'सर्खारले लाइसेन्स भटाभट दिने,' 'सुरक्षण मुद्रण केन्द्रले छापेर पठाउन थाल्यो' लगायतका हाइस्पीड खबर सामाजिक सञ्जालमा हेरिरहँदा मैले सम्झिएँ - 'श्रीमतीजीको स्कुटरको लाइसेन्स २०७९ चैतमा नवीकरण गर्न दिएको। आयो की छापिएर।'
यातायात व्यवस्था कार्यालय https://dotm.gov.np/ सर्च गरियो, पेज देखायो। खुसीको कुरा, त्यसमा - 'यातायात व्यवस्था कार्यालय, ठूलो भर्याङ( काठमाडौं)को नियमिततर्फ छपाइ भई कार्यालय पठाइएका सवारीचालक अनुमतिपत्र (लाईसेन्स)हरुको विवरण' देखायो। रहेछ ६९५ पृष्ठको। 'ए'बाट नाम सुरु हुनेको खोज्नमात्रै ५० पेज हेर्नुपर्ने। सूची डाउनलोड गरियो, अनि गरियो – कन्ट्रोल एफ। सूचीमा नाम देखायो। 'ठिक छ, अब भोलि लिन जान पर्छ' भन्ने विचार गरियो।
अनि यसो सम्झना आयो - 'लाइसेन्स त मेरो पनि पर्समा छ। नवीकरणको म्याद कहिले होला?' हत्तपत्त झिकेर हेरेको त फेल भएको तीन महिना गुज्रिन एक सातामात्रै बाँकी रछ। पर्यो फसाद ! तैपनि ९० दिन ननाघेका कारण जरिवानामा नपरिने भइयो भनेर ढुक्क मानियो।
भोलिपल्ट दम्पती पुगियो यातायात कार्यालय, ठूलो भर्याङ। गेटबाट पसेपछि आआफ्नो कामका लाइनमा लागियो। सोधपुछ गर्ने ठाउँसम्म मेरो पालै नआइपुगी श्रीमतीजी आइपुगिन् र भनिन्, 'मेरो अहिले नदिने रैछ। लाइसेन्स प्रिन्ट भएको हो रे, त्यही भएर लिस्टमा देखिएको। यहाँ त्यो कार्ड आइपुग्न टाइम लाग्छ रे।'
-अनि कहिले सम्पर्क राख्नु भनेको छ?
- एक महिनापछि आउनु भन्यो।
मेरो पालो आयो। सोधपुछमा बसेकी महिला कर्मचारीले म्याद खु्स्किएको मेरो ड्राइभिङ लाइसेन्स हेरेर यातायात व्यवस्था विभागको सफ्टवेयरमा रहेको मेरो बारेको जानकारीयुक्त एउटा कागज प्रिन्ट गरेर दिइन। अनि भनिन्, 'तपाइँले कोशीबाट बनाउनुभएको रहेछ। यहाँ हुँदैन, उतै जानुपर्छ।'
-किन र ! यो मेरो लाइसेन्स डिटेल प्रिन्ट गरेकै सिस्टममा नवीकरणको एउटा मिति थप्ने काम त हो नि। डाटा जताबाट हेरे पनि उही होइन?
