातावरण दिँदै विशेषज्ञसम्म पुर्‍याउनु परिवार र समाजको मुख्य दायित्व हो।

अन्त्यमा, मतिभ्रम भनेको मस्तिष्कले विश्राम र उपचारका लागि मागेको एउटा संकेत हो। यसलाई अन्धविश्वासको घेरामा बाँध्नुभन्दा एक स्वास्थ्य समस्याका रूपमा स्वीकारेर सही चिकित्सकीय र मनोवैज्ञानिक परामर्श लिनु नै बुद्धिमानी हो।

सही समयको उपचार, औषधि र परिवारको सकारात्मक सहयोग पाउने हो भने मतिभ्रमबाट प्रभावित व्यक्ति पूर्ण रूपमा निको भएर आफ्नो सामान्य, सक्रिय र खुसी जीवनमा फर्किन सक्छ। त्यसैले डराएर लुकाउने होइन, सचेत बनेर सही कदम चाल्ने गरौँ।

मलाई मेरै माया कति कति !

बिहान साढे ६ बजेको समय थियो। मीनाको मोबाइलमा लगातार सन्देश आइरहेका थिए। कसैलाई कार्यालयको रिपोर्ट चाहिएको थियो, कसैले विद्यालय जाने छोरालाई केही समय हेर्न आग्रह गरेको थियो, आमालाई अस्पताल लैजानुपर्ने थियो, श्रीमान्ले बैंकको काम सम्झाएका थिए। सबैको काम पूरा गर्न उनी दौडिरहिन्। बेलुका घर फर्किँदा उनलाई टाउको दुखेको थियो, खाना खाने इच्छा पनि थिएन। दिनभरि उनले सबैका लागि समय निकालिन्, तर आफ्नै लागि पाँच मिनेट पनि छुट्याइनन्।

राति छोरीले एउटा सामान्य प्रश्न सोधी, 'आमा, तपाईं कहिले आराम गर्नुहुन्छ ?'

मीनासँग उत्तर थिएन।

***

अरूका आँसु पुछ्दै हिँड्दा
आफ्नै आँखा कहिले रसाए, थाहा भएन।
सबैका लागि उज्यालो बालिरहँदा
आफ्नै मनको दियो कहिले निभ्यो, याद रहेन।
उभिएर ऐनाअघि आफूलाई हेरेँ 
भनेँ - 'तिमी पनि माया पाउन योग्य छौ।'

हामीमध्ये धेरैको जीवन पनि यस्तै छ। हामी अरूका आवश्यकताको सूची बनाउँछौँ, तर त्यस सूचीमा आफूलाई अन्तिममा राख्छौँ। कतिपयले त आफ्नो नाम नै लेख्दैनन्। हामीलाई लाग्छ, आफूलाई प्राथमिकता दिनु भनेको स्वार्थी हुनु हो। तर मनोविज्ञानले यसलाई उल्टो दृष्टिले हेर्छ।

आफूलाई प्राथमिकता दिनु अरूको भाग खोस्नु होइन। यो आफू पनि बाँच्न, स्वस्थ रहन र अरूका लागि दीर्घकालसम्म उपलब्ध हुन आवश्यक आधार तयार गर्नु हो।

यति मात्र सोच्नुस्। विमानमा यात्रा गर्दा आपत्कालीन अवस्थाको एउटा निर्देशन सधैं दोहोरिन्छ - अक्सिजन मास्क झरेमा पहिले आफ्नो मास्क लगाउनुहोस्, त्यसपछि मात्र बच्चा वा अरूलाई सहयोग गर्नुहोस्। यो स्वार्थ होइन, व्यवहारिक बुद्धिमत्ता हो। किनकि तपाईं आफैं सास फेर्न नसक्ने अवस्थामा पुग्नुभयो भने कसैलाई पनि बचाउन सक्नुहुन्न।

मनोवैज्ञानिक क्रिस्टिन नेफ (Kristin Neff) ले यही विचारलाई 'Self-Compassion' अर्थात् आफूप्रति करुणा को सिद्धान्तमार्फत व्याख्या गरेकी छन्। उनले सन् २००३ मा Self and Identity जर्नलमा प्रकाशित 'Self-Compassion: An Alternative Conceptualization of a Healthy Attitude Toward Oneself' शीर्षकको अनुसन्धानमा पहिलो पटक यो अवधारणालाई व्यवस्थित रूपमा प्रस्तुत गरिन्। नेफका अनुसार आत्मकरुणा भनेको आफू असफल हुँदा वा थाक्दा आफैंलाई कठोर आलोचना गर्ने होइन, बरु असल साथीलाई जस्तै समझदारी र दयाले व्यवहार गर्नु हो।

उनको भनाइको सार छ - हामीले अरूलाई सहजै दिने दया, धैर्य र क्षमा आफैंलाई पनि दिन सिक्नुपर्छ।

तर हामी किन आफूलाई सधैं पछाडि राख्छौँ? यसको एउटा कारण सामाजिक संस्कार पनि हो। धेरैलाई सानैदेखि 'पहिले अरूलाई देऊ,' 'आफ्नो कुरा पछि सोच' भन्ने शिक्षा दिइन्छ। अरूको हेरचाह गर्नु राम्रो कुरा हो। समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब त्यसका लागि हामी आफ्नै मानसिक शान्ति, स्वास्थ्य र आवश्यकतालाई निरन्तर त्याग्न थाल्छौँ।

अमेरिकी मनोवैज्ञानिक कार्ल रोजर्सले सन् १९६१ मा प्रकाशित आफ्नो चर्चित पुस्तक 'On Becoming a Person' मा लेखेका छन् - मानिसले स्वस्थ रूपमा विकास गर्न आफ्नो वास्तविक अनुभूति स्वीकार गर्नुपर्छ। जब मानिस सधैं अरूको स्वीकृतिका लागि मात्र बाँच्न थाल्छ, ऊ आफ्नो वास्तविक स्वबाट टाढा जान्छ। 

रोजर्सको मानववादी मनोविज्ञानले आत्मस्वीकृति र आत्मसम्मानलाई मानसिक स्वास्थ्यको केन्द्रमा राख्छ। यसैले आफूलाई प्राथमिकता दिनु अहंकार होइन, आफ्नो अस्तित्व स्वीकार गर्नु हो।

सामाजिक सञ्जालको एउटा रमाइलो उदाहरण लिऔँ। तपाईंले आफ्नो फोटो फेसबुक वा इन्स्टाग्राममा राख्नुभयो भने के त्यसमा आफैं 'लाइक' गर्नुहुन्छ?

सायद गर्नुहुन्न।

किनभने हामीलाई लाग्छ, त्यसो गर्नु लाजमर्दो हुन्छ। तर यो प्रसंगले एउटा प्रश्न उठाउँछ - हामी किन आफ्नै खुसी वा उपलब्धिलाई खुलेर स्वीकार गर्न डराउँछौँ ? किन अरूको प्रशंसाको प्रतीक्षा गर्छौँ, तर आफ्नै प्रयासको सम्मान गर्न कञ्जुस्याइँ गर्छौँ ?

