हेलिकप्टर पेरेन्टिङ

एक जनाले देख्यो - बगैँचामा पुतलीको कोया (कोकून) थियो। जसबाट पुतली बाहिर निस्कन निकै संघर्ष गरिरहेको थियो। संघर्ष देख्न नसकेर उसले कैंचीले कोयाको मुख थोरै काटिदियो ताकि पुतली सजिलै बाहिर आओस्। पुतली सजिलै बाहिर त आयो, तर त्यसको शरीर सुन्निएको थियो र पखेटाहरू खुम्चिएका थिए। त्यो पुतली कहिल्यै उड्न सकेन।

***

एक जना बाबु आफ्नो छोरालाई साइकल सिकाउँदै थिए। छोरा लड्ला र चोट लाग्ला भन्ने डरले उनले साइकलको 'सपोर्ट ह्विल' (सहयोगी पाङ्ग्रा) कहिल्यै निकाल्न दिएनन्। छोरा हुर्कियो, उसले ठूलो साइकल पनि किन्यो तर ऊ सधैं ती दुईवटा साना पाङ्ग्राकै भर पर्‍यो। जब एकदिन उकालोमा ती पाङ्ग्राले काम गरेनन् र ऊ लड्यो, उसलाई साइकल चलाउन मात्र होइन, आफूमाथि नै विश्वास लाग्न छोड्यो।

***

हामी हाम्रा सन्तानका लागि बाटो बनाइदिँदै छौँ कि बाटोका लागि सन्तानलाई तयार गर्दै छौँ? धेरै अभिभावकहरूलाई लाग्छ कि सन्तानको वरिपरि हेलिकप्टर जस्तै घुमेर उनीहरूलाई हरेक साना-ठूला समस्याबाट बचाउनु नै सफल अभिभावकत्व हो। तर, मनोविज्ञानको कसीमा हेर्दा यो सुरक्षा कहिलेकाहीँ उनीहरूको भविष्यको 'खिया' बन्न पुग्छ। माथिका दुई प्रसंग यसका उदाहरण हुन्।

पुतलीप्रति दया देखाउनलेले बुझेको हुनुपर्थ्यो - कोयाबाट बाहिर निस्कन पुतलीले गर्ने संघर्ष नै उसको पखेटामा तरल पदार्थ पठाउन र उड्नका लागि बलियो बनाउन आवश्यक थियो। 

धेरै अभिभावकहरू आफ्ना सन्तानको जीवनमा ती 'सहयोगी पाङ्ग्रा' बनेर सधैं बसिरहन चाहन्छन्। उनीहरूलाई लाग्छ कि उनीहरूले सुरक्षा दिइरहेका छन्, तर वास्तवमा उनीहरूले बच्चालाई सन्तुलन मिलाउन सिक्ने अवसर नै खोसिरहेका हुन्छन्। यही 'अदृश्य सुरक्षा' को मनोविज्ञानलाई नै मनोवैज्ञानिकहरूले 'हेलिकप्टर पेरेन्टिङ' भन्ने गरेका छन्। आमाबाबुले सन्तानको संघर्ष देख्न नसकेर बाटो सजिलो बनाइदिन्छन्, तर अन्त्यमा उनीहरूलाई आफ्नै पखेटामा उड्न नसक्ने बनाइदिन्छन्।

हेलिकप्टर पेरेन्टिङ आमाबाबुले सन्तानको हरेक गतिविधिमा अत्यधिक निगरानी र हस्तक्षेप गर्ने शैली हो, जसले उनीहरूको सुरक्षा त बढाउन खोज्छ, तर दीर्घकालमा निर्णय क्षमता कमजोर बनाउने जोखिम पनि हुन्छ।

