ब्लग हेडरमा यसकारण छ यो फोटो

हामी आज त्यही चराका बारेमा जानकारी लेनदेन गर्नेछौँ जुन फोटो तपाइँले यो ब्लगको सिरानमा देखिरहनुभएको छ। प्रत्येकपटक अपलोड गरेका फोटा र लेखलाई नयाँले ठेल्दै जाँदा सिनेमाका पोस्टर फेरिएजस्तै हुन्छ। पुराना संग्रहमा जान्छन्, नयाँ देखिन्छन्। तर, यो चराको बथानको फोटो धेरै वर्षदेखि ब्लगको हेडरमा छ। फोटोपछिको विशेषता जनाउने स्तम्भका लागि एउटा पोस्ट यही फोटोको लेख्न मन लागेर आयो। 

फोटो जब-जब हेर्छु, खिचेको दिन सम्झेर रमाइलो लाग्छ। ती दिन चराका फोटा खिच्न फरक प्रकारको सनक थियो। साथीभाइ भेला भएर चरा खिच्ने कुरा चल्दैपिच्छे हामी कोशी टप्पु गइरहन्थ्यौं। 

त्यो दिन हामी टप्पुको मधुवन एरियामा थियौं। यस्तो फ्रेम भेटौंला भन्ने कल्पना पनि थिएन। भेटियो। ठूलो अवार्ड जितेबराबरको खुसी लागेको थियो। त्यसपछि फेरि यस्तो देख्न पाइएन। यो करिब २० वर्ष अघिको फोटो हो। फोटोमा रहेको चरा सेतो सावरी (Black-headed Ibis) हो। यसको टाउको कालो, जिउ सेतो हुन्छ। चुचो विशेष प्रकारको हुन्छ।

यो मैले साथी यात्रा थुलुङको ३०० एमएमको मेटल ब्यारल लेन्स आफ्नो क्यामरामा लगाएर खिचेको हो। हामीले भारी भरकम ट्राइपोर्ट र लेन्स बोकेका थियौं। मसँग निकोनको डी-४० एक्स क्यामरा थियो। ट्राइपोर्टमा टेको नलगाइ चलाउन नसकिने लेन्स निकै गह्रौं थियो। हामी एउटा स्पटमा पुग्दा त्यो लेन्समा मेरो क्यामरा जोडेर हेरिरहेको थिएँ। मैले २/३ स्न्याप खिचेर आफ्नो क्यामरा बडी त्यो लेन्सबाट छुट्याउँदा यो बथान उडिसकेको थियो।

हाम्रा लागि यो एउटा सुखद क्षण थियो। कोशी टप्पुमा यो तस्बिर खिचेपछि फेरि अरु दिन यस्तै कहिले देख्न पाइएला जस्तो लाग्थ्यो। तर, कर्रा सावरीको यस्तो बथान पुनः फ्रेममा परेन। 

यो चराको वैज्ञानिक नाममा 'थ्रेस्कियोर्निस मेलानोसेफलस' हो। चुच्चो लामो र तलतिर झुकेको (हँसिया आकारको) हुन्छ, जसले हिलोमा किरा-फट्याङ्ग्रा र साना माछाहरू खोज्न मद्दत गर्छ। सिमसार क्षेत्रहरूमध्ये यी चराका लागि सबैभन्दा उत्तम बासस्थान हो। यिनीहरूलाई मुख्य गरी खेतीयोग्य जमिन (विशेषगरी धान खेत), नदी किनार, हिलाम्मे चौर र ठूला जलाशयहरू मन पर्छ।

यो चरा संकटापन्न अवस्थामा छ। अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण संघ (आइयुसीएन) ले यसलाई 'अति संवेदनशील' (नीयर थ्रिटेन्ड) सूचीमा राखेको छ। यी चराहरू नेपालमा फिरन्ते वा जाडो महिनामा आउने पाहुनाको रूपमा बढी देखिन्छन्। कोशीटप्पुमा अझै पनि केही संख्यामा भेटिन्छन्, तर पहिले जस्तो आकाशै ढाक्ने गरी देखिनु अब दुर्लभ भइसकेको छ। सावरीको यो प्रजातिले प्रायः बकुल्ला (इग्रेट) र अन्य पानीचराहरूसँग मिलेर गुँड बनाउने गर्छ। यसलाई किसानको साथी पनि मान्न सकिन्छ, किनकि यसले खेतका हानिकारक किराहरू खाइदिन्छ।

सेतो सावरीको आनीबानी र जीवनचक्र रोचक हुन्छ। यो एक सामाजिक र शान्त स्वभावको पन्छी हो। यिनीहरू एक्लैभन्दा समूहमा बस्न र आहार खोज्न रुचाउँछन्। उड्दा यिनीहरूले अंग्रेजी अक्षर 'भी' आकारको लहर बनाउँछन्।

यिनीहरुको स्वभाव हल्ला गर्ने खालको हुँदैन। सामान्यतया शान्त रहन्छन्। प्रजनन समयमा बाहेक यसले खासै आवाज निकाल्दैनन्। यसले आफ्नो लामो र घुम्रिएको चुच्चो हिलोमा गाडेर यताउता चलाउँदै आहारा खोज्छन्। यिनका मुख्य आहारामा साना माछा, भ्यागुता, शंखेकिरा, गँड्यौला र पानीमा बस्ने किराहरू पर्छन्।

शारीरिक विशेषताका कुरा गर्दा प्वाँखको रङमा सेतो र कालोको सम्मिश्रण हुन्छ। वयस्क चराको जिउ सेतो भए पनि टाउको र घाँटीमा प्वाँख हुँदैनन्, जसले गर्दा त्यो भाग एकदमै कालो देखिन्छ। यसको चुच्चो मजबुत र तलतिर झुकेको हुन्छ, जुन हिलो र पानीभित्र सिकार गर्न अनुकूल छ।

