एटेलोफोबिया

मान्छेले गल्ती गर्छ। मान्छे हो, गल्ती हुन्छन्। गल्ती नगर्नेहरुले पनि काममा निपुण हुन्जेल गल्तीका थुप्रै चरण पार गरेका हुन्छन्। गल्ती नगर्ने बन्नका लागि मान्छेले गल्ती गरेकै हुन्छ। गल्ती हुन्छ भनेर डराउनु हुन्छ ? डराउनु पर्छ, तर सतर्कताको तहसम्म मात्रै। यति पनि नडराउनुस् कि त्यही डरले नै काम नबिगारोस्।

यदि तपाइँलाई कुनै काम गर्दा 'यो पूरै पर्फेक्ट भएन भने बर्बादै हुन्छ' भन्ने डरले अत्यधिक सताउँछ वा गल्ती हुने डरले कुनै काम सुरु नै गर्न सक्नुहुन्न भने यो केवल सामान्य चिन्ता मात्र नभएर एटेलोफोबिया (Atelophobia) हुन सक्छ।

साधारण भाषामा भन्नुपर्दा, एटेलोफोबिया भनेको अपूर्णता वा त्रुटि मान्ने डर (Fear of Imperfection) हो। यो पर्फेक्सनिज्म (Perfectionism) को एउटा चरम र मानसिक रूपमा सास्ती दिने रूप हो। आउनुस्, यो विषयलाई दुई पात्रका कथा, वैज्ञानिक तथ्य, र यसबाट उम्किने उपायहरूमार्फत गहिरोसँग बुझौँ -

कहिले हुने ढुक्क ?

सम्राट (काल्पनिक) एउटा प्रतिष्ठित मिडिया हाउसमा काम गर्छन्। उनको लेखाइ र सम्पादन शैली उत्कृष्ट मानिन्छ। तर, पछिल्ला केही महिनादेखि उनी गम्भीर मानसिक तनावमा छन्। उनलाई लाग्छ -'मेरो लेखमा एउटा सानो व्याकरणको गल्ती भयो भने वा तथ्यमा अलिकति पनि चुक भयो भने मेरो करिअर र साख सिद्धिनेछ।'

एउटा १५०० शब्दको समाचार वा रिपोर्ट लेख्न उनलाई हप्ता दिन लाग्न थालेको छ। उनी रातभर जागेर एउटै वाक्यलाई दस पटक दोहोर्‍याएर पढ्छन्। कामको गुणस्तरमा कुनै खोट हुँदैन, तर समयमा काम नबुझाउँदा र सधैं 'अझै पुगेन, अझै उत्कृष्ट भएन' भन्ने डरले उनलाई भित्रभित्रै खाएको छ। 

उनी गल्ती हुने डरले धेरै खोजी गर्नुपर्ने, गहकिला, बोल्ड विषयहरू लिनै छाडिसकेका छन्। उनको यो अवस्था एटेलोफोबियाको प्रत्यक्ष उदाहरण हो।

क्यामरा अगाडिको डर

स्नेहा फोटो पत्रकारिता र अध्यापनमा रुचि राख्ने एक प्रतिभाशाली युवा हुन्। उनको फोटोग्राफी र विषयवस्तुप्रतिको पकड लोभलाग्दो छ। तर जब उनलाई कुनै ठूलो प्रदर्शनी वा सार्वजनिक मञ्चमा आफ्ना कामहरू प्रस्तुत गर्ने अवसर आउँछ, उनी पसिना-पसिना हुन्छिन्।

उनी सोच्छिन्, 'यदि मैले खिचेको फोटोमा एक्सपोजर वा कम्पोजिसन थोरै मात्र मिलिसकेको रहेनछ भने मानिसहरूले मलाई कसरी मूल्यांकन गर्लान् ?'

