नूरसँगको यात्रा

'यू डोन्ट नो अबाउट लाइट,' रफिकी र पेप दुवै मलाई हेरेर मज्जाले हाँसे। अनि पेप बोनेटले भने, - 'वी वील बी ब्याक इन दीस रूरल एरिया अफ्टर थ्री। वी कान्ट डु फोटो इन दिस लाइट ।' (हामी यो गाउँमा ३ बजेपछि फर्कन्छौं। अहिलेको यस्तो उज्यालोमा हामीले फोटो खिच्न उपयुक्त हुँदैन।) 

खाना खानका लागि हामी कोसीब्यारेजतिर फर्कियौं। सप्तरीको जोगिनियाँमा थियौं। दिउँसोको १ बज्दै थियो। टन्टलापुर घाम। ब्यारेजमा कंकालिनी मन्दिरबाट केही पश्चिममा आइपुग्ने चोक भारदह हो। त्यहाँबाट पूर्व-पश्चिम राजमार्ग छाडेर राजबिराजतर्फ लाग्न हनुमाननगरको बाटो जान सकिन्छ। हनुमाननगरबाट एक किलोमिटर वरको गाउँ नै जोगिनियाँ हो। हामी यहीँ थियौं। यो सप्तकोशीको पश्चिमी तटबन्ध क्षेत्रबाट नजिक छ।

खाना खाएर आएपछि फेरि फोटो गर्ने। त्योबेला मान्छे होइन गाउँका दैनिकी, खोला किनारका बस्तीका गतिविधि खिच्ने सल्लाह थियो। असिम रफिकीले 'खाना खान जाने' प्रस्ताव गर्दा मैले जिस्कने पारामा भनेको थिएँ - 'ह्वाइ डोन्ट वी कम्प्लिट टास्क नाउ ? द्यान गो फर लञ्च ?' उनीहरूले मलाइ गिज्याउने पारामा 'तँलाइ फोटोग्राफीमा लाइटको महत्त्वबारे थाहा रैनछ' भने। मैले हाँसेर टारेँ। कारण - कुबेला जिस्किनेगरी बोल्नु मेरो गल्ती नै थियो।

लाइटको भाषा बुझेकाहरूबाट सुन्न मिल्छ। सामान्यतः आउटडोर फोटोग्राफीका लागि बिहान १० बजेअघि र दिउँसो ४ बजेपछिको समय उपयुक्त मानिन्छ। कारण - सूर्यको प्रकाश। घाम कताबाट छ। लिनुपर्ने विषयमाथि पर्ने प्रकाशको अवस्था नबुझे राम्रो फोटो लिन सकिन्न। फोटोग्राफी प्रकाशको भाषा हो। क्यामेराले जेसुकै विषयमाथिको उज्यालोलाई खिचेर चित्र बनाउँछ। 

जीप ब्यारेजतिर फर्कियो। हाम्रो यात्रामा अर्को एउटा गाडी पनि अघिपछि भयो। यी थिए कम्बोडियाको 'रुम कलेक्टिभ'का पत्रकारको टोली। म 'नूर इमेजेज'का दुई फोटोपत्रकारका साथ थिएँ। रूमका निक र ल्युक अलिपछिमात्रै भेट भएका थिए।

 

उनीहरूको साथ खाना खानेबेलासम्मका लागि मात्रै थियो। कारण- उनीहरूले खोज्ने खबर र खिच्ने तस्बिरका विषय हाम्राभन्दा फरक थिए। खाना खाएपछि टोली पुनः फिर्‍यो। ठाउँ खोजी-खोजी खिच्यो। एउटै विषयमाथि धेरै समय लगायो।  म गत साताको यात्राको कुरा गरिरहेको छु।

***

अस्ति भर्खर पत्रकार महासंघ मोरङ शाखा अध्यक्ष महेन्द्र विष्टले सुनाएका थिए। विराटनगर सतवार्षिकोत्सव समारोह समितिका सदस्य रहनु दोष आउला कि जस्तो लागेको कुरा ।  '४८ लाख खर्च भयो भन्छन्। जहिले सोध्छु के-केमा खर्च भो हिसाब देखाउनुस् हामी पनि हेरौं,' उनले भने, 'कर्मचारी हामीले हिसाब मिलाइसक्यौँ, केलाइ खोज्नु हुन्छ पो भन्छन् ! सदस्यका नाताले एउटा बैठकमा मैले एक कप चियाबाहेक केही खाएको छैन। हिसाबमा तलमाथि निस्क्यो भने दोष आउला भन्ने पीर छ।' 

