डर कि फोबिया ? कसरी चिन्ने र कसरी जित्ने ?

अफिसको एउटा महत्त्वपूर्ण बैठकमा सहभागिता अनिवार्य थियो। बैठक बस्ने हल भने भवनको पाँचौ तलामा  थियो। लिफ्ट बिग्रिएकाले सबैजना सिँढीबाट माथि जाँदै थिए। ३० वर्षीय घनश्याम पनि केही तला चढे, खुड्किला उक्लिए। सम्भवतः तेस्रो तलामा पुगेका थिए, माथि जाँदाजाँदै जब झ्यालबाट तलतिर हेरे, जिउ सिरिङ्ङ भयो। 

चिसो पसेजस्तो लाग्यो। मुटुको ढुकढुकी बढ्यो। मुटु छाती चिरेर बाहिर निस्कन्छजस्तो भयो। निधारमा पसिना आए। बिस्तारै हत्केलाहरू पसिनाले भिजे, टाउको रन्थनियो। उनलाई लाग्यो - 'अब यहीँ ढल्छिन्छ र ज्यान जान्छ।'

अरूका लागि ती केवल सिँढीका खुड्किला थिए, तर उनका लागि ती मृत्युका खाडलजस्तै प्रतित भयो। आफू भित्रको त्यो 'अदृश्य पर्खाल' ले उनलाई अगाडि बढ्नै दिएन। अन्ततः, करियरकै महत्त्वपूर्ण अवसर गुम्ने डर हुँदाहुँदै पनि ऊ पसिना पुछ्दै भुइँतलामा झर्न बाध्य भए।

घनश्यामले महसुस गरेको त्यो छटपटी र असहाय अवस्था नै फोबिया हो। यहाँ उनलाई उचाइको डर (Acrophobia) छ। बाहिरबाट हेर्दा सिँढी चढ्नु सामान्य क्रियाकलाप देखिए पनि, फोबिया भएको व्यक्तिको मस्तिष्कले त्यसलाई एउटा ठूलो प्राणघातक खतराको रूपमा व्याख्या गरिदिन्छ।

घनश्यामलाई थाहा छ कि सिँढीबाट लड्ने सम्भावना न्यून छ, तर उनको तार्किक मनमाथि डरको 'अतार्किक' आवेग हाबी भयो। यसरी कुनै खास वस्तु वा परिस्थितिले मानिसको तर्कशक्तिलाई नै बन्धक बनाइदिने अवस्थालाई नै हामी फोबिया भन्छौँ। 

फोबिया (Phobia) भन्नाले कुनै निश्चित वस्तु, परिस्थिति वा क्रियाकलापप्रति लाग्ने अत्यधिक, अतार्किक र अस्वाभाविक डरलाई बुझिन्छ। यसले व्यक्तिको दैनिक जीवनमा समेत बाधा पुऱ्याउन सक्छ। यो डर सामान्य चिन्ताभन्दा निकै शक्तिशाली हुन्छ, जसले गर्दा व्यक्तिले सम्बन्धित वस्तु वा परिस्थितिबाट टाढा रहन हरसम्भव प्रयास गर्छ। 

फोबिया भएका व्यक्तिहरूलाई आफ्नो डर अतार्किक हो भन्ने थाहा भए पनि आफ्नो शारीरिक र मानसिक प्रतिक्रियालाई नियन्त्रण गर्न सक्दैनन्। यसले गर्दा मुटुको धड्कन बढ्ने, पसिना आउने, सास फेर्न गाह्रो हुने र 'प्यानिक अट्याक' सम्म हुन सक्छ। सही समयमा उपचार नगरे यसले मानिसको आत्मविश्वास घटाउनुका साथै सामाजिक र व्यावसायिक जीवनलाई समेत संकुचित बनाउँदै लैजान्छ।

फोबियाका प्रकारहरूलाई ठ्याक्कै एउटै संख्यामा सीमित गर्न गाह्रो छ, किनकि मानिसलाई संसारका जुनसुकै वस्तु वा परिस्थितिबाट डर लाग्न सक्छ। तर, मनोवैज्ञानिक वर्गीकरण र अध्ययनका आधारमा बुझ्न सकिन्छ। 