'हेलिकप्टर' शब्दको प्रयोग पहिलो पटक सन् १९६९ मा डा. हाइम गिनोटको पुस्तक 'Between Parent & Teenager' मा भएको पाइन्छ। यद्यपि यो शब्द पछि मात्र प्राविधिक रूपमा चर्चित भयो, उनले यसको जग बसालेका थिए। उक्त पुस्तकमा एक किशोरले गुनासो गर्दै भनेका छन् - 'आमा ममाथि हेलिकप्टर जस्तै घुमिरहनुहुन्छ।' डा. गिनोटले के तर्क गरे भने, अभिभावकले बच्चाको जीवनमा 'अत्यधिक संलग्नता' (ओभर-इन्भल्भमेन्ट) जनाउँदा त्यसले बच्चाको स्वायत्ततालाई मार्छ। जब अभिभावक सुरक्षाको नाममा सन्तानको निजी मामिलामा धेरै प्रवेश गर्छन्, तब सन्तानले आफ्नै क्षमतामा शंका गर्न थाल्छन्।

प्रख्यात अमेरिकी मनोवैज्ञानिक र लेखिका डा. म्याडलिन लेभिनले सन् २००६ को आफ्नो चर्चित पुस्तक 'The Price of Privilege' मा यो शैलीको गहिरो विश्लेषण गरेकी छन्। उनले आधुनिक अभिभावकत्वको अध्ययन गर्दै भनिन् - 'जब हामी बच्चाहरूले आफैं गर्न सक्ने काम उनीहरूका लागि गरिदिन्छौँ, तब हामी उनीहरूलाई मनोवैज्ञानिक रूपमा अपांग बनाइरहेका हुन्छौँ।' 

उनका अनुसार हेलिकप्टर पेरेन्टिङले बच्चाहरूमा 'हस्तक्षेपकारी अभिभावकत्व' (Intrusive Parenting) को रूप लिन्छ। यसले गर्दा बच्चाको 'सेल्फ' (स्व-पहिचान) विकास हुन पाउँदैन, जसले गर्दा उनीहरूमा डिप्रेसन र एन्जाइटीको जोखिम बढ्छ। लेभिनका अनुसार बच्चाले आफैंले गर्न सक्ने सानो काम पनि अभिभावकले गरिदिनु भनेको उनीहरूको सिक्ने अधिकार खोस्नु हो। उनले यसलाई 'अदृश्य हस्तक्षेप' को संज्ञा दिएकी छन्, जसले सन्तानलाई भौतिक रूपमा सम्पन्न तर मानसिक रूपमा कमजोर बनाउँछ।

मनोवैज्ञानिक अल्बर्ट बान्डुराले सन् १९७७ मा 'स्व-प्रभावकारिता'को अवधारणा अघि सार्दै भनेका थिए - 'कुनै पनि चुनौती पार लगाउन सक्छु भन्ने व्यक्तिको दृढ विश्वास नै उसको सफलताको मेरुदण्ड हो।' यो विश्वास आकाशबाट खस्दैन, बरु व्यक्तिले स्वयं कार्य गरेर प्राप्त गर्ने 'सफलताको अनुभव' बाट निर्माण हुन्छ।

तर हेलिकप्टर पेरेन्टिङले बच्चाको यही अनुभव प्राप्त गर्ने मार्गमा अवरोध खडा गरिदिन्छ। जब अभिभावकले बच्चाको गृहकार्यदेखि स-साना झगडा र व्यक्तिगत निर्णयहरूमा समेत 'उद्धारकर्ता' बनेर हस्तक्षेप गर्छन्, तब बच्चाले आफ्नो क्षमता परीक्षण गर्ने अवसर नै पाउँदैन। बान्डुराको तर्क अनुसार, यदि कुनै व्यक्तिले सधैं अरूको सहारामा सफलता पाउँछ भने, उसमा आफ्नो व्यक्तिगत क्षमताप्रति कहिल्यै विश्वास जाग्दैन।