यो एउटा कार्यक्रमको हिसाब मिलानको प्रसंग थियो। हाम्रा सरकारी कार्यक्रम स्वास्थ्य, शिक्षा, नगर विकास आदि जेमा पनि जति गहिरिएर हेर्‍यो बजेट खर्चनुको तरिका, क्षेत्र र उपयोगमाथि प्रश्न उठाउने ठाउँ निस्कन्छ। दातृका कार्यक्रममा पनि बजेटको राम्रै हिस्सा कन्सल्ट्यान्टले लैजान्छन्। धेरै कार्यक्रम यस्ता छन् जसको अनुगमन आग्रहले ओतप्रोत हुन्छ।

२०७१ मंसिर ११ का विराटनगरका पत्रिकाले रमाइलो खबर लेखेका थिए। सिडिओको नेतृत्वमा खोलाका ढुंगा-गिटी अनुगमनमा हिडेको टोलीको। योजना अधिकृत बीच बाटैबाट त्यही ठेकेदारको गाडी चढेछन् जसको कामबारे अनुगमन गर्न टोली हिडेको थियो। बाटामा उतारेर सिडियोले सार्वजनिक रूपमै हप्काएछन्। भैगो यी कुरा।

नूरको टिम यस्तै एउटा खबरको लागि आएको थियो, जो कुनै संयुक्त राष्ट्र संघीय कार्यक्रमको हाँगाको भरमा धेरै विकासोन्मुख मुलुकमा चलेका छन्। खासमा रिपोर्टले सेवाग्राही भनेर पठाएका नामहरूले सेवा पाएकै हुन् ? हुन भने कस्तो अवस्थाका हुन् ? त्यो सेवा लिने अवस्थासम्म उनीहरू कसरी पुगे ? काम गराई पुरै समयको हिसाब किताबको थियो। काममा कुनै कसैको आग्रह र हस्तक्षेप थिएन।

***

नूर इमेजेजको टिमसँग ५ दिन यात्रा गर्दा हाम्रो राजधानी बाहिरका पत्रकारले गर्ने फोटोग्राफी र विदेशीले गर्ने बीचका अन्तरहरू देख्न पाइयो। रफिकी पोट्रेट फोटो र बोनेट डीएसएलआरबाट भिडियो खिच्ने। दुवैलाई आफूले खिचेका विषयमाथिका कथा पनि चाहिएको थियो।

फोटो, भिडियो, लेखन, अडियो लिने सबै काम एकसाथ गरिरहेका थिए। एउटा विषयमा चाहिने जानकारी केही नछुटाउने तरिकाको काम गराइ थियो उनीहरूको। फोटो र भिडियोका लागि प्रकाशको मापदण्ड पुरै नापजोखसहितको। लाइट मिटर, जीपीएस आदि सबैको काम लिइने। पोट्रेट खिच्न पनि सब्जेक्टको ब्याकग्राउण्डमा सेतो पर्दा राख्ने, एक्स्टर्नल फ्ल्यास पनि कोडालाइटको ठूलो चलाउने। त्यसको ब्याट्री पनि भारी भरकम। पहिले भिडियो-अडियो। त्यसपछि फोटोको काम। 

हुन त फोटोपत्रकारिता आफैंमा जटिल छ। जटिल यस अर्थमा - खिचेर हिँड्न पाइँदैन। के खिचियो ? त्यसको जानकारी टिप्नै पर्छ। टिपेको जानकारीलाई न्याय दिने फोटो हुनैपर्छ।

 

हाम्रो नेपाली फोटोपत्रकारितालाई अर्थ्याउनु पर्दा मलाई सोखका लागि गीति एल्बम निकल्ने र गायनलाई निरन्तरता दिएर टिक्न खोज्नेका उदाहरण सटिक लाग्छ। आफ्नो आवाज सुन्नके लागि नि पैसा खर्च हुन्छ। यो रहर, ट्रायल अनेक रूपमा हुन सक्छन्। करिअर नै बनाउनका लागि पनि मान्छे जिन्दगीमा 'टर्निङ प्वाइन्ट' पर्खिरहेको हुन्छ। राम्रो गाउनेले पनि खास प्रकारका मोडमा आफूलाइ प्रमाणित हुनेगरि उपस्थित गराउन सकेन भने करिअरको बाटो फेरिन्छ। यो बाटोको तालमेल अनौठो छ।

 

