आफूले विश्वास गरेका कुरा मात्र किन सही लाग्छ ?

सामाजिक सञ्जालमा रमेशले एउटा भिडियो देखे। भिडियोमा एउटा लोकप्रिय जडीबुटीले मधुमेह पूर्ण रूपमा निको पार्ने दाबी गरिएको थियो। उनले तुरुन्तै त्यही विषयका अरू भिडियो खोजे। जहाँ-जहाँ जडीबुटीको प्रशंसा गरिएको थियो, ती सबै भिडियो उनले हेरे, सेयर गरे र विश्वास गरे। 

तर चिकित्सकहरूले दिएको वैज्ञानिक अध्ययन, औषधि विशेषज्ञहरूको विश्लेषण वा त्यस दाबीलाई अस्वीकार गर्ने सामग्री भने उनले हेर्नै चाहेनन्। कसैले 'त्यो प्रमाणित छैन' भन्यो भने उनको उत्तर एउटै हुन्थ्यो - 'तपाईंहरूलाई सत्य मन पर्दैन।'

सीमा धेरै वर्षदेखि एउटा राजनीतिक दलको समर्थक थिइन्। चुनावअघि सामाजिक सञ्जालमा उनले आफ्नो दलका राम्रा कामका समाचार मात्र साझा गरिन्। विपक्षी दलले गरेका सकारात्मक काम देखाउने समाचारलाई उनले 'प्रचार' भनेर बेवास्ता गरिन्। आफ्नै दलका कमजोरी देखाउने तथ्य आए पनि उनले त्यसलाई षड्यन्त्र ठहर गरिन्। अन्ततः उनले तथ्यभन्दा आफ्नो विश्वासलाई बलियो बनाउने सूचना मात्र रोजिरहिन्।

रमेश र सीमाका अवस्था र सोचका कोण फरक देखिए पनि दुवैको सोचमा एउटै मनोवैज्ञानिक प्रवृत्ति काम गरिरहेको छ, त्यो हो पुष्टि पूर्वाग्रह अर्थात् Confirmation Bias।

मानिसले आफूले पहिलेदेखि विश्वास गरेको धारणा, विचार वा निष्कर्षलाई समर्थन गर्ने प्रमाण मात्र खोज्ने, त्यसलाई बढी महत्त्व दिने र त्यससँग नमिल्ने तथ्यलाई बेवास्ता गर्ने वा अस्वीकार गर्ने मानसिक प्रवृत्तिलाई मनोविज्ञानमा कन्फर्मेसन बायस भनिन्छ। यसले हाम्रो सोच, निर्णय, सम्बन्ध, राजनीति, धर्म, स्वास्थ्य र दैनिक व्यवहारसम्म गहिरो प्रभाव पार्छ।

यो एउटा संज्ञानात्मक पूर्वाग्रह (Cognitive Bias) हो। यसमा मानिसले आफ्नो विश्वासलाई पुष्टि गर्ने जानकारीलाई सहजै स्वीकार गर्छ भने त्यसको विपरीत प्रमाणलाई कमजोर, गलत वा अविश्वसनीय ठान्ने सम्भावना बढ्छ। यसले हामीलाई वस्तुगत रूपमा सोच्नबाट रोक्छ।

सरल भाषामा भन्नुपर्दा, हामी सत्य खोजिरहेका हुँदैनौं, हामी आफूले पहिले नै विश्वास गरेको कुरालाई सही साबित गर्ने प्रमाण खोजिरहेका हुन्छौं।

मनोवैज्ञानिक के भन्छन् ?

