सम्मोहन : जादु-टुना कि अवचेतन मनको विज्ञान ?

एउटा शान्त, मधुरो उज्यालो भएको कोठा। कोठाको कुनामा एउटा आरामदायी सोफा छ, जसमा एकजना सेवाग्राही आँखा बन्द गरेर उत्तानो परेर बसेका छन्। उनको अगाडि रहेका थेरापिस्टको हातमा न कुनै चम्किलो धातु छ, न त कोठामा कुनै जादुमयी वातावरण नै। त्यहाँ केवल एउटा स्थिर र लयबद्ध आवाज गुन्जिरहेको छ।

'लामो र गहिरो श्वास लिनुस् ... बिस्तारै छोड्नुस्। अब तपाईंको शरीर एकदमै हलुका हुँदै गइरहेको छ। बाहिरी संसारको कोलाहल बिस्तारै हराउँदैछ। तपाईं केवल मेरो आवाज सुनिरहनुभएको छ। तपाईंको मस्तिष्कको एउटा यस्तो ढोका खुल्दैछ, जहाँ तपाईंका पुराना डर, तनाव र बिर्सिएका स्मृतिहरू सुरक्षित छन्...'

यो कुनै सिनेमाको दृश्य वा सडकमा देखाइने जादुको खेल होइन। यो त क्लिनिकल हाइप्नोथेरापी (सम्मोहन उपचार पद्धति) को एउटा वास्तविक र वैज्ञानिक दृश्य हो।

यो अवस्थामा पुगेको मानिस न निदाएको हुन्छ, न त बेहोस नै। बरु, उनी बाहिरी संसारका लागि 'सुस्त' देखिए पनि आफ्नो आन्तरिक चेतनामा सामान्य अवस्थाभन्दा कयौँ गुणा बढी सक्रिय र एकाग्र हुन्छन्। चिकित्सा विज्ञानको भाषामा यसलाई 'अति-सजगता' वा 'हाइपर-फोकस' (Hyper-focus) को अवस्था भनिन्छ, जहाँ मानिसको 'सचेत मन' (Conscious Mind) केही समयका लागि शान्त बस्छ र 'अवचेतन मन' (Subconscious Mind) को कमाण्ड सेन्टर पूर्ण रूपमा खुल्छ।

हामी कसैले 'सम्मोहन' वा 'हिप्नोटिज्म' भन्ने बित्तिकै मानिसहरू सतर्क भएको देख्छौं। बाटोमा हिँड्दाहिँड्दै कसैले आँखा जुधाएर वा केही सुँघाएर पैसा लुटेको घटनालाई हामी 'सम्मोहन' भन्ठान्छौँ। तर के वास्तवमै कसैको मस्तिष्कलाई त्यसरी सजिलै आफ्नो नियन्त्रणमा लिन सम्भव छ? के सम्मोहन वास्तवमै कुनै तन्त्रमन्त्र वा जादु-टुना हो, कि यो हाम्रो मस्तिष्कभित्रै लुकेको एउटा अनौठो विज्ञान हो? यहीँबाट सुरु हुन्छ भ्रम र यथार्थको त्यो कूटनीतिक युद्ध, जसलाई बुझ्न हामीले मानव मनोविज्ञानको सबैभन्दा गहिरो तह 'अवचेतन मन' भित्र पस्नुपर्ने हुन्छ।

यो अति-एकाग्रताको अवस्था हो। सम्मोहन जादु होइन, बरु यो मस्तिष्कलाई एउटै कुरामा चरम एकाग्र गराउने एउटा विशेष मानसिक अवस्था हो. यसमा मानिसको सचेत मन केही समयका लागि शान्त हुन्छ र अवचेतन मन  सक्रिय हुन्छ।

यो अवचेतन मनको साँचो हो। हाम्रो मस्तिष्क एउटा 'आइसबर्ग' जस्तै हो, जसको ९० प्रतिशत भाग पानीमुनि लुकेको हुन्छ (अवचेतन मन)। सम्मोहनले सचेत मनको 'सुरक्षाकर्मी' लाई केही समयका लागि सुताएर अवचेतन मनमा रहेका पुराना डर, चिन्ता वा नराम्रा बानीहरूलाई सकारात्मक सुझावमार्फत बदल्ने अवसर दिन्छ।