फोटोपत्रकारिताको करिअर बनाउँछु भनेर कस्सिनेका लागि हाम्रा नेपाली सञ्चारमाध्यम कति मित्रवत छन् भन्नेमा केलाउनु-खुर्किनुपर्ने कुरा धेरै छन्। आफ्नो घरबाट पैसो हालेर सञ्चारमाध्यमका लागि काम गरिरहेको युगमा नेपाली छन्। केही समय बिताउन रहर गरेर सञ्चारमाध्यममा पस्ने पनि जमात छ। त्यो पक्कै लामो समय टिक्दैन तर, पारिश्रमिक पाए/नपाए पनि निस्फिक्री रहने मनुवाहरूका कारण यसैलाई करिअर बनाउँछु भन्नेलाई अप्ठ्यारा सिर्जित हुन्छन्। 

नेपाली फोटोपत्रकारितामा अहिले पनि २/४ जनाबाहेक अरूले निजी सम्पत्ति खर्चेर किनेका सामान खियाएका छन्। काम गरिरहेको माध्यम देखिने ठाउँ हो, यसका आधारमा बाहिरका आवधिक अवसर हात पार्ने काम गरिन्छन्/गर्छन्। की वायर सर्भिसका लागि काम गर्न पाए टिकिने, कि त आफ्नो अर्को बलियो आधार भएर पत्रकारिता नामका लागि गर्नेलाई सजिलो छ।  

यी दुई पाहुना आफू कार्यरत संस्थालाई सबथोक किनाएर क्याप्चर भएका कुरामात्रै दिनेगरि आएका थिए। कसैलाई भेट्नै परे उसको समय नाश हुने, आर्थिक नोक्सानी पर्ने अवस्थामा क्षतिपूर्ति दिनेसम्मको विकल्प उनीहरूका साथ थियो।

 

**** 

पाकिस्तानी मुस्लिम परिवारका रफिकीले आफ्ना अनुभव सुनाए - 'मैले धेरैपल्ट टाइम्स, न्यूयोर्क टाइम्स र यस्ता ठूला पत्रिकाका सम्पादक तहकाहरूसँग झगडा गरेको छु। धेरैजना फोटोपत्रकारलाई अवमूल्यन गरेर हतोत्साही गरिरहेका हुन्छन्।' आफ्नो कामको मूल्यांकन आफैं गरेर अघि बढ्नको विकल्प नभएको उनले बताए।

'धेरैपल्ट फोटो स्टोरी त्यस्ताको प्रमुखतासाथ छापिन्छ, जो एडिटर, पेज एडिटरका चिनजानका, आफन्त र मूल रूपमा फोटोपत्रकारितालाई मुख्य काम मानेर गर्ने हुँदैनन्,' उनले भने, 'यो एक प्रकारले फोटोपत्रकारलाई चिढ्याउने काम हो । पेसामाथिको भद्दा मजाक हो। तर, गर्छन्। गरिरहेका छन्। त्यसैले कहिलेकाँही झगडा पर्छ।' यस्तो स्थिति जहाँसुकैका सञ्चारमाध्यममा समस्या भएको उनले सुनाए । 

'तर, निराश नभइ आफूले छानेको विषयमाथि राम्रो काम गरेर अडान राख्नैपर्छ,' उनले विकल्प बताए, 'सोसल मिडियामा आफ्नो कामको प्रचार हुनेगरि पोस्ट बढाउनु पर्छ। यसका लागि फेसबुक, इन्स्ट्राग्राम र यस्ता माध्यम ठीक छन्। पत्रिकाका पाठकले यी माध्यमबाट पनि फोटोपत्रकारको कामलाई याद गर्छन्।'

रफिकी सञ्चारमाध्यमसँगको कामका मामिलामा कुरा गराइले अनुभवी लागे। उनका तर्क हाम्रो कामका मामिलामा पनि धेरै फरक थिएन। 'एउटा फोटो स्टोरी गरौँ। त्यसको अलि लामो टेक्स्ट लेखौं। पेज एडिटरले २/३ वटा फोटोमात्रै छानेर काम खत्तम गर्छ,' उनले बताए, 'अरू फोटा जतनसाथ राख्ने अनि मौका पर्खने। छिटो र भनेकै बेला नहुन सक्ला तर, त्यो कामको कदर हुने समय आउँछ।'

मलाइ लाग्यो- 'के कुरा गर्छ यसले ! सोझो र सुनिदिने भेटेर खुब अर्तिवाला कुरा गरिरहेछ !,' मैलै सोधेँ - 'त्यसरी मौका आउला भनेर कसरी चल्छ ? कहिले आउँछ त वास्तवमै मौका ?' 