यसको प्रत्यक्ष असर बच्चाको निर्णय क्षमतामा पर्छ। न्यून स्व-प्रभावकारिता भएका बालबालिकाहरू जटिल परिस्थिति आउनासाथ पछि हट्छन्, किनकि उनीहरूसँग विगतमा एक्लै समस्या सुल्झाएको कुनै 'डाटा' वा अनुभव हुँदैन। उनीहरूमा 'म त सक्दिनँ' भन्ने हीनताबोध विकसित हुन्छ, जसले गर्दा भविष्यमा करियर, लगानी वा व्यक्तिगत जीवनका महत्त्वपूर्ण मोडहरूमा उनीहरू अरूको निर्णयको भर पर्ने 'परजीवी' बन्न पुग्छन्। त्यसैले, बच्चालाई लड्न दिनु र फेरि उठ्न सिकाउनु नै बान्डुराको सिद्धान्त अनुसार उनीहरूलाई मानसिक रूपमा बलियो बनाउने सही उपाय हो।

***

निर्णय क्षमतामा कसरी असर पर्छ?

१. स्वतन्त्र सोचको विकास रोकिन्छ

बालबालिकाले साना–साना निर्णय (के लगाउने, कसरी पढ्ने, कसरी समस्या समाधान गर्ने) आफैं लिन पाउँदैनन्। नतिजा: उनीहरू सधैं अरूको निर्देशन कुर्ने बानी बस्छ। हेलिकप्टर पेरेन्टिङको सबैभन्दा गम्भीर असर बालबालिकाको स्वतन्त्र सोच (Independent Thinking) मा पर्छ। जब आमाबाबुले बच्चाको रुचि, पोसाक, वा दैनिक तालिकामा समेत आफ्नो निर्णय लाद्छन्, तब बच्चाको मौलिकता र रचनात्मकता हराउँदै जान्छ। मनोवैज्ञानिक रूपमा, बाल्यकाल भनेको 'ट्रायल एन्ड एरर' (Trial and Error) बाट सिक्ने समय हो। तर, हरेक कदममा निर्देशन दिँदा बच्चाले आफ्नो विवेक प्रयोग गर्न छोडेर सधैं अरूको अनुमति वा आदेश पर्खने (Passivity) बानी विकास गर्छ।

यस्तो वातावरणमा हुर्कने बालबालिकामा 'संज्ञानात्मक परनिर्भरता' बढ्छ। उनीहरूलाई लाग्छ कि निर्णय गर्ने काम केवल ठूलाको मात्र हो। नतिजास्वरूप, उनीहरू वयस्क भइसक्दा पनि सामान्य समस्या आइपर्दा आफैं समाधान खोज्नुको सट्टा अरूको मुख ताक्छन्। यसले उनीहरूको नेतृत्वदायी क्षमतालाई मात्र मार्दैन, बरु उनीहरूलाई आफ्नो जीवनको चालक होइन, सधैं यात्रु मात्र बनेर बस्ने बनाइदिन्छ।

२. जोखिम लिन डर लाग्छ

गल्ती गर्न नदिइने वातावरणमा हुर्किँदा “गल्ती गर्नु नै गलत हो” भन्ने सोच बस्छ। यसले नयाँ अवसरमा हात हाल्ने आत्मविश्वास घटाउँछ। हेलिकप्टर पेरेन्टिङको अति-संरक्षणले बालबालिकामा 'असफलताको डर' (Fear of Failure) लाई गहिरो गरी गाडिदिन्छ। जब अभिभावकले बच्चालाई गल्ती हुनै नदिने वातावरणमा राख्छन्, बच्चाले गल्ती गर्नुलाई सिक्ने अवसर होइन, बल्कि एउटा ठूलो अपराध वा लज्जाको विषय मान्न थाल्छ। यसले गर्दा उनीहरूमा 'Fixed Mindset' विकास हुन्छ, जहाँ उनीहरू सुरक्षित घेराभन्दा बाहिर निस्कन डराउँछन्।