यो परिवर्तित चेतनाको अवस्था हो। यो न निद्रा हो, न त बेहोसी, बरु यो एक परिवर्तित चेतनाको अवस्था हो जसमा व्यक्तिको सुझाव ग्रहण गर्न सक्ने क्षमता सामान्यभन्दा कयौँ गुणा बढी हुन्छ। दैनिक जीवनमा मनपर्ने फिल्म हेर्दा वा किताब पढ्दा संसार बिर्सिनु पनि सम्मोहनकै एउटा प्राकृतिक रूप हो।

तसर्थ, सम्मोहन कुनै अलौकिक शक्ति वा कसैलाई कठपुतली बनाउने खेल होइन. यो त केवल हाम्रो मस्तिष्कको कार्यप्रणालीलाई सकारात्मक परिवर्तनका लागि मार्गपरिवर्तन गर्ने एउटा परिष्कृत मनोवैज्ञानिक औजार मात्र हो।

***

के हो सम्मोहन?

सरल भाषामा भन्नुपर्दा, सम्मोहन (Hypnosis) भनेको शरीरलाई पूर्ण रूपमा शिथिल बनाई मस्तिष्कलाई एउटै कुरामा चरम एकाग्र गराउने एउटा विशेष 'मानसिक अवस्था' हो। यो न निद्रा हो, न त जादु नै। बरु यो त सचेत र अवचेतन मनबीचको पुल हो।

मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार सम्मोहनलाई दुई तरिकाले बुझ्न सकिन्छ। पहिलो हो परिभाषा, यो एक 'परिवर्तित चेतना' (Altered State of Consciousness) को अवस्था हो, जसमा व्यक्तिको सुझाव ग्रहण गर्न सक्ने क्षमता (Suggestibility) सामान्यभन्दा कयौँ गुणा बढी हुन्छ।

दोस्रो हो बुझाइ, हाम्रो दैनिक जीवनमा पनि हामी कैयौँ पटक सम्मोहित हुन्छौँ। उदाहरणका लागि, एउटा मनपर्ने फिल्म हेर्दा वा किताब पढ्दा हामी यति डुब्छौँ कि वरपरको आवाज र समय बिर्सिन्छौँ। त्यो 'ट्रान्स' (Trance) कै एउटा रूप हो। सम्मोहनमा केवल फरक यति हो कि यसमा एक विज्ञ (थेरापिस्ट) ले तपाईंलाई विशेष उद्देश्यका लागि त्यो अवस्थामा पुर्‍याउँछन्।

यो अवस्थामा पुग्दा हाम्रो तर्क गर्ने क्षमता (Logic) केही समयका लागि मौन बस्छ, जसले गर्दा अवचेतन मनमा गढेर बसेका पुराना डर, चिन्ता वा नराम्रा बानीहरूलाई सकारात्मक सुझावमार्फत बदल्न सकिन्छ। त्यसैले सम्मोहन कुनै डरलाग्दो शक्ति होइन, बरु यो आफ्नो मस्तिष्कलाई आफैँले चिन्न प्रयोग गरिने एउटा साँचो हो।

सम्मोहनको प्रक्रिया र परिभाषा बुझिसकेपछि अब प्रश्न उठ्छ - आखिर यो किन र केका लागि गरिन्छ? सम्मोहन केवल मनोरञ्जनको साधन नभएर यो मुख्यतया मानसिक पुनर्संरचना र उपचारका लागि प्रयोग गरिन्छ।

यसको प्रयोग खासगरी निम्न उद्देश्यका लागि गरिन्छ :

• बानी परिवर्तन (Habit Control): चुरोट, रक्सी वा लागूऔषधको लत छुटाउन र खानपानको बानी नियन्त्रण गरी तौल घटाउन यो निकै प्रभावकारी मानिन्छ।

• मानसिक स्वास्थ्य (Mental Health): गहिरो चिन्ता (Anxiety), डिप्रेसन, र विगतका भयानक घटनाहरूले छोडेका मानसिक चोटहरू (Trauma) निको पार्न यसको प्रयोग हुन्छ।

• आत्मविश्वास र एकाग्रता: स्टेजमा बोल्न डराउने (Stage Fright) वा 'इम्पोस्टर सिन्ड्रोम' जस्ता हीनताबोध भएका व्यक्तिहरूको आत्मविश्वास बढाउन यसले मद्दत गर्छ।

