बहाना होइन, निर्णयले बदलिन्छ जीवन : ‘द करेज टु बी डिस्लाइक्ड’ का सात सूत्र

यदि मैले तपाईंलाई भनेँ कि आजसम्म तपाईंले गर्न नसक्नुभएका कामको कारण डर होइन, बरु तपाईंले आफैं बनाएको बहाना हो भने ? 

यो कुरा एउटा यस्तो पुस्तकले भन्छ, जसका विश्वभर एक करोडभन्दा बढी प्रति बिक्री भइसकेका छन्। पुस्तकभित्र लुकेको सत्य तीतो पनि छ र स्वतन्त्र बनाउने खालको पनि। तीतो यस अर्थमा कि यो कुरा बुझिसकेपछि तपाईंसँग बहाना बनाउने ठाउँ बाँकी रहँदैन। स्वतन्त्र बनाउने यस अर्थमा कि जुन दिन तपाईंले यो कुरा बुझ्नुहुन्छ, त्यस दिनदेखि अरूले के भन्लान् भन्ने डरले तपाईंलाई रोक्न सक्दैन।

यदि तपाईंले कहिल्यै कसैको चित्त दुख्ला वा कोही रिसाउला भन्ने डरले आफ्नो सपना त्याग्नुभएको छ भने यो लेखलाई अन्तिमसम्म पढ्नुस्। किनकि अन्त्यमा म तपाईंलाई एउटा यस्तो प्रश्न दिनेछु, जसले आज राति तपाईंलाई सोच्न बाध्य बनाउनेछ।

आज हामीले चर्चा गर्न लागेको पुस्तक हो, ‘The Courage to Be Disliked’, अर्थात् ‘अरूलाई मन नपर्ने हुन सक्ने साहस’। यो पुस्तक जापानका दुई लेखक इचिरो किशिमी र फुमिताके कोगाले लेखेका हुन्। इचिरो किशिमी दार्शनिक हुन्। उनले लामो समयसम्म अल्फ्रेड एडलरको मनोविज्ञानको अध्ययन गरेका छन्। अर्का लेखक फुमिताके कोगाले यही गहिरो दर्शनलाई सहज संवादको शैलीमा प्रस्तुत गरेका छन्।

अब एडलर को हुन् त?

उनी अस्ट्रियाका मनोवैज्ञानिक हुन्, जो सिग्मन्ड फ्रायडकै समयमा थिए। फ्रायडको मान्यता थियो, मानिसको वर्तमान व्यवहारलाई उसको विगतले निर्धारण गर्छ। तर एडलरले यसमा असहमति जनाउँदै भने, मानिस आफ्नो विगतको कैदी होइन। यही फरक सोचबाट विकास भएको मनोविज्ञानलाई आज एडलरियन मनोविज्ञान भनिन्छ।

यो पुस्तक सन् २०१३ मा जापानमा प्रकाशित भएको थियो। त्यसपछि बिस्तारै विश्वका दर्जनौँ भाषामा अनुवाद भयो। आज यसका एक करोडभन्दा बढी प्रति बिक्री भइसकेका छन्। यस पुस्तकको प्रस्तुतिशैली निकै फरक छ। यो कुनै गह्रौँ सिद्धान्तले भरिएको पुस्तक होइन। यो दुई व्यक्तिबीचको बहस हो। एकातिर शान्त स्वभावका दार्शनिक छन् भने अर्कोतिर जीवनदेखि दिक्क भएका, रिसले भरिएका एक युवा छन्। ती युवा दार्शनिकका कुरालाई गलत साबित गर्न आएका हुन्छन्।

पाँच रातसम्म यी दुईबीच चल्ने बहस नै पुस्तकको मुख्य विषय हो। सबैभन्दा रमाइलो कुरा के छ भने ती युवाले उठाउने प्रश्न तपाईंको मनमा पनि आउन सक्छन्। जस्तैः यी त भन्नका लागि मात्रै हुन्, मेरो परिस्थिति तपाईंलाई के थाहा? के यस्तो सोच्नु स्वार्थी हुनु होइन र?

