शंकाको भुमरी

रातको १२ बजिसकेको थियो। बजार सुनसान भइसकेको थियो। दुनियाँ मस्त निद्रामा परेका बेला ४२ वर्षीय रमेश जागै थिए। दिमागमा विचारहरूको ट्राफिक जाम थियो। कोठाको झ्यालको पर्दा सारेर उनी बाहिर चिहाइरहेका थिए। 

सडकको बत्तीमुनि एउटा अपरिचित मानिस उभिएर फोनमा कुरा गरिरहेको थियो। रमेशको मुटुको धड्कन बढ्यो। उनलाई पूरा विश्वास थियो - त्यो मान्छे उनकै निगरानी गर्न त्यहाँ खटिएको हो।

यो शंका आज मात्र भएको होइन। अफिसमा सहकर्मीहरूले एकापसमा कानेखुसी गर्दा उनलाई लाग्थ्यो, ‘उनीहरू मेरा कुरा गर्दैछन्, मविरुद्ध षड्यन्त्र गर्दैछन्।’ श्रीमतीले फोनमा कसैसँग हाँसेर कुरा गर्दा उनलाई लाग्थ्यो, ‘यिनले मलाई धोका पो दिँदैछिन् कि।’ 

बिस्तारै रमेशले साथीभाइहरूसँग भेट्न छोडे, सामाजिक सञ्जालका खाताहरू बन्द गरे र घरका झ्यालहरूमा बाक्ला पर्दा लगाए। उनकी श्रीमतीले सम्झाउन खोज्दा उल्टै उनीमाथि नै जासुसीको आरोप लगाउँथे। रमेशका लागि यो संसार असुरक्षित, षड्यन्त्रकारी र शत्रुहरूले भरिएको ठाउँ बनिसकेको थियो। तर वास्तविकता यो थिएन। उनी कुनै बाहिरी खतरामा थिएनन्। उनी त आफ्नै मस्तिष्कको एउटा यस्तो अवस्थासँग लडिरहेका थिए, जसलाई मनोविज्ञानको भाषामा ‘प्यारानोइया’ (Paranoia) भनिन्छ।

अब अर्को घटना, 

करुणा पेसाले शिक्षक। एउटा प्रतिष्ठित कलेजमा व्यवस्थापन विषय पढाउँथिन्। उनी बौद्धिक, मिहिनेती र आफ्नो काममा निकै अब्बल थिइन्। तर विगत ६ महिनादेखि उनको आन्तरिक संसार बिस्तारै बदलिँदै गइरहेको थियो, जसको सुइँको बाहिर कसैलाई थिएन।

सुरुवात निकै सामान्य घटनाबाट भएको हो। एकदिन कलेजको स्टाफ रूममा छिर्दा दुईजना सहकर्मीहरू अचानक चुप लागे। करुणाको मनमा चिसो पस्यो -‘उनीहरू पक्कै मेरो खेदो खन्दै थिए।’ त्यसको केही दिनपछि प्रिन्सिपलले उनलाई कार्यसम्पादन सुधार्न एउटा सामान्य सुझाव दिए। करुणालाई लाग्यो, ‘यो मलाई कलेजबाट निकाल्ने र मेरो करियर ध्वस्त पार्ने ठूलो योजनाको पहिलो खुड्किलो हो।’

बिस्तारै यो शंका कलेजबाट निस्केर उनको व्यक्तिगत जीवनमा सर्न थाल्यो। एक साँझ उनले आफ्नो कोठाको एउटा प्लग अलि बांगो भएको देखिन्। उनलाई तुरुन्तै विश्वास भयो कि कसैले उनको अनुपस्थितिमा कोठामा छिरेर ‘स्पाइ क्यामेरा’ जडान गरिदिएको छ। उनले त्यो प्लग उखेलिन्। अर्को दिन उनलाई लाग्यो कि उनको स्मार्टफोनको ब्याट्री छिटो सकिँदैछ। 'पक्कै पनि मेरो फोन ट्याप गरिएको छ र मेरो कुराकानी कलेजका विरोधीहरूले सुनिरहेका छन्,’ उनले सोचिन्।

करुणाले आफ्ना श्रीमानलाई यो कुरा सुनाइन्। श्रीमानले उनको डरलाई शान्त पार्न फोन जाँच गरेर केही नभएको सम्झाए। तर प्यारानोइयाको एउटा स्वभाव हुन्छ - यसले तर्कलाई मान्दैन। करुणालाई उल्टै श्रीमानमाथि नै शंका हुन थाल्यो। उनलाई लाग्यो, ‘यिनी पनि उनीहरूसँगै मिलेका रैछन्, त्यसैले मेरो कुरालाई हल्का रूपमा लिँदैछन्।’

त्यसपछि करुणाले आफ्नै घरमा सुरक्षित महसुस गर्न छाडिन्। उनी बाथरुममा जाँदा पनि बत्ती निभाएर जान्थिन् ताकि ‘क्यामेरा’ ले उनलाई कैद गर्न नसकोस्। आफ्ना सहकर्मी र श्रीमानको जासुसी गर्न उनले दिनभरिका साना-साना घटना र शब्दहरू डायरीमा टिप्न थालिन्। अफिसमा उनी आफ्ना फाइलहरू कडा लक गरेर राख्थिन् र कलेज आउँदा-जाँदा सधैं पछाडि कोही छ कि भनेर हेरिरहन्थिन्।