• दुखाइ व्यवस्थापन: कतिपय अवस्थामा शल्यक्रिया वा सुत्केरी व्यथाको समयमा हुने शारीरिक पीडा कम गर्न 'हाइप्नो-एनेस्थेसिया' का रूपमा समेत यसको प्रयोग गरिन्छ।

सम्मोहन आफ्नो मस्तिष्कभित्रको 'अदृश्य शक्ति' लाई चिन्न र त्यसलाई सकारात्मक दिशामा डोऱ्याउनका लागि एउटा भरपर्दो माध्यम हो। यसले मानिसलाई आफ्नो अवचेतन मनमा रहेका बाधा हटाएर व्यक्तिगत र व्यावसायिक जीवनमा सफल हुन सघाउँछ।

***

सम्मोहन (Hypnotherapy) को विकास र यसलाई वैज्ञानिक धरातल प्रदान गर्न दुईजना दिग्गज मनोवैज्ञानिकहरूको योगदान र उनीहरूका भनाइ निकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्। मनोविश्लेषणका पिता मानिने सिग्मन्ड फ्रायडले आफ्नो करियरको सुरुवाती चरणमा सम्मोहनलाई मुख्य उपचार पद्धतिको रूपमा प्रयोग गरेका थिए। उनले भनेका थिए - 'सम्मोहनले सचेत मनको त्यो पर्खाललाई पन्छाउँछ, जसले अवचेतनमा रहेका दमित इच्छा र पीडाहरूलाई लुकाएर राखेको हुन्छ।'

सन् १८८० को दशकमा फ्रान्सको पेरिसमा प्रसिद्ध न्यूरोलोजिस्ट जीन-मार्टिन चारकोटसँग अध्ययन गरेपछि फ्रायडले यो धारणा बनाएका हुन्। अस्ट्रिया फिर्ता भएपछि उनले आफ्ना बिरामीहरूको 'हिस्टेरिया' (Hysteria) उपचार गर्न सम्मोहनको प्रयोग गरे। उनले देखे कि सम्मोहनको अवस्थामा बिरामीहरूले आफ्ना बिर्सिएका मानसिक चोटहरू (Trauma) सजिलै व्यक्त गर्छन्, जुन सामान्य अवस्थामा सम्भव थिएन। यही अनुभवपछि उनले अवचेतन मनलाई बुझ्न सम्मोहन एक शक्तिशाली साँचो भएको निष्कर्ष निकालेका थिए।

फ्रायडका समकालीन र विश्लेषणात्मक मनोविज्ञानका संस्थापक कार्ल जुङले सम्मोहनलाई व्यक्तिको 'सामूहिक अवचेतन' (Collective Unconscious) सँग जोडेर हेरेका छन्। उनका अनुसार 'सम्मोहन अवचेतन मनको भाषा हो र यसले मानिसको 'इगो' र उसको वास्तविक 'आत्मा' बीच पुलको काम गर्छ।' 

सन् १९०० को सुरुवाती दशकमा स्विट्जरल्याण्डको जुरिखमा आफ्नो क्लिनिकल अभ्यास र फ्रायडसँगको सहकार्यका क्रममा उनले यो धारणा व्यक्त गरेका हुन्। जुङले आफ्ना बिरामीहरूलाई सम्मोहनको अवस्थामा चित्र बनाउन (Mandala Drawing) र सपनाको विश्लेषण गर्न लगाएका थिए। उनले के फेला पारे भने जब मानिस मानसिक तनावबाट मुक्त हुन थाल्छ, सम्मोहनको अवस्थामा उसले व्यक्त गर्ने रङ र प्रतीकहरूमा परिवर्तन आउँछ। यही क्लिनिकल प्रयोगपछि उनले सम्मोहनलाई केवल उपचार मात्र नभई 'स्व-पहिचान' को माध्यमका रूपमा परिभाषित गरे।

यी दुवै मनोवैज्ञानिकहरूको योगदानले गर्दा नै आज सम्मोहनलाई जादु-टुनाबाट अलग गरी एक परिष्कृत मनोवैज्ञानिक औजारका रूपमा स्वीकार गरिएको हो।

***

मोहनी, जादुमयी 'सम्मोहन' र हिप्नोटिज्म

कथा-कहानीमा सुनिने 'मोहनी' वा जादुमयी 'सम्मोहन' र वास्तविक जीवनको हिप्नोटिज्मबीच ठूलो अन्तर छ। हामीले फिल्म वा लोककथामा देख्ने मोहनी प्रायः अतिरञ्जित र काल्पनिक हुन्छन्, जबकि यसको वैज्ञानिक यथार्थ अर्कै छ।

कथा र यथार्थको भिन्नतालाई यसरी बुझ्न सकिन्छ:

के साँच्चै 'मोहनी' लगाउन सकिन्छ?