आजको भेटमा म तपाईंलाई यो पुस्तकका सातवटा महत्त्वपूर्ण विचारबारे बताउनेछु। प्रत्येक विचारले तपाईंलाई केही न केही सोच्न बाध्य बनाउनेछ। तर यी सातवटै विचार अन्तिमसम्म सुन्नुभयो भने आफ्नो जीवनलाई हेर्ने दृष्टिकोण पहिलेको जस्तो रहने छैन।

त्यसैले सुरु गरौँ। पहिलो विचारले नै तपाईंको सोचको जग हल्लाउन सक्छ।

पहिलो विचार : तपाईंलाई विगतले होइन, उद्देश्यले अगाडि बढाउँछ। 

पुस्तकको सुरुवात नै एउटा चकित पार्ने कुराबाट हुन्छ। युवा भन्छन्, मानिस कहिल्यै बदलिँदैन। तर दार्शनिकको जवाफ हुन्छ, मानिस बदलिन सक्छ।

अब सोच्नुहोस्, हामी आफैंसँग कस्ता कुरा गर्छौँ?

मेरो बाल्यकाल कठिन भएकाले म यस्तो भएको हुँ। कसैले धोका दिएकाले म अरूलाई विश्वास गर्न सक्दिनँ। घरको अवस्था राम्रो नभएकाले म जीवनमा अगाडि बढ्न सकिनँ।

एडलर यी सबै सोचसँग असहमत छन्।

यहाँ दुईवटा शब्द बुझ्न आवश्यक छ। पहिलो हो ‘कारण र परिणाम’ अर्थात् कजालिटी। फ्रायडको सोच यही थियो कि आज हामीसँग जे भइरहेको छ, त्यसको कारण हाम्रो विगतमा हुन्छ। दोस्रो शब्द हो ‘उद्देश्यवाद’ अर्थात् टेलियोलोजी। एडलर भन्छन्, मानिस विगतका घटनाले धकेलिएका कारण मात्र अगाडि बढ्दैन। बरु उसले प्राप्त गर्न खोजेको उद्देश्यले उसलाई अगाडि बढाउँछ।

अब यसलाई एउटा उदाहरणबाट बुझौँ, जुन पुस्तकमा पनि उल्लेख गरिएको छ।

मानौँ, तपाईं एउटा क्याफेमा बसिरहनुभएको छ। त्यही बेला वेटरको गल्तीले तपाईंको कपडामा तातो कफी पोखिन्छ। तपाईं रिसले चिच्याउन थाल्नुहुन्छ। 

सामान्य सोचअनुसार कफी पोखिएकाले तपाईंलाई रिस उठेको हो। तर एडलरको प्रश्न फरक छ। के कफी पोखिएकै कारण तपाईंलाई रिस उठेको हो? कि आफ्नो कुरा मनाउन र अर्को व्यक्तिलाई दबाब दिन तपाईंले रिसलाई प्रयोग गर्नुभएको हो?

पुस्तकले यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा भन्छ, रिस एउटा औजार हो। तपाईंले रिसलाई प्रयोग गर्नुभएको हो, रिसले तपाईंलाई नियन्त्रण गरेको होइन।

अर्को उदाहरण पनि बुझौँ।

पुस्तकमा एउटा यस्तो व्यक्तिको चर्चा छ, जसलाई अरू मानिसको अगाडि जाँदा आफ्नो अनुहार रातो हुने डर छ। यही कारणले ऊ कसैसँग खुलेर कुरा गर्न सक्दैन।

तर एडलरको दृष्टिकोणबाट हेर्दा यसको वास्तविक कारण अर्कै हुन सक्छ। यदि उसले कसैलाई आफ्नो मनको कुरा भन्यो र उताबाट अस्वीकार भयो भने ऊ निकै दुःखी हुन सक्छ। त्यसैले अनुहार रातो हुने डरलाई उसले मानिसहरूसँग नजिकिनबाट बच्ने बहाना बनाएको हुन सक्छ।

अब सोच्नुहोस्, यो डरको पछाडि के छ? अस्वीकार हुने डर।

यही डरका कारण हामी आफैंले बनाएको पर्खालभित्र लुकेर बस्छौँ।

अब यसलाई आफ्नो जीवनसँग जोडेर हेर्नुहोस्। तपाईंले महिनौँदेखि ‘भोलिदेखि सुरु गर्छु’ भन्दै टारिरहेको काम के साँच्चै समय नभएर रोकिएको हो? कि त्यो काम सुरु गर्दा असफल भएँ भने बहाना बनाउने ठाउँ बाँकी रहँदैन भन्ने डरले रोकिएको हो?