जोखिम लिन डराउने यस्ता बालबालिकाहरू नयाँ अवसरहरूमा हात हाल्न हिचकिचाउँछन्, किनकि उनीहरूलाई परिणाम बिग्रिएला भन्ने चिन्ताले सताइरहन्छ। जीवनमा प्रगति गर्नका लागि आवश्यक पर्ने 'सचेत जोखिम' (Calculated Risk) लिने क्षमता उनीहरूमा शून्य हुन्छ। नतिजास्वरूप, उनीहरूले आफ्नो क्षमता अनुसारको उपलब्धि हासिल गर्न सक्दैनन् र सधैं असफल भइने डरले गर्दा सम्भावनाका नयाँ ढोकाहरू बन्द गरिदिन्छन्। यस्तो प्रवृत्तिले अन्ततः उनीहरूको व्यक्तिगत र व्यावसायिक वृद्धि दुवैलाई अवरुद्ध तुल्याउँछ।

३. आत्मविश्वास कमजोर हुन्छ

जब अभिभावकले सधैं समाधान दिन्छन्, बच्चाले “म आफैं सक्दिनँ” भन्ने आन्तरिक विश्वास विकास गर्छ। यो कम आत्म–प्रभावकारिता (self-efficacy) सँग जोडिन्छ—जसको अवधारणा Albert Bandura ले व्याख्या गरेका थिए। जब अभिभावकले सन्तानको हरेक समस्यामा 'मुक्तिदाता' बनेर तुरुन्तै समाधान पस्कन्छन्, तब बच्चाको आत्मविश्वासको जग हल्लिन पुग्छ। बाह्य रूपमा हेर्दा अभिभावकले सहयोग गरेको देखिए पनि, मनोवैज्ञानिक स्तरमा बच्चाले "म आफैं यो कार्य गर्न सक्षम छैन" भन्ने नकारात्मक सन्देश ग्रहण गरिरहेको हुन्छ। यसले गर्दा बच्चामा आफ्नो क्षमताप्रति गहिरो अविश्वास पैदा हुन्छ, जसलाई मनोवैज्ञानिक अल्बर्ट बान्डुराले 'न्यून स्व-प्रभावकारिता' (Low Self-efficacy) का रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

बान्डुराका अनुसार, आत्मविश्वास 'गरेर' सिकिन्छ। तर हेलिकप्टर अभिभावकले बच्चालाई संघर्ष गर्न र त्यसबाट पार पाउन नदिँदा, बच्चाले आफ्नो शक्ति पहिचान गर्ने अवसर नै गुमाउँछ। जब ऊ वास्तविक संसारका चुनौतीहरूसँग एक्लै जुध्नुपर्ने स्थितिमा पुग्छ, उसमा आन्तरिक दृढताको अभाव हुन्छ। नतिजास्वरूप, कठिन समयमा धैर्यता गुमाउने, सधैं अरूको सहारा खोज्ने र 'मबाट केही हुन्न' भन्ने हीनताबोधले उसलाई सताइरहन्छ। अन्ततः यो कमजोरीले उसको व्यक्तित्वलाई खुम्च्याएर परनिर्भर बनाउँछ।

आत्मविश्वास भनेको सफलताको थुप्रो मात्र होइन, बरु असफलताका बाबजुद पनि 'म फेरि प्रयास गर्न सक्छु' भन्ने आन्तरिक साहस हो, जुन हेलिकप्टर पेरेन्टिङको छायामा फस्टाउन पाउँदैन।

४. समस्या समाधान गर्ने सीप घट्छ

जीवनका साना समस्याहरू आफैं समाधान गर्ने अभ्यास नहुँदा ठूला निर्णयहरू (करियर, सम्बन्ध, वित्त) लिन कठिन हुन्छ। बाल्यकालमा आउने स-साना समस्याहरू वास्तवमा भविष्यका ठूला चुनौतीहरू सामना गर्नका लागि लिइने 'प्रयोगात्मक कक्षा' हुन्। तर, हेलिकप्टर अभिभावकले बच्चाको सट्टामा आफैं समस्या सुल्झाइदिँदा उनीहरूमा समस्या समाधान गर्ने सीप (Problem-solving Skills) विकास हुन पाउँदैन। जब एउटा बच्चाले खेलौना मर्मत गर्ने, साथीसँगको सानो मनमुटाव मिलाउने वा आफ्नो समय व्यवस्थापन गर्ने जस्ता आधारभूत कुराहरूमा पनि अरूको भर पर्छ, उसको मस्तिष्कले विकल्पहरू सोच्ने र सही मार्ग छनौट गर्ने अभ्यास नै गर्न पाउँदैन।