उनी घण्टौँसम्म आफ्ना फोटोहरू सम्पादन गर्छिन्, तर कहिल्यै सन्तुष्ट हुँदिनन्। अन्ततः 'पर्फेक्ट हुन नसकेको' महसुस गर्दै उनी आफ्ना उत्कृष्ट कामहरू पनि डस्टबिनमा फ्याँकिदिन्छिन् र कार्यक्रम रद्द गर्छिन्। यो अपूर्णताको डरले उनको क्षमतालाई थुनेर राखिदिएको छ। उनलाई पनि एटेलोफोबियाले गाँजेको छ। 

अपूर्णको डर

'Atelophobia' (एटेलोफोबिया) शब्द प्राचीन ग्रीक भाषाका दुई शब्द - 'Ateles' (अपूर्ण वा त्रुटिपूर्ण) र 'Phobos' (डर) मिलेर बनेको हो। यो एउटा यस्तो विशिष्ट मनोविकार हो, जसमा व्यक्तिलाई आफूले गरेको काम पर्फेक्ट भएन कि, वा आफू नै अपूर्ण छु कि भन्ने अत्यधिक र अतार्किक डर हुन्छ। यसका बिरामीहरू गल्ती गर्नुलाई आफ्नो अस्तित्वकै पराजय मान्छन्।

यस्तो डरले ग्रस्त व्यक्तिहरू कुनै काम सुरु गर्नै हिचकिचाउँछन् वा अन्तिम रूप दिन सक्दैनन्। उनीहरू सधैं आफूलाई अरूको कडा मूल्यांकनको नजरमा पाउँछन्। सानातिना भूल वा त्रुटिलाई पनि उनीहरूले ठूलो अपराध वा व्यक्तिगत असफलताका रूपमा लिन्छन्। नतिजास्वरूप, उनीहरू निरन्तरको मानसिक तनाव, आत्म-ग्लानि र निराशाको दुश्चक्रमा फस्छन्, जसले गर्दा उनीहरूको सिर्जनशीलता, क्षमता र दैनिक कार्यसम्पादन क्षमता गम्भीर रूपमा प्रभावित हुन पुग्छ।

मनोवैज्ञानिक के भन्छन् ?

एटेलोफोबिया र पर्फेक्सनिज्मका विविध आयामबारे मनोवैज्ञानिकहरूले समय-समयमा महत्त्वपूर्ण अनुसन्धान र भनाइहरू सार्वजनिक गरेका छन्। टोरोन्टो मेट्रोपोलिटन युनिभर्सिटीका मनोविज्ञानका प्राध्यापक तथा लेखक डा. मार्टिन एम. एन्टोनीले आफ्नो पुस्तक When Perfect Isn't Good Enough (सन् २००४) मा यो धारणा प्रस्तुत गरेका हुन्। उनले भनेका छन् - अत्यधिक पर्फेक्सनिज्म र गल्तीप्रतिको असोचनीय डर (एटेलोफोबिया) ले मानिसलाई उत्कृष्ट बनाउँदैन, बरु उसलाई कुनै पनि काम सुरु गर्नै नदिने गरी पक्षाघात (Procrastination & Paralysis) गराइदिन्छ।

उनले संज्ञानात्मक व्यवहार थेरापी (CBT) को प्रयोगका क्रममा चिन्ता (Anxiety) र पर्फेक्सनिज्मका बिरामीहरूमाथि अध्ययन गर्दा यो निष्कर्ष निकालेका हुन्। उनको अध्ययनले पर्फेक्सनिज्म केवल उच्च मापदण्ड राख्नु मात्र नभई एउटा गम्भीर मानसिक बाधा हो भन्ने स्पष्ट पार्छ। 

डा. एन्टोनीका अनुसार एटेलोफोबियाबाट पीडित व्यक्तिहरू असफलताको काल्पनिक डरले गर्दा कामको सुरुआतमै हिचकिचाउँछन्। उनीहरू गल्ती हुनुलाई आफ्नो क्षमताको कमी मान्छन्, जसले गर्दा उनीहरूमा निरन्तर आत्म-सन्देह र चिन्ता पैदा हुन्छ। CBT थेरापीका क्रममा उनले बिरामीहरूलाई आफ्ना अतार्किक विचारहरू पहिचान गर्न र 'पर्फेक्ट' हुनुभन्दा 'पर्याप्त' हुनुलाई स्वीकार गर्न सिकाएका थिए। यो अनुसन्धानले देखाउँछ कि गल्ती गर्ने स्वतन्त्रता नदिँदा मानिसको सिर्जनशीलता मर्न जान्छ र उनीहरू समयमै काम सम्पन्न गर्न नसक्ने मानसिक द्वन्द्वमा फस्छन्।

