किन देखिन्नन् चिप्लेकीरा

मौसम परिवर्तन हुने क्रिया लगातार भइ नै रहेको अवस्थामा पृथ्वीको तापक्रम बढेको तथ्यांक प्रकाशमा आएपछि यसबारे विश्वभर चासो बढ्दो छ। वैज्ञानिकहरुले पृथ्वीको तापक्रम वृद्धि हुनुको घटनालाई सबै कोणहरुबाट अध्ययन गर्दै आएका छन्। यसको असर जैविक वस्तुसँगै समुद्र, नदी, हिमाल आदिलाई पनि कसरी किन परेको रहेछ भन्ने तथ्य पत्ता लगाउन प्रयोगहरु गरिएका छन्। 

जाडो महिनामा पनि हिउँ पग्लने, एकातिर हिमताल र नदीहरुमा पानीको सतह बढेको घटनाहरु प्रस्तुत गरेका छन् भने अर्कातिर फूल्ने र फल लाग्ने बिरुवाहरुमा देखिएको समयको अन्तर आदिलाई पनि मौसम परिवर्तनको असर भन्ने गरिएको छ। सुक्खा मौसमले गर्दा पानीका मुहान सुक्ने, पिउने पानीको लागि हाहाकार भएका घटनाहरु हाम्रा सामु नौला छैनन्।

 

वास्तवमा मौसम परिवर्तन गर्ने मुख्य कारक के हो यसमा कुन कुन अन्य कारणहरु सामूहिक रुपमा सक्रिय भएर आज सम्पूर्ण पृथ्वीको तापक्रममा परिवर्तनको हलचल ल्याउन सफल बन्न सक्यो। यो ज्यादै सोचनीय प्रश्न बनेको छ, हामी सबैका लागि। धेरै कारणहरु मध्ये बढ्दो जनसंख्या जसलाई गाँस-बासको व्यवस्था नहुनु, अनियन्त्रित तरिकाले जंगल फाँडिनु, सिमसार सुकाइनु, औद्योगिकीकरण बढ्न युद्धमा वातावरण विनाश गर्ने किसिमका आधुनिक रसायनहरु र हतियारहरु प्रयोग गरिनु, प्रकृतिमाथि बेरोकतोक हस्तक्षेप गरिनु जस्ता मानव क्रियाकलापहरु धेरै हदसम्म मौसम परि्वर्तनका कारकको रुपमा खडा देखिएका छन्। शायद यी बाहेक अन्य धेरै अदृश्य कारणहरु पनि हुन सक्दछन् जसलाई प्रष्ट व्याख्या गर्न गाह्रो हुन्छ।

 

मौसम परिवर्तनका असर क्रमिक रुपमा सम्पूर्ण वनस्पति र जन्तुहरुमा पर्न जान्छ। संवेदनशील जीवमा असर तुरुन्त देखिने र अन्यमा विस्तारै देखिने मात्र हो। मौसम परिवर्तनको असर जलीय र थलीय कुनमा धेरै होला यो पनि एक विशेष अध्ययनको विषय बनेको छ। यसबारे पनि अनुसन्धान भइरहेकै छ। 

मैले विगत १५ वर्षदेखि नेपालमा पाइने शंखेकीराहरुको अध्ययन गर्दै आएको हुँदा हाल यसको अवस्था र विगतका दिनहरुमा रहेको अवस्थालाई तुलनात्मक अध्ययन गर्दा, जमिनमा पाइने धेरै थरिका शंखेकीराहरुको संख्या उल्लेखनीय तरिकाले घटेको पाइएको छ। यसो हुनुको केही खास कारणहरु छन्। 

जमिनमा पाइने शंखे कीराहरु ओसिलो जमिनमा रहने र सुक्खा मौसममा माटोमुनि वा ढुंगा र इँटा आदिमा लुकेर रहने गर्छन्। समय-समयमा पानी नपर्नाले जमिन धेरै सुक्दा उनीहरुको जिउको पानी सुक्छ, यसले उनीहरु मर्ने गरेको पाइएको छ। सायद यसै कारणले होला आगन्तुक लार्ज गार्डेन स्नेल (बगैंचे ठूलो शंखेकीरा), जुन हरेक बगैंचाहरुमा प्रायः गरेर तराईको ओसिलो ठाउँहरुमा छरिएर रहेको छ। यसको संख्या बर्सेनि घट्दै छ। यो ओसिलो ठाउँहरुमा बस्छ र बस्ने ठाउँ जलमय भएमा मर्छ।

विराटनगरको प्राय धेरैजसो गल्लीहरुमा हिड्दा पोलिथिनको ब्यागमा शंखेकीरा पोको पारेर सडकमा राखिएको पाइन्थ्यो। त्यो दृश्य आज कमै देख्न पाइन्छ। बगैंचाबाट गल्लीमा फ्याकिएका शंखेकिराहरु प्रशस्त देखिन्थे। तर आज कमै देखिन्छ वा देख्न छोडिएको छ। 