Confirmation Bias सम्बन्धी पहिलो प्रसिद्ध प्रयोग बेलायती संज्ञानात्मक मनोवैज्ञानिक पिटर वेसन (Peter Cathcart Wason) ले सन् १९६० मा गरेका थिए। उनले '2–4–6 Task' नामक प्रयोगमार्फत मानिसहरूले आफ्नो अनुमान गलत हुन सक्छ भनेर परीक्षण गर्नुभन्दा त्यसलाई सही सावित गर्ने प्रमाण मात्र खोज्ने प्रवृत्ति देखाए।

यो अनुसन्धान सन् १९६० मा प्रकाशित भएको 'On the Failure to Eliminate Hypotheses in a Conceptual Task' शीर्षकको शोधपत्रमा समेटिएको छ। यही अध्ययनलाई Confirmation Bias को आधारभूत वैज्ञानिक प्रमाण मानिन्छ।

अमेरिकी मनोवैज्ञानिक रेमन्ड निकर्सन (Raymond S. Nickerson) ले सन् १९९८ मा प्रकाशित 'Confirmation Bias : A Ubiquitous Phenomenon in Many Guises' शीर्षकको विस्तृत समीक्षा लेखमा Confirmation Bias मानव सोचको सबैभन्दा व्यापक संज्ञानात्मक पूर्वाग्रहमध्ये एक भएको बताएका छन्।

उनका अनुसार मानिसले प्रमाणको निष्पक्ष मूल्यांकन गर्दैन। बरु आफ्नो विश्वाससँग मेल खाने प्रमाणलाई बढी महत्त्व दिन्छ र नमिल्ने प्रमाणलाई कम महत्त्व दिन्छ। उनको यो लेख Psychological Bulletin जर्नलमा प्रकाशित भएको थियो र आज पनि यस विषयको सबैभन्दा धेरै उद्धृत अनुसन्धानमध्ये एक मानिन्छ।

नोबेल पुरस्कार विजेता मनोवैज्ञानिक ड्यानियल काहनेम्यान (Daniel Kahneman) ले सन् २०११ मा प्रकाशित आफ्नो प्रसिद्ध पुस्तक Thinking, Fast and Slow मा मानिसको छिटो सोच्ने प्रणाली (System 1) ले Confirmation Bias लाई बलियो बनाउने बताएका छन्।

उनका अनुसार हाम्रो मस्तिष्कले आफूलाई सहज लाग्ने विश्वासलाई जोगाउन चाहन्छ। त्यसैले विपरीत प्रमाण आए पनि त्यसलाई गम्भीर रूपमा परीक्षण नगरी अस्वीकार गर्ने सम्भावना बढी हुन्छ। काहनेम्यानका अनुसार सही निर्णयका लागि ढिलो, विश्लेषणात्मक र आलोचनात्मक सोच आवश्यक हुन्छ।

कन्फर्मेसन बायस किन हुन्छ ?

मानव मस्तिष्क ऊर्जा बचाउन चाहन्छ। नयाँ सूचना आएपछि प्रत्येक पटक शून्यबाट विश्लेषण गर्नु कठिन हुन्छ। त्यसैले पहिले बनेको विश्वाससँग मिल्ने सूचना स्वीकार गर्न सजिलो लाग्छ। यसले मानसिक असहजता (Cognitive Dissonance) कम गर्छ। साथै, सामाजिक पहिचान, परिवार, धर्म, राजनीति र संस्कृतिले पनि हाम्रो विश्वास निर्माण गर्छन्। ती विश्वास चुनौतीमा पर्दा मानिसले आफ्नो पहिचान नै संकटमा परेको अनुभव गर्न सक्छ।

यो कति हानिकारक छ ?

• यसको प्रभाव सामान्य गल्तीभन्दा धेरै गम्भीर हुन सक्छ।
• स्वास्थ्य क्षेत्रमा मानिसले गलत उपचारमा विश्वास गर्न सक्छ।
• लगानीमा आफ्नै अनुमान सही देखाउने समाचार मात्र हेर्दा ठूलो आर्थिक नोक्सानी हुन सक्छ।
• राजनीतिमा मानिसहरू तथ्यभन्दा प्रचारमा विश्वास गर्न सक्छन्।
• न्यायिक प्रक्रियामा अनुसन्धानकर्ताले एउटा शंकालाई मात्र सही ठानेर अन्य सम्भावना बेवास्ता गर्न सक्छ।
• पारिवारिक सम्बन्धमा पनि 'ऊ सधैं यस्तै गर्छ' भन्ने सोच बनेपछि मानिसले सकारात्मक व्यवहार पनि नदेख्ने अवस्था आउन सक्छ।

सामाजिक सञ्जालले पनि Confirmation Bias बढाइदिन्छ। एल्गोरिदमले हामीले मन पराएका सामग्रीजस्तै सामग्री बारम्बार देखाउँछ। परिणामस्वरूप, हामी फरक दृष्टिकोणबाट झन् टाढा जान्छौं। यसलाई 'Echo Chamber' वा 'Filter Bubble' को प्रभाव पनि भनिन्छ।

के यो कुनै खास उमेरमा मात्र हुन्छ?