संख्याकै कुरा गर्दा, वैज्ञानिक रूपमा ३ वटा मुख्य प्रकार र ५ वटा उप-प्रकार छन्। तर, मानिसले डर महसुस गर्ने विषयहरूको सूची भने अनगिन्ती हुन सक्छ। कुनै पनि चिज जसले मानिसमा त्रास पैदा गर्छ, त्यसलाई फोबियाको रूपमा अध्ययन गर्न सकिन्छ। चिकित्सा विज्ञान (विशेषगरी DSM-5) ले फोबियालाई मुख्यतया तीन श्रेणीमा वर्गीकरण गरेको छ।

• विशिष्ट फोबिया (Specific Phobia): यो कुनै खास वस्तु वा अवस्थासँग सम्बन्धित हुन्छ। जस्तै: उचाइको डर, जनावरको डर, वा रगत देख्दा लाग्ने डर।

• सामाजिक फोबिया (Social Phobia/Social Anxiety Disorder): मानिसहरूका माझमा जान, बोल्न वा अरूले आफ्नो मूल्यांकन गर्लान् कि भन्ने डर लाग्नु यस अन्तर्गत पर्दछ।

• एगोराफोबिया (Agoraphobia): यस्तो ठाउँ वा परिस्थितिबाट उम्कन गाह्रो हुने डर, जहाँ भीडभाड हुन सक्छ वा तुरुन्तै सहयोग पाउन सकिँदैन।

***

विश्वव्यापी रूपमा सबैभन्दा धेरै मानिसलाई प्रभाव पार्ने र दुःख दिने फोबिया 'सामाजिक फोबिया' (Social Phobia) वा सामाजिक चिन्ता विकार हो। तथापि, 'विशिष्ट फोबिया' अन्तर्गतका केही डरहरू पनि ठूलो जनसंख्यामा साझा छन्।

• ग्लोसोफोबिया (Glossophobia): धेरै मानिसहरूको अगाडि उभिएर बोल्ने डर। यो संसारकै सबैभन्दा साझा डरमध्ये एक मानिन्छ।

• एक्रोफोबिया (Acrophobia): उचाइदेखि लाग्ने डर।

• ओफिडियोफोबिया (Ophidiophobia): सर्पसँग लाग्ने डर।

• सायनोफोबिया (Cynophobia): कुकुरसँग लाग्ने डर।

विशिष्ट फोबियाका ५ उप-प्रकार

अमेरिकी मनोवैज्ञानिक संघ (APA) ले विशिष्ट फोबियालाई पनि थप स्पष्ट पार्न ५ वटा उप-समूहमा बाँडेको छ।

• जनावरसँग सम्बन्धित (Animal Type): कुकुर, सर्प, माकुरा, मुसा आदिको डर।

• प्राकृतिक वातावरण (Natural Environment Type): उचाइ, अँध्यारो, चट्याङ वा पानीको डर। 

• रगत-सुई-चोट (Blood-Injection-Injury Type): रगत देख्दा, सुई लगाउँदा वा घाउ चोट लाग्दा हुने डर।

• परिस्थितिगत (Situational Type): लिफ्ट, हवाई जहाज, पुल वा बन्द कोठाको डर। 

• अन्य (Other Type): माथिका समूहमा नपर्ने डरहरू। जस्तै: ठूलो आवाज, जोकर, वा बिरामी हुने डर।

केही अन्य रोचक फोबियाहरू

मानिसहरूमा फरक-फरक प्रकारका फोबिया हुन सक्छन्, जसमध्ये केही निम्न छन् :

नाम	डरको विषय
एयरोफोबिया	प्लेन वा उडानको डर
क्लस्ट्रोफोबिया	सानो वा बन्द कोठाको डर
ट्रिपानोफोबिया	सुई वा सुई लगाउने कार्यको डर
हेमाटोफोबिया	रगत देख्दा लाग्ने डर
निक्टोफोबिया	अँध्यारोको डर

यदि फोबियाका कारण कसैको सामाजिक सम्बन्ध, काम वा मानसिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर परिरहेको छ भने, काउन्सिलिङ वा एक्सपोजर थेरापी जस्ता उपचार विधिहरू निकै प्रभावकारी मानिन्छन्।

***

फोबियाको बारेमा विभिन्न समयमा मनोवैज्ञानिकहरूले सिद्धान्त र धारणाहरू प्रस्तुत गरेका छन्। फोबियालाई केवल 'डर' मात्र नभई यो एक 'अतार्किक र गहिरो मानसिक अवस्था' भएको उनीहरूले बताएका छन्। मनोविज्ञानका अनुसार, फोबिया भनेको कुनै विशेष वस्तु वा परिस्थितिप्रति लाग्ने त्यस्तो अत्यधिक र अतार्किक डर हो, जसले व्यक्तिको सामान्य जीवनयापनमा अवरोध सिर्जना गर्दछ। साधारण डर र फोबियामा फरक छ, साधारण डर खतरा टरेपछि हराउँछ, तर फोबियामा खतरा नभए पनि मनमा डर बसिरहन्छ।