प्रजनन समयमा यसको पखेटाको भित्री भागमा हल्का रातो रङ देखिन्छ र छातीमा केही लामा प्वाँखहरू पलाउँछन्। कर्रा सावरीको प्रजनन प्रक्रिया निकै व्यवस्थित हुन्छ। नेपाल र दक्षिण एसियामा यिनीहरूले मनसुनको समय (असारदेखि असोजसम्म) मा प्रजनन गर्छन्। यिनीहरूले एक्लै गुँड बनाउँदैनन्। पानीको स्रोत नजिकै रहेका ठूला रुखहरूमा बकुल्ला र पानी हाँसहरूसँग मिलेर 'कोलोनी' मा गुँड बनाउँछन्। भालेपोथी दुवै मिलेर सिन्का र झारपात प्रयोग गरी कचौरा आकारको गुँड बनाउँछन्।

जीवनचक्र 

चरण	विवरण
अण्डा पार्ने	पोथीले सामान्यतया २ देखि ४ वटासम्म नीलो-सेतो रङका अण्डा पार्छ।
ओथारो	भालेपोथी दुवैले पालैपालो अण्डा कोरल्छन्। यो अवधि करिब २३ देखि २५ दिनको हुन्छ।
चल्लाको रेखदेख	चल्लाहरू जन्मिँदा सुरुमा तिनीहरूको टाउकोमा हल्का भुवादार प्वाँख हुन्छ (वयस्क भएपछि मात्र टाउको खाली हुन्छ)। आमाबाबु दुवैले खुवाएर यिनीहरूलाई हुर्काउँछन्।
उड्न तयार	जन्मिएको करिब ४० देखि ५० दिनमा चल्लाहरू उड्न र आफैं सिकार गर्न सक्ने हुन्छन्।
वयस्कता	करिब ३ वर्षको उमेरमा यो चरा प्रजननका लागि पूर्ण रूपमा तयार हुन्छ।

एउटा खास विशेषता

सेतो सावरीको एउटा अनौठो पक्ष भनेको यसको टाउकोको छाला हो। बचरा हुँदा यसको टाउकोमा प्वाँख हुन्छ, तर वयस्क हुँदै गएपछि टाउकोका प्वाँखहरू झर्छन् र कालो छाला मात्र देखिन्छ। यो अनुकूलनले गर्दा हिलोमा टाउको डुबाएर खाना खोज्दा प्वाँख फोहोर हुने डर हुँदैन।

यसको जीवनचक्र र प्रजनन सफल हुनका लागि सिमसार क्षेत्रमा पानीको पर्याप्त सतह र सुरक्षित ठूला रुखहरू हुनु अनिवार्य छ, जुन अचेल मानव अतिक्रमणका कारण संकटमा पर्दै गएका छन्।

***

यसबारे ब्लगमा लेखोट राख्नुअघि मैले इन्टरनेटको सर्च इन्जिन चिहाएँ। जानकारी मिल्यो - विश्वमा आइबिज चराका कुल २८ देखि ३० प्रजातिहरू पाइन्छन्। यिनीहरूलाई मुख्यतया 'थ्रेसकियोर्निथिडी' (Threskiornithidae) परिवारमा राखिएको छ। रङ र बासस्थानका आधारमा यिनीहरूलाई विभिन्न समूहमा चिनिन्छ। 

सेता आइबिजहरूमा नेपालमा पाइने ब्ल्याक-हेडेड आइबिज र अफ्रिकामा पाइने प्रख्यात सेक्रिड आइबिज पर्दछन्। रंगिन आइबिजहरूमा दक्षिण अमेरिकामा पाइने स्कारलेट आइबिज चहकिलो रातो रङको हुन्छ, जुन संसारकै सुन्दर चरामध्ये एक मानिन्छ। काला वा गाढा आइबिजहरूमा नेपालमै पाइने Glossy Ibis र Black Ibis पाइन्छन्। जो कोशी टप्पु र आसपासका क्षेत्रमा हेर्न सकिने चरा हुन्। 

सेतो सावरी मुख्यतया दक्षिण र दक्षिण-पूर्वी एसियामा मात्र पाइनेमा पर्दो रहेछ। यसको भौगोलिक उपस्थिति केलाउँदा दक्षिण एसिया मुख्य गढ मान्न सकिने रहेछ। यी चरा नेपालमा तराईका सिमसार क्षेत्रहरू कोशीटप्पु, चितवन, लुम्बिनी र कपिलवस्तुका तालतलैयाहरूमा पाइन्छन्। भारतको लगभग सबै राज्यहरूमा पाइन्छ। विशेष गरी राजस्थान, गुजरात र दक्षिण भारतका सिमसारहरूमा यसको ठूलो संख्या छ।

श्रीलंका, पाकिस्तान र बंगलादेशमा पनि यो चरा रैथाने र आगन्तुक दुवै रूपमा पाइन्छ। दक्षिण-पूर्वी एसियाका म्यानमार, थाइल्याण्ड, भियतनाम, कम्बोडिया र इन्डोनेसियाका केही टापुहरूमा यसको उपस्थिति रहेको खुलेको छ। यसले मौसमी बसाइसराइ गर्ने रहेछ। यो चरा पूर्ण रूपमा फिरन्ते नभए पनि पानीको उपलब्धता र प्रजननका लागि छोटो दूरीको यात्रा गर्छ। जाडो महिनामा उत्तरी क्षेत्रबाट अलि न्यानो दक्षिणतिर सर्ने गर्छ।