एट्रीब्युसन एरर

काठमाडौंको एउटा व्यस्त अफिस। झन्डै साँझको ६ बज्न लागेको थियो। सबै कर्मचारीहरू घर जाने हतारोमा थिए। त्यही भीडमा सुजित आफ्नो डेस्कमा बसेर गम्भीर मुद्रामा फाइल पल्टाइरहेको थियो।

भर्खरै उसको एउटा सहकर्मी, जो सधैं हाँसखेल गर्ने र सहयोगी स्वभावको थियो, आज सुजितले एउटा जरुरी काम सोध्दा झर्केर जवाफ दिँदै अफिसबाट निस्किएको थियो। सुजितको मनमा तत्काल एउटा विचार आयो - 'यो मान्छे कति घमण्डी र रुखो रहेछ ! आफूलाई सिनियर सम्झिएर अरूलाई हेपेको होला। कस्तो नराम्रो स्वभाव !' सुजितले उसलाई आफ्नो मनमनै 'अल्छी र खराब मान्छे' को ट्याग भिराइदियो।

सुजित त्यही झोंकमा अफिसबाट निस्कियो र घर जान बस चढ्यो। बसको सिटमा एकजना वृद्ध एउटा ठूलो झोला सुन्तला लिएर बसेका थिए। गाडीको एउटा मोडमा ती वृद्धको झोलाबाट केही सुन्तलाहरू भुईँमा खसे र गुड्दै सुजितको खुट्टासम्म आइपुगे।

सुजितले ती सुन्तला टिपेर बुढालाई दिँदै अलि ठूलो स्वरमा भन्यो, 'बाजे, अलि होस गरेर समाउनु न झोला, भुइँभरि छरियो। कस्तो लापरबाही गरेको !'

ती वृद्धले मलिन स्वरमा भने, 'माफ गर्नुहोला बाबु, मेरो होस पुगेन। अस्पतालमा छोराको अप्रेशन भइरहेको छ, उसलाई सुन्तला मन पर्छ भनेर हतारमा लिएर जाँदै थिएँ। दिमागले कामै गरिरहेको छैन...'

वृद्धको कुरा सुन्नेबित्तिकै सुजित झसंग भयो। एकैछिन अघि मात्र उसले ती वृद्धलाई 'लापरबाह' ठानेको थियो। तर जब उनले आफ्नो 'परिस्थिति' बताए, सुजितलाई आफ्नो गल्तीको महसुस भयो। उसले सोच्न थाल्यो - 'कतै अघि ममाथि झर्किने सहकर्मीको घरमा पनि यस्तै केही समस्या त थिएन? मैले त सिधै उसको स्वभावलाई दोष दिएँ।'

माथिको कथामा सुजितले गरेको गल्ती नै मनोविज्ञानको भाषामा 'एट्रीब्युसन एरर' हो। हामी अक्सर अरूको व्यवहारको पछाडि लुकेको गम्भीर परिस्थितिलाई देख्दैनौँ र सिधै उनीहरूको चरित्र वा स्वभावमाथि प्रश्न उठाउँछौँ। कसैले बाटो काट्दा हतार गर्‍यो भने हामी उसलाई 'अल्छी' वा 'नियम नमान्ने' भन्छौँ, तर आफूले हतार गर्दा चाहिँ 'जरुरी काम परेको' भन्दै परिस्थितिलाई दोष दिन्छौँ।

यही 'स्वभाव' र 'परिस्थिति' बीचको सन्तुलन मिलाउन नसक्ने हाम्रो मस्तिष्कको कमजोरीलाई बुझ्न आज हामी चर्चा गर्दैछौं। मनोविज्ञानमा 'एट्रीब्युसन एरर' (Attribution Error) भन्नाले अरूको व्यवहार वा घटनाको कारणको गलत व्याख्या गर्ने प्रक्रियालाई बुझिन्छ। सामान्यतया, हामी कसैको व्यवहार देख्दा त्यसको कारण कि त उसको स्वभाव (Internal Traits) मा खोज्छौँ, कि त परिस्थिति (External Situation) मा। जब हामी यी दुई बीच सन्तुलन मिलाउन सक्दैनौँ, तब 'एट्रीब्युसन एरर' हुन्छ।