यसबारे अध्ययन र व्याख्या गर्ने अर्का मनोवैज्ञानिक हुन् डा. पल हेविट (Dr. Paul L. Hewitt)। युनिभर्सिटी अफ ब्रिटिस कोलम्बियाका क्लिनिकल साइकोलोजिस्ट डा. हेविटले सन् १९९१ मा (डा. गोर्डन फ्लेटसँग मिलेर) पर्फेक्सनिज्म र फोबियाको वर्गीकरण गर्दै आफ्नो शोधपत्र प्रकाशित गरेका थिए।

उनले भनेका छन् - 'एटेलोफोबिया भएका मानिसहरू आफ्ना उपलब्धिहरूमा खुसी हुन सक्दैनन्। उनीहरूका लागि ९९ प्रतिशत सफलता पनि शतप्रतिशत असफलता सरह हुन्छ, किनकि उनीहरू त्रुटिरहित हुन चाहन्छन्।'

उनले 'Multidimensional Perfectionism Scale' (MPS) को निर्माण र प्रयोग गरी मानसिक बिरामीहरूको परीक्षण गर्दा यो व्याख्या गरेका थिए। डा. हेविट र डा. फ्लेटको यो अनुसन्धानले पर्फेक्सनिज्मका विविध आयामहरू विशेषगरी आत्म-केन्द्रित, सामाजिक रूपमा आरोपित र अरूमाथि थोपर्ने पर्फेक्सनिज्मलाई उजागर गर्छ।

उनीहरूको निष्कर्ष अनुसार, एटेलोफोबियाले व्यक्तिलाई आफ्नै सफलताको आनन्द लिनबाट वञ्चित गराउँछ। जब व्यक्तिले ९९ प्रतिशत सफलता प्राप्त गर्दा पनि बाँकी १ प्रतिशत त्रुटिलाई नै आफ्नो मुख्य ध्येय बनाउँछ, तब उसको आत्म-सम्मान र आत्म-सन्तुष्टि शून्यमा झर्छ। MPS स्केलमार्फत गरिएको परीक्षणले देखाएको छ कि त्रुटिरहित हुने यो अस्वस्थ होडबाजीले बिरामीलाई निरन्तरको हीनभावना, कडा डिप्रेसन र मानसिक तनावतर्फ धकेल्छ।

यसबारे अर्का अध्येता हुन् स्मिथ कलेजका मनोविज्ञानका प्राध्यापक डा. स्टेफनी फ्रस्ट (Dr. Randy O. Frost)।सन् १९९० मा प्रकाशित 'Multidimensional Perfectionism Scale' सम्बन्धी अध्ययनमा उनले भनेका छन्, 'गल्ती गर्नुलाई आफ्नो व्यक्तिगत असफलता र अस्वीकार्यतासँग जोड्ने मानसिक प्रवृत्ति नै एटेलोफोबियाको मूल जड हो।' 

उनको व्याख्याअनुसार विद्यार्थी र विविध पेसामा रहेका मानिसहरूमा गल्तीप्रतिको दृष्टिकोण र चिन्ताको स्तर मापन गर्ने वैज्ञानिक प्रयोगका क्रममा यो सिद्धान्त प्रतिपादन गरिएको हो। यी अध्ययन र व्याख्याहरू आजभोलि Journal of Personality and Social Psychology (एकेडेमिक रिसर्च पेपरहरू) र 'When Perfect Isn't Good Enough' (Dr. Martin M. Antony को पुस्तक) मा पढ्न पाइन्छ। 

Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5) मा एटेलोफोबियालाई 'Specific Phobia' (विशिष्ट फोबिया) को दायराभित्र राखेर अध्ययन गरिन्छ।

यो समस्या कसरी सुरु हुन्छ र केले ट्रिगर गर्छ?