सिग्मण्ड फ्रायडले सन् १८९० को दशकमा आफ्नो मनोविश्लेषण सिद्धान्तमा फोबियाबारे चर्चा गरेका छन्। उनका अनुसार फोबिया मनभित्र दबेर रहेका भावना वा द्वन्द्वको बाहिरी रूप हो। उनले 'लिटिल ह्यान्स' (Little Hans) नामका बालकको अध्ययन गर्दै भनेका थिए कि मानिसले आफ्नो भित्री डर (जस्तै: बुवासँगको डर) लाई कुनै बाहिरी वस्तु (जस्तै: घोडा) मा स्थानान्तरण गर्छ। फोबियालाई उनले एक 'डिस्प्लेसमेन्ट' (Displacement) अर्थात् मानसिक द्वन्द्वलाई अन्तै मोड्ने प्रक्रियाका रुपमा अर्थ्याएका छन्।

सन् १९२० मा मनोवैज्ञानिक जोन बी. वाटसनले 'लिटिल अल्बर्ट' (Little Albert) प्रयोगमार्फत व्यवहारवाद (Behaviorism) को सिद्धान्त प्रस्तुत गरे। उनले भनेका छन् - फोबिया जन्मजात नभई सिकिने कुरा (Learned behavior) हो। उनले नौ महिनाको बालक अल्बर्टलाई सेतो मुसा देखाउँदै पछाडिबाट ठूलो डरलाग्दो आवाज निकालेर डराउन सिकाएका थिए। यसबाट उनले प्रमाणित गरे कि वातावरण र अनुभवले गर्दा मानिसमा फोबिया विकसित हुन्छ। वाटसनका अनुसार फोबिया 'क्लासिकल कन्डिसनिङ' (Classical Conditioning) को नतिजा हो।

यस्तै आरोन टी. बेकले सन् १९६०/७० को दशकमा संज्ञानात्मक चिकित्सा (Cognitive Therapy) को क्षेत्रमा काम गरे। उनका अनुसार फोबिया मानिसको गलत सोच्ने तरिका वा 'कग्निटिभ डिस्टोर्सन' का कारण हुन्छ। मानिसले कुनै सामान्य परिस्थितिलाई पनि अत्यन्तै खतरनाक ठान्छ र त्यसको नतिजा भयानक हुने कल्पना गर्छ। फोबिया कुनै वस्तुको कारणले होइन, बरु त्यो वस्तुलाई हेर्ने हाम्रो गलत धारणा (Misinterpretation) का कारण पैदा हुन्छ।

फोबियाको अध्ययनमा यी तीनै दृष्टिकोणले आधुनिक चिकित्सा पद्धति (जस्तै: CBT र Exposure Therapy) विकास गर्न ठूलो भूमिका खेलेका छन्।

***

तपाईंले यो लेख पढिरहनुभएको भए घनश्यामको उदाहरणले विषयवस्तु बुझ्न पक्कै सहज हुनुपर्छ। फोबिया र अन्य शारीरिक समस्याहरू (जस्तै: मुटुको रोग, थाइराइड, वा श्वासप्रश्वासको समस्या) का लक्षणहरू कहिलेकाहीँ मिल्दाजुल्दा हुन्छन्। मुटु ढुकढुक हुनु, पसिना आउनु र रिँगाटा लाग्नु फोबियामा मात्र नभई शारीरिक बिरामीमा पनि देखिन्छन्।

यी दुई बीचको भिन्नता छुट्याउन निम्न बुँदाहरूलाई आधार मान्न सकिन्छ :

१. निश्चित 'ट्रिगर'को उपस्थिति

• फोबिया : फोबियामा शारीरिक लक्षणहरू तब मात्र देखिन्छन् जब व्यक्ति कुनै निश्चित वस्तु वा परिस्थितिको सामना गर्छ (जस्तै: उचाइमा जाँदा, सर्प देख्दा वा भिडमा जाँदा)। त्यो परिस्थितिबाट टाढा हुनासाथ लक्षणहरू बिस्तारै हराएर जान्छन्।