बाहिरबाट हेर्दा करुणा सामान्य रूपमा पढाउने शिक्षिका थिइन्, तर भित्रभित्रै उनी हरेक क्षण एउटा भयानक मानसिक युद्ध लडिरहेकी थिइन्, जहाँ उनका सहकर्मी, प्रविधि र आफ्नै श्रीमान् समेत उनका ‘शत्रु’ बनिसकेका थिए।

रमेश र करुणाका यी लक्षण प्यारानोइयाको हो। यसले देखाउँछ कि प्यारानोइया कसरी मानिसको उच्च बौद्धिक क्षमता (High Functioning State) हुँदाहुँदै पनि भित्रभित्रै फैलन सक्छ। यसमा बिरामीले आफ्नो शंकालाई पुष्टि गर्न दैनिक र अर्थहीन कुराहरूलाई पनि ठूलो प्रमाणका रूपमा बुन्न थाल्छ, जसलाई मनोविज्ञानमा 'डिलुजनल इन्टरप्रिटेसन' भनिन्छ।

सरल भाषामा भन्दा, प्यारानोइया भनेको बिनाकुनै ठोस प्रमाण वा तर्क, अरूले आफूलाई हानि पुर्‍याउन खोज्दैछन्, धोका दिँदैछन् वा आफ्नो विरुद्धमा षड्यन्त्र गरिरहेका छन् भन्ने अत्यधिक र अवास्तविक शंका लाग्ने मानसिक अवस्था हो।

प्यारानोइया भएका व्यक्तिहरूलाई आफ्नो सोच पूर्ण रूपमा सत्य लाग्छ। उनीहरू आफ्नो शंकालाई पुष्टि गर्न साना-साना र अर्थहीन घटनाहरूलाई पनि ठूलो प्रमाणका रूपमा लिन्छन्। उदाहरणका लागि, बाटोमा हिँड्दा कसैले झुक्किएर हेर्‍यो भने पनि उनीहरूलाई लाग्छ कि त्यो व्यक्तिले आफूलाई पछ्याइरहेको छ। यो अवस्थाले मानिसको सोच्ने क्षमता, सम्बन्ध र दैनिक कार्यसम्पादनलाई नराम्ररी प्रभावित पार्छ।

मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोण

प्यारानोइया शब्द ग्रीक शब्द 'Para' (बाहिर वा विकृत) र 'Noos' (मस्तिष्क वा मन) मिलेर बनेको हो, जसको अर्थ 'विकृत मन' हुन्छ। चिकित्सा र मनोविज्ञानको इतिहासमा यस अवधारणालाई स्पष्ट पार्न दुई प्रमुख व्यक्तित्वहरूको योगदान अतुलनीय छ। 

जर्मन मनोचिकित्सक इमिल क्रेपिलिन (Emil Kraepelin)ले आधुनिक मनोदोष (Psychiatry) को वर्गीकरणमा ठूलो योगदान दिएका छन्। उनले सन् १८९९ मा जर्मनीको लिपजिग र म्युनिखमा आफ्नो अनुसन्धानका क्रममा प्यारानोइयालाई एउटा छुट्टै मानसिक अवस्थाको रूपमा परिभाषित गरे।

उनले स्पष्ट पारे कि प्यारानोइया एउटा यस्तो अवस्था हो जहाँ बिरामीको दिमागमा एउटा स्थायी, व्यवस्थित र अटुट भ्रम (Systematized Delusion) विकसित हुन्छ। विशेष कुरा के हो भने, यस्ता बिरामीहरूको सोच्ने र तर्क गर्ने शैली स्पष्ट देखिन्छ, तर उनीहरूको आधारभूत विचार वा विश्वास भने पूर्ण रूपमा भ्रममा आधारित हुन्छ। उनले यसलाई सिजोफ्रेनिया (Schizophrenia) भन्दा फरक विधाको रूपमा स्थापित गरे।

इमिल क्रेपिलिनले प्यारानोइयालाई परिभाषित गर्दै भनेका छन् - 'प्यारानोइया एउटा यस्तो अलग्गै र क्रोनिक (दीर्घकालीन) मानसिक अवस्था हो, जसमा बिरामीको चेतना र दैनिक तर्क गर्ने क्षमता पूर्ण रूपमा सन्तुलित देखिन्छ। बाहिरी रूपमा उनीहरू सामान्य र चलाख लाग्न सक्छन्, तर उनीहरूको भित्री मानसपटलमा एउटा अपरिवर्तनीय र सुव्यवस्थित भ्रमको जाल (Systematized Delusion) बुनिएको हुन्छ। सिजोफ्रेनियामा जस्तो यसमा व्यक्तिको व्यक्तित्व पूर्ण रूपमा ध्वस्त वा खण्डित हुँदैन, न त उनीहरूमा मतिभ्रम (Hallucination) नै देखिन्छ। बरु, उनीहरू संसारलाई आफ्नै शंकालु दृष्टिकोणको एउटा बलियो, तर्कयुक्त तर पूर्णतः काल्पनिक चस्माबाट मात्र नियाल्ने गर्छन्।'