एटेलोफोबिया एकाएक आउने समस्या होइन। यसको सुरुआतका मुख्य कारणहरू निम्न हुन् -

• बाल्यकालको वातावरण : सानैमा अभिभावक वा शिक्षकबाट अत्यधिक दबाब पाउनु, गल्ती गर्दा कडा सजाय वा अपमान भोग्नु।

• तुलना गर्ने बानी : अभिभावक वा समाजले निरन्तर अरूसँग तुलना गरिरहँदा 'म कहिल्यै पर्याप्त हुन सकिनँ' भन्ने भावना मनमा गढ्नु।

• विगतका आघात (Trauma) : विगतका कुनै सानो गल्तीका कारण सार्वजनिक रूपमा बेइज्जत हुनु वा ठूलो क्षति भोग्नु।

• सामाजिक सञ्जाल : सामाजिक सञ्जालमा देखिने अरूको 'पर्फेक्ट' जीवन र उपलब्धिले पनि यो डरलाई बढावा दिन्छ।

केले गर्छ ट्रिगर?

• कुनै नयाँ काम वा योजना सुरु गर्दा।

• आफ्नो कामको मूल्यांकन वा सम्पादन हुने समयमा।

• सार्वजनिक रूपमा प्रस्तुति दिनुपर्दा।

• अरूभन्दा पछि परिने हो कि भन्ने सोच्दा।

कति घातक छ यो समस्या?

भौतिक रूपमा एटेलोफोबियाले ज्यानै लिने त होइन, तर मानसिक र व्यावहारिक रूपमा यो अत्यन्तै घातक हुन सक्छ।

• काम टार्ने बानी (Procrastination) : गल्ती हुने डरले काम सुरु नै नगर्ने वा अन्तिम समयसम्म अल्झाएर राख्ने। यसले गर्दा व्यक्तिमा मानसिक दबाब झनै बढ्दै जान्छ र अन्तिम समयमा हतार-हतार काम गर्दा थप गल्ती हुने सम्भावना रहन्छ। फलस्वरूप, व्यक्ति पुनः आत्म-ग्लानि र गल्तीको डरको उही दुश्चक्रमा फस्न पुग्छ।

• सम्बन्धमा दरार : अरूबाट पनि पर्फेक्सनको आशा राख्दा पारिवारिक र व्यावसायिक सम्बन्ध बिग्रने। जब एटेलोफोबियाले ग्रस्त व्यक्तिले आफूजस्तै अरू पनि त्रुटिरहित होऊन् भन्ने अपेक्षा राख्छ, तब परिवारका सदस्य वा सहकर्मीहरूसँग निरन्तर किचलो हुन थाल्छ। अरूका सानातिना गल्तीमा पनि आलोचना गर्दा विश्वास घट्छ र सम्बन्धहरूमा टाढापन आउँछ।

• शारीरिक लक्षण : मुटुको धड्कन तीव्र हुनु, पसिना आउनु, टाउको दुख्नु, अनिद्रा र पाचन प्रणाली बिग्रनु। जब अपूर्णता वा गल्तीको डरले मनमा बढी दबाब सिर्जना गर्छ, तब मस्तिष्कले शरीरलाई 'खतराको मोड' (Flight or Fight response) मा लैजान्छ। यसले गर्दा सास फेर्न गाह्रो हुने, हात-खुट्टा काप्ने, मांसपेशीहरू कडा हुने र लगातार थकान महसुस हुने जस्ता समस्याहरू देखिन्छन्, जसले व्यक्तिको स्वास्थ्यलाई थप कमजोर बनाउँछ।

• डिप्रेसन : निरन्तरको असन्तुष्टिले मानिसलाई डिप्रेसन र कडा एन्जाइटीतिर धकेल्छ। आफूले गरेका कामहरू कहिल्यै 'पर्याप्त' नलाग्ने र निरन्तर आत्म-आलोचनामा अल्झिरहने बानीले व्यक्तिलाई बिस्तारै निराशाको गहिरो खाडलमा पुर्‍याउँछ। गल्तीप्रतिको अत्यधिक डरले गर्दा उत्पन्न हुने निरन्तरको मानसिक तनावले मस्तिष्कलाई कहिल्यै शान्त हुन दिँदैन। समयमै यसको रोकथाम वा समाधान नभएमा यसले मानिसको आत्मबल पूर्ण रूपमा गिराइदिन्छ, जसका कारण मानिस सामाजिक अन्तरक्रियाबाट टाढिँदै तीव्र डिप्रेसन र कडा एन्जाइटीको सिकार बन्न पुग्छ।

यो आफैंमा विशिष्ट फोबिया हो वा अरू रोगको लक्षण?