हुँदैन।

Confirmation Bias बालबालिका, किशोर, युवा, वयस्क र वृद्ध सबैमा देखिन सक्छ। यद्यपि यसको रूप फरक हुन सक्छ। बालबालिकामा परिवारबाट सिकेको विश्वाससँग जोडिएर देखिन सक्छ। किशोरावस्थामा साथी समूह र सामाजिक सञ्जालको प्रभाव बढी हुन्छ। युवामा राजनीतिक, वैचारिक र व्यावसायिक निर्णयमा यसको प्रभाव देखिन सक्छ।

वृद्धावस्थामा लामो समयदेखि बनेका विश्वास परिवर्तन गर्न कठिन भएकाले Confirmation Bias अझ बलियो देखिन सक्छ। त्यसैले यो उमेरको होइन, मानव सोचको विशेषता हो।

उमेरअनुसारको मानसिक अनुकूलता र पूर्वाग्रह

विकासवादी मनोविज्ञान (Evolutionary Psychology) को दृष्टिकोणबाट हेर्दा, मानिस जुनसुकै उमेर समूहको भए पनि उसमा आफ्ना मान्यताहरू जोगाउने र सुरक्षित क्षेत्र (Comfort Zone) मा रहने तीव्र चाहना हुन्छ। उमेरसँगै हाम्रो जीवनका अनुभवहरू गाँसिँदै जान्छन्, जसले गर्दा हाम्रो पूर्वाग्रहको स्वरूप पनि परिवर्तन हुँदै जान्छ।

• बालबालिका र किशोरावस्था : यो उमेरमा मस्तिष्कको पूर्ण विकास भइनसकेकाले साना बालबालिकाहरूमा 'अधिकारप्राप्त व्यक्ति' (Authority Bias) र परिवारले भनेका कुरालाई बिना प्रश्न स्वीकार्ने र त्यसैलाई मात्र सत्य मान्ने प्रवृत्ति हुन्छ। किशोरहरूमा भने 'In-group Bias' (आफ्नो साथीभाइ वा समूहसँग मिल्नुपर्ने दबाब) सँग जोडिएर कन्फर्मेसन बायस प्रकट हुन्छ।

• युवा र वयस्क अवस्था : यो उमेरमा मानिसहरू आफ्नो करियर, राजनीति, लगानी र विचारधारामा गहिरोसँग जोडिन्छन्। यहाँ कन्फर्मेसन बायस मुख्यतया 'Ego Protection' (आफ्नो अहम् र निर्णयको रक्षा) का लागि काम गर्छ। आफूले रोजेको राजनीतिक दल, करियर वा लगानी गलत थियो भन्ने स्वीकार्न गाह्रो हुने भएकाले मानिसहरू आफ्नै निर्णय सही थियो भनेर देखाउने तथ्य मात्र खोज्छन्।

• वृद्धावस्था : जीवनभरका अनुभव र मान्यताहरू 'Crystallized Intelligence' (दृढ बुद्धिमत्ता) मा बदलिसकेका हुन्छन्। दशकौँदेखि पालन गरेको विश्वास गलत सिद्ध हुनु उनीहरूका लागि आफ्नो अस्तित्वमाथि नै प्रश्न उठ्नुसरह हुन्छ। त्यसैले वृद्ध उमेरमा पुराना विचारहरू झन् कडा र अपरिवर्तनीय बन्न पुग्छन्।