एडलरको एउटा महत्त्वपूर्ण भनाइ यही हो, कुनै पनि अनुभव आफैँमा हाम्रो सफलता वा असफलताको कारण हुँदैन। त्यस अनुभवबाट हामीले के अर्थ निकाल्छौँ, त्यसैले हाम्रो व्यक्तित्व र व्यवहारलाई आकार दिन्छ।

दुई जना मानिस एउटै किसिमको कठिन परिस्थितिबाट गुज्रिन सक्छन्। एक जनाले त्यसलाई आफ्नो कमजोरी बनाउँछ भने अर्कोले त्यही अनुभवलाई आफ्नो शक्ति बनाउँछ। फरक घटना भएको होइन, फरक त उनीहरूले त्यस घटनाबाट निकालेको अर्थमा हुन्छ।

तर एउटा कुरा स्पष्ट पारौँ। यसको अर्थ तपाईंले भोगेको पीडा झुटो हो वा तपाईंसँग भएको घटना तपाईंको गल्ती हो भन्ने होइन। पीडा वास्तविक हुन्छ। पुस्तकले भन्न खोजेको कुरा यति मात्र हो कि विगतले तपाईंलाई त्यतिबेलासम्म बाँध्न सक्दैन, जबसम्म तपाईं आफैँ त्यसलाई आफ्नो बन्धन बनाउनुहुन्न।

त्यसैले आज राति आफैंलाई एउटा प्रश्न सोध्नुहोस्, ‘म कुन कामबाट बच्न आफ्नो विगतलाई बहाना बनाइरहेको छु?’

यसको जवाफ अलि तीतो हुन सक्छ। तर परिवर्तनको सुरुवात यहीँबाट हुन्छ।

अब दोस्रो विचारले हामी बदलिन चाहँदाचाहँदै पनि किन बदलिन सक्दैनौँ भन्ने कुरा बताउँछ।

दोस्रो विचार : तपाईं बदलिन चाहनुहुन्छ, तर बदलिनु किन कठिन हुन्छ?

युवाले दार्शनिकलाई सीधा प्रश्न गर्छन्, यदि मानिस बदलिन सक्छ भने सबै मानिस किन बदलिँदैनन्?

यहाँ दार्शनिकले निकै गहिरो कुरा बताउँछन्। एडलरले यसलाई जीवनशैली अर्थात् 'लाइफस्टाइल' भनेका छन्। यहाँ जीवनशैली भन्नाले तपाईंले लगाउने लुगा वा खानेकुरा भन्ने बुझिँदैन। यसको अर्थ तपाईंको सोच्ने तरिका र व्यवहार गर्ने बानी हो। तपाईं संसारलाई कसरी हेर्नुहुन्छ र आफैंलाई कसरी बुझ्नुहुन्छ भन्ने कुरा यसैभित्र पर्छ।

एडलरका अनुसार हामीले यो सोच्ने तरिका आफैंले रोजेका हुन्छौँ। प्रायः बाल्यकालको सुरुवाती वर्षमा यस्तो सोच विकास हुन्छ। र, जुन कुरा हामीले रोजेका हुन्छौँ, त्यसलाई फेरि बदल्न पनि सक्छौँ।

तर त्यसो भए हामी किन बदलिँदैनौँ?

पुस्तकको जवाफ सरल छ, मानिसलाई परिवर्तनभन्दा परिचित अवस्थामै बस्न सजिलो लाग्छ।

सोच्नुहोस्, तपाईं आफ्नो दुःखी जीवनसँग परिचित हुनुहुन्छ। त्यहाँ के हुन्छ, कसरी हुन्छ भन्ने तपाईंलाई थाहा छ। जीवन असहज भए पनि त्यसमा एउटा सुरक्षा महसुस भइरहेको हुन्छ। तर परिवर्तनको अर्थ हो, नचिनेको बाटोमा हिँड्नु। त्यहाँ असफल हुने जोखिम हुन्छ। अरूको मजाकको पात्र बन्ने सम्भावना हुन्छ।

पुस्तकले यहाँ एउटा चसक्क लाग्ने कुरा भन्छ, तपाईंलाई आफ्नो अहिलेको अवस्था मन पर्दैन। तर पनि तपाईं त्यही अवस्थासँग टाँसिएर बसिरहनुभएको छ। किनकि नयाँ जीवनको डर पुरानो दुःखभन्दा ठूलो भएको छ। यही ठाउँमा पुस्तकले ‘जीवनका झुट’ अर्थात् लाइफ लाइजको चर्चा गर्छ। यसको अर्थ हामीले आफ्नो वास्तविक जिम्मेवारीबाट बच्न बनाउने बहाना हो।

मेरो भाग्य नै खराब छ। मैले अवसर नै पाइनँ। परिवारले अगाडि बढ्न दिएन।

हामी यस्ता बहानालाई सत्य मान्न थाल्छौँ, किनकि तिनलाई सत्य मान्न सजिलो हुन्छ। तर जब तपाईं आफ्नो जीवनमा भएका सबै समस्याको दोष अरूलाई दिनुहुन्छ, तब आफ्नो जीवनको नियन्त्रण पनि उनीहरूकै हातमा सुम्पिनुहुन्छ।