उनी हाँसे र, भने - 'म भन्न सक्दिन । तर, आउँछ भन्ने थाहा छ। मेरा लागि आएका छन्।'  साँच्चै आदर्शका कुरा गर्न सजिलै हुन्छ। व्यवहारिक हुने कसरी भन्ने चाहि मान्छेले भोग्छ-सिक्छ। 

उनले सम्झौता नगरी विषय टिप्नुपर्ने बताइरहे। म सुनिरहें। भेटको दोस्रो दिन थियो दुवैका कामका तरिका देख्न पाएको। धरानको बसाइँमा मैले यी दुवै भेट्रानहरूका गूगलले देखाएका केही लिंक खोलेर हेरें। साँच्चै निकै काम गरेकाहरू रहेछन्।

 

पेपको काम गराइ रफिकीभन्दा फरक। उनले विषयलाई आफ्नो उपस्थितिको बाधा पर्न नदिइ खिच्थे। यो शैली मलाई मन परेको हो। उनी कम बोल्थे। फरर नभए नि काम चल्ने उर्दू बोल्ने रफिकी कश्मीरका मुसलमान परिवारका, हाल उनका आफन्त पाकिस्तानमा। आफू अफ्रिका बसेर रूवान्डामा काम गरिरहेका। 

नेचुरल लाइटमै काम गर्न मन पराउने पेप स्पेनिस। 'म लाइट डिस्टर्ब गरेर खिच्दा रमाउँदिन,' उनले भने, 'जस्तो छ त्यही नेचुरल लाइटमा फोटो गर्दा राम्रो । मैले अहिलेसम्म त्यस्तै गर्दै आएको छु।'

***

निकोनको डी८१० (फुलफ्रेम) क्यामेराधारी यो जमात फिक्स र २.८ लेन्स चलाइरहेका थिए। दुई ट्राइपोर्ट, एक्स्टर्नल भ्यू-फाइन्डर, हार्ड-ड्राइभ, फ्ल्यास, माइक, रेकर्डर, त्यसका आवश्यक डिभाइसहरू। एप्पलका ल्यापटप। लोप्रोका ब्याग।  सामानको अति जतन गर्ने। हराउला, झर्ला, धुलो लाग्ला भनेर चनाखो। स्थितिअनुसार बढी ट्राइपोर्ट नै प्रयोग गर्ने।

 

एउटा खास विषयका लागि यिनीहरू आफू अनुकूल परिस्थिति बनाउन हरतरहले तयार थिए। खोटाङ फर्कनुपर्ने एउटा जोडीलाई एक दिन रोकिन लगाएर होटल, खाना र गाडीभाडा दिएपछि उनीहरू कतिसम्म तयारीमा थिए भन्ने बुझियो।

फुर्सदमा पेप एमेजोनमा आउने क्यामेराका सहयोगी डिभाइसबारे सर्च गरिरहने। रफिकी इन्स्ट्राग्राममा फोटो पोष्ट गरिरहने। नूरको अर्को टोली पाकिस्तान पुगेको रहेछ । त्यो टोली पनि उसैगरि फोटो पोष्ट गरिरहेको थियो।  

***
हामीले धरानबाट थालेको यात्रामा सप्तरीको जोगिनियाँ, सिरहाको कर्जन्हाहुँदै धनुषाको रघुनाथपुर छिचोलियो । रघुनाथपुरको किरतपुर पुग्दा झमक्क साँझ परेको थियो । नेपाली भाषा बुझ्ने नै भेट्न गाह्रो । तर, तराईका भाषा सजिला छन् । जवाफ उनीहरूकै लबजमा फिराउन सकिएन भने पनि भोजपुरी-मैथिली मिसाएर बोल्दा चल्छ । थोरै हिन्दी थोरै नेपाली मिसाएर जवाफ दिँदा पनि सञ्चार हुन्छ । भाषैले समस्या भएन ।

अहिलेका डीएसएलआर क्यामेरा भिडियो खिच्न गज्जप सुविधासहितका छन् । तर, कस्तो खिच्ने ? जेमा दिनुपर्ने हो, त्यहाँ गुणस्तर बुझेकाहरू के खोज्छन् ? यी प्रश्न महत्त्व राख्छन् । ती महत्त्वअनुसारै हुने रहेछ मूल्य र गुणस्तरका लागि क्यामेराको चयन ।
फोटो सकभर ठूलो साइजमा 'र' फर्मेटमा खिच्ने ।

***
नेपाली यूनिकोडमै फरर टाइप गर्दै जाम भनेको ..................
लेख्ता लेख्तै अल्छि लाग्यो । 
कुनैबेला लेखम्ला फुर्सदमा फेरि ।