***

'एट्रीब्युसन' को अर्थ 'कारण ठहर्‍याउनु' हो। जब हामी कुनै व्यक्तिको व्यवहार देख्छौँ, हाम्रो मस्तिष्कले स्वतः त्यसको कारण खोज्छ। यदि त्यो कारण ठहर्‍याउने प्रक्रियामा वस्तुनिष्ठता भन्दा व्यक्तिगत पूर्वाग्रह (Bias) हाबी हुन्छ भने त्यसलाई 'एट्रीब्युसन एरर' भनिन्छ।

यसका मुख्य प्रकारहरू यस प्रकार छन्:

१. फन्डामेन्टल एट्रीब्युसन एरर (Fundamental Attribution Error)

यो सबैभन्दा साझा त्रुटि हो। यसमा हामी अरूको गल्ती देख्दा उसको परिस्थितिलाई बेवास्ता गर्छौं र उसको व्यक्तित्वलाई मात्र दोष दिन्छौँ।

• उदाहरण: यदि बाटोमा कसैले गाडी लापर्बाहीले चलाइरहेको छ भने, हामी तुरुन्तै सोच्छौँ - 'यो मान्छे कस्तो मुर्ख र लापरबाही होला।' तर हुन सक्छ, ऊ कुनै आकस्मिक मेडिकल इमरजेन्सीका कारण हतारमा अस्पताल जाँदै गरेको होस्। यहाँ हामीले उसको 'परिस्थिति' भन्दा 'स्वभाव' लाई बढी महत्त्व दियौँ।

२. सेल्फ-सर्भिङ बायस (Self-Serving Bias)

यसमा मानिसले आफ्नो सफलताको श्रेय आफैंलाई दिन्छ, तर असफलताको दोष भने परिस्थितिलाई लगाउँछ।

• उदाहरण: यदि तपाईंले परीक्षामा राम्रो अंक ल्याउनुभयो भने भन्नुहुन्छ, 'मैले धेरै मेहनत गरेको थिएँ।' तर यदि परीक्षा बिग्रियो भने भन्नुहुन्छ,  'प्रश्न धेरै गाह्रो आएको थियो' वा 'शिक्षकले राम्रोसँग पढाएकै थिएनन्।'

३. एक्टर-अब्जर्भर बायस (Actor-Observer Bias)

आफ्नो गल्ती हुँदा परिस्थितिलाई दोष दिने, तर त्यही गल्ती अरूले गर्दा उसको चरित्रलाई दोष दिने प्रवृत्ति नै यो त्रुटि हो।

• उदाहरण: तपाईं मिटिङमा ढिलो पुग्नुभयो भने ट्राफिक जामलाई दोष दिनुहुन्छ, तर तपाईंको सहकर्मी ढिलो आयो भने तपाईं सोच्नुहुन्छ कि 'ऊ टाइमको भ्यालु बुझ्दैन वा अल्छी छ।'

यो किन हुन्छ?

• अवलोकनको कमी: हामीलाई अरूको जीवनमा के भइरहेको छ भन्ने कुराको पूर्ण जानकारी हुँदैन, त्यसैले हामी देखिने व्यवहारको आधारमा छिटो निष्कर्ष निकाल्छौँ।

• मानसिक सहजता: मानिसको मस्तिष्कले जटिल परिस्थिति बुझ्नुभन्दा कसैको स्वभावलाई दोष दिन सजिलो मान्छ।