निस्सन्देह, सामाजिक सञ्जालमा आफ्नै पोस्टमा 'लाइक' नगर्नु आत्ममायाको मापन होइन। तर वास्तविक जीवनमा भने आफ्नो मेहनत, प्रगति र सीमालाई स्वीकार गर्न सक्नु आत्मसम्मानको संकेत हो। आफूलाई सधैं दोष दिने, आफ्ना उपलब्धिलाई सानो बनाउने र अरूको मान्यतामा मात्र आफ्नो मूल्य खोज्ने बानीले अन्ततः मानसिक थकान निम्त्याउन सक्छ।

यही कारणले मनोवैज्ञानिकहरूले आत्मकरुणालाई मानसिक स्वास्थ्यको महत्त्वपूर्ण आधार मान्छन्।

नेफले पछि सन् २०११ मा प्रकाशित आफ्नो चर्चित पुस्तक 'Self-Compassion: The Proven Power of Being Kind to Yourself' मा एउटा सशक्त विचार राखेकी छन् - 'आफूलाई निरन्तर आलोचना गरेर मानिस बलियो बन्दैन। बरु आफ्ना कमजोरीलाई स्वीकार गर्दै, गल्ती हुँदा पनि आफैंलाई सम्मान गर्न सक्ने व्यक्तिहरू बढी लचिलो, आत्मविश्वासी र मानसिक रूपमा स्वस्थ हुन्छन्।' यो पुस्तक विश्वभरि आत्मकरुणाबारे सबैभन्दा प्रभावशाली कृतिमध्ये एक मानिन्छ।

धेरैलाई अझै लाग्छ - यदि मैले आफूलाई प्राथमिकता दिएँ भने अरूले मलाई स्वार्थी भन्नेछन्। तर मनोविज्ञानले स्वार्थ र आत्म हेरचाहबीच स्पष्ट भिन्नता देखाउँछ। स्वार्थी व्यक्ति अरूको हित बेवास्ता गरेर आफ्नै फाइदा खोज्छ। आत्महेरचाह गर्ने व्यक्ति भने आफ्ना आवश्यकता पनि अरूका आवश्यकताजत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन् भन्ने स्वीकार गर्छ। यहाँ प्रतिस्पर्धा होइन, सन्तुलनको कुरा छ।

यदि तपाईं सधैं 'हुन्छ' मात्र भन्नुहुन्छ भने एक दिन तपाईंको ऊर्जा सकिन्छ। यदि तपाईं कहिल्यै 'आज म थाकेको छु' भन्न सक्नुहुन्न भने तपाईंको शरीरले एक दिन त्यो कुरा रोगमार्फत भन्न सक्छ। यसो सोच्नुस्, रित्तिएको जगले अरूको गिलास भरिदिन सक्दैन।

आफूलाई प्राथमिकता दिने मानिस सम्बन्धबाट भाग्दैन। बरु ऊ स्वस्थ सीमाहरू बनाउँछ। आवश्यक पर्दा 'होइन' भन्न सक्छ। आराम गर्न अपराधबोध मान्दैन। सहयोग गर्छ, तर आफूलाई नष्ट गरेर होइन।

यस्ता मानिसका सम्बन्ध दीर्घकालीन रूपमा अझ बलिया हुने सम्भावना हुन्छ, किनकि उनीहरूले सहयोगलाई बाध्यता होइन, रोजाइ बनाउँछन्।

त्यसैले आज एउटा सानो अभ्यास गर्नुस्।

यदि दिनभरि तपाईंले अरूका लागि पाँचवटा काम गर्नुभयो भने, एउटा काम आफ्नै लागि पनि गर्नुस्। केही मिनेट हिँड्नुस्, मनपर्ने पुस्तक पढ्नुस्, मन लागेको गीत सुन्नुस् वा केही समय शान्त बस्नुस्। यसले संसार परिवर्तन नगर्ला, तर तपाईंभित्रको संसारलाई अवश्य हलुका बनाउँछ।

किनकि अन्ततः तपाईं पनि त्यही मानिस हो, जसलाई तपाईंले जीवनभर साथ दिनुपर्छ।

अरूलाई माया गर्नुस्, सहयोग गर्नुस्, साथ दिनुस्। तर त्यस क्रममा आफूलाई सूचीको अन्तिममा नराख्नुस्। आफूलाई प्राथमिकता दिनु अरूको भाग खोस्नु होइन। यो आफ्नो जीवन, आफ्नो मानसिक स्वास्थ्य र आफ्नै अस्तित्वप्रतिको सम्मान हो।

सायद आजबाट तपाईंले बनाउने सूचीमा एउटा नयाँ नाम थपिनुपर्छ - सबैभन्दा माथि, आफ्नै नाम।

आत्म सम्मानको अर्को पाटो

आफूलाई माया गर्नु र आफूलाई सम्मान गर्नु एउटै कुरा होइन, तर यी दुई एकअर्कासँग गहिरोसँग जोडिएका छन्। आफूलाई माया गर्ने मानिसले आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्न सक्छ भने आत्मसम्मान भएको मानिसले आफ्नो मूल्य अरूको स्वीकृतिबाट होइन, आफ्नै मान्यताबाट निर्धारण गर्छ।

अमेरिकी मनोचिकित्सक तथा मनोवैज्ञानिक नथानिएल ब्रान्डेन (Nathaniel Branden) ले सन् १९९४ मा प्रकाशित आफ्नो चर्चित पुस्तक 'The Six Pillars of Self-Esteem' मा आत्मसम्मानलाई सफल र अर्थपूर्ण जीवनको आधारस्तम्भ मानेका छन्। उनका अनुसार आत्मसम्मान भनेको 'आफू जीवनका चुनौतीहरू सामना गर्न सक्षम छु र खुसीको योग्य छु भन्ने विश्वास' हो। ब्रान्डेनले आत्मसम्मान जन्मजात नआउने, दैनिक व्यवहार र निर्णयबाट निर्माण हुने गुण भएको बताएका छन्।

पुस्तकमा उनले आत्मसम्मान विकास गर्ने ६ वटा आधार प्रस्तुत गरेका छन् - सचेत जीवन बाँच्ने, आफूलाई स्वीकार गर्ने, आफ्ना निर्णयको जिम्मेवारी लिने, आफ्ना आवश्यकतालाई सम्मान गर्ने, उद्देश्यपूर्ण जीवन जिउने र आफ्ना मूल्यअनुसार इमानदार भएर बाँच्ने। 

यीमध्ये 'आफ्ना आवश्यकतालाई सम्मान गर्ने' पक्ष विशेष महत्त्वपूर्ण छ। यदि हामी सधैं अरूको अपेक्षा पूरा गर्नमै व्यस्त रह्यौं भने आफ्नै आवश्यकता, सपना र सीमालाई बेवास्ता गर्न थाल्छौं। यस्तो अवस्थामा आत्मसम्मान विस्तारै कमजोर हुँदै जान्छ।

ब्रान्डेनका अनुसार 'आफ्ना आवश्यकतालाई सम्मान गर्ने' भनेको आफूलाई मात्र सोच्नु वा अरूको बेवास्ता गर्नु होइन। यसको अर्थ आफ्ना शारीरिक, मानसिक र भावनात्मक आवश्यकतालाई पनि जीवनको वैध आवश्यकताका रूपमा स्वीकार गर्नु हो। हामीलाई आराम चाहिएको छ, केही समय एक्लै बस्न मन लागेको छ, आफ्नो रुचिअनुसार काम गर्न चाहिएको छ वा कुनै आग्रह अस्वीकार गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ भने ती आवश्यकतालाई दबाएर मात्र आफू 'असल' मानिस बन्न सकिँदैन।

धेरै मानिसले अरूलाई खुसी पार्ने प्रयासमा आफ्नै थकान, तनाव र भावनात्मक पीडालाई सामान्य ठान्छन्। उनीहरूलाई लाग्छ, 'मेरो कुरा पछि पनि हुन्छ', 'अहिले अरूलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ' वा 'होइन भनें भने नराम्रो मान्लान्।' यस्तो सोच लामो समयसम्म दोहोरिँदा व्यक्तिले आफ्नै चाहना र सीमाको आवाज सुन्नै छोड्छ। मनोवैज्ञानिक दृष्टिले यो आत्मसम्मान कमजोर हुँदै गएको संकेत हुन सक्छ।

आफ्ना आवश्यकतालाई सम्मान गर्नु भनेको आफ्ना सीमाहरू स्पष्ट बनाउनु पनि हो। आवश्यक पर्दा 'आज म सक्दिनँ,' 'मलाई केही समय आराम चाहिएको छ' वा 'यो निर्णय मेरो लागि उपयुक्त छैन' भन्न सक्नु कमजोरी होइन, परिपक्वता हो। यसले सम्बन्ध बिगार्दैन, बरु सम्बन्धलाई स्पष्ट, इमानदार र सन्तुलित बनाउँछ।