यसको दीर्घकालीन असर वयस्क जीवनमा झनै घातक देखिन्छ। जीवनका मोडहरूमा करियरको सही छनौट गर्नुपर्दा, मानवीय सम्बन्धहरूमा आएका जटिलता सुल्झाउनुपर्दा वा वित्तीय व्यवस्थापन गर्नुपर्दा उनीहरू अत्तालिन्छन्। साना समस्या आफैं समाधान गर्ने आत्मविश्वास नभएका कारण उनीहरू जटिल निर्णय लिन असक्षम हुन्छन्। नतिजास्वरूप, उनीहरू जीवनका महत्वपूर्ण निर्णयहरू लिने बेला सधैं अलमलमा पर्छन् र 'निर्णय लिन नसक्ने' (Decisional Paralysis) अवस्थामा पुग्छन्।

५. मानसिक स्वास्थ्यमा असर

अत्यधिक निगरानीले दबाब, चिन्ता र कहिलेकाहीँ Anxiety disorder जस्ता समस्यासमेत निम्त्याउन सक्छ। अत्यधिक निगरानी र नियन्त्रणले बालबालिकाको मस्तिष्कमा एउटा 'अदृश्य कारागार' निर्माण गर्छ। जब अभिभावकले सन्तानको हरेक चाल र व्यवहारमा सूक्ष्म निगरानी (Constant Surveillance) राख्छन्, बच्चाले आफूमाथि सधैं कसैको आँखा रहेको महसुस गर्छ। यसले गर्दा ऊ स्वतन्त्र महसुस गर्नुको सट्टा सधैं तनाव (Stress) र दबाबमा रहन्छ। मनोवैज्ञानिक रूपमा, यो अवस्थाले बच्चामा "म सधैं सही हुनैपर्छ" भन्ने घातक पूर्णतावाद (Maladaptive Perfectionism) विकास गराउँछ, जसले अन्ततः गहिरो चिन्ता (Anxiety) निम्त्याउँछ।

दीर्घकालमा, यस्तो वातावरणमा हुर्कने बालबालिकाहरूमा 'एन्जाइटी डिसअर्डर' र 'डिप्रेसन' जस्ता समस्या देखिने जोखिम उच्च रहन्छ। उनीहरूमा आफ्नो भावना नियन्त्रण गर्ने क्षमता (Emotional Regulation) कमजोर हुन्छ, किनकि उनीहरूलाई कहिल्यै आफ्ना संवेगहरूसँग एक्लै जुध्न दिइएको हुँदैन। जब उनीहरू अभिभावकको सुरक्षा घेराभन्दा बाहिर निस्कन्छन्, संसार उनीहरूका लागि निकै डराउनु पर्ने र असुरक्षित ठाउँ बन्न पुग्छ। यसरी, सुरक्षा दिने नाममा गरिने अत्यधिक हस्तक्षेपले सन्तानलाई मानसिक रूपमा थकित, विरक्त र आत्म-पहिचानविहीन बनाइदिन्छ।

विभिन्न अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि हेलिकप्टर पेरेन्टिङका सिकार कलेज विद्यार्थीहरूमा औषधि सेवनको दर र मानसिक परामर्शको आवश्यकता अन्यको तुलनामा बढी हुने गरेको छ।