एट्रीब्युसन एररले गर्दा आपसी सम्बन्धमा असमझदारी बढ्न सक्छ। यदि हामीले कसैको व्यवहारलाई न्याय गर्नुअघि 'उसको परिस्थिति के होला?' भनेर सोच्न सक्यौँ भने, यस्ता मनोवैज्ञानिक त्रुटिहरू कम गर्न सकिन्छ।

'एट्रीब्युसन एरर' र मानवीय व्यवहारका यस्ता त्रुटिहरूलाई बुझ्नका लागि चर्चित पुस्तक हो - 'थिंकिङ, फास्ट एन्ड स्लो।' यसका लेखक नोबेल पुरस्कार विजेता डेनियल काहनेम्यान हुन्।

काहनेम्यानले पुस्तकमा हाम्रो मस्तिष्कले कसरी दुईवटा प्रणाली (Systems) बाट निर्णय लिन्छ भन्ने व्याख्या गरेका छन्। 'सिस्टम १' छिटो र भावनात्मक हुन्छ, जसले तत्काल निष्कर्ष निकाल्छ। 'एट्रीब्युसन एरर' यही प्रणालीको उपज हो। जब हामी कसैलाई गल्ती गरिरहेको देख्छौँ, हाम्रो 'सिस्टम १' ले उसको परिस्थिति बुझ्ने कष्ट गर्नुभन्दा सिधै उसलाई 'मूर्ख' वा 'लापरबाही' को ट्याग भिराइदिन्छ। काहनेम्यान यसलाई 'What You See Is All There Is' (WYSIATI) भन्छन्, अर्थात् हामी जे देख्छौँ, त्यही मात्र सत्य हो भन्ने भ्रममा पर्छौँ।

त्यसैगरी, सामाजिक मनोविज्ञानका हस्ती मालकोम ग्ल्याडवेल (Malcolm Gladwell) को चर्चित पुस्तक 'द टिपिङ पोइन्ट' (The Tipping Point) मा पनि यस प्रसंगलाई रोचक ढंगले प्रस्तुत गरिएको छ। ग्ल्याडवेलले मानिसको चरित्र भन्दा पनि 'परिस्थिति' (Context) कसरी शक्तिशाली हुन्छ भन्ने देखाएका छन्। उनले न्युयोर्कको सबवेमा हुने अपराध कम हुनुमा अपराधीको हृदय परिवर्तन भएको नभई 'वातावरण' (जस्तै: भित्ते चित्रहरू मेटाइनु र सफाइ गरिनु) परिवर्तन भएको उदाहरण दिएका छन्। यसले मानिसको व्यवहारमा उसको आन्तरिक गुण भन्दा बाह्य परिस्थितिको ठुलो हात हुन्छ भन्ने पुष्टि गर्छ।

यी पुस्तकहरूले सिकाउँछन् कि हामी जसलाई 'चरित्र' भन्छौँ, त्यो धेरै हदसम्म परिस्थितिको उपज हो। यी विश्वप्रसिद्ध कृतिहरूले 'एट्रीब्युसन एरर' लाई प्राज्ञिक बहसबाट निकालेर आम मानिसको जीवन र निर्णय प्रक्रियासँग जोडेका छन्।

तपाईंको लेखको लागि यी पुस्तकहरूको सन्दर्भले 'एट्रीब्युसन एरर' को गहिराइलाई अझ प्रस्ट पार्न मद्दत गर्नेछ। यस विषयमा अरू केही जिज्ञासा छ कि?