राम्रो कुरा के छ भने एडलर भन्छन्, यदि तपाईंले आफ्नो जीवनशैली आफैंले रोज्नुभएको हो भने त्यसलाई आजैबाट बदल्न पनि सक्नुहुन्छ। यसका लागि वर्षौँको तयारी वा लामो समयको प्रतीक्षा आवश्यक छैन। आवश्यक छ त केवल एउटा निर्णय।

अहिलेसम्म हामीले बुझ्यौँ, हाम्रो जीवन धेरै हदसम्म हाम्रै छनोटबाट निर्माण हुन्छ। तर यदि परिवर्तन यति सजिलो छ भने जीवनको सबैभन्दा ठूलो समस्या के हो त? यसको जवाफ तेस्रो विचारमा छ।

तेस्रो विचार : अरूसँग तुलना गर्ने बानी छोड्नुहोस्।

पुस्तकको एउटा ठूलो दाबी छ, मानिसका अधिकांश समस्या अरूसँगको सम्बन्धबाट उत्पन्न हुन्छन्।

सोच्नुहोस्, तपाईंलाई आफ्नो तलब कहिले कम लाग्छ? जब तपाईंको साथीले तपाईंभन्दा धेरै कमाएको थाहा पाउनुहुन्छ।

आफ्नो घर कहिले सानो लाग्छ? जब आफन्तको ठूलो घर देख्नुहुन्छ।

आफ्नो अनुहार वा शरीरप्रति असन्तुष्टि कहिले बढ्छ? जब सामाजिक सञ्जालमा अरूको आकर्षक तस्बिर देख्नुहुन्छ।

यदि तपाईं एक्लै कुनै जंगलमा बस्नुभएको भए आफ्नो उचाइ, तलब वा घरको आकारप्रति त्यति धेरै चिन्ता गर्नुहुन्थ्यो होला र? समस्या तब सुरु हुन्छ, जब तपाईंको अगाडि अर्को व्यक्ति आउँछ र तपाईं आफूलाई ऊसँग तुलना गर्न थाल्नुहुन्छ।

एडलरले यसका लागि दुईवटा शब्द प्रयोग गरेका छन्।

पहिलो हो ‘न्यूनताको अनुभूति’ अर्थात् इन्फेरिओरिटी फिलिङ। यसको अर्थ आफू अरूभन्दा कमजोर वा कम भएको महसुस गर्नु हो। एडलर यसलाई नराम्रो मान्दैनन्। उनका अनुसार यही अनुभूतिले मानिसलाई अगाडि बढ्न प्रेरित गर्न सक्छ। ‘म अहिलेभन्दा अझ राम्रो बन्न सक्छु’ भन्ने सोचले नै मेहनत गर्ने प्रेरणा दिन्छ।

तर दोस्रो अवस्था खतरनाक हुन्छ। यसलाई ‘न्यूनताबोधको जटिलता’ अर्थात् इन्फेरिओरिटी कम्प्लेक्स भनिन्छ। जब मानिसले आफ्नो कमजोरीलाई अगाडि बढ्ने प्रेरणा बनाउनुको सट्टा बहाना बनाउन थाल्छ, त्यतिबेला यस्तो अवस्था पैदा हुन्छ।

म अंग्रेजी बोल्न सक्दिनँ, त्यसैले केही गर्न सक्दिनँ। मसँग पैसा छैन, त्यसैले मेरो जीवन यस्तै रहन्छ। यसको उल्टो रूप पनि हुन्छ, जसलाई ‘श्रेष्ठताबोधको जटिलता’ अर्थात् सुपेरिओरिटी कम्प्लेक्स भनिन्छ।

भित्रबाट आफूलाई कमजोर ठान्ने मानिसले बाहिरबाट आफूलाई ठूलो देखाउने प्रयास गर्छ। ठूलाठूला कुरा गर्नु, आफ्नो चिनजानको धाक लगाउनु, हरेक कुरामा आफ्ना उपलब्धि सुनाउनुजस्ता व्यवहार भित्रको हीनभावना लुकाउने उपाय हुन सक्छन्।

पुस्तकले भन्छ, जो मानिस साँच्चिकै आत्मविश्वासी हुन्छ, उसलाई आफ्नो प्रशंसा आफैं गरिरहनुपर्ने आवश्यकता हुँदैन।

त्यसो भए यसको समाधान के हो?