***

अभिभावकले सन्तानको सुरक्षा र सफलताका लागि चिन्ता गर्नु स्वाभाविक मानवीय गुण हो। तर, जब यो चिन्ता सहयोगबाट नियन्त्रणतर्फ मोडिन थाल्छ, तब 'हेलिकप्टर पेरेन्टिङ' वा 'ओभर प्रोटेक्टिभ' व्यवहारको सुरुवात हुन्छ।

सन्तानको माया र उनीहरूको स्वायत्तताबीचको सीमा रेखा निर्धारण गर्न यी केही मुख्य संकेत र उपायहरू छन्। त्यसमा पहिलो हो, समस्या समाधान कि सहजीकरण? हेलिकप्टर पेरेन्टिङमा अभिभावकले सन्तानको साना-तिना समस्याहरू (जस्तै: गृहकार्य, साथीहरूसँगको सामान्य विवाद, वा स्कूलको प्रोजेक्ट) आफैंले हल गरिदिन्छन्।सन्तानलाई आफैं निर्णय लिन र गल्ती गर्न दिनुहोस्। अभिभावकको भूमिका 'खेलाडी' होइन, 'कोच'को जस्तो हुनुपर्छ। उनलाई समस्या समाधान गर्न मार्गनिर्देशन गर्ने तर काम आफैं नगरिदिने।

ओभर प्रोटेक्टिभ अभिभावकहरू आफ्ना सन्तानले कुनै पनि प्रकारको दुख वा असफलता भोग्नु नपरोस् भन्ने चाहन्छन्। यसले सन्तानमा 'Resilience' (लचकता वा जुझारुपन) विकास हुन दिँदैन। असफलता सिक्ने प्रक्रियाको एउटा पाटो हो भन्ने स्वीकार्नुहोस्। सानो उमेरमा सानो असफलता भोग्न नपाएका बच्चाहरू पछि वयस्क हुँदा सामान्य तनाव पनि झेल्न नसक्ने हुन सक्छन्।

आत्म-क्षमता (Self-efficacy) को विकास हुन दिनुपर्छ। अल्बर्ट बान्डुराको 'Self-efficacy' सिद्धान्त अनुसार, व्यक्तिले कुनै काम सफलतापूर्वक सम्पन्न गर्न सक्छु भन्ने विश्वास तब मात्र गर्छ, जब उसले आफ्नै प्रयासले सफलता हासिल गरेको अनुभव गर्छ। जब अभिभावक हरेक पाइलामा सुरक्षा कवच बनिदिन्छन्, सन्तानले आफ्नो क्षमतामा विश्वास गर्नै पाउँदैनन्। त्यसैले, उमेर अनुसार उनीहरूलाई व्यक्तिगत जिम्मेवारी सुम्पिनु नै सही सीमा हो।

निगरानी र गोपनीयताको अनिवार्य सर्त। सन्तानको हरेक गतिविधिमा सूक्ष्म निगरानी राख्नु (जस्तै: उनीहरूको सन्देश पढ्नु, हरेक पल कहाँ छन् भनेर सोधिरहनु) हेलिकप्टर पेरेन्टिङको लक्षण हो। उमेर बढ्दै जाँदा सन्तानलाई गोपनीयता र 'स्पेस' को आवश्यकता हुन्छ। विश्वास र सञ्चारको वातावरण बनाउनुहोस् ताकि उनीहरूले समस्या पर्दा लुकाउनुको साटो तपाईंसँगै आएर सल्लाह लिउन्।

मनोवैज्ञानिक प्रभाव पनि ध्यान राख्नै पर्छ। अत्यधिक सुरक्षाले सन्तानमा 'चिन्ता' (एन्जाइटी) र निर्णय लिन नसक्ने कमजोरी पैदा गर्न सक्छ। उनीहरू सधैं अरूको सहारामा बाँच्ने 'परनिर्भर' व्यक्तित्व बन्न सक्छन्। मायाको जालो र सहाराबीचको स्पष्ट भिन्नता 'आवश्यकता' मा लुकेको हुन्छ। यदि तपाईंको सहयोगले सन्तानलाई स्वावलम्बी बनाउँदैछ भने त्यो 'माया' हो, तर यदि तपाईंको उपस्थितिविना उसले सामान्य निर्णय पनि लिन सक्दैन भने त्यो 'ओभर प्रोटेक्टिभ' व्यवहार हो।

सन्तानलाई 'जरा' (नैतिकता र संस्कार) दिनुहोस् तर उनीहरूलाई आफ्नै 'पखेटा' ले उड्न पनि दिनुहोस्। के तपाईंलाई आफ्ना सन्तानको कुनै खास व्यवहारले यसबारे सोच्न बाध्य बनाएको हो?