यो ऐतिहासिक विश्लेषण उनको प्रख्यात पुस्तक 'Compendium der Psychiatrie' (Psychiatry : A Textbook for Students and Physicians) को छैटौँ संस्करण (सन् १८९९) मा पढ्न पाइन्छ, जसले आधुनिक क्लिनिकल साइकियाट्रीको जग बसाल्यो।

मनोविश्लेषण (Psychoanalysis) का पिता मानिने सिग्मन्ड फ्रायडले सन् १९११ मा भिएना (अस्ट्रिया)मा प्यारानोइयाको भित्री मानसिक कारण पहिल्याउने प्रयास गरे। उनले प्यारानोइयालाई मानिसको आन्तरिक प्रतिरक्षा संयन्त्र (Defense Mechanism) सँग जोडेर हेरे। उनका अनुसार, जब कुनै व्यक्तिले आफ्नै भित्री अचेतन मनका स्वीकार गर्न नसकिने भावना, डर वा आक्रामक इच्छाहरूलाई दबाउन खोज्छ, तब ती भावनाहरू 'प्रोजेक्सन' (Projection) भएर बाहिर निस्कन्छन्। अर्थात्, व्यक्तिको आफ्नै मनको डर वा रिस उसलाई बाहिरी संसारबाट आफूतिर आइरहेको जस्तो लाग्छ। 

उनले भने, 'म उसलाई मन पराउँदिन वा म उससँग डराउँछु' भन्ने भित्री भावना रूपान्तरित भएर 'उ मलाई घृणा गर्छ वा उ मलाई हानि पुर्‍याउन खोज्दैछ' भन्ने प्यारानोइड सोच्न पुग्छ। फ्रायडले यस अवस्थालाई थप प्रष्ट पार्दै भनेका छन् - 'उनले यो अवस्थालाई अचेतन मनमा दमित रहेका समलिङ्गी इच्छाहरू (Homosexual Impulses) र सामाजिक रूपमा अस्वीकार्य भावनाहरू विरुद्ध मस्तिष्कले चाल्ने एउटा बलियो रक्षात्मक कदमका रूपमा व्याख्या गरे। जब व्यक्तिले आफ्ना यी भित्री चाहना वा आक्रामक संवेगहरूलाई स्वीकार गर्न सक्दैन, तब उसको अहम् (Ego) ले 'म उसलाई माया गर्छु' भन्ने मूल भावनालाई सुरुमा 'म उसलाई घृणा गर्छु' मा बदल्छ र पछि त्यसलाई प्रोजेक्सनमार्फत 'उ मलाई घृणा गर्छ वा खेदो खन्छ' भन्ने भ्रममा रूपान्तरण गरिदिन्छ। यसरी प्यारानोइया वास्तवमा आफ्नै भित्री द्वन्द्व र अपराधबोधलाई बाहिरी शत्रुमाथि थोपर्ने एउटा जटिल मानसिक प्रक्रिया हो।'

फ्रायडको यो विश्लेषण सन् १९११ मा प्रकाशित उनको प्रसिद्ध केस स्टडी 'Psycho-Analytic Notes on an Autobiographical Account of a Case of Paranoia (Dementia Paranoides)' मा विस्तृत रूपमा पढ्न पाइन्छ, जुन ड्यानियल पल श्रेबर नामक एक न्यायाधीशको संस्मरणमा आधारित थियो।

यो कस्तो प्रकारको समस्या हो र कुन उमेर समूहलाई बढी हुन्छ?

मनोविज्ञान र मनोरोग विज्ञानमा प्यारानोइया आफैंमा एउटा मात्र रोग नभएर विभिन्न मानसिक समस्याहरूको एउटा प्रमुख 'लक्षण' वा 'अवस्था' हो। यसलाई मुख्यतया तीनवटा तहमा हेरिन्छ।