• शारीरिक समस्या : मुटुको रोग वा अन्य शारीरिक समस्यामा लक्षणहरू कुनै पनि समयमा देखिन सक्छन्। यसका लागि कुनै विशेष परिस्थिति वा वस्तुको आवश्यकता पर्दैन।

२. अतार्किकताको चेतना

• फोबिया : फोबिया भएको व्यक्तिलाई आफ्नो डर 'अतार्किक' हो भन्ने थाहा हुन्छ। उनलाई थाहा छ कि सिँढीबाट लडिन्न, तर पनि शरीरले प्रतिक्रिया दिइहाल्छ।

• शारीरिक समस्या : शारीरिक रोगमा मानिसलाई आफ्नो डर अतार्किक लाग्दैन, बरु उसलाई आफ्नो शरीरभित्रै केही गडबड भइरहेको वास्तविक अनुभव हुन्छ।

३. लक्षणको प्रकृति र अवधि

• फोबिया: यसमा देखिने लक्षणहरू (Panic-like symptoms) तीव्र हुन्छन् तर छोटो समयका लागि हुन्छन्। डरको कारण हटेपछि शरीर सामान्य अवस्थामा फर्किन्छ। यसमा 'अदृश्य पर्खाल' महसुस हुन्छ जसले अगाडि बढ्न रोक्छ।

• शारीरिक समस्या : शारीरिक रोगका लक्षणहरू लामो समयसम्म रहन सक्छन् वा आराम गर्दा पनि निको नहुन सक्छन्। जस्तै, मुटुको समस्या भए हिँड्दा वा भारी काम गर्दा मात्र नभई सुतिरहेको बेला पनि असजिलो हुन सक्छ।

४. भाग्ने प्रवृत्ति (Avoidance Behavior)

• फोबिया : फोबिया भएको व्यक्तिले डर लाग्ने परिस्थितिबाट बच्न आफ्नो जीवनशैली नै परिवर्तन गर्छ (जस्तै: १०औं तला जानुपर्ने भए जागिर नै छोडिदिने)।

• शारीरिक समस्या : शारीरिक समस्यामा मानिस परिस्थितिबाट भन्दा पनि आफ्नो शारीरिक पीडा वा असजिलोपनाबाट मुक्त हुन खोज्छ।

५. चिकित्सा जाँच (Medical Diagnosis)

• यदि कसैलाई फोबिया हो वा शारीरिक समस्या भन्ने द्विविधा छ भने सबैभन्दा पहिले शारीरिक जाँच (Physical Check-up) गराउनु पर्छ।

• यदि इसिजी (ECG), रगत जाँच (Blood Test) र अन्य रिपोर्टहरू सामान्य छन् तर पनि खास परिस्थितिमा मात्रै गाह्रो हुन्छ भने त्यो फोबिया वा चिन्ता विकार (Anxiety Disorder) हुन सक्छ।

निष्कर्षमा फोबिया 'बाहिरी परिस्थिति' सँग जोडिएको हुन्छ भने शारीरिक समस्या 'भित्री अंग' को कार्यप्रणालीसँग। फोबियामा मनले शरीरलाई नियन्त्रण गर्छ, जबकि शारीरिक समस्यामा शरीरको अवस्थाले मनलाई चिन्तित बनाउँछ। 'कग्निटिभ डिस्टोर्सन' (Cognitive Distortion) ले पनि यसलाई बुझ्न मद्दत गर्छ। यो मस्तिष्कले सूचनालाई गलत तरिकाले प्रशोधन गर्ने अवस्था हो। फोबियामा हाम्रो दिमागले 'खतरा' को गलत व्याख्या गरिरहेको हुन्छ।

***

फोबिया र चिन्ता (Anxiety) 

सुन्दा उस्तै लागे पनि मनोविज्ञानको दृष्टिकोणमा यिनीहरू बीच स्पष्ट भिन्नता छ। यी दुई बीचको अन्तरलाई केलाउँदा भिन्नता प्रष्ट हुन्छ। 

उत्प्रेरक वा ट्रिगर (Trigger) के हो? फोबिया कुनै निश्चित र विशिष्ट वस्तु वा परिस्थितिसँग मात्र सम्बन्धित हुन्छ। जस्तै, उचाइ (Acrophobia) वा सर्प (Ophidiophobia) देख्दा मात्रै यो डर उत्पन्न हुन्छ। चिन्ता यो प्रायः भविष्यमा हुन सक्ने अस्पष्ट वा काल्पनिक घटनाहरूप्रति लक्षित हुन्छ। यसका लागि कुनै ठोस वस्तु नै अगाडि हुनुपर्छ भन्ने हुँदैन।