***

हेलिकप्टर पेरेन्टिङ वा ओभर प्रोटेक्टिभ ?

यी दुई शब्दहरू प्रायः एउटै सन्दर्भमा प्रयोग गरिए पनि मनोविज्ञानको दृष्टिकोणले सूक्ष्म तर महत्त्वपूर्ण भिन्नता छ। सरल भाषामा भन्नुपर्दा, 'ओभर प्रोटेक्टिभ' हुनु भनेको सुरक्षा कवच बन्नु हो भने 'हेलिकप्टर पेरेन्टिङ' भनेको छाया बनेर पछ्याउनु हो।

दुवै व्यवहारलाई केलाउँदा 'ओभर प्रोटेक्टिभ' को मुख्य उद्देश्य 'सुरक्षा' हो। सन्तानलाई शारीरिक चोट, मानसिक पीडा, वा बाह्य संसारको 'नराम्रो' प्रभावबाट जोगाउनु यसको प्राथमिकता हुन्छ। यस्ता अभिभावकले बच्चालाई बाहिर एक्लै जान नदिने वा नयाँ मान्छेसँग बोल्न निषेध गर्ने गर्छन्।

हेलिकप्टर पेरेन्टिङको मुख्य उद्देश्य 'सफलता र उपलब्धि' हो। अभिभावक बच्चाको टाउको माथि हेलिकप्टर झैँ झुण्डिरहन्छन् ताकि उसले कुनै गल्ती नगरोस् र सधैं उत्कृष्ट नतिजा ल्याओस्। यसमा सुरक्षाभन्दा बढी 'निगरानी'  हुन्छ।

व्यवहारको स्वरूप

विशेषता	ओभर प्रोटेक्टिभ व्यवहार	हेलिकप्टर पेरेन्टिङ
नियत	बच्चालाई दुःख वा खतराबाट बचाउनु।	बच्चाको बाटोमा आउने अवरोध हटाएर सफलता सुनिश्चित गर्नु।
हस्तक्षेप	"त्यहाँ नजाऊ, लड्छौ" (रोक्ने काम)।	"मैले तिम्रो प्रोजेक्ट गरिदिएँ, अब तिम्रो 'A' ग्रेड आउँछ" (गर्दिने काम)।
डरको स्रोत	बाह्य संसार र शारीरिक चोटको डर।	असफलता र भविष्य बिग्रने डर।
दायरा	बच्चाको भौतिक वातावरण नियन्त्रण गरिन्छ।	बच्चाको समय, सम्बन्ध, र शैक्षिक क्रियाकलाप नियन्त्रण गरिन्छ।

प्रभाव (Impact) केलाउने हो भने ओभर प्रोटेक्टिभ बच्चामा डर र आत्म-विश्वासको कमी हुन सक्छ। उसलाई संसार धेरै खतरनाक छ भन्ने लाग्छ, जसले गर्दा ऊ नयाँ काम गर्न डराउँछ। हेलिकप्टर पेरेन्टिङ बच्चामा परनिर्भरता (Dependency) र निर्णय क्षमताको अभाव हुन्छ। उसलाई लाग्छ कि उसको समस्या समाधान गर्न जहिले पनि कोही न कोही आइहाल्छ। यस्ता सन्तानमा 'Entitlement' (सबै कुरा पाउनुपर्छ भन्ने भावना) बढी हुन सक्छ।