• प्यारानोइड पर्सनालिटी डिसअर्डर (PPD) : यो एउटा दीर्घकालीन व्यक्तित्व विकार हो, जहाँ व्यक्तिको स्वभाव नै सधैं शंकालु र अरूमाथि अविश्वास गर्ने खालको हुन्छ। यस्ता व्यक्तिहरू अरूको सामान्य व्यवहारमा पनि बद्नियत देख्छन् र कसैलाई सहजै भरोसा गर्दैनन्। उनीहरू आफूलाई सधैं सुरक्षित राख्न अत्यधिक सतर्क रहन्छन्, जसले गर्दा उनीहरूको सामाजिक र पारिवारिक सम्बन्धमा निरन्तर तनाव र दूरी पैदा भइरहन्छ।
• डिलुजनल डिसअर्डर (Delusional Disorder) : यसमा व्यक्तिलाई कुनै एउटा निश्चित विषयमा (जस्तै: मलाई कसैले विष दिँदैछ वा मेरो पार्टनरले धोका दिँदैछ) दृढ र भ्रमपूर्ण विश्वास हुन्छ, जबकि उसको बाँकी व्यवहार सामान्य देखिन सक्छ। स्किजोफ्रेनियामा जस्तो यसमा व्यक्तिको सोचाइ पूर्ण रूपमा असन्तुलित हुँदैन र न त मतिभ्रम (Hallucination) नै मुख्य रूपमा देखिन्छ। बिरामीले आफ्नो त्यो एउटा निश्चित भ्रमबाहेक अन्य दैनिक कामकाज, जागिर वा सामाजिक उत्तरदायित्वहरू निकै कुशलताका साथ निभाउन सक्छ, जसले गर्दा यो समस्या पहिचान गर्न अझ कठिन हुन्छ।
• सिजोफ्रेनिया (Schizophrenia) : यो गम्भीर मानसिक रोग हो, जहाँ प्यारानोइयाका साथसाथै भ्रमपूर्ण आवाजहरू सुन्ने (Hallucinations) जस्ता लक्षणहरू पनि देखिन्छन्। यस अवस्थामा बिरामीको वास्तविक संसारसँगको सम्पर्क पूर्ण रूपमा टुट्छ। उनीहरूमा नभएका वस्तुहरू देख्ने, अदृश्य आवाजहरू सुन्ने र अत्यन्तै जटिल तथा डरलाग्दा भ्रमहरू पालिरहने प्रवृत्ति हुन्छ। यसले व्यक्तिको विचार प्रक्रिया, भावनात्मक अभिव्यक्ति र सामाजिक व्यवहारलाई गम्भीर रूपमा खण्डित बनाउँछ, जसका लागि औषधि र दीर्घकालीन हेरचाह अनिवार्य हुन्छ।

उमेर समूह र जोखिम

प्यारानोइयाको सुरुवात सामान्यतया किशोरावस्थाको अन्त्य वा वयस्क अवस्थाको सुरुवाती चरण (Late Adolescence to Early Adulthood - १८ देखि ३० वर्ष) मा बढी देखिन्छ। यो उमेरमा जीवनका जिम्मेवारीहरू, तनाव र हर्मोनल परिवर्तनहरूका कारण यो समस्या सतहमा आउने सम्भावना बढी हुन्छ।

यद्यपि, यो वृद्धावस्था (Late Adulthood) मा पनि 'लेट-अनसेट प्यारानोइया' का रूपमा देखिन सक्छ, जुन प्रायः डिमेन्सिया (अल्जाइमर्स), मस्तिष्कको कार्यक्षमतामा ह्रास वा एक्लोपनका कारण उत्पन्न हुन्छ।

प्यारानोइयाका मुख्य लक्षणहरू

प्यारानोइया भएका व्यक्तिहरूमा निम्न लक्षणहरू स्पष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ। 