यो दुवै हुन सक्छ।

• विशिष्ट फोबिया (Specific Phobia) : मुख्य रूपमा Diagnostic and Statistical Manual (DSM-5) अनुसार यो 'Specific Phobia' कै एउटा रूप हो, जहाँ डरको केन्द्र 'गल्ती वा अपूर्णता' हुन्छ। DSM-5 ले यसलाई छुट्टै नाम नदिए पनि 'अदर स्पेसिफिक फोबिया' को श्रेणीमा राख्छ। यसमा व्यक्तिलाई कुनै निश्चित परिस्थिति वा वस्तुभन्दा पनि 'गल्ती भइहाल्छ कि' भन्ने विचारले नै तर्साउँछ। यो डर सामान्य चिन्ताभन्दा कयौँ गुणा कडा र अतार्किक हुने भएकाले व्यक्तिको सोच, निर्णय क्षमता र सामाजिक व्यवहारलाई गम्भीर रूपमा नियन्त्रण गर्न पुग्छ।

• प्रारम्भिक लक्षण : यो प्रायः अन्य मानसिक समस्याहरूसँग जोडिएर आउँछ। जस्तै: Obsessive-Compulsive Disorder (OCD), Social Anxiety Disorder (SAD), र Generalized Anxiety Disorder (GAD) को प्रारम्भिक लक्षणका रूपमा पनि एटेलोफोबिया देखिन सक्छ। अझ विस्तृतमा भन्नुपर्दा, OCD भएका मानिसहरूमा हरेक कुरा नियन्त्रणमा राख्ने वा निश्चित ढाँचामा मिलाउने चाहना हुन्छ, जसले एटेलोफोबियालाई जन्म दिन्छ। त्यसैगरी, सामाजिक चिन्ता (SAD) भएका व्यक्तिहरू अरूले आफ्नो गल्ती समातेर खिल्ली उडाउलान् भन्ने डरले सताइन्छन्। यी मानसिक अवस्थाहरू एकापसमा जोडिएका हुनाले एटेलोफोबियालाई मूल रोगको सुरुआती संकेत वा त्यसैसँग जोडिएर आउने अर्को मानसिक सास्तीका रूपमा लिन सकिन्छ।

के कुनै खास उमेर समूहलाई मात्र हुन्छ?

एटेलोफोबिया कुनै खास उमेरमा मात्र सीमित हुँदैन, तर यसको विकास हुने र बढी असर देखिने समय फरक हुन्छ:

• किशोरावस्था (Adolescence) : विद्यालयको नतिजा, प्रतिस्पर्धा र अभिभावकको अपेक्षाका कारण यो उमेरमा यसको बिउ रोपिन्छ। किशोरावस्थामा आत्म-पहचान (identity) को विकास भइरहेको हुन्छ। यस्तो बेला अभिभावक वा शिक्षकको अत्यधिक दबाब र साथीभाइबीचको प्रतिस्पर्धाले गर्दा सानो गल्ती हुँदा पनि 'म सक्षम छैन' भन्ने हीनभावना मनमा बस्छ। यही भावना कालान्तरमा एटेलोफोबिया वा अपूर्णताको कडा डर बनेर विकसित हुन्छ।

• वयस्क अवस्था (Young Adults & Professionals) : करिअर, रोजगारी र जीवनका जिम्मेवारीहरू सुरु हुने २० देखि ४० वर्षको उमेर समूहका मानिसहरूमा यो समस्या सबैभन्दा बढी तीव्र रूपमा देखिन्छ। यस उमेर समूहमा कार्यक्षेत्रको तीव्र प्रतिस्पर्धा, नतिजाप्रतिको दबाब र सामाजिक प्रतिष्ठा जोगाउने चिन्ता अत्यधिक हुन्छ। सानातिना गल्तीले पनि करिअर वा मान-सम्मानमा धक्का पुग्ला भन्ने लगातारको डरले उनीहरूलाई सताउँछ। नतिजास्वरूप, उनीहरू कार्यस्थलमा अत्यधिक समय बिताउने (workaholism) वा असफलताको डरले नयाँ अवसर र जिम्मेवारी लिनै अस्वीकार गर्ने प्रवृत्ति देखाउँछन्।