एडलर भन्छन्, अरूभन्दा माथि वा तल हुने सोच त्यागेर सबैलाई बराबरीको दृष्टिले हेर्न सिक्नुपर्छ।

हामी जीवनलाई एउटा सिँढीका रूपमा हेर्छौँ। धनी माथि, गरिब तल। हाकिम माथि, कर्मचारी तल। परीक्षामा पहिलो हुने माथि, असफल हुने तल। तर एडलरका अनुसार सबै मानिस बराबर हुन्। बराबर हुनुको अर्थ सबै मानिस एकै किसिमका हुनु होइन। तपाईं फरक हुनुहुन्छ, म फरक छु। तर फरक हुनुको अर्थ कोही ठूलो र कोही सानो हुनु होइन।

त्यसो भए तुलना कससँग गर्ने त?

पुस्तकको जवाफ निकै सुन्दर छ। अरूसँग होइन, आफ्नो आदर्श रूपसँग तुलना गर्नुहोस्। तपाईंको प्रतिस्पर्धा अरूसँग होइन, हिजोको आफ्नै अवस्थासँग हो।

अब चौथो विचार सुनौँ। यसले तपाईंले सायद जीवनभर पछ्याइरहेको एउटा कुरामाथि नै प्रश्न उठाउँछ।

चौथो विचार : अरूको प्रशंसाको भोको बन्नु नै तपाईंको बन्धन हो।

यो कुरा सुन्दा धेरैलाई अप्ठ्यारो लाग्न सक्छ। किनकि हाम्रो हुर्काइ नै यस्तै वातावरणमा भएको हुन्छ। 

शर्माजीको छोरालाई हेर। मानिसले के भन्लान्? हाम्रो इज्जतको सवाल छ। इन्जिनियर बन, डाक्टर बन, सरकारी जागिर खाऊ। त्यसपछि विवाह गर, बच्चा जन्माऊ। 

यही क्रम पछ्याउँदै हामी आफ्नो जीवन बिताउँछौँ। तर यस क्रममा हामी आफैँले के चाहेका थियौँ भन्ने कुरा बिर्सिन्छौँ। एडलरका अनुसार यसको जड हो, अरूबाट स्वीकृति र प्रशंसा पाउने चाहना। बाल्यकालदेखि नै हामीलाई सिकाइन्छ, राम्रो काम गरे पुरस्कार पाइन्छ, नराम्रो काम गरे गाली खाइन्छ। यही पुरस्कार र सजायको व्यवस्थाबीच हामी हुर्किन्छौँ। तर ठूलो भएपछि पनि हामी हाकिम, समाज र भीडबाट त्यही पुरस्कार र प्रशंसा खोजिरहन्छौँ।

यहाँ पुस्तकले एउटा चकित पार्ने कुरा भन्छ, प्रशंसा गर्नु पनि एक प्रकारको नियन्त्रण हुन सक्छ। जब आफूभन्दा माथिल्लो पदमा रहेको व्यक्तिले तल्लो पदमा रहेको व्यक्तिलाई ‘स्याबास, राम्रो गर्‍यौ’ भन्छ, त्यसमा एउटा लुकेको सन्देश हुन सक्छ– तिमीले राम्रो गर्‍यौ कि गरेनौ भन्ने निर्णय म गर्छु।

बिस्तारै अर्को व्यक्ति काम गर्नुभन्दा प्रशंसा पाउनकै लागि काम गर्न थाल्छ।

त्यसो भए एडलरको सुझाव के हो त?

प्रशंसाको ठाउँमा कृतज्ञता व्यक्त गर्नुहोस्। ‘स्याबास’ भन्नुको सट्टा ‘धन्यवाद, तपाईंले गर्दा मलाई निकै सहयोग भयो’ भन्नुहोस्। यसमा कोही ठूलो वा सानो हुँदैन। यसले बराबरी र आत्मीयताको भावना विकास गर्छ।

अब पुस्तकको नामसँग जोडिएको त्यो वाक्यमा जाऔँ, जसका कारण यो पुस्तक यति चर्चित भएको छ।

युवाले दार्शनिकलाई सोध्छन्, त्यसो भए मलाई कसैले मन पराउँदैन भने पनि वास्ता नगर्ने? दार्शनिकको जवाफ हुन्छ, कसैले तपाईंलाई मन पराउँदैन भने त्यसको अर्थ तपाईं आफ्नै सिद्धान्तअनुसार जीवन बाँचिरहनुभएको हुन सक्छ।