मैले आफ्नै बगैंचामा वयस्क शंखेकीराहरु वर्षायाममा २०० देखि ३०० सम्म संकलन गर्थें र मार्थें। किनभने तिनले बगैंचामा फूल बिरुवा र तरकारी बालीलाई नोक्सानी गर्थे। तर यस वर्ष जम्मा ४ वटा मात्र भेटिनुलाई मौसम परिवर्तनको असर मान्नुपर्ने ठानेको छु। किनकी मैले मेरो बगैंचामा कुनै किटनाशक औषधि पनि प्रयोग गरेको छैन। यसरी नै अन्य ठाउँहरुमा सुक्खा मौसमले गर्दा धेरै मरे। बाँचेकाहरुले पनि सन्तान उत्पादन गर्ने मौका पाएका छैनन्। किनकी उनीहरुको बासस्थान अतिवृष्टिका कारण जलमय भएको छ।

यसरी नै चुरे पहाड, तराई र महाभारत पहाडका फेदीहरुमा स्थानीय जातका जमिनमा बस्ने शंखेकीराहरु प्रशस्त पाइन्थे। तर, हाल सुक्खाका कारणले धेरैजसो ठाउँहरुमा देखा पर्न छाडेका छन्। यतिमात्र नभएर एप्पल स्नेल, जसलाई डोका भन्ने गरिन्छ, तराईबासीले यसको संख्या पनि अत्यन्तै घटेको बताउँछन्। मोरङका आदिवासीका अनुसार सिमसार मासिनुको साथसाथै डोकाको संख्या पनि उल्लेखनीय तरिकाले हराउदै गएको छ।

 

यस्तै अवस्था छ, जमिनमा पाइने शंखेकिराको, अरु ठाउँहरुमा पनि। यस्तै गरि सिमसार वा पोखरीहरुमा पाइने कछुवा जो जाडो छल्न जमिन भित्र लुक्दछ। सात/आठ महिनासम्म पानी नपर्नाले जमिन बाहिर आउन नसकी मर्ने गर्दछन्।

कछुवाको संख्या घट्ने कारणमा मौसम परिवर्तन एक कारक बनेको छ। पानीमा पाइने माछा लगायत अन्य किराजन्य जीवहरु पानी कम हुनाले वा पानी सुक्नाले सखाप हुँदै गइरहेको छ। निकट भविष्यमा मौसम परिवर्तनले विकराल समस्या ल्याउने छ। यसलाई रोकथाम गर्न अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनहरु भएका छन्। यसबारे धेरैले चासो देखाएका छन्। तर जबसम्म जनचेतना अभिवृद्धि हुँदैन तबसम्म रोकथाम गर्ने सोचले सोचमै पूर्णविराम लिएर रहने छ। 

हरेक राष्ट्रले मौसम परिवर्तनका दुष्प्रभावलाई रोकथाम गर्न अन्तर्राष्ट्रिय नीतिको साथसाथै राष्ट्रिय र क्षेत्रीय नीति पनि बनाइनु पर्छ र कडाइका साथ लागू गर्नुपर्ने हुन्छ। हाल राष्ट्रमा देखिएका राजनीतिक समस्याहरु अल्पकालीन हुन् तर मौसम परिवर्तनले ल्याउने समस्या सुल्झयाउन त्यति सहज हुनेछैन। र, त्यसको असरले जीवहरुलाई लोप नै गराउन सक्दछ। समयमा ध्यान नपुर्‍याएमा मानवले धेरै कष्टदायी समय व्यतीत गर्न तत्पर हुनुपर्ने समय आएको छ। 

हाल भइरहेको कुनै पनि वस्तुहरुको महत्त्व नबुझेर नाश गरी तिनीहरुलाई पुनःस्थापन गर्नुपर्ने अवस्थामा पुग्न, विवेकशील मानवको कर्तव्य कदापि हुन सक्तैन। हाम्रो विवेकलाई सही ठाउँमा समयमै प्रयोग गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो। हामी सबैको समझदारीमा हामी सबैका लागि अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण कदम रहने छ - मौसम परिवर्तन गर्ने हाम्रो क्रियाकलापहरुलाई न्यूनीकरण गर्नु। 

मौसम कसरी बदलिँदै छ, र यसका असरहरु कुन-कुन वस्तुहरुमा देखिँदै छन्? यसको अल्पकालीन र दीर्घकालीन असरहरुले मानवमा कस्तो असर पार्छ ? यसबारे जनचेतना जगाउने मात्र होइन, मौसम परिवर्तनलाई सहयोग पुग्ने जुनसुकै योजना भए पनि रोक्न सरकारले पहल गर्नुपर्छ। 

- डा. भरतराज सुब्बा