तपाइँलाई छ/छैन ? यसरी गर्नुस् जाँच

तलका प्रश्नहरू ध्यानपूर्वक पढ्नुहोस् र आफूलाई सोध्नुहोस् 

क्र.सं.	प्रश्न / लक्षण	हो / होइन
१	कुनै काम शतप्रतिशत पर्फेक्ट हुँदैन भनेर सुरु नै गर्न डर लाग्छ ?	[ ]
२	सानो गल्ती हुँदा पनि आफू पूर्ण रूपमा असफल भएको महसुस हुन्छ ?	[ ]
३	कामको मूल्यांकन (Feedback) सुन्न निकै डर लाग्छ ?	[ ]
४	एउटै कामलाई पटक-पटक जाँचिरहन्छु, जसले गर्दा डेडलाइन छुट्छ?	[ ]
५	अरूले गरेका साना गल्तीहरू पनि म सहन सक्तिन ?	[ ]

नतिजा : यदि ३ वा सोभन्दा बढी प्रश्नको उत्तर 'हो' दिनुभएको छ भने, तपाईँमा एटेलोफोबिया वा अत्यधिक पर्फेक्सनिज्मको लक्षण हुन सक्छ।

डराउन पर्दैन, राख्नुस् यी कुराको ध्यान

यदि तपाईँ वा तपाईँको कोही नजिकको मानिस यो समस्याबाट गुजरिरहेको छ भने डराउनु पर्दैन। मानसिकतामा थोरै परिवर्तन र केही अभ्यासले यसलाई घटाउन र हटाउन सकिन्छ:

१. 'पर्फेक्ट' होइन, 'प्रगति' खोज्नुहोस्

संसारमा कुनै पनि कुरा पूर्ण रूपमा पर्फेक्ट हुँदैन। 'म पर्फेक्ट काम गर्छु' भन्नुको सट्टा 'म सकेसम्म राम्रो गर्न  प्रयास गर्छु र सिक्दै जान्छु' भन्ने सोच राख्नुहोस्। यो सोचले तपाईँको मनबाट गल्ती हुने काल्पनिक भारी हटाउँछ। जब तपाईँ पर्फेक्सनको सट्टा निरन्तर सिकाइ र सुधारलाई प्राथमिकता दिनुहुन्छ, तब काम गर्दाको तनाव घट्छ र नयाँ कुराहरू प्रयोग गर्ने आत्मविश्वास तथा सिर्जनशीलता स्वतः बढेर जान्छ।

२. गल्तीलाई सिकाइको हिस्सा मान्नुहोस्

गल्ती हुनु भनेको असफलता होइन, प्रयास गरिरहेको प्रमाण हो। गल्तीबाटै मानिसले नयाँ कुरा सिक्छ। गल्तीलाई स्वीकार्न थालेपछि असफलताको डर स्वतः कमजोर हुँदै जान्छ। गल्तीहरूले नै हामीलाई हाम्रा कमजोरीहरू चिन्ने र कार्यशैली सुधार्ने अवसर दिन्छन्। त्यसैले हरेक भूल वा त्रुटिलाई सजायका रूपमा होइन, अनुभव र परिपक्वतातर्फको एउटा महत्त्वपूर्ण खुड्किलोका रूपमा लिनु आवश्यक हुन्छ।

३. 'Good Enough' (पर्याप्त छ) को सिद्धान्त अपनाउनुहोस्

८० प्रतिशत उत्कृष्ट भएको कामलाई बुझाउनु वा अघि बढाउनु, १०० प्रतिशत पर्फेक्ट बनाउने चक्करमा काम नै नगर्नुभन्दा हजार गुणा राम्रो हो। यस सिद्धान्तले मानिसलाई अनावश्यक मानसिक बोझबाट मुक्त गराउँछ। जब तपाईँ कामलाई 'पर्याप्त मात्रामा राम्रो' मानेर अघि बढाउनुहुन्छ, तब समयको बचत हुनुका साथै काम अड्किने (paralysis by analysis) समस्या हट्छ। यसले तपाईँलाई निरन्तर क्रियाशील राख्छ र पूर्णताको अतार्किक पर्खाल तोडेर वास्तविक सफलता र मानसिक शान्तितर्फ लैजान्छ।