***

मुख्य व्याख्याता र सिद्धान्त

यस अवधारणाको जग फ्रिट्ज हाइडर (Fritz Heider) ले सन् १९५८ मा बसालेका हुन्, तर 'फन्डामेन्टल एट्रीब्युसन एरर' (Fundamental Attribution Error) शब्दको प्रतिपादन र यसलाई प्रभावशाली बनाउने काम अमेरिकाको स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयका प्राध्यापक ली रस (Lee Ross) ले सन् १९७७ मा गरेका हुन्।

ली रसको तर्क अनुसार, मानिसहरूमा अरूको व्यवहारको व्याख्या गर्दा दुईवटा मुख्य गल्ती गर्ने प्रवृत्ति हुन्छ :

• आन्तरिक गुणलाई बढी महत्त्व दिने: कसैको व्यवहार उसको स्वभाव, चरित्र वा क्षमताका कारण भएको हो भन्ने ठान्नु। 
• बाह्य परिस्थितिलाई कम आकलन गर्नु: त्यो व्यक्तिले किन त्यस्तो गर्‍यो होला भन्ने पछाडिको सामाजिक वा वातावरणीय दबाबलाई नजरअन्दाज गर्नु।

हामी अरूको सफलतालाई भाग्य र असफलतालाई उसको कमजोरी मान्छौं, जबकि आफ्नो सफलतालाई मिहिनेत र असफलतालाई दुर्भाग्य मान्छौं।

'द क्विज शो' प्रयोग (The Quiz Show Experiment)

सन् १९७७ मा ली रस र उनका सहकर्मीहरूले एउटा रोचक प्रयोग गरेका थिए, जसले यो सिद्धान्तलाई प्रमाणित गर्‍यो। सहभागीहरूलाई तीन समूहमा विभाजन गरियो। क्विज मास्टर (प्रश्न सोध्ने), प्रतिस्पर्धी (उत्तर दिने) र दर्शक (हेर्ने)। क्विज मास्टरलाई आफ्नै ज्ञानको आधारमा कठिन प्रश्नहरू बनाउन लगाइयो। स्वभाविक रूपमा, प्रश्नहरू मास्टरलाई थाहा भएका तर प्रतिस्पर्धीलाई थाहा नहुने विषयका थिए। प्रतिस्पर्धीले धेरै प्रश्नको उत्तर दिन सकेनन्।

खेल सकिएपछि दर्शक र प्रतिस्पर्धी दुवैलाई को बढी ज्ञानी छ? भनेर सोधियो। सबैले 'क्विज मास्टर' धेरै ज्ञानी भएको बताए। यसको निष्कर्ष के हो भने दर्शकहरूले यो कुरा बिर्सिए कि क्विज मास्टर ज्ञानी भएर होइन, बरु उसलाई 'प्रश्न सोध्ने' भूमिका (परिस्थिति) दिइएको हुनाले ऊ शक्तिशाली देखिएको थियो। यदि भूमिका साटासाट गरिएको भए नतिजा अर्कै हुन्थ्यो। मानिसहरूले 'परिस्थिति' (भूमिका) लाई भन्दा 'व्यक्तिगत क्षमता' लाई बढी श्रेय दिए, जुन 'एट्रीब्युसन एरर' को उत्तम उदाहरण हो।

यो किन महत्त्वपूर्ण छ?

हाम्रो दैनिक जीवनमा, विशेष गरी कार्यस्थल वा सार्वजनिक बहसहरूमा हामी मानिसहरूलाई छिट्टै 'जज' गर्छौं। यो सिद्धान्तले हामीलाई सिकाउँछ कि कसैको आलोचना गर्नुअघि उसको परिस्थिति बुझ्नु आवश्यक छ। यसले हाम्रो सम्बन्ध र निर्णय प्रक्रियालाई थप परिपक्व बनाउन मद्दत गर्छ।

***

यो त सामान्य मानवीय गुण होइन ?