आफूलाई सधैं अन्तिम स्थानमा राख्ने मानिस केही समयका लागि सबैको प्रिय देखिन सक्छ, तर दीर्घकालमा ऊ शारीरिक र मानसिक रूपमा थाक्न सक्छ। त्यसको विपरीत, आफ्ना आवश्यकतालाई पनि सम्मान गर्ने व्यक्तिले आफ्नो ऊर्जा, आत्मविश्वास र भावनात्मक सन्तुलन जोगाउन सक्छ। त्यसैले आफ्ना आवश्यकतालाई सम्मान गर्नु अरूबाट टाढिनु होइन, आफूलाई पनि अरूजत्तिकै महत्त्वपूर्ण मान्ने स्वस्थ मनोवैज्ञानिक अभ्यास हो।

मनोविज्ञानका अनुसार आत्मसम्मान भनेको आफूलाई अरूभन्दा ठूलो ठान्नु होइन। बरु आफूलाई अरूभन्दा सानो पनि नठान्नु हो। आफ्नो समय, श्रम, भावना र सीमाको मूल्य बुझ्नु नै आत्मसम्मान हो। त्यसैले आवश्यक पर्दा 'होइन' भन्न सक्नु पनि आत्मसम्मानकै अभ्यास हो।

धेरै मानिस अरूले सम्मान गरेनन् भनेर दुःखी हुन्छन्। तर प्रश्न यो पनि हो - के हामी आफैंले आफ्ना निर्णय, भावना र आवश्यकतालाई सम्मान गरेका छौं ? यदि हामी आफैंले आफ्ना सीमाहरू बारम्बार उल्लंघन गर्छौं भने अरूले पनि त्यसलाई सामान्य ठान्न सक्छन्।

आत्मसम्मानको अर्थ सम्बन्ध तोड्नु होइन, सम्बन्धलाई स्वस्थ बनाउनु हो। आफूलाई सम्मान गर्ने व्यक्तिले अरूलाई पनि सम्मान गर्छ, तर आफ्नो अस्तित्वको मूल्य तिरेर होइन। आखिर, अरूले तपाईंलाई गर्ने सम्मानको सुरुआत प्रायः तपाईंले आफूलाई गर्ने सम्मानबाट नै हुन्छ।

दिनुस् ध्यान ज्यानसँगै मानलाई पनि 

हामी ज्यान बिसञ्चो भए अस्पताल जान्छौं। ज्वरो आयो भने औषधि खान्छौं, रक्तचाप बढ्यो भने परीक्षण गराउँछौं। तर आफ्नै मन, भावना र आत्मसम्मानमा चोट लागिरहँदा भने त्यसलाई सामान्य ठान्ने गर्छौं। वास्तवमा मानिसलाई स्वस्थ राख्ने दुईवटा आधार छन् - ज्यानको हेरचाह र मानको हेरचाह। ज्यानको हेरचाहले शरीर बचाउँछ, आत्मसम्मानको हेरचाहले व्यक्तित्व बचाउँछ।

अमेरिकी मनोवैज्ञानिक ब्रान्डेनले 'The Six Pillars of Self-Esteem' मा आत्मसम्मानलाई 'मानिसको मनोवैज्ञानिक प्रतिरक्षा प्रणाली' (the immune system of consciousness) को संज्ञा दिएका छन्। उनको आशय स्पष्ट छ - जसरी शरीरको प्रतिरक्षा प्रणाली कमजोर हुँदा सामान्य संक्रमणले पनि गम्भीर असर पार्न सक्छ, त्यसैगरी आत्मसम्मान कमजोर हुँदा सामान्य आलोचना, असफलता वा अस्वीकृतिले पनि मानिसलाई गहिरो मानसिक पीडामा पुर्‍याउन सक्छ। त्यसैले उनले आत्मसम्मानलाई विलासिता होइन, स्वस्थ जीवनका लागि आवश्यक मनोवैज्ञानिक आधार मानेका छन्।

आत्मसम्मानको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष मनोचिकित्सक कार्ल रोजर्सले आफ्नो सन् १९६१ मा प्रकाशित पुस्तक 'On Becoming a Person' मा व्याख्या गरेका छन्। मानिसले आफ्नो वास्तविक अनुभूति, भावना र आवश्यकतालाई अस्वीकार गरेर केवल अरूको स्वीकृतिका लागि बाँच्न थाल्यो भने ऊ विस्तारै आफ्नै वास्तविक पहिचानबाट टाढा जान्छ। उनको विश्वास थियो, स्वस्थ व्यक्तित्व त्यही बेला विकसित हुन्छ, जब मानिसले आफूलाई बिना सर्त स्वीकार गर्न सिक्छ। अर्थात्, आफ्नो मूल्य अरूको प्रशंसा वा आलोचनाले होइन, आफ्नै आत्मस्वीकृतिले निर्धारण गर्छ।

यही कारणले मनोविज्ञानले सधैं एउटा सन्तुलनको कुरा गर्छ। अरूको सम्मान गर्नु सभ्यता हो, तर आफ्नो सम्मान जोगाउनु आवश्यकता हो। अरूको खुसीका लागि आफ्नो स्वास्थ्य बिगार्नु, आफ्नो समय सधैं त्याग्नु वा आफ्ना भावनालाई निरन्तर दबाउनु त्यागजस्तो देखिए पनि दीर्घकालमा त्यसले मनमा थकान, असन्तुष्टि र सम्बन्धमा तिक्तता जन्माउन सक्छ।

त्यसैले आफ्नो ज्यानलाई मात्र होइन, आफ्नो मानलाई पनि ध्यान दिनुस्। पर्याप्त आराम गर्नुस्, आवश्यक पर्दा 'होइन' भन्नुस्, आफ्ना भावनालाई पनि सुन्नुस् र आफ्नो समयको मूल्य बुझ्नुस्। किनकि स्वस्थ शरीरले मात्र जीवन धान्दैन, स्वस्थ आत्मसम्मानले पनि जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ। आफूलाई सम्मान गर्ने व्यक्तिले अरूलाई पनि सम्मान गर्न सक्छ, तर आफ्नो अस्तित्वको मूल्य चुकाएर होइन।

आफ्नो ज्यानलाई माया गर्नु भनेको शरीरलाई रोगबाट जोगाउनु मात्र होइन, जीवनशैलीलाई पनि जिम्मेवारीपूर्वक व्यवस्थापन गर्नु हो। के खाने, के नखाने, कति खाने, पर्याप्त पानी पिउने, नियमित हिँड्ने, व्यायाम गर्ने र दिनमा आवश्यक समय सुत्ने जस्ता बानीले हामी आफ्नो शरीरप्रति जिम्मेवार छौं भन्ने देखाउँछन्। 

त्यस्तै, मानसिक स्वास्थ्यको हेरचाह पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। कस्ता किताब पढ्ने, कस्तो संगतमा बस्ने, कुन विचारलाई मनमा ठाउँ दिने, के अस्वीकार गर्ने, कति बोल्ने, कति सोच्ने र कहिले मनलाई विश्राम दिने भन्ने निर्णयहरूले हाम्रो मानसिक सन्तुलन निर्धारण गर्छन्। स्वस्थ शरीर र स्वस्थ मन संयोगले बन्दैनन्, ती दैनिक साना तर सचेत छनोटहरूको परिणाम हुन्। आफूलाई माया गर्नु भनेको हरेक दिन यिनै साना निर्णयमार्फत आफ्नो शरीर र मन दुवैप्रति न्याय गर्नु हो।