उमेरले सोचको परिपक्वता बढाए पनि मानिसलाई पूर्वाग्रहमुक्त बनाउँदैन। उमेर जुनसुकै होस्, सजग र सचेत रहेर आफ्नो सोचलाई निरन्तर परीक्षण नगरेसम्म जोकोही पनि यसको प्रभावमा पर्न सक्छ। वस्तुतः उमेर बढ्दै जाँदा प्राप्त हुने अनुभवले मानिसलाई 'ज्ञाता' होइन, केवल 'अनुभवी' मात्र बनाउँछ। यदि अनुभवलाई आलोचनात्मक सोच (Critical Thinking) ले परिस्कृत गरिएन भने त्यसले पुराना गल्ती र पूर्वाग्रहहरूलाई झन् कडा बनाउँदै लैजान्छ। त्यसैले, परिपक्वता भनेको धेरै कुरा जान्नु वा निश्चित हुनु होइन, बरु सत्यको अगाडि आफ्नो अज्ञानता र गल्तीलाई सहजै स्वीकार गर्न सक्ने बौद्धिक विनम्रता (Intellectual Humility) हो।

आफूलाई जाँच्नुस्

• आफ्नो विचारसँग असहमत लेख वा भिडियो कति पटक हेर्नुहुन्छ?
• आफ्नो विश्वास गलत हुन सक्छ भन्ने सम्भावनालाई स्वीकार गर्न सक्नुहुन्छ?
• कुनै बहसमा नयाँ प्रमाण आएपछि विचार परिवर्तन गर्न तयार हुनुहुन्छ?
• सामाजिक सञ्जालमा तपाईंले एउटै विचार भएका व्यक्तिलाई मात्र पछ्याउनुहुन्छ?
• कुनै समाचार मन परेपछि त्यसको स्रोत र तथ्य जाँच गर्नुहुन्छ कि गर्नुहुन्न?

यदि यीमध्ये धेरै प्रश्नको उत्तर 'होइन' वा 'कम' छ भने Confirmation Bias को प्रभाव हुन सक्छ।

Bias कति प्रकारका हुन्छन्?

मनोविज्ञानमा Bias का दर्जनौं प्रकार वर्णन गरिएका छन्। विभिन्न अनुसन्धानमा १८० भन्दा बढी Cognitive Bias उल्लेख गरिएका छन्। तीमध्ये केही प्रमुख हुन्–

• Confirmation Bias 
• Anchoring Bias
• Availability Bias
• Hindsight Bias
• Halo Effect
• Self-serving Bias
• Negativity Bias
• Optimism Bias
• Framing Effect
• Overconfidence Bias

यी सबै Cognitive Bias अर्थात् संज्ञानात्मक पूर्वाग्रह अन्तर्गत पर्छन्। Confirmation Bias पनि यही समूहको सबैभन्दा धेरै अध्ययन गरिएको पूर्वाग्रहमध्ये एक हो।

यसबाट कसरी जोगिने ?

पहिलो, आफू गलत हुन सक्ने सम्भावना स्वीकार गर्नुहोस्।

दोस्रो, आफ्नो विचारसँग असहमत स्रोत पनि पढ्ने बानी बसाल्नुहोस्।

तेस्रो, कुनै समाचार वा दाबीलाई कम्तीमा दुई–तीन विश्वसनीय स्रोतबाट पुष्टि गर्नुहोस्।

चौथो, भावनाले होइन, प्रमाणले निर्णय गर्ने अभ्यास गर्नुहोस्।

पाँचौं, बहस जित्ने होइन, सत्य पत्ता लगाउने उद्देश्य राख्नुहोस्।

छैटौं, 'म किन यस्तो विश्वास गर्छु?' भन्ने प्रश्न आफैंलाई बेला–बेलामा सोध्नुहोस्।

सातौं, वैज्ञानिक सोच अपनाउनुहोस्। वैज्ञानिक दृष्टिकोणले आफ्नो अनुमान गलत पनि हुन सक्छ भन्ने मान्यता राख्छ।

डिजिटल युगमा किन अझ महत्त्वपूर्ण ?