यो कुरा गहिरिएर सोच्नुहोस्। कसैले तपाईंलाई मन पराउँदैन भन्दैमा तपाईं गलत हुनुहुन्छ भन्ने हुँदैन। कहिलेकाहीँ त्यसले तपाईं अरूको इच्छाअनुसार होइन, आफ्नै मान्यताअनुसार जीवन बिताइरहनुभएको छ भन्ने देखाउँछ।

यदि तपाईं सबैलाई खुसी राख्न चाहनुहुन्छ भने हरेक व्यक्तिको इच्छाअनुसार आफूलाई बदल्नुपर्ने हुन्छ। यसको परिणाम के हुन्छ भने तपाईं न अरू कसैको आफ्नै व्यक्ति बन्न सक्नुहुन्छ, न आफ्नै।

तपाईंले जतिसुकै राम्रो काम गरे पनि कोही न कोही तपाईंलाई मन नपराउने व्यक्ति अवश्य हुन्छ। तर एउटा कुरा स्पष्ट पारौँ। यसको अर्थ अरूसँग असभ्य व्यवहार गर्नुहोस् वा जानाजानी अरूलाई चिढ्याउनुहोस् भन्ने होइन।

पुस्तकले भन्न खोजेको कुरा यति हो कि कसैलाई रिस उठ्ला वा चित्त दुख्ला भन्ने डरले आफ्नो जीवनका ठूला निर्णय नलिनुहोस्। अरूलाई मन नपर्ने जोखिम उठाउने साहस नै स्वतन्त्रताको मूल्य हो। त्यसैले आफैंलाई सोध्नुहोस्, ‘आज म कुन निर्णय अरूले के भन्लान् भन्ने डरले टारिरहेको छु?’

त्यो जागिर छोड्ने निर्णय हुन सक्छ। आफ्नै व्यवसाय सुरु गर्ने सोच हुन सक्छ। कुनै सम्बन्ध अन्त्य गर्ने निर्णय हुन सक्छ। अथवा मनले चाहेको बाटो रोज्ने कुरा हुन सक्छ। यदि अहिले नै तपाईंको मनमा कुनै जवाफ आएको छ भने कमेन्टमा यति मात्र लेख्नुहोस्, ‘म तयार छु।’ म हेर्न चाहन्छु, कति जना मानिस साँच्चिकै स्वतन्त्र हुन तयार हुनुहुन्छ।

अब पाँचौँ विचारतर्फ जाऔँ। यो कुरा बुझ्नुभयो भने तपाईंको आधाभन्दा बढी तनाव आजै कम हुन सक्छ।

पाँचौँ विचार : यो कसको जिम्मेवारी हो?

तपाईंको धेरैजसो तनावको कारण के हुन्छ? अरूले के सोच्लान्, के भन्लान् र कस्तो प्रतिक्रिया देलान् भन्ने चिन्ता।

एडलरले यसका लागि एउटा उपयोगी उपाय दिएका छन्। यसलाई पुस्तकमा ‘कामको विभाजन’ अर्थात् टास्क सेपरेसन भनिएको छ। यसको नियम एउटा मात्र छ। कुनै कामको अन्तिम परिणाम कसले भोग्नुपर्छ? जसले परिणाम भोग्नुपर्छ, त्यो काम उसैको जिम्मेवारी हो।

एउटा उदाहरण लिऔँ। तपाईंको बच्चाले पढाइ गरिरहेको छैन। यसले तपाईंलाई चिन्तित बनाएको छ। तर पढ्ने जिम्मेवारी कसको हो? बच्चाको। नपढेको परिणाम कसले भोग्छ? बच्चाले।

त्यसैले पढ्ने वा नपढ्ने निर्णय उसको जिम्मेवारी हो।

त्यसो भए के अभिभावक चुपचाप बस्ने त? होइन। तपाईंले उसलाई पढाइ किन आवश्यक छ भनेर बुझाउन सक्नुहुन्छ। सहयोग चाहिएको बेला आफू साथमा रहेको बताउन सक्नुहुन्छ। तर जबरजस्ती गर्न मिल्दैन। पुस्तकमा एउटा भनाइ छ, तपाईं घोडालाई पानी भएको ठाउँसम्म लैजान सक्नुहुन्छ, तर उसलाई पानी पिउन बाध्य बनाउन सक्नुहुन्न।

अब यसलाई आफ्नो जीवनमा लागू गरेर हेर्नुहोस्। तपाईं कुनै काम गर्नुहुन्छ। कसैले त्यसको प्रशंसा गर्छ, कसैले आलोचना गर्छ। तर उनीहरूको प्रतिक्रिया तपाईंको नियन्त्रणमा हुँदैन। उनीहरूले के सोच्छन् भन्ने कुरा उनीहरूकै जिम्मेवारी हो। त्यसका लागि रातभरि चिन्ता गरेर आफ्नो निद्रा बिगार्नु भनेको अरूको जिम्मेवारी पनि आफ्नै टाउकोमा बोक्नु हो।