एउटा सीमासम्म मात्रै उचित 

आफूलाई माया गर्नु स्वस्थ मनोवैज्ञानिक अभ्यास हो, तर यसको गलत अर्थ लगाइयो भने जोखिम पनि हुन्छ। यदि आत्ममाया आत्मकेन्द्रित सोच, अहंकार वा आफूलाई सधैं सही ठान्ने बानीमा बदलियो भने त्यसले सम्बन्ध बिगार्न सक्छ। मनोविज्ञानले स्वस्थ आत्ममाया (self-love) र आत्ममोह (narcissism) बीच स्पष्ट भिन्नता देखाउँछ। 

स्वस्थ आत्ममायाले आफ्ना आवश्यकता र अरूका अधिकार दुवैको सम्मान गर्छ। तर आत्ममोहले आफ्नै इच्छा मात्र महत्त्वपूर्ण ठान्छ र अरूका भावना बेवास्ता गर्न थाल्छ। त्यसैले आफूलाई प्राथमिकता दिनु भनेको अरूलाई सधैं दोस्रो दर्जामा राख्नु होइन। सही आत्ममायाले विनम्रता, आत्मसम्मान र सहानुभूति बढाउँछ, जबकि अतिरञ्जित आत्मकेन्द्रित सोचले एक्लोपन, द्वन्द्व र सम्बन्धमा दूरी बढाउन सक्छ। त्यसैले आत्ममाया सन्तुलित, जिम्मेवार र सहअस्तित्वमा आधारित हुनुपर्छ।

आत्ममायाको अर्को जोखिम भनेको 'आत्म हेरचाह' को नाममा जिम्मेवारीबाट भाग्ने प्रवृत्ति विकास हुनु पनि हो। पछिल्ला वर्षहरूमा सामाजिक सञ्जालमा 'आफ्नो शान्ति सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छ' भन्ने सन्देश व्यापक रूपमा फैलिएको छ। यसको मूल उद्देश्य सकारात्मक भए पनि कतिपयले यसलाई हरेक असहज अवस्था, आलोचना वा जिम्मेवारीबाट टाढा रहने बहानाका रूपमा प्रयोग गर्न थालेका छन्। 

तर मनोवैज्ञानिक दृष्टिले सबै असुविधाबाट भाग्नु आत्ममाया होइन। कहिलेकाहीँ सम्बन्ध जोगाउन सम्झौता गर्नुपर्छ, परिवारका लागि त्याग गर्नुपर्छ र कामको जिम्मेवारी पनि पूरा गर्नुपर्छ। आत्ममायाले यी दायित्व अस्वीकार गर्न सिकाउँदैन, बरु आफ्नो क्षमता, सीमा र आवश्यकतालाई सन्तुलित रूपमा व्यवस्थापन गर्न सिकाउँछ।

त्यस्तै, आफूलाई मात्र केन्द्रमा राख्ने बानीले आत्मचिन्तन पनि कमजोर बनाउन सक्छ। यदि मानिसले आफ्ना सबै निर्णयलाई सही ठान्न थाल्यो, आलोचना स्वीकार गर्न छाड्यो वा आफ्नो गल्तीबाट सिक्ने क्षमता गुमायो भने व्यक्तिगत विकास रोकिन सक्छ। स्वस्थ आत्ममायाले आफूलाई स्वीकार गर्न सिकाउँछ, तर आफूलाई सुधार्नुपर्ने ठाउँ पनि इमानदारीपूर्वक देख्न प्रेरित गर्छ। त्यसैले आत्ममाया र आत्ममोहबीचको सानो रेखा नाघ्न नदिन सन्तुलन, विनम्रता र आत्मजवाफदेहिता सधैं आवश्यक हुन्छ।

आफूलाई माया गर्नुहुन्छ कि हुन्न? १० प्रश्नमा गर्नुस् आत्मपरीक्षण

हरेक प्रश्नमा आफूलाई ० देखि ४ अंक दिनुहोस्। ० = कहिल्यै होइन, १ = कहिलेकाहीँ, २ = कहिलेकाहीँभन्दा बढी, ३ = प्रायः, ४ = लगभग सधैं।

१. गल्ती हुँदा म आफैंलाई अत्यधिक दोष दिन्नँ।

२. थाकेको बेला आराम गर्न आफूलाई अनुमति दिन्छु।

३. आवश्यक पर्दा 'होइन' भन्न सक्छु।

४. अरूको स्वीकृतिबिना पनि आफूलाई मूल्यवान् ठान्छु।

५. आफ्ना भावना दबाएर मात्र अरूलाई खुसी पार्दिनँ।

६. आफ्नो स्वास्थ्य र मानसिक शान्तिलाई प्राथमिकता दिन्छु।

७. आफ्नो उपलब्धिको प्रशंसा आफैं पनि गर्न सक्छु।

८. अरूसँग तुलना गरेर आफ्नो मूल्य घटाउँदिनँ।

९. आफ्नो समय र सीमाको सम्मान गर्छु।

१०. आफूलाई अरूजत्तिकै माया र सम्मानको योग्य मान्छु।

नतिजा

• ०–१० अंक : तपाईंले आफूलाई धेरै पछाडि पारिरहनुभएको हुन सक्छ। आफ्नो आवश्यकतालाई पनि महत्त्व दिन सिक्ने समय आएको छ।
• ११–२० अंक : आत्ममाया छ, तर धेरै अवस्थामा अरूलाई खुसी पार्ने बानीले तपाईंलाई पछि पारिरहेको हुन सक्छ।
• २१–३० अंक : तपाईं आफू र अरूबीच सन्तुलन कायम गर्ने प्रयासमा हुनुहुन्छ। यो स्वस्थ दिशातर्फको संकेत हो।
• ३१–४० अंक : तपाईंमा आत्मसम्मान र आत्मकरुणाको स्तर राम्रो देखिन्छ। आफूलाई सम्मान गर्दै अरूसँग पनि स्वस्थ सम्बन्ध बनाउन सक्ने सम्भावना उच्च छ।

***

यी प्रश्न जटिल लागे ? त्यसो भए  यो तलको एउटा प्रश्नमात्रै लिनुस्।

तपाईंको सबैभन्दा मिल्ने साथीले आफूले गरेको गल्तीका कारण आफूलाई असफल, अयोग्य वा खराब व्यक्ति ठान्यो भने, तपाईं उसलाई जे भन्नुहुन्थ्यो - त्यही कुरा आफूलाई पनि भन्न सक्नुहुन्छ?

हो → आत्मकरुणा राम्रो हुन सक्छ।

होइन → तपाईं अरूप्रति जति दयालु हुनुहुन्छ, आफूलाई त्यति नै दयालु हुन अझै सिक्नुपर्ने हुन सक्छ। 

आफूलाई मूल्यांकन गर्नुभयो ? तर यो चिकित्सकीय परीक्षण नभई आत्मचिन्तनको अभ्यासमात्रै हो है। यी प्रश्नावली कुनै आधिकारिक निदान परीक्षण होइन। यसको संरचना मुख्यतः Kristin Neff को Self-Compassion Scale (SCS) (2003), Morris Rosenberg को Rosenberg Self-Esteem Scale (1965) र Nathaniel Branden को The Six Pillars of Self-Esteem (1994) मा आधारित अवधारणाहरूलाई संग्रहपछि नेपालीमा अनुवाद गरेर तयार गरिएको हो।   

माइन्डसेट

अफिसको एउटा महत्त्वपूर्ण प्रोजेक्टमा काम गरिरहँदा प्रवीण र अशोक दुवैले धेरै मिहिनेत गरेका थिए। तर, अन्तिम प्रस्तुतिको दिन क्लाइन्टले उनीहरूको काममा थुप्रै गल्तीहरू औंल्याउँदै प्रोजेक्ट अस्वीकार गरिदियो।

यो असफलतापछि प्रवीणको मनमा गहिरो चोट लाग्यो। उसले सोच्यो, 'यो काम मेरो क्षमताभन्दा बाहिरको कुरा हो, म कर्पोरेट क्षेत्रका लागि योग्य नै रहेनछु।' अपमान र डरका कारण उसले सहकर्मीहरूसँग आँखा जुधाउन छाड्यो र भित्रभित्रै तनावमा डुब्दै राजीनामा दिने सोच बनाउन थाल्यो।