हो, यो खासमा 'सामान्य मानवीय गुण' नै हो। जब मात्रा बढ्छ, त्यहाँबाट समस्या सुरु हुन्छ। मनोविज्ञानको भाषामा यसलाई 'त्रुटि' वा 'बायस' भन्नुको अर्थ यो होइन कि यसो गर्ने मानिस गलत हो। बरु, हाम्रो मस्तिष्कले कसरी काम गर्छ भन्ने यसले एउटा रोचक सत्य उजागर गर्छ। यसलाई किन सामान्य मानवीय गुण मानिन्छ भन्ने केही कारणहरू यस्ता छन् :

मस्तिष्कको 'सर्टकट' (Cognitive Shortcuts)

हाम्रो मस्तिष्क सधैं ऊर्जा बचाउन खोज्छ। कसैको व्यवहार देख्दा उसको बाल्यकाल, उसको घरको तनाव, वा उसको आर्थिक स्थितिको विश्लेषण गर्नु निकै थकाइलाग्दो काम हो। त्यसैले, मस्तिष्कले एउटा सजिलो बाटो रोज्छ - 'यो मान्छे नै यस्तै हो।' यो एउटा मानसिक सर्टकट हो।

देखिने कुराको प्रभाव (Perceptual Salience)

जब हामी कसैलाई देख्छौँ, हाम्रो अगाडि त्यो 'व्यक्ति' मात्र हुन्छ, उसको 'परिस्थिति' अदृश्य हुन्छ। उदाहरणका लागि तपाईंको अगाडि कसैले चिच्याइरहेको छ भने तपाईंको आँखाले उसलाई देख्छ, तर उसले बिहान मात्र भोगेको दुःखद घटना देख्दैन। हामी जे देख्छौँ, त्यसैलाई कारण मानिन्छ। यसैले यो त्रुटि स्वाभाविक रूपमा हुन जान्छ।

नियन्त्रणको भावना (Sense of Control)

यदि हामीले मान्छेको व्यवहारलाई 'उसको स्वभाव' सँग जोड्न सक्यौँ भने हामीलाई लाग्छ कि हामीले उसलाई बुझ्यौँ र अब ऊसँग कस्तो व्यवहार गर्ने भन्ने हामीलाई थाहा छ। तर यदि सबै कुरा 'परिस्थिति' ले निर्धारण गर्छ भन्ने मान्यौँ भने संसार हाम्रो लागि अनिश्चित र डरलाग्दो बन्न सक्छ। त्यसैले मान्छेको चरित्रमा कारण खोज्नुले हामीलाई एक प्रकारको सुरक्षाको अनुभूति दिन्छ।

सांस्कृतिक प्रभाव

हाम्रो जस्तो समाजमा, जहाँ हामी एकअर्काको व्यक्तिगत आचरणमा बढी ध्यान दिन्छौँ, त्यहाँ यो त्रुटि झन् बढी सामान्य हुन्छ। हामी मानिसलाई उसको पद, प्रतिष्ठा र स्वभावको आधारमा 'ठिक' वा 'बेठिक' भन्न हतार गर्छौँ।

यो समस्यालाई मानवीय गुण भन्नुको अर्थ यो हो कि हामी सबै यसबाट ग्रसित छौँ। तर यसलाई 'त्रुटि' भन्नुको अर्थ चाहिँ यदि हामी यसबारे सचेत भयौँ भने हामी थप न्यायपूर्ण, धैर्यवान् र समझदार बन्न सक्छौँ।

बाटोमा कसैले ठक्कर दियो भने उसलाई 'अन्धो' भन्नु हाम्रो स्वभाव (मानवीय गुण) हो, तर 'कतै ऊ हतारमा थियो कि?' भनेर सोच्नु हाम्रो विवेक हो।

***

'एट्रीब्युसन एरर' एक प्रकारले 'मानवीय गुण' भए तापनि जब यसले हाम्रो निर्णय प्रक्रिया र सम्बन्धलाई बिगार्न थाल्छ, तब यो गम्भीर समस्या बन्न पुग्छ। विशेष गरी निम्न परिस्थितिहरूमा यसले नकारात्मक मोड लिन्छ :

सम्बन्धमा 'डेडलक' हुँदा (Relationship Deadlocks)