वैज्ञानिकहरुका व्याख्याअनुसार कसैलाई उसको इच्छा विपरीत पूर्ण रूपमा आफ्नो नियन्त्रणमा राख्ने गरी 'मोहनी' लगाउन सम्भव छैन।

• इच्छाशक्ति र नैतिकता: सम्मोहनको अवस्थामा पनि व्यक्तिको आफ्नै मर्जी चल्छ। कसैले चाहेर पनि व्यक्तिको नैतिक मूल्य-मान्यता विपरीतका काम गराउन सक्दैन।

• सहमति अनिवार्य: सम्मोहनका लागि व्यक्तिको आफ्नै एकाग्रता र तत्परता अनिवार्य हुन्छ। 'मलाई थाहै नदिई कसैले सम्मोहित गरोस्' भन्नु सम्भव छैन।

• अन्धविश्वास र लुटपाट: बाटोमा हिँड्दा-हिँड्दै केही सुँघाएर वा आँखा जुधाएर लुटिएका घटनाहरू सम्मोहन नभएर औषधि (Chemicals) वा मनोवैज्ञानिक त्रासको प्रयोग हुन सक्छन्।

कथाको 'मोहनी' भर्सेस यथार्थको 'सम्मोहन'

लोककथामा मोहनीलाई एक 'अलौकिक शक्ति' मानिन्छ, तर यथार्थमा यो एउटा 'मानसिक अवस्था' मात्र हो:

पक्ष	कथाको मोहनी (भ्रम)	यथार्थको सम्मोहन (विज्ञान)
नियन्त्रण	मानिसलाई कठपुतली बनाएर जे पनि गराउन सकिन्छ।	यो एक 'अति-एकाग्रता' (Hyper-focus) को अवस्था हो।
चेतना	मानिस बेहोस वा जादुको असरमा हुन्छ।	मानिस न त निदाएको हुन्छ, न त बेहोस, बरु आफ्नो आन्तरिक चेतनामा बढी सक्रिय हुन्छ।
उद्देश्य	अरूलाई हानि पुऱ्याउने वा वशमा पार्ने।	मानसिक पुनर्संरचना र सकारात्मक उपचार (जस्तै लत छुटाउने, डर हटाउने)।

सम्मोहनको वास्तविक शक्ति

साँच्चैको 'मोहनी' कतै लाग्छ भने त्यो हाम्रै अवचेतन मन (Subconscious Mind) मा लाग्छ। सम्मोहनले सचेत मनको 'सुरक्षाकर्मी' लाई केही समयका लागि शान्त पारेर अवचेतनमा रहेका पुराना डर, चिन्ता वा नराम्रा बानीहरूलाई सकारात्मक सुझावमार्फत बदल्ने अवसर दिन्छ।

तसर्थ, कथामा भनिएजस्तो कसैलाई मन्त्रले बाँधेर हिँडाउने मोहनी यथार्थ होइन। तर, आफ्नो मस्तिष्कको कार्यप्रणालीलाई सकारात्मक दिशामा डोऱ्याउन प्रयोग गरिने सम्मोहन भने एक प्रमाणित र परिष्कृत मनोवैज्ञानिक औजार हो।

लोककथा र फिल्महरूमा देखाइने 'मोहनी माया' र वास्तविक मनोविज्ञानको 'सम्मोहन' बीच आकाश-जमिनको फरक छ। हामीले सुन्ने गरेका 'मोहनी' का कथाहरू प्रायः अतिरञ्जित र काल्पनिक हुन्छन्। तसर्थ, कसैलाई मन्त्रले बाँधेर हिँडाउने 'मोहनी माया' केवल एउटा काल्पनिक अन्धविश्वास हो। वास्तविक सम्मोहन त केवल हाम्रो मस्तिष्कको कार्यप्रणालीलाई सकारात्मक दिशामा डोऱ्याउने एउटा परिष्कृत मनोवैज्ञानिक औजार मात्र हो।

***

कसले, कहाँ र कुन अवस्थामा ?