-होइन। हामीले यहाँबाट नवीकरण गर्न मिल्दैन।
धेरै कुरा बुझ्नुपर्ने अधिकृतलाई भेट्न सुझाव दिइन। मैले कार्यालय प्रमुखको कोठा नम्बर बोर्डमा हेरेँ। उनलाई भेटेर कुरा राख्न पहिलो तला उक्लिएँ।
***
२०६२ माघमा जारी भएको मेरो ड्राइभिङ लाइसेन्स त्यो बेला लिखित र ट्रायल परीक्षा पास गरेर हात परेको थियो। त्यो बेला मेरो कार्य क्षेत्र विराटनगर थियो। म मोटरसाइकल चलाइरहेको थिएँ तर लाइसेन्स थिएन। पत्रकारिता गर्ने भएकाले बाटामा कतै चेकजाँचमा पर्दा पनि चिनेका प्रहरी भेटिन्थे। एक प्रकारको सहुलियत थियो। त्यसैले ड्राइभिङ लाइसेन्स धेरै जरुरीजस्तो भान हुन्थेन। तैपनि 'चाहिने कुरा हो, प्रक्रियामा गएर छिटै बन्छ भने बनाइराखौँ' भनेर म लाइसेन्स लिन फाराम भर्न गएको थिएँ।
त्यो बेला मोसाको लाइसेन्सका लागि लिखित दिइयो। ट्रायलमा त पास हुनेको सूचीमा पहिलो नम्बरमा नाम निस्केको थियो। लाइसेन्स ५/५ वर्षमा नवीकरण गर्नुपर्छ।
त्यो लाइसेन्स मैले दुईपटक इटहरी र एकपटक पोखराबाट नवीकरण गराएँ। तेस्रोपटकको नवीकरणमा 'स्मार्ट'बनेको थियो, जसका लागि मैले काठमाडौंबाट इटहरी नै पुग्नुपरेको थियो। त्यहाँ बायोमेट्रिक गराएपछि स्मार्ट बन्ने प्रक्रिया पुरा भएको थियो। लामो समय कार्ड छापिएर आएन। जब हात पर्यो, तीन वर्ष बितिसकेको थियो। अब चौथोपटक नवीकरणको प्रक्रियामा छु।
***
अँ म हाकिमको कार्यकक्ष बाहिर अलमलमा परेँ। कारण, ढोकाको सीसाबाट देखियो- उनी भित्र कसैसँग सघन वार्तामा थिए। बाहिर उनका सहयोगीको कुर्सी खाली थियो। केहीबेर उभिएँ। ती सहयोगी आइपुगे, भने 'जानुस् जानुस् भित्र जाँदा हुन्छ।'
-हाकिम साब भित्र कसैसँग छलफलमा भएजस्तो देख्छु, पस्न हुन्छ र ?
-हुन्छ हुन्छ, केही फरक पर्दैन।
म ढोका खोलेर भित्र पसेँ। हाकिमले वार्ता गरिरहेका व्यक्तिले कुरा सिध्याए र बाहिर निस्किए। मैले तलबाट प्रिन्ट गरेर ल्याएको कागज र म्याद गुज्रेको स्मार्ट लाइसेन्स देखाएँ र आउनुको कारण बताएँ।
उनले हात जोडे र भने 'हेर्नुस् यो लाइसेन्सको नवीकरण यहाँबाट हुँदैन। तपाइँ सम्बन्धित कार्यालयमै जानुपर्छ।
-किन ? तपाइँहरुको सर्भर सिस्टम त एउटै हो, जुन अफिसमा गए पनि यो लाइसेन्सको डिटेल त यही एउटै आउने होइन र? किन जानु इटहरी?
-मिल्दैन। हामीलाई अख्तियार लाग्छ।
-किन अख्तियार लाग्नु नि? यो के गैरकानुनी काम हो?
-पोहोरसम्म हामीले नवीकरण गरिदिइरहेको हो तर भर्खरै पोखराका साथीहरुलाई यही केसमा अख्तियारले मुद्दा चलायो। लाइसेन्स जारी गर्ने कार्यालयले सेवाग्राहीको सबै डिटेल सिस्टममा राखेको भए हामीले नवीकरण गरिदिन मिल्छ, तपाइँको जसरी छैन भने मिल्दैन।
-लाइसेन्सको डिटेल यो कागजमा दिएको प्रिन्टबाहेक अरु के हुन्छ?
-तपाइँले कहिले लिखित दिनुभयो? कहिले ट्रायल पास गर्नुभयो, के क्याटेगरीमा लाइसेन्स इस्यु गरिएको हो भन्ने डिटेल सिस्टममा हुनुपर्छ। त्यो तपाइँको सम्बन्धित कार्यालयले राखेको छैन रैछ। त्यसैले मिल्दैन।
उनको कुरा गराइ नम्र थियो। हात जोडेर मलाइ बताइरहेका थिए। कन्फ्युज भइयो। सर्भरमा केके डाटा चाहिने रैछ भने। तैपनि मैले सोधेँ- यो मेरो लाइसेन्स नयाँ होइन। जारी भएकै २० वर्ष भइसक्यो। स्मार्ट पनि बनेको हो। जसको लाइसेन्स हो उसका बारेमा सिस्टममा केके राख्नुपर्छ भनेर त काम कर्मचारीले नै गर्ने हो। तपाइँहरुको कार्यालय एउटै, सर्भर सिस्टम एउटै, प्रणालीबाट सोधेर बनाइदिन मिल्दैन? मलाइ किन यहाँबाट इटहरी जाने दुःख दिनुहुन्छ?