अर्कोतर्फ, अशोक पनि दुःखी त भयो, तर उसले यसलाई आफ्नो क्षमताको अन्त्य मानेन। उसले क्लाइन्टको फीडब्याकलाई पानामा टिप्यो र सोच्यो, 'हाम्रो प्रस्तुतिमा कहाँ कमजोरी भयो र आगामी दिनमा यसलाई कसरी सुधार्न सकिन्छ ?' उसले आफ्ना गल्तीहरूमाथि काम गर्‍यो, टिमसँग नयाँ रणनीति बनायो र अर्को प्रोजेक्टको तयारीमा लाग्यो। वास्तवमा, कार्यक्षेत्रमा मात्र होइन, हाम्रो दैनिक जीवनमा पनि यस्ता प्रसंगहरू बारम्बार दोहोरिइरहन्छन्।

यस्तै अर्को प्रसंग, 

एउटा कलेजका दुई जेहेन्दार विद्यार्थी थिए - रविन र सुमित। दुवै आफ्नो ब्याचका अब्बल। तर, एक पटक सेमेस्टरको एउटा कठिन विषयको परीक्षामा दुवैले सोचेजस्तो अंक ल्याउन सकेनन्। दुवै जना असफलप्रायः भए।

यो नतिजापछि रविन छाँगाबाट खसेजस्तै भयो। उसले सोच्न थाल्यो, 'यो विषय मेरो बसको कुरै होइन रहेछ। ममा यो पढ्ने दिमाग नै छैन।' उसले लाज र डरका कारण प्राध्यापकहरूलाई भेट्न र प्रश्न सोध्न छोडिदियो। आफ्नै क्षमतामा शंका गर्दै उसले त्यो विषयमा थप मिहिनेत गर्नै बन्द गर्‍यो र बिस्तारै तनावमा डुब्न थाल्यो।

अर्कोतर्फ, सुमित पनि नतिजाबाट दुःखी त भयो, तर उसको सोच्ने तरिका फरक थियो। उसले सोच्यो, 'मैले तयारी गर्ने तरिकामा कतै न कतै कमजोरी भयो। प्राध्यापकले प्रश्न अलि फरक कोणबाट सोध्नुभएछ, जुन मैले बुझ्न सकिनँ।' उनी सोझै प्राध्यापककहाँ गयो, आफ्ना गल्तीहरू बुझ्यो र पढ्ने रणनीति बदल्यो। आगामी परीक्षाका लागि उसले नयाँ जोसका साथ तयारी सुरु गर्‍यो।

यहाँ रविन र सुमितको क्षमतामा कुनै कमी थिएन, कमी थियो त केवल चुनौतीलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा। रविनको सोच 'फिक्स्ड माइन्डसेट' (Fixed Mindset) को उदाहरण हो, जहाँ मानिस आफ्नो क्षमतालाई सीमित ठान्छ र असफलताबाट डराउँछ। सुमितको सोच भने 'ग्रोथ माइन्डसेट' (Growth Mindset) हो, जहाँ असफलतालाई सिक्ने र अघि बढ्ने माध्यम मानिन्छ।

वास्तवमा, सफलता र असफलतालाई हेर्ने हाम्रो यही दृष्टिकोणले हाम्रो प्रगति मात्र होइन, हाम्रो मानसिक शान्ति पनि निर्धारण गर्छ। सफलता र असफलतालाई हेर्ने हाम्रो दृष्टिकोण कस्तो छ भन्ने कुराले हाम्रो प्रगति मात्र होइन, हाम्रो मानसिक शान्ति पनि निर्धारण गर्छ। 

मनोविज्ञानमा 'माइन्डसेट' भन्नाले व्यक्तिले आफ्नो क्षमता, बुद्धि, चुनौती र सफलताप्रति बनाएको सोच वा मानसिक दृष्टिकोणलाई जनाउँछ। यही सोचले सिकाइ, निर्णय, व्यवहार र असफलताप्रतिको प्रतिक्रिया निर्धारण गर्छ। सकारात्मक र विकासमुखी (ग्रोथ) माइन्डसेट भएका व्यक्तिले प्रयासबाट क्षमता बढ्छ भन्ने विश्वास गर्छन् भने स्थिर (फिक्स्ड) माइन्डसेटले क्षमता जन्मजात र अपरिवर्तनीय ठान्छ।

मनोवैज्ञानिक क्यारोल ड्वेक (Carol Dweck) ले यसलाई दुई भागमा विभाजन गरेकी छन् - संकुचित मानसिकता (Fixed Mindset) र उदार मानसिकता (Growth Mindset)। यसले हाम्रो जीवनमा कसरी काम गर्छ, सरल रूपमा हेरौँ -

फिक्स्ड माइन्डसेट (निश्चित वा संकुचित दृष्टिकोण)

यो दृष्टिकोण भएका मानिसहरू विश्वास गर्छन् कि मानिसको बुद्धि, क्षमता र प्रतिभा जन्मजात हुन्छ र यसलाई बदल्न सकिँदैन। 

• असफलताप्रतिको बुझाइ : उनीहरूका लागि असफलता एक 'पूर्णविराम' हो। यदि कुनै काममा असफल भएमा उनीहरू सोच्छन्, 'ममा यो क्षमता नै छैन' वा 'म यसको लायक छैन।' यस्तो सोचले मानिसलाई थप प्रयास गर्नबाट रोक्छ र गल्ती स्वीकार्नुको सट्टा ढाकछोप गर्ने वा पन्छाउने बनाउँछ। असफलतालाई क्षमताको सीमा मान्दा उनीहरू नयाँ अवसर र जोखिम लिन डराउँछन्, जसले गर्दा उनीहरूको व्यक्तिगत र व्यावसायिक वृद्धि सधैंका लागि कुण्ठित हुन पुग्छ।

• चुनौतीहरू : उनीहरू चुनौतीहरूबाट भाग्छन्, किनभने असफल भएमा आफ्नो कमजोरी बाहिर आउने डर उनीहरूमा हुन्छ। उनीहरू सहज र परिचित काममा मात्र सीमित रहन रुचाउँछन्, जहाँ गल्ती हुने सम्भावना कम हुन्छ। नयाँ जिम्मेवारी वा जटिल कामलाई क्षमताको विकास गर्ने अवसरका रूपमा लिनुको सट्टा उनीहरू यसलाई आफ्नो साख र प्रतिष्ठामाथि खतराका रूपमा हेर्छन्, जसले गर्दा उनीहरूको क्षमता प्रस्फुटन हुनै पाउँदैन।

• मानसिक शान्तिमा असर : लगातार आफूलाई प्रमाणित गरिरहनुपर्ने दबाबका कारण यस्ता व्यक्तिहरू चाँडै तनाव, चिन्ता र 'इम्पोस्टर सिन्ड्रोम' (आफ्नो क्षमतामा शंका लाग्ने) को सिकार हुन्छन्। उनीहरू सधैं अरूको मूल्यांकन र आलोचनाबाट भयभीत रहन्छन्। सानो असफलतालाई पनि उनीहरूले आफ्नो सम्पूर्ण अस्तित्व र क्षमतामाथिको प्रहार मान्छन्, जसले गर्दा भित्री अशान्ति र हीनताबोध बढ्दै जान्छ। 'म परिपूर्ण (perfect) हुनुपर्छ' भन्ने अस्वाभाविक दबाबले उनीहरूलाई मानसिक रूपमा थकाउँछ। यसले गर्दा कार्यक्षेत्रमा रचनात्मक सोच हराउँदै जान्छ र मानिस बिस्तारै भावनात्मक रूपमा कमजोर बन्दै गहिरो निराशा (Burnout) को दलदलमा फस्न पुग्छ।

ग्रोथ माइन्डसेट (प्रगतिशील वा विकासवादी दृष्टिकोण)