यो नियम दुवैतर्फ लागू हुन्छ।

जब तपाईं कसैको जीवनमा उसको अनुमति वा चाहनाबिना हस्तक्षेप गर्नुहुन्छ, उसलाई के गर्नुपर्छ, कसरी बाँच्नुपर्छ भनेर निर्देशन दिनुहुन्छ, तब तपाईं उसको जिम्मेवारीमा प्रवेश गरिरहनुभएको हुन्छ। धेरैजसो सम्बन्धमा झगडा सुरु हुनुको कारण पनि यही हो। हामी अरूको काममा हस्तक्षेप गर्छौँ वा अरूलाई आफ्नो काममा हस्तक्षेप गर्न दिन्छौँ।

पुस्तकले भन्छ, मानिसका सम्बन्धहरू प्रायः यसैले बिग्रिन्छन्। तर एउटा कुरा बुझ्न जरुरी छ। यो सबै सुनेपछि कतिपयलाई लाग्न सक्छ, यसको अर्थ अरूको वास्ता नै नगर्ने हो? होइन। कामको विभाजन भनेको सम्बन्धको अन्त्य होइन, बरु सम्बन्धको सुरुवात हो। तपाईंले आफ्नो जिम्मेवारी र अरूको जिम्मेवारी छुट्याएपछि सहयोग गर्न सक्नुहुन्छ। तर अन्तिम निर्णय गर्ने अधिकार सम्बन्धित व्यक्तिकै हुन्छ।

त्यसो भए के हामी यसरी एक्लो हुन्छौँ त? यसको जवाफ छैटौँ विचारमा छ। मेरो विचारमा यो पुस्तककै सबैभन्दा सुन्दर पक्ष हो। 

छैटौँ विचार : खुसीको वास्तविक रहस्य सम्बन्ध र योगदानमा छ।

अहिलेसम्मका कुरा सुन्दा एडलरले सबैबाट टाढा भएर आफ्नै इच्छाअनुसार बाँच्नुपर्छ भनेका हुन् कि जस्तो लाग्न सक्छ। तर उनको भनाइ त्यस्तो होइन। एडलरको मुख्य विचार हो, सामुदायिक भावना। अर्थात् म अरूसँग जोडिएको छु र यो संसारको एउटा हिस्सा हुँ भन्ने अनुभूति। पुस्तकका अनुसार खुसीको वास्तविक रहस्य यहीँ लुकेको छ।

खुसी हुनु भनेको आफू अरूको काम आइरहेको छु भन्ने अनुभूति गर्नु हो। यसलाई एडलरले योगदान भनेका छन्।तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा छ। आफ्नो योगदान देखाउनका लागि मात्र काम गर्नु हुँदैन। यदि तपाईं अरूको प्रशंसा पाउनकै लागि सहयोग गर्नुहुन्छ भने त्यो फेरि स्वीकृति र प्रशंसाको भोक मात्र हो।

वास्तविक योगदान त्यो हो, जसबाट तपाईंलाई भित्रैदेखि आफ्नो उपस्थितिले कसैलाई फाइदा पुगेको अनुभूति हुन्छ। चाहे अरू कसैले त्यसबारे थाहा पाओस् वा नपाओस्।

त्यसो भए यो सबै कसरी सम्भव हुन्छ?

पुस्तकले तीनवटा कुरा बताएको छ, जुन एकअर्कासँग जोडिएका छन्। पहिलो, आफूलाई स्वीकार गर्नु।

आफ्ना कमजोरीसहित आफूलाई स्वीकार गर्नुहोस्। यहाँ पुस्तकले एउटा सुन्दर भिन्नता देखाएको छ। आफूलाई स्वीकार गर्नु र आफू अहिले जस्तो छु, त्यस्तै भएर सन्तुष्ट भई बस्नु एउटै कुरा होइन। आफूलाई स्वीकार गर्नुको अर्थ हो, ‘म अहिले जहाँ छु, त्यहीँबाट अगाडि बढ्न सुरु गर्छु।’

दोस्रो, अरूमाथि विश्वास गर्नु।

कुनै स्वार्थ वा फाइदा खोजेर होइन, अरू मानिसलाई पनि आफ्नो साथीका रूपमा हेर्नुहोस्। उनीहरूलाई शत्रु होइन, सहयात्री ठान्नुहोस्।