४. संज्ञानात्मक व्यवहार थेरापी (CBT) र काउन्सिलिङ

यदि समस्याले दैनिक जीवन, निद्रा वा करिअरमै बाधा पुर्‍याएको छ भने मनोविद् वा मनोचिकित्सकसँग परामर्श लिनुहोस्। CBT थेरापी यसका लागि अत्यन्तै प्रभावकारी मानिन्छ। CBT ले व्यक्तिलाई आफ्ना नकारात्मक वा अतार्किक विचारहरू (जस्तै: 'गल्ती गर्नु भनेको पूर्ण असफलता हो') लाई चिन्न र तिनलाई व्यावहारिक तथा सकारात्मक विचारले प्रतिस्थापन गर्न मद्दत गर्छ। काउन्सिलिङका क्रममा बिरामीलाई गल्तीहरूसँग सामना गर्ने र अपूर्णतालाई सहज रूपमा स्वीकार्ने मानसिक अभ्यास गराइन्छ, जसले गर्दा मनको डर र चिन्ता बिस्तारै घट्दै जान्छ।

५. माइन्डफुलनेस र ध्यान (Mindfulness)

वर्तमानमा जिउन सिक्नुहोस्। ध्यान र योगले मनको चिन्ता कम गर्न र आत्म-दया (Self-compassion) बढाउन मद्दत गर्छ। माइन्डफुलनेस र ध्यानको नियमित अभ्यासले व्यक्तिलाई "भविष्यमा केही बिग्रिएला कि" भन्ने काल्पनिक डरबाट मुक्त गराई वर्तमान क्षणमै स्थिर रहन सिकाउँछ। यसले आफ्ना त्रुटि वा कमजोरीहरूप्रति कठोर हुनुको सट्टा आफूलाई माया गर्न र स्वीकार्न (self-compassion) मद्दत गर्छ। जब मानिसले ध्यानमार्फत आफ्ना विचारहरूलाई नराम्रो वा राम्रो भनी मूल्याङ्कन नगरी केवल नियाल्न थाल्छ, तब अपूर्णताप्रतिको डर र आन्तरिक तनाव बिस्तारै शान्त हुँदै जान्छ।

अपूर्णताभित्रको सुन्दरता र मानसिक मुक्ति

हाम्रो अपूर्णता नै वास्तवमा हाम्रो मौलिकता हो। गल्ती गर्ने छुट आफूलाई दिनु नै आन्तरिक शान्ति र आत्म-स्वीकृतिको पहिलो पाइला हो। एटेलोफोबियाले तपाईँको क्षमता र सिर्जनशीलतालाई डरको साङ्लोमा बाँधेर राख्न दिनु हुँदैन।

सन् २०१० यता मानसिक स्वास्थ्य र पर्फेक्सनिज्मको क्षेत्रमा नयाँ दृष्टिकोणहरू अघि सारिएका छन्। यसै सन्दर्भमा टेक्सास युनिभर्सिटी (अस्टिन) की शोधकर्ता डा. क्रिस्टिन नेफ (Dr. Kristin Neff) ले सन् २०११ मा प्रकाशित आफ्नो चर्चित पुस्तक Self-Compassion: The Proven Power of Being Kind to Yourself मा एटेलोफोबिया र अत्यधिक पर्फेक्सनिज्मलाई सम्बोधन गर्दै एउटा महत्त्वपूर्ण व्याख्या प्रस्तुत गरेकी छन्। 

उनले भनेकी छन्, 'अपूर्णता भनेको कुनै व्यक्तिगत कमजोरी वा असफलता होइन, यो त सम्पूर्ण मानव जातिको साझा अनुभव (Common Humanity) हो। जब हामी आफूलाई पर्फेक्ट हुनैपर्ने दबाबबाट मुक्त गर्छौँ र आत्म-दया (Self-Compassion) अपनाउँछौँ, तब मात्र अपूर्णताको डर हराउँछ।'