यसलाई एउटा उदाहरणबाट बुझौँ - यदि एउटा बच्चाले स्कूलमा साथीसँग झगडा गर्‍यो भने ओभर प्रोटेक्टिभ अभिभावकले बच्चालाई 'भोलिदेखि ऊसँग बोल्दै नबोल, फेरि कुट्ला' भन्दै उसलाई घरमै राख्न वा जोगाउन खोज्छन्। हेलिकप्टर अभिभावकले तुरुन्तै स्कूल पुगेर प्रिन्सिपलसँग कुरा गर्छन्, अर्को बच्चाको अभिभावकलाई फोन गर्छन्, र आफैं अगाडि सरेर विवाद सुल्झाउन खोज्छन् ताकि आफ्नो बच्चाको इमेज वा ग्रेडमा असर नपरोस्। 'ओभर प्रोटेक्टिभ' व्यवहारले बच्चालाई संसारबाट टाढा राख्न खोज्छ, जबकि 'हेलिकप्टर पेरेन्टिङ' ले बच्चालाई संसारमा अगाडि बढाउन तर आफ्नै नियन्त्रणमा राख्न खोज्छ। दुवै अवस्थामा बच्चाले स्वायत्तता र आफ्ना गल्तीबाट सिक्ने अवसर भने गुमाउँछन्।

***

सन्तुलित अभिभावकत्वका लागि के गर्ने ? 

• निर्देशन होइन, मार्गदर्शन दिनुहोस्
• साना निर्णय आफैं लिन दिनुहोस्
• गल्तीलाई सिकाइको अवसर मान्नुहोस्
• उमेरअनुसार जिम्मेवारी दिनुहोस्
• खुला संवाद कायम राख्नुहोस्

हेलिकप्टर पेरेन्टिङको पासोबाट उम्किएर सन्तानलाई सक्षम बनाउन 'सन्तुलित अभिभावकत्व' (Balanced Parenting) अंगाल्नु अनिवार्य छ। यसका लागि पहिलो सर्त भनेको निर्देशनको सट्टा मार्गदर्शन दिनु हो। बच्चालाई 'यो गर' भन्नुको सट्टा 'तिमीलाई के लाग्छ?' भनी सोध्ने बानीले उनीहरूमा चिन्तन गर्ने क्षमता बढाउँछ। साना निर्णयहरू - जस्तै कुन लुगा लगाउने वा कुन खेल खेल्ने। आफैं गर्न दिँदा उनीहरूमा आत्म-स्वायत्तताको विकास हुन्छ।

दोस्रो, गल्तीलाई अपराध होइन, सिकाइको एउटा कडीका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ। जब बच्चा लड्छ वा असफल हुन्छ, तुरुन्तै बचाउन दौडिनुको सट्टा उसलाई आफैं सम्हालिन समय दिनुहोस्। यसले उनीहरूलाई जुझारु (Resilient) बनाउँछ। साथै, उमेरअनुसार घरका स-साना कामको जिम्मेवारी दिँदा उनीहरूमा कर्तव्यबोध र आत्मनिर्भरता बढ्छ। अन्तमा, सधैं खुला संवाद कायम राख्नुहोस् जहाँ बच्चाले आफ्ना डर र खुसी बिनासंकोच व्यक्त गर्न सकोस्।

निष्कर्षमा, हाम्रो भूमिका सन्तानको जीवनबाट सबै काँडाहरू हटाइदिने होइन, बरु काँडाघारीमा पनि सुरक्षित हिँड्न सक्नेगरी उनीहरूलाई जुत्ता लगाइदिने हुनुपर्छ। अत्यधिक सुरक्षाले बच्चालाई छोटकरीमा, अत्यधिक सुरक्षा दिने प्रयासले बच्चालाई सुरक्षित तर निर्भर बनाउँछ। सन्तुलित स्वतन्त्रता दिँदा मात्र उनीहरू आत्मविश्वासी र निर्णय क्षमता भएका' बन्छन्।