सम्मोहन (हिप्नोटिज्म) को प्रयोग कसले र कुन परिवेशमा गर्छ भन्ने विषय यसको प्रभावकारिता र सुरक्षासँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ। यसलाई निम्न तीन पक्षबाट बुझ्न सकिन्छ:

कसले गर्छ?

सम्मोहन एक शक्तिशाली मानसिक औजार भएकाले यो सबैको बसको कुरा होइन। मुख्यतया दुई प्रकारका व्यक्तिहरूले यसको प्रयोग गर्छन्।

• क्लिनिकल हाइप्नोथेरापिस्ट: यिनीहरू तालिमप्राप्त मनोवैज्ञानिक, मनोचिकित्सक वा काउन्सिलर हुन्, जसले मानसिक समस्या समाधानका लागि सम्मोहनलाई एक उपचार पद्धतिको रूपमा प्रयोग गर्छन्।

• स्टेज हिप्नोटिस्ट: यिनीहरू केवल मनोरञ्जनका लागि स्टेजमा दर्शकहरूलाई सम्मोहित गरेर अनौठा व्यवहारहरू देखाउँछन्। यद्यपि, उपचारका लागि सधैं क्लिनिकल विज्ञकै सल्लाह आवश्यक हुन्छ।

कहाँ गरिन्छ?

सम्मोहनका लागि वातावरणको ठूलो भूमिका हुन्छ। यो सामान्यतया निम्न ठाउँहरूमा गरिन्छ -

• शान्त क्लिनिक वा अस्पताल: जहाँ बाहिरी कोलाहल हुँदैन र सेवाग्राहीले सुरक्षित महसुस गर्छन्।

• आरामदायी कोठा: मधुरो प्रकाश र शरीरलाई आराम दिने सोफा भएको ठाउँ उपयुक्त मानिन्छ।

• पुनर्स्थापना केन्द्र: लत छुटाउन वा गहिरो मानसिक चोटको उपचार गर्न यस्ता केन्द्रहरूमा विज्ञहरूले सम्मोहनको सहारा लिन्छन्।

कुन अवस्थामा?

सम्मोहन हरेक मानसिक अवस्थामा लाभदायक नहुन सक्छ। यसको प्रयोग विशेष गरी यस्तो बेला गरिन्छ -

• जब सचेत प्रयास असफल हुन्छ: यदि कसैले चुरोट छोड्न धेरै पटक कोशिस गर्दा पनि सफल भएको छैन भने, उसको अवचेतन मनको 'प्रोग्रामिङ' बदल्न सम्मोहन गरिन्छ।

• मानसिक अवरोध हटाउन: बिर्सिएका स्मृतिहरू वा बाल्यकालका त्यस्ता घटना जसले अहिलेको जीवनमा डर पैदा गरिरहेका छन्, तिनलाई बाहिर ल्याउन यो अवस्था सिर्जना गरिन्छ।

• एकाग्रता र प्रदर्शन सुधार: खेलाडी वा विद्यार्थीहरूले आफ्नो प्रदर्शनमा निखार ल्याउन र 'इम्पोस्टर सिन्ड्रोम' जस्ता हीनताबोध हटाउन यसको मद्दत लिन्छन्।

सम्मोहन जहिले पनि सेवाग्राहीको पूर्ण सहमति र स्वैच्छिक अवस्थामा मात्र गरिन्छ। 'मलाई थाहै नदिई कसैले सम्मोहित गरोस्' भन्नु सम्भव छैन, किनकि यसका लागि व्यक्तिको आफ्नै एकाग्रता र तत्परता अनिवार्य हुन्छ।

***

वैज्ञानिक प्रक्रिया

क्लिनिकल सेटिङमा सम्मोहनको प्रक्रिया मुख्यतया चारवटा चरणमा पुरा हुन्छ।

इन्डक्सन : यस चरणमा थेरापिस्टले सेवाग्राहीलाई एउटै वस्तु (जस्तै घडीको पेन्डुलम वा बत्ती) मा ध्यान केन्द्रित गर्न वा गहिरो श्वासप्रश्वासको चक्रमा जान निर्देशन दिन्छन्। यसले मस्तिष्कलाई बाह्य तनावबाट मुक्त गराई 'अल्फा' वा 'थिटा' मस्तिष्क तरंग (Brain Waves) को अवस्थामा पुर्‍याउँछ।