घर वा अफिसमा जब हामी अगाडिको मान्छेको एउटा सानो गल्तीलाई उसको 'स्थायी चरित्र' मान्न थाल्छौँ, तब सुधारको सम्भावना सकिन्छ। उदाहरणका लागि, यदि जीवनसाथीले एकदिन कामको तनावले गर्दा झर्केर बोल्यो र तपाईंले सोच्नुभयो, 'यसको स्वभाव नै छुच्चो छ' भने तपाईंले उसलाई बुझ्ने ढोका बन्द गर्नुहुन्छ। यसले साना कुरालाई ठुलो झगडामा बदल्छ।

कार्यस्थलमा गलत मूल्यांकन (Workplace Injustice)

नेतृत्व तहमा बस्ने व्यक्तिले यो त्रुटि गर्दा संस्थालाई घाटा हुन्छ। जस्तै, कुनै एउटा प्रतिभावान कर्मचारीको प्रोजेक्ट एकपटक असफल भयो। यदि म्यानेजरले 'परिस्थिति खराब थियो' भन्नुको साटो 'यो कर्मचारी नै अक्षम छ' भन्ने निष्कर्ष निकाल्यो भने, संस्थाले एउटा राम्रो जनशक्ति गुमाउन सक्छ। यसले कार्यस्थलमा अन्यायपूर्ण वातावरण सिर्जना गर्छ।

'लेबलिङ' र पूर्वाग्रह (Labeling & Prejudice)

जब हामी यो त्रुटिलाई व्यक्तिगत स्तरबाट उठाएर सामाजिक स्तरमा पुर्‍याउँछौँ, यसले भयानक रूप लिन्छ। हामी कुनै खास भूगोल, जात वा वर्गका मानिसको बाध्यता वा परिस्थितिलाई बुझ्नुको साटो उनीहरूलाई 'अल्छी,' 'अपराधी' वा 'कमजोर' को ट्याग भिराइदिन्छौँ। यसले समाजमा घृणा र विभाजन ल्याउँछ।

आत्म-सुधारको बाटो बन्द हुँदा (Loss of Self-Growth)

यो त्रुटिको अर्को पाटो 'सेल्फ-सर्भिङ बायस' हो। जब हामी आफ्ना गल्तीहरूलाई सधैं 'परिस्थितिको दोष' भन्छौँ, तब हामी कहिल्यै आफ्नो कमजोरी सुधार्दैनौँ। उदाहरणका लागि, 'म सफल भइनँ किनभने देशको अवस्था खराब छ' मात्र भनिरहँदा हामीले आफ्नो सीप विकास गर्ने अवसर गुमाउँछौँ।

मानसिक तनाव र 'फ्रस्ट्रेसन'

अरूको व्यवहारलाई सधैं व्यक्तिगत रूपमा लिँदा (Personalizing) हामी आफैंलाई तनाव हुन्छ। बाटोमा कसैले नराम्ररी गाडी चलाउँदा उसलाई 'मुर्ख' ठानेर रिस राग पाल्नुभन्दा 'कतै ऊ त्यस्तै कुनै बाद्यात्मक हतारोमा पो छ कि?' भनेर सोच्दा हाम्रो आफ्नै मानसिक शान्ति जोगिन्छ।

यो त्रुटि त्यतिबेला समस्या बन्छ, जब हामी 'अब्जर्भर' (द्रष्टा) बाट 'जज' (न्यायाधीश) बन्न थाल्छौँ।

हामी अरूलाई उनीहरूको व्यवहारको आधारमा र आफूलाई आफ्नो नियतको आधारमा न्याय गर्छौं। जब यो खाडल धेरै गहिरो हुन्छ, तब 'एट्रीब्युसन एरर' मानवीय गुण मात्र नरहेर एउटा सामाजिक र मनोवैज्ञानिक रोग बन्न पुग्छ।