• अत्यधिक अविश्वास : बिनाकुनै कारण साथी, परिवार वा सहकर्मीहरूले आफ्नो कुभलो चिताइरहेका छन् भन्ने ठान्नु। यस अवस्थामा व्यक्तिलाई आफ्ना निकटका मानिसहरूले आफूविरुद्ध गोप्य जालझेल वा षड्यन्त्र गरिरहेको पूर्ण विश्वास हुन्छ। उनीहरू अरूको सामान्य र स्वाभाविक व्यवहारमा पनि लुकेको दुराशय वा खराब नियत खोज्न थाल्छन्। प्रमाणहरूले उनीहरूको शंका गलत साबित गर्दा पनि उनीहरू आफ्नो सोच बदल्दैनन्, बरु ती प्रमाणहरूलाई नै आफूलाई झुक्याउन रचिएको अर्को प्रपञ्च ठानी अविश्वासको घेरा अझ फराकिलो बनाउँछन्।
• गोपनीयताको डर : आफ्ना व्यक्तिगत कुराहरू अरूलाई भन्दा त्यसको दुरुपयोग गरेर आफूलाई फसाउनेछन् भन्ने डरले मनका कुरा नलुकाउनु। यो डरका कारण व्यक्ति आफ्ना भावना, योजना वा व्यक्तिगत विवरणहरू कसैसँग पनि साझा गर्न चाहँदैन। उसलाई लाग्छ कि आज बोलेका सामान्य कुराहरू भोलि उसको विरुद्धमा हतियारका रूपमा प्रयोग गरिनेछन्। नतिजास्वरूप, उनीहरू व्यावसायिक वा पारिवारिक छलफलहरूमा पनि रहस्यमयी ढंगले प्रस्तुत हुन्छन् र अरूले सोधेका सामान्य प्रश्नहरूलाई पनि आफ्नो व्यक्तिगत जीवनमाथिको हस्तक्षेप वा जासुसी सम्झिएर आक्रोशित हुन पुग्छन्।
• सधैं सतर्क (Hypervigilance) : आफूमाथि हुनसक्ने काल्पनिक खतराहरूबाट बच्न सधैं तनावमा रहनु र वातावरणको बढी निगरानी गर्नु। यस्तो सतर्कता सामान्य सावधानीभन्दा धेरै माथिको स्तरको हुन्छ, जहाँ व्यक्तिका ज्ञानेन्द्रियहरू सम्भावित खतराको खोजीमा चौबीसै घण्टा सक्रिय रहन्छन्। उनीहरू वरपरको वातावरण, मानिसका आँखाका इसारा, वा कोठाको सामानको सामान्य फेरबदललाई पनि चनाखो भएर नियाल्छन्। यो निरन्तरको मानसिक र शारीरिक तनावले गर्दा उनीहरूको मस्तिष्क कहिल्यै शान्त हुन पाउँदैन, जसले गर्दा अनिन्द्रा, थकान र गम्भीर छटपटी (Anxiety) जस्ता समस्याहरू निम्तिन्छन्।
• आलोचना सहन नसक्नु : अरूको सामान्य प्रतिक्रिया वा ठट्टालाई पनि आफ्नो अपमान वा व्यक्तिगत आक्रमणको रूपमा लिनु। उनीहरू अरूको रचनात्मक सुझाव वा सामान्य जिस्क्याइलाई पनि आफूलाई कमजोर देखाउने वा सामाजिक रूपमा खसाल्ने मनसायले गरिएको प्रहार ठान्छन्। यस्तो अवस्थामा व्यक्ति तुरुन्तै आक्रामक बन्ने वा कडा प्रतिवादमा उत्रने गर्छ। सानोभन्दा सानो कुरामा पनि चित्त दुखाउने र त्यसलाई लामो समयसम्म मनमा लिएर बस्ने हुनाले उनीहरूको कार्यस्थल र घर दुवै ठाउँको वातावरण सधैं तनावग्रस्त र असहज बन्न पुग्छ।
• सम्बन्धहरूमा दरार : शंकालु स्वभावका कारण लामो समयसम्म मित्रता वा वैवाहिक सम्बन्ध टिकाइराख्न गाह्रो हुनु। यस्तो अत्यधिक शंकालु प्रवृत्तिका कारण जीवनसाथी वा नजिकका साथीहरूसँगको भावनात्मक सामीप्यता बिस्तारै समाप्त हुन्छ। व्यक्तिले आफ्ना प्रियजनहरूको बफादारितामाथि निरन्तर प्रश्न उठाउने, उनीहरूका फोन वा मेसेज लुकेर जाँच गर्ने र हरेक गतिविधिलाई नियन्त्रण गर्न खोज्ने हुनाले सम्बन्धमा निसासिँदो वातावरण बन्छ। निरन्तरको स्पष्टीकरण र झुटो आरोपबाट थाकेर अन्ततः नजिकका मानिसहरू पनि उनीहरूबाट टाढिन बाध्य हुन्छन्, जसले गर्दा व्यक्ति झन् एक्लो र असहाय बन्न पुग्छ।
• बदलाको भावना : आफूलाई अन्याय भएको महसुस गरिरहने हुनाले मनमा इबी लिइराख्नु र क्षमा दिन नसक्नु। यस्ता व्यक्तिहरू आफूलाई परेको सामान्य मर्का वा पुरानो विवादलाई वर्षौंसम्म बिर्सन सक्दैनन्। उनीहरूको मनमा सधैं आफू पीडित भएको र अरूले जानाजानी दुःख दिएको भन्ने गहिरो छाप परेको हुन्छ, जसले गर्दा उनीहरू उल्टै बदला लिने वा कानुनी झमेलामा फसाउने सोचमा पुग्छन्।

पहिचान र निदान 

यस जटिल मानसिक अवस्थाको पहिचान (Diagnosis) र निदान (Treatment) का तरिकाहरू निकै चुनौतीपूर्ण हुन्छन्। बिरामीले आफूलाई पूर्ण रूपमा स्वस्थ ठान्ने र शंका गर्ने हुनाले पहिचानका लागि मनोचिकित्सकहरूले बिरामीको व्यवहार तथा पारिवारिक इतिहासको सूक्ष्म अध्ययन (Clinical Interview) गर्छन्। 

निदानका लागि बिरामीको विश्वास जितेर निरन्तर गरिने 'कग्निटिभ बिहेभियरल थेरापी (CBT)' र लक्षण गम्भीर भएमा एन्टीसाइकोटिक औषधिहरूको संयुक्त प्रयोग नै सबैभन्दा प्रभावकारी उपचार विधि मानिन्छ।प्यारानोइयाको पहिचान र उपचार निकै चुनौतीपूर्ण हुन्छ, किनकि यसबाट ग्रसितलाई आफू बिरामी छु भन्ने नै लाग्दैन। उनीहरूका लागि उनीहरूको शंका नै परम सत्य हो। 

यसको पहिचानका लागि कुनै रगत परीक्षण वा एक्स-रे हुँदैन। मनोचिकित्सक वा क्लिनिकल मनोवैज्ञानिकहरूले निम्न विधिहरू अपनाउँछन्।