आजको डिजिटल संसारमा कन्फर्मेसन बायस पहिलेभन्दा अझ शक्तिशाली बनेको छ। सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदमले प्रयोगकर्ताले मन पराउने सामग्री नै बढी देखाउँछन्। यसले फरक विचार सुन्ने अवसर घटाउँछ। गलत सूचना, षड्यन्त्र सिद्धान्त, अफवाह र ध्रुवीकरण बढ्नुमा पनि यही प्रवृत्तिले भूमिका खेल्छ।

यही कारण वैज्ञानिक, पत्रकार, शिक्षक र अनुसन्धानकर्ताले तथ्य जाँच, स्रोतको विश्वसनीयता र आलोचनात्मक सोचमा जोड दिन्छन्।

यस विषयलाई अझ गहिरोसँग बुझ्न डेनियल काहनेम्यान (Daniel Kahneman) को प्रसिद्ध पुस्तक 'Thinking, Fast and Slow' (सोच: तीव्र र धीमा) को एउटा प्रसंग र अंश निकै सान्दर्भिक हुन्छ। त्यसमा भनिएको छ - हाम्रो मस्तिष्क ऊर्जा बचत गर्न र तीव्र गतिमा निर्णय लिन निर्मित भएको हो। मनोवैज्ञानिक रूपमा हाम्रो चेतनालाई दुई भागमा बाँडेर हेर्न सकिन्छ - System 1 (जसले द्रुत, स्वतःस्फूर्त र भावनात्मक रूपमा काम गर्छ) र System 2 (जसले ढिलो, सचेत र तार्किक विश्लेषण गर्छ)। 

कन्फर्मेसन बायस मुख्यतया हाम्रो System 1 को उपज हो। जब कुनै नयाँ सूचना हाम्रो अगाडि आउँछ, System 1 ले तुरुन्तै सोध्छ— 'के यसले मेरो पुरानो मान्यतालाई समर्थन गर्छ?' यदि गर्छ भने, दिमागले त्यसलाई बिना कुनै मेहनत तुरुन्तै साँचो मानिदिन्छ। System 2, जसको काम तथ्यको गहन छानबिन गर्नु र प्रश्न उठाउनु हो, त्यो प्रायः अल्छी वा सुषुप्त अवस्थामा रहन्छ।

हाम्रा पूर्व-स्थापित धारणामाथि प्रश्न उठाउनु वा तिनलाई गलत साबित गर्न खोज्नु मस्तिष्कका लागि निकै थकाउनेसम्मको मानसिक श्रम हो। त्यसैले मानिसको स्वभाविक प्रवृत्ति असजिला तथ्यहरूतर्फ ध्यान दिनुभन्दा आफ्नो आरामदायी भ्रमभित्रै रहनुमा हुन्छ। हामी प्रमाण हेरेर निष्कर्षमा पुग्दैनौँ, बरु पहिले नै निकालेको निष्कर्षलाई सही ठहऱ्याउन प्रमाणको निर्माण वा छनौट गर्छौँ।

यसै कारणले गर्दा, अत्यधिक शिक्षित र बौद्धिक मानिसहरू पनि झन् बढी कन्फर्मेसन बायसको सिकार हुने गर्छन्, किनभने तिनीहरूसँग आफ्नो गलत विचारलाई पनि तार्किक रूपमा सही साबित गर्ने क्षमता र शब्दको भण्डार बढी हुन्छ।

कन्फर्मेसन बायस कुनै मानसिक रोग होइन। यो मानव मस्तिष्कको सामान्य तर प्रभावशाली संज्ञानात्मक प्रवृत्ति हो। सबै मानिसमा कुनै न कुनै स्तरमा यसको प्रभाव हुन्छ। समस्या तब उत्पन्न हुन्छ जब हामी आफ्नो विश्वासलाई तथ्यभन्दा माथि राख्छौं।

सही निर्णय लिन, राम्रो सम्बन्ध बनाउन, लोकतान्त्रिक संवादलाई स्वस्थ राख्न र वैज्ञानिक सोच विकास गर्न कन्फर्मेसन बायसलाई पहिचान गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ। सत्य प्रायः हाम्रो विश्वाससँग होइन, प्रमाणसँग जोडिएको हुन्छ। त्यसैले राम्रो सोचको पहिलो सर्त भनेको आफ्नो विचारलाई पनि प्रश्न गर्न सक्ने साहस हो। जब हामी आफू गलत हुन सक्ने सम्भावनालाई स्वीकार गर्न सिक्छौं, त्यही क्षणबाट निष्पक्ष सोचको यात्रा सुरु हुन्छ।