उनका अनुसार गल्तीप्रतिको डरले मानिसलाई आत्म-आलोचनाको दलदलमा फसाउँछ। तर, जब मानिसले आफूलाई साथी सरह व्यवहार गर्दै सानातिना भूलहरूलाई सहज रूपमा स्वीकार्न थाल्छ, तब एटेलोफोबिया जस्ता मानसिक सास्तीहरू स्वतः हराएर जान्छन्।

एटेलोफोबियासँग यसकारण डराउनु पर्दैन

यो कुनै निको नहुने भयानक शारीरिक रोग होइन। यो त केवल हाम्रो सोच र मस्तिष्कले सिर्जना गरेको एउटा अतार्किक काल्पनिक डर मात्र हो। यसबाट डराउनु नपर्ने केही सरल कारणहरू यहाँ छन् - 

• यो पूर्ण रूपमा समाधानयोग्य छ : विचार र व्यवहारमा सानो परिवर्तन (जस्तै: Cognitive Behavioral Therapy वा माइन्डफुलनेस) ल्याउनाले यो डर सजिलै नियन्त्रणमा आउँछ। जब व्यक्तिले थेरापी वा माइन्डफुलनेस अभ्यासका माध्यमबाट आफ्ना अतार्किक विचारहरूलाई चिन्छ र तिनलाई व्यावहारिक ढङ्गले चुनौती दिन्छ, तब मस्तिष्कको चिन्ता उत्पन्न गराउने प्रणाली बिस्तारै शान्त हुँदै जान्छ। यसले गर्दा गल्ती हुने काल्पनिक डर हटेर जान्छ र मानिसले आत्मविश्वासका साथ हरेक कामलाई सहज र सकारात्मक दृष्टिकोणले अघि बढाउन सक्छ।

• गल्ती हुनु प्राकृतिक हो : संसारका कुनै पनि सफल व्यक्ति वा काम कहिल्यै शतप्रतिशत पर्फेक्ट हुँदैनन्। विकास र प्रगति गल्तीहरूबाटै सम्भव हुन्छ। गल्तीहरू नै अनुभवका वास्तविक स्रोत हुन्, जसले मानिसलाई परिपक्व र दक्ष बनाउँछन्। जब हामी गल्तीलाई असफलताको सट्टा सिकाइको अवसरका रूपमा स्वीकार्न थाल्छौँ, तब आन्तरिक भय हराएर जान्छ। गल्ती गर्ने जोखिम मोल्न सक्ने मानिसले नै जीवनमा नयाँ प्रयोग गर्न, नयाँ कुरा सिर्जना गर्न र वास्तविक प्रगति हासिल गर्न सक्छ।

• यसलाई जित्न सकिन्छ : 'Good Enough' (पर्याप्त छ) भन्ने भावनालाई जीवनमा स्थान दिनेबित्तिकै यसको प्रभाव शून्यप्रायः हुन्छ। जब हामी शतप्रतिशत पूर्णताको असम्भव मापदण्ड त्यागेर 'काम पर्याप्त रूपमा राम्रो छ' भन्ने सोच अपनाउँछौँ, तब आन्तरिक तनाव र डर आफैं हराएर जान्छ। यसले हामीलाई पर्फेक्सनको चक्करमा काम नै रोकिने (paralysis) अवस्थाबाट जोगाउँछ। 'गुड इनफ' को सिद्धान्तले मानिसलाई नतिजाको अस्वाभाविक चिन्ताबाट मुक्त गराई निरन्तर क्रियाशील र मानसिक रूपमा सन्तुष्ट रहन मद्दत गर्दछ।

तसर्थ, एटेलोफोबियासँग डराएर आफ्नो क्षमतालाई ब्रेक नलगाउनुस् । सधैं सम्झनुस् - 'A done work is better than a perfect work that is never done !' (सम्पन्न भइसकेको काम, कहिल्यै सुरु वा पुरा नसकिने पर्फेक्ट कामभन्दा सधैं उत्तम हुन्छ।) आफ्नो यात्राको आनन्द लिनुस् र अपूर्णतामै आफ्नो खास पहिचान खोज्नुस्।