• विस्तृत अन्तर्वार्ता (Clinical Interview) : बिरामीको सोच्ने तरिका, इतिहास र व्यवहारको गहिरो अध्ययन गरिन्छ। यस प्रक्रियामा मनोचिकित्सक वा मनोवैज्ञानिकले बिरामीसँग प्रत्यक्ष संवाद गरी उसको बाल्यकाल, पारिवारिक पृष्ठभूमि, विगतका मानसिक आघात र हालको व्यवहारिक ढाँचाको गहिरो विश्लेषण गर्छन्। यस अन्तरक्रियाले बिरामीको शङ्काको प्रकृति पत्ता लगाउन र यो सामान्य स्वभाव हो कि गम्भीर विकार हो भनी छुट्याउन मद्दत पुर्‍याउँछ।

• डीएसएम-५ (DSM-5) मापदण्ड : अमेरिकन साइकियाट्रिक एसोसिएसनको निर्देशिका (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) मा तोकिएका लक्षणहरूको सूचीसँग बिरामीको व्यवहार मिलाएर हेरिन्छ। यस मापदण्डअनुसार बिरामीमा अरूको नियतमाथि अत्यधिक अविश्वास, बदलाको भावना र विनाआधार धोका पाइने डर जस्ता तोकिएका सात लक्षणहरूमध्ये कम्तीमा चारवटा स्पष्ट रूपमा देखिनुपर्छ। यसले गर्दा चिकित्सकहरूलाई यो समस्या अन्य मानसिक रोगहरूभन्दा फरक हो भनी सटिक पहिचान गर्न सहज हुन्छ।

• शारीरिक परीक्षण : मस्तिष्कमा ट्युमर, थाइराइडको समस्या वा लागूपदार्थको अत्यधिक सेवनका कारण त यस्तो व्यवहार भएको होइन भनी सुनिश्चित गर्न शारीरिक जाँच वा एमआरआई (MRI) सम्म गरिन्छ। यस परीक्षणमार्फत व्यवहारिक परिवर्तनको पछाडि कुनै जैविक वा शारीरिक गडबडी छैन भन्ने कुराको वैज्ञानिक ढंगले पुष्टि गरिन्छ। यसरी जैविक कारणहरूलाई अलग राखेपछि मात्र चिकित्सकहरूलाई प्यारानोइयाको मनोवैज्ञानिक निदान सुनिश्चित गर्न र त्यसै अनुरूपको सटिक उपचार पद्धति अगाडि बढाउन सजिलो हुन्छ।

निदानको बाटो 

यसको उपचार सम्भव छ, तर यसका लागि धैर्य र परिवारको बलियो साथ चाहिन्छ।

• विश्वासको वातावरण निर्माण (Therapeutic Alliance) : पहिलो र महत्त्वपूर्ण चरण - थेरापिस्टले बिरामीको शंका लाई सिधै 'गलत' नभनी उनीहरूको डरलाई बुझ्ने प्रयास गर्छन्। बिरामीले थेरापिस्टमाथि विश्वास नगरेसम्म उपचार अघि बढ्न सक्दैन।

• कग्निटिभ बिहेभियरल थेरापी (CBT) : सोच परिवर्तन गर्ने विधि - यस थेरापीमार्फत बिरामीलाई उनका शंकालु र नकारात्मक विचारहरूलाई चिन्न र तिनलाई तर्कसंगत ढंगले चुनौती दिन सिकाइन्छ। यसले बिरामीलाई प्रमाण र भ्रमबीचको फरक छुट्याउन मद्दत गर्छ।

• फार्माकोथेरापी (औषधि उपचार) :लक्षण तीव्र हुँदा - यदि प्यारानोइया स्किजोफ्रेनिया वा गम्भीर डिलुजनल डिसअर्डरको रूपमा छ भने मनोचिकित्सकहरूले 'एन्टीसाइकोटिक' (Antipsychotic) औषधिहरू सिफारिस गर्छन्। यसले मस्तिष्कको डोपामिन जस्ता न्यूरोट्रान्समिटरलाई सन्तुलनमा ल्याई भ्रम कम गर्छ।

• पारिवारिक र सामाजिक सहयोग : दीर्घकालीन सुधारका लागि - परिवारका सदस्यहरूलाई यो रोगको बारेमा काउन्सिलिङ गरिन्छ ताकि उनीहरूले बिरामीसँग बहस नगरी उसलाई सुरक्षित महसुस गराउन सकून्। सामाजिक अलगाव (Isolation) बाट जोगाउनु यसको निको हुने प्रक्रियाको मुख्य पाटो हो।

सिनेमा र साहित्यमा प्यारानोइया

कला र साहित्य मानव मस्तिष्कको ऐना हो। जब मानव मस्तिष्क आफ्नै छायादेखि डराउन थाल्छ, तब 'प्यारानोइया' को जन्म हुन्छ। रचनात्मक संसारका लागि प्यारानोइया सधैं एउटा प्रिय र शक्तिशाली विषयवस्तु (Theme) रहँदै आएको छ। लेखक र निर्देशकहरूले यस मानसिक अवस्थालाई पात्रहरूको आन्तरिक द्वन्द्व, सामाजिक असुरक्षा र षड्यन्त्रको तानाबाना बुन्नका लागि कलात्मक हतियारका रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन्।