गहिराई : यस चरणमा सेवाग्राहीलाई मानसिक रूपमा थप गहिरो र शान्त अवस्थामा लगिन्छ। यहाँ तर्क गर्ने सचेत मन पूर्ण रूपमा निष्क्रिय बन्छ।

सुझाव : यो सम्मोहनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण भाग हो। जब अवचेतन मनको ढोका खुल्छ, थेरापिस्टले सेवाग्राहीको समस्या समाधानका लागि सकारात्मक सुझावहरू दिन्छन्। जस्तै, धूम्रपान त्याग्न चाहने व्यक्तिलाई 'चुरोटको गन्धले तपाईंलाई झर्को लाग्दैछ' जस्ता सकारात्मक कमाण्डहरू अवचेतन मनमा प्रत्यारोपण गरिन्छ।

जागरण (अवेकनिङ) : अन्त्यमा, सेवाग्राहीलाई बिस्तारै सामान्य सचेत अवस्थामा फिर्ता ल्याइन्छ।

***

अवचेतन मनको कूटनीति 

सिग्मन्ड फ्रायडले मानव मनलाई एउटा 'आइसबर्ग' (समुद्रमा तैरिएको हिउँको ढीस्को) सँग तुलना गरेका छन्, जसको १० प्रतिशत भाग मात्र पानीमाथि देखिन्छ (सचेत मन) र बाँकी ९० प्रतिशत भाग पानीमुनि लुकेको हुन्छ (अवचेतन मन)। हामी दैनिक जीवनमा जे जति निर्णय लिन्छौँ, हाम्रा डर, बानी, र संवेगहरू यही ९० प्रतिशत अवचेतन मनबाटै सञ्चालित हुन्छन्।

सामान्य अवस्थामा हाम्रो 'सचेत मन' ले एउटा कडा सुरक्षाकर्मी (Critical Filter) को रूपमा काम गरिरहेको हुन्छ, जसले नयाँ विचार वा परिवर्तनलाई सजिलै भित्र पस्न दिँदैन। सम्मोहनले यही सुरक्षाकर्मीलाई केही समयका लागि 'लोरी' सुनाएर सुताउने काम गर्छ। जब सुरक्षाकर्मी सुत्छ, तब अवचेतन मनको सफ्टवेयरमा सिधै सकारात्मक परिवर्तनका 'कोड' हरू इन्स्टल गर्न सम्भव हुन्छ।

न्यूरो-साइन्सका अनुसार सम्मोहनको अवस्थामा मस्तिष्कको 'एन्टेरियर सिंगुलेट कोर्टेक्स' को सक्रियतामा परिवर्तन आउँछ, जसले मानिसलाई बाह्य वातावरणबाट अलग गरेर आन्तरिक एकाग्रताको चरम विन्दुमा पुर्‍याउँछ। तसर्थ, सम्मोहन कुनै अलौकिक शक्ति होइन; यो त केवल हाम्रो मस्तिष्कको कार्यप्रणालीलाई मार्गपरिवर्तन गर्ने एउटा परिष्कृत मनोवैज्ञानिक औजार मात्र हो।

यसपछि हामी भ्रम निवारण र यसको व्यावहारिक उपयोगको पाटोमा प्रवेश गर्न सक्छौँ।

***

पूरक उपचार विधि

सम्मोहन थेरापी (Hypnotherapy) लाई कुनै 'अन्तिम अस्त्र' वा 'जादुमयी विकल्प' भन्दा पनि एक पूरक र प्रभावकारी उपचार विधिका रूपमा हेर्नुपर्छ। धेरैजसो अवस्थामा जब औषधि र परामर्श (Counselling) ले मात्र अपेक्षित नतिजा दिँदैन, तब अवचेतन मनको तहमा पुगेर समस्याको जरा उखेल्न यसलाई एक बलियो माध्यम मानिन्छ।