डरको प्रकृति कस्रो छ? फोबियामा हुने डर 'अतार्किक' र 'अत्यधिक' हुन्छ। व्यक्तिलाई आफू सुरक्षित छु भन्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि उसले आफ्नो शारीरिक र मानसिक प्रतिक्रियालाई नियन्त्रण गर्न सक्दैन। चिन्ता सामान्यतया सम्भावित खतराप्रतिको सतर्कता हो। यद्यपि, 'एन्जाइटी डिसअर्डर' मा यो चिन्ता अस्वाभाविक रूपमा बढ्छ, तर यो फोबिया जस्तो एउटै बिन्दुमा मात्र केन्द्रित हुँदैन।

समय र अवधि हेक्का राखौँ। फोबियामा डर लाग्ने वस्तु वा परिस्थिति हटेपछि यसका लक्षणहरू (जस्तै: मुटुको धड्कन बढ्नु, पसिना आउनु) बिस्तारै सामान्य अवस्थामा फर्किन्छन्। चिन्ता लामो समयसम्म मनमा खेलिरहन सक्छ। यो सुतिरहेको बेला वा कुनै काम नगरिरहेको बेला पनि हुन सक्छ।

व्यवहार (Avoidance Behavior) कस्तो छ? फोबिया भएको व्यक्तिले आफूलाई डर लाग्ने परिस्थितिबाट टाढा रहन हरसम्भव प्रयास (Avoidance) गर्छ। जस्तै: प्लेनको डर हुनेले विदेश जानै छोड्न सक्छ। चिन्ता भएको व्यक्तिले परिस्थितिसँग सामना त गर्छ तर ऊ सधैं 'के होला?' भन्ने तनावमा बाँचिरहेको हुन्छ।

शारीरिक प्रतिक्रिया कस्तो छ? फोबियाले प्रायः अचानक र तीव्र 'प्यानिक अट्याक' निम्त्याउन सक्छ। चिन्ताले मांसपेशी दुख्ने, थकान महसुस हुने, निद्रा नलाग्ने वा एकाग्रतामा कमी आउने जस्ता दीर्घकालीन लक्षणहरू देखाउँछ।

मुख्य भिन्नता 

विशेषता	फोबिया	चिन्ता
केन्द्रविन्दु	निश्चित वस्तु वा परिस्थिति	भविष्यको अनिश्चितता वा सम्भावना
अवधि	ट्रिगर रहँदासम्म तीव्र	लामो समयसम्म निरन्तर रहन सक्ने
कारण	स्पष्ट र पहिचान गर्न सकिने	अस्पष्ट वा धेरै कारणहरू हुन सक्ने
प्रतिक्रिया	तत्काल भाग्ने कोसिस	मनमा कुरा खेलाउने र बेचैनी

धेरै मानिसहरू जब मुटुको ढुकढुकी बढ्ने वा सास फेर्न गाह्रो हुने जस्ता लक्षणहरू अनुभव गर्छन्, उनीहरू सिधै मुटु रोग विशेषज्ञ (Cardiologist) कहाँ पुग्छन्। यो स्वाभाविक पनि हो, किनकि शरीरले दिने 'अलर्ट' वास्तविक लाग्छ। तर, चिकित्सा विज्ञानका अनुसार हाम्रो 'अटोलोमस नर्भस सिस्टम'ले खतराको सामना गर्दा शरीरमा एड्रेनालिन (Adrenaline) हर्मोन प्रवाह गरिदिन्छ, जसले ठ्याक्कै शारीरिक रोगको जस्तै लक्षण देखाइदिन्छ।