साहित्यमा यसले थ्रिलर र मनोवैज्ञानिक विधालाई गहिराइ दिन्छ, जहाँ पाठक पात्रसँगै शङ्काको घेरामा फस्छन्। सिनेमामा भने यसलाई दृश्य (Visuals), प्रकाश र ब्याकग्राउन्ड म्युजिकको माध्यमबाट दर्शकमाझ एउटा डर र छटपटीका रूपमा प्रत्यक्ष उतारिन्छ। चाहे त्यो शीतयुद्धकालीन राजनीतिक षड्यन्त्रको डर होस् वा प्रविधिको विकाससँगै मानिसमा बढेको 'अदृश्य निगरानी' को भय, सिनेमा र साहित्यले प्यारानोइयालाई केवल एउटा रोगका रूपमा मात्र होइन, बरु आधुनिक मानव सभ्यताको एउटा अस्तित्ववादी संकट (Existential Crisis) का रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। यसले देखाउँछ कि कसरी बाहिरी संसारभन्दा मनभित्रको काल्पनिक शत्रु बढी घातक हुन सक्छ।

'द ट्रायल' (The Trial) – सन् १९२५ मा आएको फ्रान्ज काफ्काको यो उपन्यासमा मुख्य पात्र जोसेफ के. लाई एक बिहान बिनाकुनै कारण र बिनाकुनै अपराध अचानक गिरफ्तार गरिन्छ। उसलाई कुन अपराधमा पक्राउ गरिएको हो, कसले उजुरी गरेको हो र अदालत कहाँ छ भन्ने कहिल्यै थाहा हुँदैन। उपन्यासभरि जोसेफ एउटा अदृश्य, सर्वव्यापी र निरङ्कुश राज्यसत्ताको षड्यन्त्र र निगरानीको अनुभूतिका कारण चरम प्यारानोइयाबाट गुज्रिन्छ।

यो पुस्तक काफ्काको मृत्युपछि प्रकाशित भएको थियो। यसलाई २०औँ शताब्दीको सबैभन्दा प्रभावशाली मनोवैज्ञानिक र राजनीतिक कृति मानियो। यसले नोकरशाही (Bureaucracy) र अधिनायकवादले नागरिकमा कसरी चरम असुरक्षा र शंका पैदा गर्छ भन्ने ठूलो बौद्धिक बहसको सुरुवात गर्‍यो।

'नाइन्टिन एटी-फोर' (1984) – सन् १९४९ मा आएको यो पुस्तकमा लेखक जर्ज अर्वेलले एउटा यस्तो काल्पनिक अधिनायकवादी समाजको चित्र खिचेका छन्, जहाँ 'बिग ब्रदर'ले प्रत्येक नागरिकको सोच, बोली र व्यवहारमा चौबीसै घण्टा निगरानी राख्छ। मुख्य पात्र विन्स्टन स्मिथ सधैं यो डरमा बाँच्छ कि उसको सानो इसारा वा विचारले पनि उसलाई मृत्युको मुखमा पुर्‍याउन सक्छ। यो पुस्तकले 'सामूहिक प्यारानोइया' (Collective Paranoia) लाई सुन्दर ढंगले उजागर गरेको छ।

पुस्तक सार्वजनिक हुनासाथ विश्वभर तहल्का मच्चियो। यसले राजनीतिक वृत्तमा शीतयुद्धको समयमा प्रोपागान्डा र राज्यको निगरानीमाथि ठूलो बहस छेड्यो। 'अर्वेलियन' (Orwellian) शब्द नै यही पुस्तकबाट जन्मियो, जसले आजको डिजिटल युगमा पनि नागरिक निगरानीमाथिको बहसलाई जीवितै राखेको छ।

विश्व सिनेमाका कुरा गर्दा प्यारानोइयामा आधारित थुप्रै बनेका छन्। त्यसमध्ये एउटा हो निर्देशक अल्फ्रेड हिचककको सन् १९६० मा आएको 'साइको' हो। 

मनोवैज्ञानिक थ्रिलर विधाको यो सर्वोत्कृष्ट चलचित्रमा नर्मन बेट्स नामक पात्र र उसको 'मदर कम्प्लेक्स' लाई देखाइएको छ। चलचित्रको उत्तरार्धमा चरम मानसिक भ्रम, अपराधवोध र प्यारानोइयाको यस्तो रूप देखिन्छ, जहाँ पात्रले आफ्नै आन्तरिक डरलाई लुकाउन बाहिरी संसारलाई नै आफ्नो शत्रु देख्न थाल्छ।

रिलिजको समयमा यस चलचित्रले दर्शक र समीक्षक दुवैलाई स्तब्ध बनाएको थियो। यसको 'शावर सिन' (Shower Scene) र संगीत आज पनि फिल्म अध्ययनमा एउटा माइलस्टोन मानिन्छ। यसले सिनेमामा हिंसा, मानसिक रोगको चित्रण र सेन्सरसिपका बारेमा हलिउडमा लामो समयसम्म बहस निम्त्यायो।