यसलाई सामान्य उपचार विधिका रूपमा लिने कि विशेष भन्ने कुरा समस्याको प्रकृतिमा भर पर्छ। कतिपय अवस्थामा यो पहिलो प्राथमिकता पनि हुन सक्छ, विशेष गरी ती समस्याहरूमा जहाँ मस्तिष्कको 'प्रोग्रामिङ' नै बदल्नुपर्ने हुन्छ।

तल्लो तालिकामा यसको आवश्यकता र निदानका क्षेत्रहरू देखाइएको छ :

सम्मोहन थेरापी तत्काल आवश्यक मानिने समस्याहरू

समस्या	किन तत्काल आवश्यक?
गहिरो फोबिया (Phobia)	उचाइ, पानी, भीड वा कुनै विशेष वस्तुसँग लाग्ने अस्वाभाविक डर हटाउन, जुन तर्कले मात्र निको हुँदैन।
पुरानो मानसिक चोट (Trauma/PTSD)	बाल्यकाल वा विगतका त्यस्ता घटना जसले वर्तमान जीवनमा 'इम्पोस्टर सिन्ड्रोम' वा गहिरो हीनताबोध पैदा गरिरहेका छन्।
लत नियन्त्रण (Addiction)	चुरोट, रक्सी वा अन्य खराब बानीहरू त्याग्नका लागि जब इच्छाशक्ति (Willpower) ले मात्र काम गर्दैन।
अनिद्रा र तनाव (Insomnia)	मस्तिष्कलाई पूर्ण रूपमा 'रिल्याक्स' गराएर प्राकृतिक निद्राको चक्र फर्काउन यो निकै प्रभावकारी हुन्छ।
पीडा व्यवस्थापन (Pain Management)	क्यान्सर वा दीर्घकालीन रोगको दुखाइ कम गर्न, जहाँ औषधिको मात्रा बढाउन जोखिमपूर्ण हुन्छ।

यो अन्तिम उपाय हो कि सामान्य विधि?

पूरक पद्धतिका रूपमा: यो प्रायः अन्य मनोपरामर्श (Psychotherapy) सँगै प्रयोग गरिन्छ। यसले उपचारको गतिलाई तीव्र बनाउँछ।

जरासम्म पुग्ने औजार: सामान्य काउन्सिलिङले सचेत मन (Conscious Mind) सँग संवाद गर्छ, तर सम्मोहनले सिधै अवचेतन मन (Subconscious Mind) को ढोका ढकढक्याउँछ। त्यसैले, जब समस्या अवचेतनमा गडेर बसेको हुन्छ, यो अनिवार्य जस्तै बन्न पुग्छ।

आत्म-सुधारको माध्यम: धेरै मानिसहरूले आफ्नो आत्मविश्वास बढाउन र कार्यक्षमता सुधार्न 'सेल्फ-हाइप्नोसिस' लाई सामान्य जीवनशैलीकै रूपमा पनि प्रयोग गर्छन्।

यदि समस्याको जड भावनात्मक वा अवचेतन स्मृतिसँग जोडिएको छ भने सम्मोहन थेरापीलाई ढिला नगरी सुरुवाती चरणमै प्रयोग गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ। यसलाई 'अन्तिम उपाय' सम्म कुरेर बस्नु पर्दैन, तर यसका लागि सधैं अनुभवी र दक्ष विशेषज्ञको छनोट गर्नु अनिवार्य छ।

***

नकारात्मक पक्ष

सम्मोहन (हिप्नोटिज्म) को वैज्ञानिक र उपचारात्मक फाइदाहरू हुँदाहुँदै पनि यसका केही नकारात्मक पक्ष, जोखिम र सीमाहरू छन्, जसलाई नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन। यसको नकारात्मक पाटोलाई मुख्यतया तीन भागमा बुझ्न सकिन्छ।

गलत स्मृतिको निर्माण (False Memories)

सम्मोहनको अवस्थामा मानिसको सुझाव ग्रहण गर्ने क्षमता निकै उच्च हुन्छ। यस्तो बेला यदि सम्मोहन गर्ने व्यक्ति (थेरापिस्ट) ले अन्जानमा कुनै गलत वा काल्पनिक कुराको संकेत गरेमा, सेवाग्राहीको मस्तिष्कले त्यसलाई वास्तविक घटनाको रूपमा स्वीकार गर्न सक्छ। यसलाई 'कन्फेबुलेसन' भनिन्छ, जहाँ व्यक्तिले कहिल्यै नभएको घटनालाई पनि 'मेरो बाल्यकालमा यस्तो भएको थियो' भनी साँचो मान्न थाल्छ। यसले गर्दा पारिवारिक सम्बन्धमा दरार आउने वा कानुनी जटिलताहरू उत्पन्न हुने जोखिम रहन्छ।