यहाँ मुख्य बुझ्नुपर्ने कुरा 'सिचुएसनल रेस्पोन्स' हो। यदि तपाईंलाई लिफ्टमा छिर्दा मात्रै सास फेर्न गाह्रो हुन्छ तर खुल्ला ठाउँमा हिँड्दा केही हुँदैन भने, त्यो मुटुको समस्या नभएर फोबिया वा प्यानिक अट्याक हुन सक्छ। फोबियामा मनले शरीरलाई 'हाइज्याक' गरिदिन्छ, जसले गर्दा रिपोर्टहरू सामान्य आए पनि शरीरले चरम कष्ट भोगिरहेको हुन्छ। यसलाई 'साइकोसोम्याटिक' अवस्था पनि भन्न सकिन्छ, जहाँ समस्याको जरा मस्तिष्कमा हुन्छ तर त्यसको हाँगाबिँगा शरीरमा देखिन्छ। त्यसैले, पटक-पटकको मेडिकल जाँचमा केही नदेखिए पनि समस्या ज्युँदै छ भने, एकपटक आफ्नो मानसिक स्वास्थ्य र लुकेका फोबियाहरूतिर ध्यान दिनु बुद्धिमानी हुन्छ।

***

फोबिया र कतिपय शारीरिक समस्या (जस्तै: मुटुको रोग वा थाइराइड)का लक्षण उस्तै देखिन्छन्।  भिन्नतालाई बुझ्नुपर्छ। आफ्नो समस्या मानसिक (फोबिया) हो कि शारीरिक हो भनेर प्रारम्भिक रूपमा छुट्याउन तलको तालिकाले मद्दत गर्न सक्छ।

फोबिया र शारीरिक समस्या बीचका मुख्य भिन्नता

विशेषता	फोबिया	शारीरिक समस्या
मुख्य कारण (Trigger)	कुनै निश्चित वस्तु वा परिस्थिति (जस्तै: उचाइ, रगत, भीड) सँग सम्बन्धित।	आन्तरिक अंगको गडबडी (जस्तै: मुटु, फोक्सो वा हर्मोन) सँग सम्बन्धित।
लक्षण देखिने समय	डर लाग्ने वस्तु सामना गर्दा मात्र लक्षण देखिन्छन्।	जुनसुकै बेला, आराम गरिरहेको बेला पनि लक्षण देखिन सक्छन्।
अवधि	परिस्थितिबाट टाढा हुनासाथ लक्षणहरू तुरुन्तै कम हुन्छन्।	लक्षणहरू लामो समयसम्म रहन सक्छन् र आरामले मात्र निको नहुन सक्छन्।
तार्किकता	व्यक्तिलाई आफ्नो डर अतार्किक हो भन्ने थाहा हुन्छ, तर नियन्त्रण गर्न सक्दैन।	व्यक्तिलाई आफ्नो शरीरभित्रै वास्तविक खराबी भएको महसुस हुन्छ।
व्यवहार	व्यक्तिले डर लाग्ने ठाउँबाट भाग्ने (Avoidance) प्रयास गर्छ।	व्यक्तिले पीडा कम गर्न वा उपचार खोज्न प्रयास गर्छ।
चिकित्सा रिपोर्ट	इसीजी, रगत जाँच आदि प्रायः सामान्य (Normal) देखिन्छन्।	ल्याब रिपोर्ट वा मेडिकल जाँचमा केही न केही खराबी देखिन सक्छ।

***

धेरैलाई प्रभाव पार्ने फोबियामा 'सामाजिक फोबिया' (Social Phobia) र 'विशिष्ट फोबिया' (Specific Phobia) हुन्। यिनीहरू किन हुन्छन् र यसको वैज्ञानिक उपचार विधि के हो भन्नेबारे आउनुस् छलफल गरौं। फोबिया हुनुको पछाडि कुनै एउटा मात्र कारण नभई विभिन्न पक्षहरूको मिश्रण हुन्छन्।

• नराम्रो अनुभव (Traumatic Events): बाल्यकालमा भएका घटनाहरू यसको मुख्य कारण हुन्। उदाहरणका लागि, सानोमा कुकुरले टोकेको छ भने पछि गएर 'सायनोफोबिया' (कुकुरको डर) हुन सक्छ।

• वातावरण र सिकाइ (Social Learning): यदि बाबुआमा कुनै कुरासँग धेरै डराउँछन् भने बच्चाले पनि त्यही व्यवहार सिक्छ। जस्तै, आमा माकुरासँग डराएको देखेर बच्चामा पनि माकुराको फोबिया हुन सक्छ।