***

यो मानवीय त्रुटिबाट पूर्ण रूपमा मुक्त हुन त कठिन छ, किनकि हाम्रो मस्तिष्कले 'सर्टकट' खोज्ने कोसिस गरिरहन्छ। तर, केही सचेत प्रयासहरू गरेर हामी यसको प्रभावलाई कम गर्न सक्छौँ।

'एट्रीब्युसन एरर' बाट बच्ने केही व्यवहारिक उपायहरू यस प्रकार छन् :

'एकैछिन रोकिएर सोच्ने' अभ्यास (The Pause)

जब कसैको व्यवहारले तपाईंलाई रिस उठाउँछ वा तपाईं तुरुन्तै कुनै निष्कर्षमा पुग्न खोज्नुहुन्छ, तब एकैछिन रोकिनुहोस्। आफूलाई सोध्नुहोस् - 'के यो उसको स्वभावै हो कि परिस्थिति अलि फरक थियो?' यो सानो विश्रामले तपाईंको मस्तिष्कलाई 'अटो-पाइलट' मोडबाट हटाएर तार्किक मोडमा ल्याउँछ।

समानुभूति (Empathy) को प्रयोग

आफूलाई अर्काको ठाउँमा राखेर हेर्ने कोसिस गर्नुहोस्। यदि म उसको ठाउँमा भएको भए, के मैले पनि यस्तै व्यवहार गर्थेँ होला? यो प्रश्नले तपाईंलाई बाह्य परिस्थितिहरू बुझ्न मद्दत गर्छ।

'को-इन्सिडेन्स' भन्दा 'कन्टेक्स्ट' खोज्ने

हामी अक्सर एउटा घटनाको आधारमा मान्छेको पूरै चरित्र चित्रण गर्छौँ। यसको सट्टा, उसले विगतमा कस्तो व्यवहार गरेको थियो र अहिले किन यस्तो भयो होला भन्ने सन्दर्भ (Context) खोज्नुहोस्। उदाहरणका लागि, सधैं समयमै अफिस आउने सहकर्मी आज ढिलो आयो भने उसलाई 'लापरबाही' भन्नुअघि उसको घरको अवस्था वा बाटोको जामबारे सोच्नु उपयुक्त हुन्छ।

पर्याप्त जानकारी संकलन गर्ने

हचुवाको भरमा निर्णय लिनुअघि सम्बन्धित व्यक्तिसँग कुरा गर्नुहोस्। 'आज तपाईं अलि तनावमा देखिनुहुन्छ, सबै ठिक त छ?' जस्ता सामान्य प्रश्नले तपाईंको भ्रम चिर्न सक्छ र सम्बन्ध पनि सुधार गर्छ।

आफ्ना सफलता र असफलताको वस्तुनिष्ठ समीक्षा

आफ्नो हकमा पनि 'सेल्फ-सर्भिङ बायस' बाट बच्न सिक्नुहोस्।

• सफलता मिल्दा आफ्नो मिहिनेतका साथै साथ दिने मान्छे र अनुकूल परिस्थितिलाई पनि धन्यवाद दिनुहोस्।

• असफलता मिल्दा परिस्थितिलाई मात्र दोष नदिई, "मेरो तर्फबाट कहाँ कमी रह्यो?" भनेर आत्म-समीक्षा गर्नुहोस्।

सांस्कृतिक सचेतना

हामी कुन परिवेशमा हुर्किएका छौँ, त्यसले पनि हाम्रो सोचाइ निर्धारण गर्छ। मानिसहरू फरक पृष्ठभूमि र बाध्यताबाट आएका हुन्छन् भन्ने तथ्यलाई स्वीकार गर्दा हामी अरूप्रति कम कठोर हुन्छौँ।

शक्तिशाली 'टेक-अवे' (Take-away):