अर्को छ सन् २०१० मा आएको निर्देशक मार्टिन स्कोरसेजीको फिल्म 'शटर आइल्यान्ड' (Shutter Island) हो। यसमा प्यारानोइया र डिलुजन (Delusion) को एउटा पाठ्यपुस्तक जस्तै छ। युएस मार्शल टेड्डी ड्यानियल्स एउटा दुर्गम टापुमा रहेको मानसिक अस्पतालबाट हराएकी बिरामीको अनुसन्धान गर्न पुग्छन्। तर बिस्तारै उनलाई लाग्न थाल्छ कि अस्पतालका डाक्टरहरूले उनीमाथि नै कुनै गोप्य प्रयोग गरिरहेका छन् र उनलाई त्यहाँबाट उम्कन नदिने षड्यन्त्र भइरहेको छ। फिल्मको अन्त्यमा खुल्छ कि त्यो सबै उनको आफ्नै मस्तिष्कको प्यारानोइड भ्रम थियो।

लियोनार्डो डिकाप्रियोको सशक्त अभिनय रहेको यो फिल्मले व्यावसायिक रूपमा ठूलो सफलता पायो। समीक्षकहरूले यसलाई मानसिक आघात (Trauma) र त्यसबाट उत्पन्न हुने प्यारानोइयाको उत्कृष्ट दृश्य रूपान्तरण भनेर प्रशंसा गरे। फिल्मको अन्तिम संवाद 'के एउटा राक्षसका रूपमा बाँचिरहनु निको कि एउटा असल मानिसका रूपमा मर्नु ?' भन्ने विषयमा दर्शकहरूबीच आज पनि उत्तिकै बहस हुने गर्छ।

शंका वा डर लाग्नु स्वाभाविक 

मनमा कहिलेकाहीँ शंका वा डर लाग्नु स्वाभाविक मानवीय स्वभाव हो, जसले हामीलाई खतराबाट जोगाउँछ। तर जब यो शंका बिनाकुनै आधार एउटा पर्खाल बनेर उभिएर व्यक्तिको संसारलाई नै बन्द गरिदिन्छ, तब त्यो प्यारानोइया बन्न पुग्छ। क्रेपिलिन र फ्रायडका अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि यो मनको एउटा जटिल प्रतिरक्षा संयन्त्र र भ्रमको मिश्रण हो। समयमै यसको पहिचान गरी सही मनोवैज्ञानिक परामर्श र स्नेह दिने हो भने, प्यारानोइयाको भुमरीमा फसेका व्यक्तिहरूलाई पनि पुनः एक सुरक्षित र विश्वासिलो संसारमा फर्काउन सकिन्छ।

प्यारानोइयाको भुमरीमा फसेकाहरूसँग व्यवहार गर्दा वा स्वयं यस्तो मनस्थिति महसुस हुँदा केही विषयमा सतर्कता अपनाउनु आवश्यक हुन्छ। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, बिरामीको अवास्तविक शंकालाई लिएर उनीहरूसँग बहस गर्ने वा उनीहरूको डरलाई 'काल्पनिक' भन्दै व्यङ्ग्य गर्ने गल्ती कहिल्यै गर्नु हुँदैन। यसले उनीहरूमा अविश्वास अझ बढाउँछ। बरु, उनीहरूको तर्कसँग सहमत नभइकन पनि उनीहरूले भोगिरहेको मानसिक पीडा र डरलाई सहानुभूतिपूर्वक स्वीकार्नुपर्छ। घरपरिवारले उसलाई एक्लो पर्न नदिई सुरक्षित वातावरणको अनुभूति गराउनु र समयमै मनोचिकित्सक वा क्लिनिकल मनोवैज्ञानिकको परामर्शमा लैजानु नै बुद्धिमानी हुन्छ।

प्यारानोइयालाई लिएर अकारण आतंकित हुनुपर्ने अवस्था भने छैन। प्रख्यात अमेरिकी मनोविज्ञ तथा 'द सिमेटिक माइन्ड'का लेखक डा. स्टेफेन हेस (Dr. Stephen Hayes) भन्छन्, 'हाम्रो मस्तिष्क रक्षात्मक प्रणालीमा आधारित छ, जसको काम नै सम्भावित खतराहरू खोज्नु हो। कहिलेकाहीँ यो प्रणाली अति-सक्रिय (Hyper-active) भइदिँदा दिमागले काल्पनिक खतराहरू सिर्जना गर्छ। तर सम्झनुहोस्, प्यारानोइया कुनै स्थायी चरित्र होइन, यो केवल मनको एउटा temporary 'इम्बलान्स' वा सुरक्षा संयन्त्रको गल्ती मात्र हो। सही थेरापी र आत्मीय सहयोग पाउने हो भने मस्तिष्कलाई पुनः सामान्य र विश्वासिलो स्थितिमा फर्काउन पूर्ण रूपमा सम्भव छ।'

अन्ततः शंका र अविश्वासले ओझेल पारेको जीवनमा सही समयको मनोवैज्ञानिक हस्तक्षेप र परिवारको असीमित स्नेहरूपी प्रकाशले पुन: विश्वास र आशाको किरण छर्न सक्छ। प्यारानोइया मानसिक अस्वस्थताको एउटा अध्याय मात्र हो, सिंगो जीवनको अन्त्य होइन।