• आनुवंशिक कारण (Genetics): परिवारमा कसैलाई चिन्ताको समस्या (एन्जाइटी) छ भने वंशानुगत रूपमा पनि फोबिया हुने सम्भावना रहन्छ। वैज्ञानिक अध्ययनहरूका अनुसार हाम्रो डीएनए (DNA) ले डरप्रतिको संवेदनशीलतालाई निर्धारण गर्न सक्छ। यदि परिवारका नजिकका सदस्यमा 'एन्जाइटी डिसअर्डर' छ भने, सन्तानको मस्तिष्कमा रहेको एमिग्डाला (डर व्यवस्थापन गर्ने केन्द्र) प्राकृतिक रूपमै बढी सक्रिय हुन सक्छ। यसले गर्दा कुनै पनि सामान्य डरलाई मस्तिष्कले छिटो र कडा रूपमा ग्रहण गर्छ, जसले कालान्तरमा फोबियाको रूप लिने जोखिम बढाउँछ।

• मस्तिष्कको संरचना: हाम्रो मस्तिष्कमा भएको 'एमिग्डाला' भन्ने भागले डरको प्रतिक्रियालाई नियन्त्रण गर्छ। कसैको मस्तिष्कमा यो भाग बढी सक्रिय हुँदा सानो कुरामा पनि अत्यधिक डर लाग्ने गर्छ। एमिग्डालालाई मस्तिष्कको 'खतराको घण्टी' (Alarm System) मानिन्छ। फोबिया भएका व्यक्तिहरूमा यो भागले सामान्य परिस्थितिलाई पनि ज्यानकै खतराका रूपमा बुझिदिन्छ र शरीरलाई 'लड वा भाग' (Fight or Flight) को अवस्थामा पुऱ्याउँछ। यस प्रक्रियामा मस्तिष्कको तार्किक भाग (Prefrontal Cortex) ले डरलाई मत्थर पार्न खोज्दाखोज्दै पनि एमिग्डालाको तीव्र आवेगले गर्दा व्यक्ति असहाय महसुस गर्छ।

उपचार विधि (Treatment Methods)

मनोविज्ञानमा फोबियाको उपचारका लागि निकै प्रभावकारी विधिहरू छन्।

क) एक्सपोजर थेरापी (Exposure Therapy) : यो फोबियाको सबैभन्दा सफल उपचार मानिन्छ। यसमा बिरामीलाई जुन कुराको डर छ, त्यससँग विस्तारै सामना गराइन्छ। जस्तै, यदि कसैलाई उचाइको डर छ भने, सुरुमा उचाइको फोटो देखाइन्छ, त्यसपछि दोस्रो तलामा लगिन्छ र विस्तारै उचाइमा बस्ने बानी पारिन्छ।

ख) कग्निटिभ बिहेभियरल थेरापी (CBT) : यो विधिमा व्यक्तिको सोच्ने तरिकालाई परिवर्तन गरिन्छ। डर लाग्ने वस्तु वास्तवमा कति खतरनाक छ र दिमागले त्यसलाई कसरी बढाइचढाइ गरिरहेको छ भन्ने बिरामीलाई बुझाइन्छ।

ग) भर्चुअल रियालिटी (Virtual Reality - VR) : आजभोलि प्रविधिको प्रयोग गरेर सुरक्षित कोठाभित्रै बसेर डरलाग्दो परिस्थितिको अनुभव गराइन्छ। जस्तै: प्लेनमा चढ्न डराउनेलाई भीआर चस्मामार्फत जहाज उडेको महसुस गराएर डर हटाउने प्रयास गरिन्छ।

घ) औषधोपचार (Medication) : यदि फोबियाका कारण दैनिक जीवन धेरै कष्टकर छ र अत्यधिक चिन्ता (Anxiety) हुन्छ भने मनोचिकित्सकको सल्लाहमा केही समयका लागि औषधिहरू प्रयोग गर्न सकिन्छ।

ध्यान दिनुपर्ने कुरा

फोबिया भएका व्यक्तिहरूले अक्सर डर लाग्ने परिस्थितिबाट भाग्ने (Avoidance) कोसिस गर्छन्। तर, जति धेरै भाग्यो, डर उति नै बढ्दै जान्छ।

तपाईंले गर्न सक्ने :

• गहिरो सास फेर्ने अभ्यास : डर लागेको बेला शरीरलाई शान्त राख्न मद्दत गर्छ।

• विज्ञको सल्लाह : यदि डरले गर्दा तपाईंको काम वा सामाजिक जीवनमा असर परिरहेको छ भने क्लिनिकल साइकोलोजिस्ट वा मनोचिकित्सकसँग परामर्श लिनु उत्तम हुन्छ।