विनम्र पोजमै उनी चर्किए। - भनेपछि कुरा बुझ्नुस्न। मिल्ने भए हामी गरिदिन्थ्यौँ, मिल्दैन।
-इटहरी नेपालमै छ, काठमाडौं पनि नेपाल नै हो, सर्भर एउटै, कार्यालयको सेवा एउटै, नवीकरण गरिदिन नमिल्ने कारण के?
-तपाइँले कुरा बुझ्नुभएन। मिल्दैन।
-म इटहरी जान्न, यहीँबाट सेवा चाहियो। कुरा बुझाउनुस्। नमिल्ने कारण के हो?
-हेर्नुस्, अब यातायात कार्यालय एउटै होइन। यो अफिस बागमती प्रदेश मातहत छ, इटहरी कोशीको मातहत।
-कोशीको मातहत भएर के भो? तपाइँहरुको सर्भर एउटै छ, उताबाट भरेको मेरो डिटेल तपाइँले यहाँ प्रिन्ट गरेर दिन मिल्ने, नवीकरण गरिदिन नमिल्ने हुन्छ?
-तपाइँले कुरै बुझ्नु भएन। मैले तपाइँको काम गरिदिन बागमतीको यातायात मन्त्रालय सम्पर्क गर्नुपर्छ, त्यहाँबाट संघको भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रलय, अनि त्यहाँबाट कोशीको यातायात मन्त्रालय, अनि त्यो कार्यालय। तपाइँ सोझै सम्बन्धित कार्यालयमा जाँदा सजिलै हुने कामका लागि हामीले यत्रो ठूलो नेटवर्कमा सोधीखोजी गर्नै मिल्दैन।
-अनि मैले पोहोर यही अफिसबाट श्रीमतीको लाइसेन्स नवीकरण गराएको। भएको थियो काम। पोहोर मिल्ने अहिले के भयो र?
-पोहोर हामीले गरेकै हौँ। तर अख्तियारले समस्या पारेकाले बन्द गरेका छौँ।
-काठमाडौंमा देशभरिका मान्छे छन्। मान्छे रोजगारीका लागि कुदेको कुदेकै हुन्छ, एउटै देशभित्र उस्तै अफिसको सेवा जहाँबाट भए पनि लिन पाउनुपर्ने।
-तपाइँले भनेको जायज हो। तर, हामीले मिल्दैन। माफ गर्नुस्।
यति भनेपछि गलफती गरिरहने कुरा थिएन। म उठेँ। 'कुरा बुझाइदिनुभयो, धन्यवाद,' भन्दै बाहिरिएँ। अनि जिज्ञासा भयो, मैले यतिका बेर कुरा गरेको हाकिमको शुभ नाम के होला? बोर्डमा थियो, सुरेश खनाल, कार्यालय प्रमुख।
बाहिर आएर अघिको त्यो प्रिन्टेड कागज फेरि एकटपक ध्यानपूर्वक हेरेँ। लाइसेन्स जारी मिति, वर्ग, जारी गर्ने कार्यालय, अञ्चल सबै प्रष्ट छ। जारी भएयता दुईपटक सोही कार्यलय र एकपटक गण्डकीबाट नवीकरण भएको विवरण पनि प्रष्ट छ।
***
नवीकरणका लागि इटहरी पुग्न झमेला सम्झेर के गर्दा उपयुक्त हुँदो हो भन्ने लागिरह्यो। कोठा आएर नेटमा यातायात कार्यालय इटहरीको साइट खोलेँ। साइटमा सूचना अधिकारी र गुनासो सुन्ने अधिकारी गरी दुई जनाको नाम, फोटो, सम्पर्क नम्बर रहेछ। मलाई खबर लेख्नु थिएन। गुनासो सुन्ने अधिकारी गोपीचन्द्र बोहरालाई फोन गरेँ। कुराकानी सहज रह्यो।
खनालजीलाई दिनु नपरेको आफ्नो परिचय गुनासो सुन्ने अधिकारीलाई दिनै पर्यो। काठमाडौंमा काम गरिरहेको, सवारीचालक अनुमतिपत्र नवीकरण गर्नुपर्ने बेला भएको बताए। अनि उनलाई सोधेँ - मैले लाइसेन्स रिन्यु गर्न इटहरी नआइ नहुने हो?