दक्ष जनशक्तिको अभाव र दुरुपयोग

सम्मोहन आफैंमा खतरनाक होइन, तर यो 'कसले गर्दैछ' भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। अदक्ष वा अल्पज्ञान भएका व्यक्तिबाट सम्मोहन गराउँदा मानसिक अवस्था झन् बिग्रन सक्छ। केही व्यक्तिले यसलाई जादु वा अलौकिक शक्तिको रूपमा प्रचार गरेर मानिसहरूलाई ठग्ने वा उनीहरूको गोपनीयतामाथि खेलबाड गर्ने सम्भावना रहन्छ। सम्मोहनको अवस्थामा व्यक्तिको निजी जानकारी बाहिर आउन सक्ने हुनाले यसको नैतिक दुरुपयोग हुने डर सधैं रहन्छ।

शारीरिक र मानसिक साइड-इफेक्ट्स

यद्यपि यो दुर्लभ छ, तर केही व्यक्तिहरूमा सम्मोहनपछि केही अल्पकालीन समस्याहरू देखिन सक्छन्।

• टाउको दुखाइ र चक्कर: सम्मोहनको गहिरो अवस्थाबाट बाहिर आउँदा कसैलाई टाउको भारी हुने वा रिँगटा लाग्ने हुन सक्छ।

• भावनात्मक उत्तेजना: पुराना दबाएर राखिएका पीडादायी स्मृतिहरू अचानक बाहिर आउँदा सेवाग्राहीमा तीव्र डर, चिन्ता वा रुने जस्ता समस्या देखिन सक्छन्।

• सबैमा प्रभावकारी नहुनु: सबै मानिसलाई सजिलै सम्मोहित गर्न सकिँदैन। कतिपय व्यक्तिमा यो प्रक्रियाले कुनै कामै गर्दैन, जसले गर्दा उनीहरूमा थप निराशा पैदा हुन सक्छ।

अन्ततः, सम्मोहनलाई कुनै जादुमयी छडीभन्दा पनि एक संवेदनशील चिकित्सा पद्धतिको रूपमा हेर्नुपर्छ। यसको जोखिम न्यूनीकरणका लागि सधैं प्रमाणित र अनुभवी मनोविज्ञको मात्र सहारा लिनु बुद्धिमानी हुन्छ।

सम्मोहन कुनै बाहिरी शक्तिले व्यक्तिको मस्तिष्कमा गर्ने नियन्त्रण होइन, बरु यो त स्वयंको आन्तरिक सामर्थ्यलाई उजागर गर्ने एउटा विधि हो। हाम्रो अवचेतन मनमा लुकेका असिमित सम्भावनाका ढोकाहरू खोल्न यसले एउटा कुञ्जीको काम गर्छ। भ्रम र अन्धविश्वासको कुहिरोलाई चिर्दै जब हामी यसलाई विज्ञानको कसीमा राखेर हेर्छौँ, तब यसले मानसिक स्वास्थ्य र आत्म-रुपान्तरणका लागि नयाँ मार्ग प्रशस्त गर्दछ।

आफ्नो डरलाई जित्न, नराम्रा बानीहरू सुधार्न र जीवनलाई सकारात्मक दिशा दिन सम्मोहन एक भरपर्दो सहयात्री बन्न सक्छ। तर, यसको सफलता व्यक्तिको तत्परता र विशेषज्ञको दक्षतामा निर्भर रहन्छ। त्यसैले, सम्मोहनलाई जादु-टुनाको रहस्यमयी पर्दाबाट बाहिर निकालेर एउटा आधुनिक र परिष्कृत चिकित्सा पद्धतिका रूपमा बुझ्नु र अपनाउनु नै आजको आवश्यकता हो। आफ्नो मनलाई बुझ्नु नै वास्तवमा संसारलाई बुझ्नुको पहिलो पाइला हो।