डर र फोबिया दुवैले मानसिक अशान्ति पैदा गरे पनि यिनको प्रकृति र प्रभावमा ठूलो भिन्नता हुन्छ। सामान्य अर्थमा, डर एक प्राकृतिक र सुरक्षात्मक प्रतिक्रिया हो, जुन वास्तविक खतरा देख्दा उत्पन्न हुन्छ। यसले हामीलाई सचेत बनाउँछ। तर, फोबिया भनेको कुनै खास वस्तु वा अवस्थाप्रति देखिने अस्वाभाविक र अत्यधिक डर हो, जुन वास्तविक खतराको तुलनामा धेरै गुणा बढी हुन्छ। यसलाई चिन्नका लागि आफ्नो प्रतिक्रियालाई नियाल्नुपर्छ। यदि डरले दैनिक जीवनमा बाधा पुर्‍याउँछ, मुटुको धड्कन असामान्य रूपमा बढाउँछ र तर्कहीन लाग्छ भने, त्यो फोबिया हुन सक्छ।

यसलाई जित्नका लागि सर्वप्रथम आफ्नो डरलाई स्वीकार गर्नु आवश्यक छ। 'एक्सपोजर थेरापी' (बिस्तारै डर लाग्ने कुराको सामना गर्ने), गहिरो श्वासप्रश्वासको अभ्यास र नकारात्मक सोचलाई सकारात्मक तर्कले बदल्ने प्रयास प्रभावकारी हुन्छन्। फोबिया अलि जटिल हुने भएकोले कहिलेकाहीँ विशेषज्ञको परामर्श वा काउन्सिलिङको सहयोग लिनु बुद्धिमानी हुन्छ। आत्मबल र निरन्तरको प्रयासले मनको कुनै पनि बन्धनलाई तोड्न सम्भव छ। आखिर, साहस भनेको डर नहुनु होइन, बरु डरलाई जितेर अघि बढ्नु हो।

***

सन्दर्भ सामाग्री

१. आधिकारिक चिकित्सा र मनोवैज्ञानिक निर्देशिकाहरू

• DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders): अमेरिकी साइकियाट्रिक एसोसिएसन (APA) द्वारा प्रकाशित यो निर्देशिका फोबियाको वैज्ञानिक वर्गीकरण र लक्षणहरू पहिचान गर्ने मुख्य आधार हो.

• ICD-11 (International Classification of Diseases): विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) द्वारा तय गरिएको मानसिक रोगहरूको वर्गीकरण, जसले फोबियालाई कसरी बुझ्ने भन्ने विश्वव्यापी मापदण्ड प्रदान गर्छ.

२. ऐतिहासिक र सिद्धान्तगत सन्दर्भहरू

• सिग्मण्ड फ्रायडको मनोविश्लेषण: सन् १८९० को दशकमा 'लिटिल ह्यान्स' को अध्ययनमार्फत उनले प्रस्तुत गरेको 'डिस्प्लेसमेन्ट' (Displacement) को अवधारणा.

• जोन बी. वाटसनको व्यवहारवाद: सन् १९२० मा गरिएको 'लिटिल अल्बर्ट' प्रयोग, जसले फोबिया कसरी 'क्लासिकल कन्डिसनिङ' मार्फत सिकिन्छ भन्ने प्रमाणित गर्‍यो.

• आरोन टी. बेकको संज्ञानात्मक सिद्धान्त: सन् १९६० र ७० को दशकमा विकास गरिएको संज्ञानात्मक चिकित्सा (Cognitive Therapy), जसले फोबियालाई गलत धारणा वा 'कग्निटिभ डिस्टोर्सन' को रूपमा व्याख्या गर्छ.

३. आधुनिक उपचार र प्रविधि

• CBT र एक्सपोजर थेरापी: फोबिया नियन्त्रणका लागि सबैभन्दा प्रभावकारी मानिने आधुनिक मनोवैज्ञानिक उपचार पद्धतिहरू.

• भर्चुअल रियालिटी (VR): आजभोलि प्रविधिको प्रयोग गरेर सुरक्षित वातावरणमा डरको सामना गराइने नयाँ उपचार विधि.

४. स्थानीय र समसामयिक सन्दर्भ

• नेपाली सञ्चारमाध्यम र वित्तीय तथ्यांक : लेखमा उल्लेख गरिएका वित्तीय रिपोर्टिङ र नेपाली बजारको सन्दर्भका लागि २०८१/८२ को चौथो त्रैमासिक रिपोर्ट र २०२५-२०२६ का वित्तीय तथ्यांकहरूलाई आधार मानिएको छ.