यो दृष्टिकोण भएका मानिसहरू विश्वास गर्छन् कि कडा परिश्रम, सही रणनीति र निरन्तर सिकाइबाट आफ्नो क्षमता र बुद्धिलाई बढाउन सकिन्छ। 

• असफलताप्रतिको बुझाइ : उनीहरूका लागि असफलता अन्त्य होइन, बल्कि सिकाउने एउटा 'फीडब्याक' (प्रतिक्रिया) हो। असफल हुँदा उनीहरू सोच्छन्, 'यसपालि यो तरिकाले काम गरेन, अब के सुधार गर्ने?' यस्तो दृष्टिकोणले नतिजा प्रतिकूल आउँदा पनि मानिसलाई निराश बनाउँदैन। उनीहरू गल्तीलाई आफ्नो क्षमताको कमी नभई रणनीति परिवर्तन गर्ने अवसरका रूपमा लिन्छन्। असफलतालाई सिकाइको एउटा महत्त्वपूर्ण चरण मान्ने भएकाले उनीहरू आत्मग्लानिमा अल्झिनुको सट्टा नयाँ उपाय र जोसका साथ पुनः प्रयास गर्न प्रेरित भइरहन्छन्।

• चुनौतीहरू : उनीहरू चुनौतीहरूलाई स्वागत गर्छन्, किनकि उनीहरूलाई थाहा हुन्छ कि अप्ठ्यारो परिस्थितिबाट नै नयाँ कुरा सिक्न सकिन्छ। जटिल समस्याहरू आउँदा उनीहरू अत्तालिनुको सट्टा त्यसलाई आफ्नो क्षमता र सोचको दायरा फराकिलो बनाउने माध्यम मान्छन्। असफलताको डरले पछि हट्नुको सट्टा जोखिम मोडेर नयाँ कुरा प्रयोग गर्न उनीहरू उत्साहित हुन्छन्। यही साहसी दृष्टिकोणले गर्दा अप्ठ्यारा परिस्थितिहरूमा पनि उनीहरू सम्भावनाहरू खोज्न सक्छन् र निरन्तर प्रगतिपथमा अगाडि बढिरहन्छन्।

• मानसिक शान्तिमा असर : उनीहरूको ध्यान नतिजामा भन्दा पनि प्रक्रिया (process) मा हुने भएकाले उनीहरूमा मानसिक शान्ति बढी हुन्छ। गल्ती हुँदा उनीहरू आफैंलाई दोषी ठान्दैनन्, जसले गर्दा निराशा कम हुन्छ। नतिजा जस्तोसुकै आए पनि प्रयासलाई मुख्य आधार मान्ने भएकाले उनीहरू अस्वाभाविक दबाबबाट मुक्त रहन्छन्। असफलता वा आलोचनालाई व्यक्तिगत प्रहारको रूपमा नलिई एउटा उपयोगी सूचना वा सुधारको अवसर मान्नाले दिमाग अनावश्यक चिन्ता र तनावबाट जोगिन्छ। यस्तो लचिलो दृष्टिकोणले मानिसमा आत्म-करुणा (Self-compassion) र मानसिक सबलता (Resilience) बढाउँछ। फलस्वरूप, कार्यक्षेत्रको दबाब वा जीवनका उतारचढावहरूका बीच पनि उनीहरूले आफ्नो आन्तरिक सन्तुलन, उत्साह र भित्री शान्तिलाई कायमै राख्न सक्छन्।

प्रगति र मानसिक शान्तिमा यसको प्रभाव

हाम्रो दिमागले चुनौतीहरूलाई कसरी लिन्छ भन्ने कुराले नै हाम्रो प्रगतिको बाटो तय गर्छ:

पक्ष	फिक्स्ड माइन्डसेट	ग्रोथ माइन्डसेट
प्रयास	प्रयास गर्नुलाई कमजोरीको लक्षण मान्छन् (सोच्छन्- प्रतिभा भए दुःख गर्नै पर्दैन)।	प्रयासलाई नै सफलताको मुख्य कडी र निखारिने माध्यम मान्छन्।
अरूको सफलता	अरू सफल हुँदा असुरक्षित महसुस गर्छन् वा इर्ष्या गर्छन्।	अरूको सफलताबाट प्रेरणा र सिक्ने अवसर खोज्छन्।
प्रगति	एउटै ठाउँमा रोकिने वा क्षमता हुँदाहुँदै पनि पछि पर्ने सम्भावना हुन्छ।	ढिलो या चाँडो, निरन्तर अगाडि बढिरहन्छन्।

मानसिक शान्ति कसरी जोगिन्छ?

जब हामी ग्रोथ माइन्डसेट अपनाउँछौँ, तब हामी 'म परिपूर्ण (perfect) हुनैपर्छ' भन्ने भ्रमबाट मुक्त हुन्छौँ। हामी बुझ्छौँ कि गल्ती हुनु मानव स्वभाव हो र यो प्रगतिको एउटा हिस्सा हो। यो बुझाइले नै मानिसलाई भित्री रूपमा शान्त र बलियो (resilient) बनाउँछ, जसले गर्दा जस्तोसुकै कठिन परिस्थितिमा पनि मानसिक सन्तुलन गुम्दैन।

यस बुझाइलाई थप स्पष्ट पार्न र मानसिक शान्तिसँग जोड्न प्रख्यात लेखक डेनियल काहनेम्यानको सन् २०११ मा प्रकाशित चर्चित पुस्तक 'थिंकिङ, फास्ट एन्ड स्लो'को एउटा महत्त्वपूर्ण अवधारणा सान्दर्भिक हुन्छ। काहनेम्यानले  पुस्तकमा हाम्रो दिमागले निर्णय लिने दुईवटा प्रक्रिया 'सिस्टम १' (द्रुत र भावनात्मक) र 'सिस्टम २' (ढिलो र तार्किक)को व्याख्या गरेका छन्।

जब हामी फिक्स्ड माइन्डसेटमा हुन्छौँ, कुनै पनि असफलता वा आलोचना आउनासाथ हाम्रो 'सिस्टम १' सक्रिय हुन्छ। यसले तत्कालै असुरक्षा र आत्म-शंका पैदा गर्छ, जसले गर्दा मानिस 'म परिपूर्ण हुनैपर्छ' भन्ने दबाबमा परेर मानसिक सन्तुलन गुमाउन पुग्छ। तर, ग्रोथ माइन्डसेटले हामीलाई 'सिस्टम २' प्रयोग गर्न सिकाउँछ। यसले परिस्थितिमाथि वस्तुपरक र तार्किक विश्लेषण गर्न मद्दत गर्छ। 

काहनेम्यानले पुस्तकमा जोड दिएका छन् कि मानिसहरू अक्सर आफ्नो सोचमा हुने 'ज्ञानात्मक भ्रम' (Cognitive Biases) का कारण बढी तनावमा पर्छन्। गल्ती वा असफलतालाई क्षमताको कमी नभई एउटा तथ्यांक वा 'फिडब्याक' को रूपमा मात्र हेर्न सकियो भने दिमागले अनावश्यक तनाव सिर्जना गर्दैन।

यही सन्दर्भमा, अमेरिकी मनोवैज्ञानिक तथा व्यवहारवादी बीएफ स्किनर (BF Skinner) ले आफ्नो पुस्तक 'अभियान र व्यवहार' सम्बन्धी सिद्धान्तहरूमा 'सकारात्मक सुदृढीकरण' (Positive Reinforcement) को चर्चा गर्दै भनेका छन्, मानव व्यवहार र मानसिक अवस्था बाह्य नतिजाभन्दा पनि उसले आन्तरिक रूपमा प्राप्त गर्ने सन्तुष्टिबाट बढी नियन्त्रित हुन्छ। जब व्यक्तिले 'नतिजा' भन्दा 'प्रक्रिया र प्रयास' लाई प्राथमिकता दिन्छ, तब उसको मस्तिष्कमा उथलपुथल कम हुन्छ।