हामी अरूलाई दया (Grace) देखाउन कन्जुस्याइँ गर्छौँ तर आफूलाई सधैं 'बेनिफिट अफ डाउट' दिन्छौं। एट्रीब्युसन एरर कम गर्नु भनेको अरूलाई पनि त्यही दया र समझदारी दिनु हो जुन हामी आफ्नो लागि अपेक्षा गर्छौँ।

***

बुझाइको खाडल र विवेकको भूमिका

'एट्रीब्युसन एरर' केवल एउटा मनोवैज्ञानिक सिद्धान्त मात्र नभएर हाम्रो दैनिक जीवनको एउटा यथार्थ हो। हामी अक्सर अरूको बाध्यतालाई देख्दैनौँ र उनीहरूको व्यवहारलाई सिधै चरित्रसँग जोडेर 'जज' गर्न पुग्छौँ। यसो गर्दा हामीलाई मानसिक रूपमा सजिलो त महसुस होला, तर यसले आपसी सम्बन्धमा दरार, कार्यस्थलमा अन्याय र समाजमा पूर्वाग्रह मात्र निम्त्याउँछ।

आफ्नो सफलतालाई क्षमता र असफलतालाई परिस्थितिको दोष मान्ने हाम्रो स्वभावले आत्म-सुधारको ढोका समेत बन्द गरिदिन्छ। त्यसैले, कसैको व्यवहारलाई लिएर अन्तिम निष्कर्ष निकाल्नुअघि उसको ठाउँमा म भएको भए के गर्थेँ होला? भनेर सोच्नु आवश्यक छ। अरूको परिस्थितिप्रति समानुभूति राख्नु र आफ्ना गल्तीहरूको इमानदार समीक्षा गर्नु नै यो मनोवैज्ञानिक त्रुटिबाट बच्ने अचुक उपाय हो। जब हामी अरूलाई पनि त्यही 'बेनिफिट अफ डाउट' दिन थाल्छौँ जुन हामी आफ्ना लागि अपेक्षा गर्छौँ, तब मात्र हाम्रा निर्णयहरू परिपक्व र सम्बन्धहरू दिगो बन्न सक्छन्। विवेकपूर्ण दृष्टिकोणले नै हाम्रो सामाजिक र व्यक्तिगत जीवनलाई थप मानवीय बनाउँछ।

आज तपाईंले कसैको व्यवहारलाई उसको स्वभाव ठानेर गलत त ठहर्‍याउनुभएन? एकपटक उसको परिस्थितिको बारेमा सोच्ने कि?

***

सन्दर्भ सामग्री (Reference List)

• Ross, L. (1977). The Intuitive Psychologist and His Shortcomings: Distortions in the Attribution Process. Advances in Experimental Social Psychology. (ली रसको फन्डामेन्टल एट्रीब्युसन एरर सम्बन्धी मौलिक खोज)।

• Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux. (डेनियल काहनेम्यानको 'सिस्टम १ र २' र निर्णय प्रक्रियामा हुने त्रुटि सम्बन्धी पुस्तक)।

• Gladwell, M. (2000). The Tipping Point: How Little Things Can Make a Big Difference. Little, Brown and Company. (मालकोम ग्ल्याडवेलले मानिसको व्यवहारमा 'परिस्थिति' को भूमिकाबारे गरेको चर्चा)।

• Heider, F. (1958). The Psychology of Interpersonal Relations. Wiley. (एट्रीब्युसन थ्योरीको जग बसाल्ने फ्रिट्ज हाइडरको कृति)।

• Gilbert, D. T., & Malone, P. S. (1995). The Correspondence Bias. Psychological Bulletin. (मानिसले किन अरूको व्यवहारलाई उसको चरित्रसँग मात्र जोडेर हेर्छ भन्ने बारेको विस्तृत अध्ययन)।

• Stanford University Psychology Department. Research on Social Perception and Attribution Error. (ली रसले स्ट्यानफोर्डमा गरेको प्रसिद्ध 'क्विज शो' प्रयोगको विवरण)।