-होइन। तपाइँले आउनै पर्दैन। देशभरिका यातायात कार्यालय जहाँ गए पनि तपाइँको नवीकरण हुन्छ।
मैले ठूलोभर्याङ गएको, त्यहाँबाट भनिएको कुरा बताएँ।
-तपाइँले कस्तो कर्मचारी भेट्नुभो, तिनले किन नहुने भनेका हुन् भन्ने मैले बुझिँन। गर्दिन मिल्ने कामलाई उनले के कारणले पन्छाएका हुन् भन्ने मलाइ थाहा भएन। तर, देशभरिबाट सेवाग्राहीका डिटेल हेर्ने हाम्रो सर्भर एउटै हो। जेनजी आन्दोलनका बेला हाम्रो अफिसमा आगजनी भएकाले पुराना रेकर्ड कागजमा छैनन्, जे छ त्यो सर्भरमै छ। त्यो हेरेर नवीकरण गरिदिन सकिन्छ, केही गाह्रो छैन। तैपनि उहाँहरुले के माग्नुहुन्छ त्यो उपलब्ध गराउन हामी कोसिस गर्न सक्छौँ।
-अनि मेरो त काठमाडौंबाट नहुने भयो नि? केही उपाय छ?
-यसो गर्नुस् , तपाइँ एकान्तकुना जानुस्, हुन्छ।
उहाँले मलाई एकान्तकुनास्थित यातायात कार्यालयमा भेट्न सकिने व्यक्तिको नाम दिनुभयो। पुगेपछि फोन गरेमा आफूले सम्झाइदिने पनि भन्नुभयो। मैले धन्यवाद दिएँ।
***
दोस्रो दिन म ललितपुरको एकान्तकुना यातायात कार्यालय पुगेँ। इटहरीका गुनासो सुन्ने अधिकारीलाई 'म एकान्तकुना आइपुगेँ, तपाइँले भन्नुभएको मान्छेलाई फोन गर्दिनुस्' भन्छु भन्ने लागेको थियो। तर कार्यालय परिसरमा पसेपछि पहिले 'हेल्प डेस्कले के भन्दो रहेछ, सोध्न परो' भन्ने लाग्यो।
-मेरो कोशीको लाइसेन्स हो। यहाँबाट नवीकरण हुन्छ?
उत्तर आयो - 'हुन्छ हुन्छ। लाइन लाग्नुस्। पहिले १०१ मा जानुस्।'
ढुक्क भइयो। फोन गर्नै परेन। लाइन लागियो। लाइन लामो थियो। सेवाग्राहीले बिचौलियाबाट जोगिनका लागि सावधानीका सूचना भित्ताको स्पीकरमा बजिरहेको थियो। ढिला सर्दै सर्दै पालो आयो। पुरानो लाइसेन्स दिएँ। कर्मचारीले मेरो लाइसेन्स नम्बर इन्ट्री गर्दै हिजो जसरी तिनै विवरण एउटा पेजमा प्रिन्ट गरेर अर्को झ्यालमा पठाए। त्यहाँ स्वास्थ्य जाँचको १७५ रुपैयाँ लिइने रहेछ।
बायोमेट्रिक, आँखा जाँच, लाइसेन्स विवरण जाँच र नवीकरण शुल्क दाखिलासम्म १०३, १०५ गर्दै अन्तिममा १०८ पुगेपछि मैले रसिद पाएँ। यो प्रक्रियामा लाइन लामो लामो भए पनि काम छिटो छिटो भइरहँदा छिटै पालो आयो। रसिद लिएर बाहिरिन अघि फेरि हेल्प डेस्कमा पुगेँ।
- मैले नवीकरणका लागि शुल्क बुझाएँ। यो रसिद हो। अब मैले लाइसेन्स कहिले पाउँछु?
त्यहाँका कर्मचारीबाट भद्र तरिकाले उत्तर आयो - 'अब असारमा सम्पर्क राख्न आउनुस्। प्रिन्ट भएर त्यो बेलासम्म आउँछ होला। रसिद सुरक्षित राख्नुहोला।' घरसम्म आइपुग्दा लागिरह्यो - खनालजीलाई के समस्या होला? किन काम टारेका होलान् ?