त्यसैले, मानसिक शान्ति तब मात्र जोगिन्छ जब हामी असफलतालाई आफ्नो पहिचान बनाउन छाड्छौँ। ग्रोथ माइन्डसेटले हामीलाई यही सिकाउँछ - गल्ती हुनु भनेको तपाइँ असक्षम हुनु होइन, बरु प्रयास गरिरहनुभएको छ भन्ने प्रमाण हो। यो बुझाइले आत्म-आलोचनाको ठाउँमा आत्म-करुणा (Self-compassion) जगाउँछ, जसले गर्दा जस्तोसुकै कठिन परिस्थिति वा कार्यक्षेत्रको दबाबमा पनि भित्री शान्ति खल्बलिँदैन।

'परफेक्ट' हुनुपर्ने भ्रम र मानसिक मूल्य

हाम्रो समाजले अक्सर गल्तीरहित हुनु वा सधैं 'परफेक्ट' देखिनुलाई नै सफलताको मापदण्ड मानिदिन्छ। तर, 'म परिपूर्ण (perfect) हुनैपर्छ' भन्ने यो भ्रमले मानिसलाई अगाडि बढाउनुको सट्टा झन् ठुलो मानसिक दलदलमा फसाउँछ। यसै सन्दर्भमा, अमेरिकाको ह्युस्टन विश्वविद्यालय (University of Houston) की प्रख्यात अनुसन्धानकर्ता र मनोवैज्ञानिक डा. ब्रेने ब्राउन (Dr. Brené Brown) को व्याख्या निकै सान्दर्भिक छ। उनले सन् २०१० मा प्रकाशित आफ्नो बहुचर्चित पुस्तक 'द गिफ्ट्स अफ इम्परफेक्सन' (The Gifts of Imperfection) मा परिपूर्णतावादी सोचमाथि गहिरो चिरफार गरेकी छन्।

डा. ब्राउनका अनुसार, परिपूर्णतावाद (Perfectionism) भनेको आफैंलाई सुधार्ने वा उत्कृष्ट बनाउने प्रयास (Self-improvement) होइन। बरु यो त एउटा यस्तो आत्म-रक्षात्मक कवच हो, जसको पछाडि मानिसले आफ्नो कमजोरी, असफलता र अरूको आलोचनाबाट बच्ने असफल प्रयास गरिरहेको हुन्छ। पुस्तकमा उनी लेख्छिन्, 'परिपूर्णतावाद एउटा २० टनको भारी हो, जसलाई बोकेर हामी यस भ्रममा हिँड्छौँ कि यसले हामीलाई चोट लाग्नबाट जोगाउनेछ। तर वास्तवमा, यसले हामीलाई अघि बढ्नबाट रोकिरहेको हुन्छ।'

जब हामी फिक्स्ड माइन्डसेटको प्रभावमा परेर 'म परफेक्ट हुनैपर्छ' भन्ने भ्रम पाल्छौँ, तब सानो गल्ती हुनासाथ हाम्रो दिमागले त्यसलाई ठूलो असक्षमताको रूपमा बुझ्न थाल्छ। डा. ब्राउनले आफ्नो पुस्तकमा जोड दिएकी छन् कि परिपूर्णताको चाहनाले मानिसमा 'म जति गरे पनि पुग्दैन' (Never good enough) भन्ने हीनताबोध र इम्पोस्टर सिन्ड्रोम पैदा गर्छ। कार्यक्षेत्र वा अध्ययनमा आउने दबाबका बेला यो भ्रमले झन् उग्र रूप लिन्छ, जसले गर्दा मानिस सिर्जनशील हुन सक्दैन र भित्री शान्ति पूर्ण रूपमा खल्बलिन्छ।

यसको विपरीत जब हामी यो भ्रमलाई त्यागेर 'म जस्तो छु, पर्याप्त छु र म सधैं सिक्दै अघि बढ्नेछु' भन्ने ग्रोथ माइन्डसेट अँगाल्छौँ, तब मात्र हामीमा आत्म-करुणा (Self-compassion) को विकास हुन्छ। डा. ब्राउनको निष्कर्ष छ कि वास्तविक मानसिक बलियोपन (Resilience) परिपूर्णतामा होइन, बरु आफ्ना अपूर्णताहरूलाई सहजै स्विकार्दै निरन्तर प्रयास गरिरहनुमा मात्र सम्भव छ।

असफलता जीवन वा करियरको पूर्णविराम होइन, यो केवल एउटा 'कमा' (comma) हो, जसले हामीलाई टक्क अडिएर वाक्य सुधार्ने मौका दिन्छ। क्षमता कुनै ढुंगामा कोरिएको अक्षर होइन, जुन कहिल्यै नबदलोस्, यो त माटो जस्तै हो, जसलाई निरन्तरको प्रयास र सही दृष्टिकोणले चाहनाअनुसार आकार दिन सकिन्छ। त्यसैले 'परफेक्ट' देखिने होडबाजी छोडेर 'सिकारु' बन्ने साहस गरौँ - किनकि वास्तविक मानसिक शान्ति र प्रगति क्षमताको सीमामा होइन, सोचको खुलापनमा लुकेको हुन्छ।

ध्यान र विपश्यना : यथार्थलाई 'जस्ताको तस्तै' हेर्ने माध्यम

दैनिक जीवन र कार्यक्षेत्रको दबाब, सफलता-असफलताको दोधार र 'सधैं परिपूर्ण हुनुपर्ने' अवास्तविक सोचबाट उत्पन्न हुने तनावबाट मुक्त हुन मानिसहरू ध्यान वा विपश्यना ध्यान शिविरतिर आकर्षित हुने गर्छन्। ध्यान वा विपश्यना भनेको संसार वा जिम्मेवारीबाट भाग्ने उपाय होइन, यो त जीवनको यथार्थलाई 'जस्ताको तस्तै' (As it is) वस्तुपरक रूपमा हेर्ने र स्वीकार्ने एउटा गहिरो अभ्यास हो। जब हामी आफ्ना भावना, असफलता र विचारहरूलाई नछोडी र कुनै प्रतिक्रिया नजनाई हेर्न सिक्छौँ, तब मात्र दिमागमा यथार्थपरक दृष्टिकोणको विकास हुन्छ।

यस विषयलाई स्पष्ट पार्न तीन प्रसिद्ध लेखक तथा विचारकका व्याख्याहरू सान्दर्भिक छन् -

21 Lessons for the 21st Century : प्रख्यात इतिहासकार तथा लेखक युवाल नोआ हरारी (Yuval Noah Harari) आफैं पनि लामो समयदेखि विपश्यना अभ्यास गर्दै आएका छन्। उनले आफ्नो चर्चित पुस्तक '21 Lessons for the 21st Century' (२१औं शताब्दीका लागि २१ पाठ)को अन्तिम अध्यायमा ध्यान र विपश्यनाको महत्त्वबारे लेखेका छन्। उनका अनुसार 'विपश्यना भनेको आफ्ना भावना वा विचारहरूमा काल्पनिक कथा बुन्नुको साटो, शरीर र मनमा भइरहेका संवेदनशीलतालाई प्रत्यक्ष र यथार्थ रूपमा अवलोकन गर्नु हो।' 

मानिसहरू प्रायः आफ्नै मस्तिष्कले सिर्जना गरेका भ्रम र कथाहरूमा अल्झिएर तनावमा पर्छन्। विपश्यनाले ती काल्पनिक कथा र वास्तविक यथार्थबीचको भिन्नता छुट्याउन मद्दत गर्छ, जसले गर्दा मानिसमा वस्तुपरक दृष्टि (Objective Reality) को विकास हुन्छ।

Radical Acceptance : प्रख्यात मनोवैज्ञानिक तथा ध्यान गुरु तारा ब्राक (Tara Brach)ले आफ्नो पुस्तक 'र्‍याडिकल एक्सेप्टेन्स' मा मानिस कसरी आफैंले सिर्जना गरेको हीनताबोधको चक्रबाट मुक्त हुन सक्छ भन्नेबारे व्याख्या गरेकी छन्। उनले लेखेकी छन् - 'हामी प्रायः असफलता वा गल्ती हुँदा आफैंलाई दोषी ठान्ने 'म पूर्ण छैन' (Never enough) भन्ने भ्रममा बाँच्छौँ। ध्यानले हामीलाई आफ्ना अपूर्णता र वर्तमान अवस्थालाई बिना कुनै मूल्यांकन पूर्ण रूपमा स्वीकार गर्न (Radical Acceptance) सिकाउँछ।' जब हामी परिस्थिति र आफ्ना सीमाहरूलाई सहर्ष स्वीकार गर्छौँ, तब आत्म-आलोचनाको ठाउँ आत्म-करुणाले लिन्छ र सोच यथार्थपरक बन्छ।

The Untethered Soul : लेखक माइकल सिंगर (Michael A. Singer)ले आफ्नो बहुचर्चित पुस्तक 'द अनटेदर्ड सोल' मा मानव मन र ध्यानको सम्बन्धबारे गहन विश्लेषण गरेका छन्। उनले लेखेका छन् - 'तपाईँ आफ्नो दिमागमा आउने विचार वा बाह्य परिस्थिति हुनुहुन्न, तपाईँ त ती सबै कुरालाई निस्पक्ष भएर हेर्ने दृष्टा (Observer) मात्र हुनुहुन्छ।' ध्यानले मानिसलाई आफ्ना सफलता वा असफलतासँग आफ्नो पहिचान (Identity) जोड्नबाट रोक्छ। जब मानिसले असफलतालाई केवल एउटा बाह्य घटनाको रूपमा हेर्न सिक्छ, तब कार्यक्षेत्र वा जीवनमा आउने उतारचढावले उसको भित्री शान्तिलाई खलबल्याउन सक्दैन।

निष्कर्षमा मानिसहरू ध्यान वा विपश्यनामा जानुको मुख्य कारण नै आफ्नो मनभित्रका 'भ्रमका पर्दाहरू' हटाएर 'यथार्थलाई स्वीकार्ने' क्षमता बढाउनु हो। यसले असफलता वा चुनौती आउँदा अत्तालिनुको साटो तार्किक भएर सोच्न र प्रतिक्रिया दिन सिकाउँछ। त्यसैले, ध्यान कुनै चमत्कार होइन, बरु कार्यक्षेत्र र दैनिक जीवनमा यथार्थपरक दृष्टिकोण कायम राख्ने र भित्री शान्ति जोगाउने एउटा व्यावहारिक वैज्ञानिक अभ्यास हो।

राख्नुस् यथार्थपरक दृष्टिकोण

पेसागत क्षेत्रमा तपाईँ-हामी सधैं यथार्थपरक र प्राक्टिकल हुनुपर्छ। व्यावसायिक जीवनमा सधैं सोचेजस्तै वा योजना मुताबिक नतिजा आउँछ भन्ने हुँदैन। अपेक्षा अनुसारको परिणाम आएन भने अत्तालिनु वा निराश हुनुको साटो शान्त भएर त्यसका वस्तुपरक कारणहरू केलाउनुपर्छ, कमजोरी कहाँ र कसरी भयो त्यो खोज्नुपर्छ। जब हामी नतिजालाई व्यक्तिगत असफलता नठानी एउटा प्राविधिक समस्या वा 'तथ्यांक' का रूपमा हेर्न थाल्छौँ, तब मात्र सुधारको ढोका खुल्छ।

प्रख्यात मनोवैज्ञानिक डेनियल काहनेम्यानले भनेका छन् - 'हामीले देखेका र भोगेका कुराहरू नै संसारको सम्पूर्ण सत्य हुन् भन्ने ठान्नु नै हाम्रो सोचको ठूलो भ्रम हो।' पुस्तक 'थिंकिङ, फास्ट एन्ड स्लो'मा उनले भनेका छन् - 'जब मानिसहरू नतिजा वा असफलताबाट प्रभावित भएर छिटो निर्णय (System 1) लिन पुग्छन्, तब उनीहरू ज्ञानात्मक भ्रम (Cognitive Bias) को सिकार हुन्छन्। तर, परिस्थितिमाथि ढिलो, तार्किक र वस्तुपरक विश्लेषण (System 2) गर्दा मात्र हामी यथार्थपरक निष्कर्षमा पुग्न सक्छौँ।'

कार्यक्षेत्र वा दैनिक जीवनमा यथार्थपरक दृष्टिकोण राख्नुको अर्थ गल्ती नै हुँदैन भनेर सोच्नु होइन, बरु गल्तीहरू प्रगतिको स्वाभाविक हिस्सा हुन् भन्ने स्वीकार्नु हो। कुनै प्रोजेक्ट बिग्रँदा वा नतिजा कमजोर आउँदा 'म योग्य छैन' भनेर सोच्नु एउटा भावुक र हतारको प्रतिक्रिया (Fast Thinking) मात्र हो। यसको विपरीत, 'रणनीतिमा कहाँ चुक भयो? क्लाइन्ट वा समयको माग के थियो?' भनेर वस्तुपरक समीक्षा गर्नु तार्किक सोच (Slow Thinking) हो।

प्रख्यात अमेरिकी मनोवैज्ञानिक अल्बर्ट एलिसले भनेका छन् - 'घटना वा परिस्थिति आफैंमा तनावपूर्ण हुँदैनन्, बरु ती घटनाबारे हामीले बनाउने दृष्टिकोण वा सोचले हामीलाई दुःखी वा शान्त बनाउँछ।' उनको उक्त भनाइ सन् १९६२ मा प्रकाशित चर्चित पुस्तक 'रिजन एन्ड इमोसन इन साइकोथेरापी'मा छ। उनले भनेका छन् - 'जब मानिसहरू कुनै प्रतिकूल नतिजा आउनासाथ 'म सधैं सफल हुनैपर्छ' वा 'सबै कुरा मेरो योजना अनुसार नै हुनुपर्छ' भन्ने अस्वाभाविक र अवास्तविक विश्वास (Irrational Beliefs) पाल्छन्, तब उनीहरू मानसिक तनावमा पर्छन्। तर, परिस्थितिमाथि यथार्थपरक र तार्किक सोच राख्दा मानिसमा आत्म-सन्तुलन कायम रहन्छ।'

कार्यक्षेत्र वा दैनिक जीवनमा यथार्थपरक दृष्टिकोण राख्नुको अर्थ गल्ती नै हुँदैन भनेर सोच्नु होइन, बरु गल्तीहरू प्रगतिको स्वाभाविक हिस्सा हुन् भन्ने स्वीकार्नु हो। कुनै प्रोजेक्ट बिग्रँदा वा नतिजा कमजोर आउँदा 'मेरो करियर नै समाप्त भयो' भनेर सोच्नु एउटा अवास्तविक र उद्वेलित प्रतिक्रिया मात्र हो। यसको विपरीत, 'रणनीतिमा कहाँ चुक भयो ? टिम वा समयको माग के थियो ?' भनेर वस्तुपरक र तार्किक समीक्षा गर्नु परिपक्व सोच हो।

यसरी यथार्थलाई स्वीकार गर्दै गल्तीबाट पाठ सिक्ने बानीले मानिसलाई भावनात्मक रूपमा बलियो मात्र बनाउँदैन, भविष्यमा अझ परिपक्व निर्णय लिन पनि सक्षम बनाउँछ। नतिजा जस्तोसुकै आए पनि प्रक्रियामा विश्वास राख्ने र निरन्तर सुधारको बाटो समात्ने हो भने कार्यक्षेत्रको दबाबले मानसिक शान्ति खोस्न सक्दैन। तसर्थ, असफलतालाई क्षमताको अन्त्य होइन, नयाँ सिकाइको प्रस्थानविन्दु मान्नु नै यथार्थपरक र परिपक्व दृष्टिकोण हो।