यसमा धोका खाने जोखिम अवश्य हुन्छ। तर पुस्तकले भन्छ, विश्वासबिना गहिरो सम्बन्ध निर्माण हुन सक्दैन।

तेस्रो, अरूका लागि योगदान गर्नु।

यी तीनवटै कुरा एकअर्कामा जोडिएका छन्। जब तपाईं आफूलाई स्वीकार गर्नुहुन्छ, तब अरूमाथि विश्वास गर्न सक्नुहुन्छ। जब अरूमाथि विश्वास गर्नुहुन्छ, तब खुलेर सहयोग गर्न सक्नुहुन्छ। र जब अरूलाई सहयोग गर्नुहुन्छ, तब आफ्नो महत्त्व र उपयोगिता महसुस गर्नुहुन्छ। यसले आफूलाई स्वीकार गर्न झन् सजिलो बनाउँछ।

एडलरका अनुसार मानिसको जीवनमा तीनवटा प्रमुख सम्बन्ध हुन्छन्– काम, मित्रता र प्रेम।

हाम्रा धेरैजसो समस्या यिनै तीनवटा सम्बन्धमा उत्पन्न हुन्छन्। र यी सबैको समाधान एउटै हो, एकअर्कालाई ठूलो वा सानो नठानी बराबरीको सम्बन्ध निर्माण गर्नु।

अब सोच्नुहोस्, तपाईंको जीवनका सबैभन्दा राम्रा क्षण कुन-कुन हुन्? त्यो दिन, जुन दिन तपाईंले कुनै पुरस्कार पाउनुभयो? कि त्यो दिन, जुन दिन तपाईंले कसैलाई सहयोग गर्नुभयो र उसको अनुहारमा सन्तुष्टि देख्नुभयो?

धेरैजसो मानिसको जवाफ दोस्रो हुन्छ। एडलरले भन्न खोजेको कुरा पनि यही हो। 

अब अन्तिम विचारतर्फ जाऔँ। मेरो विचारमा यो पुस्तककै सबैभन्दा गहिरो कुरा यही हो।

सातौँ विचार : जीवन एउटा नृत्य हो, कुनै गन्तव्य होइन।

हामी सबै जीवनलाई एउटा सीधा रेखाका रूपमा हेर्छौँ। पहिले पढाइ, त्यसपछि जागिर, त्यसपछि घर, विवाह र अनि बल्ल खुसी। हामी सोचिरहेका हुन्छौँ, यो कुरा प्राप्त भएपछि म खुसी हुन्छु। जागिरमा बढुवा भएपछि, गाडी किनेपछि वा ऋण तिरेपछि जीवन सहज हुन्छ। तर एउटा लक्ष्य प्राप्त गरेपछि अर्को लक्ष्य अगाडि आइहाल्छ।

पुस्तकले यही सोचलाई चुनौती दिन्छ।

दार्शनिक भन्छन्, जीवन कुनै सीधा रेखा होइन। यो त धेरै साना-साना क्षणहरूको शृङ्खला हो। यसलाई बुझाउन उनले नृत्यको उदाहरण दिएका छन्। नृत्य गर्ने मानिस कहाँ पुग्न चाहन्छ? कतै पनि होइन। नृत्यको उद्देश्य कुनै गन्तव्यमा पुग्नु होइन, नृत्य गर्नु नै हो। नृत्यका प्रत्येक पाइला र प्रत्येक चाल आफैँमा पूर्ण हुन्छन्।

पुस्तकले यहीँ भन्छ, वर्तमान क्षणमा ध्यान दिनुहोस्।

बितेको समयमाथि तपाईंको नियन्त्रण छैन। आउने समयमाथि पनि तपाईंको पूर्ण नियन्त्रण छैन। तपाईंको हातमा भएको कुरा केवल वर्तमान क्षण हो। अब पुस्तकको अर्को गहिरो कुरा बुझौँ।

दार्शनिक भन्छन्, जीवनको कुनै पूर्वनिर्धारित अर्थ हुँदैन।

पहिलो पटक सुन्दा यो कुरा डर लाग्दो लाग्न सक्छ। तर यसको अर्को पक्ष पनि छ। यदि जीवनको अर्थ पहिल्यै निर्धारण गरिएको छैन भने त्यसलाई अर्थपूर्ण बनाउने जिम्मेवारी पनि तपाईंकै हातमा छ। तपाईं जहाँ हुनुहुन्छ, त्यहीँबाट परिवर्तनको सुरुवात गर्न सक्नुहुन्छ। त्यसका लागि भोलिको प्रतीक्षा गर्नुपर्दैन। आज, यही क्षणबाट सुरु गर्न सक्नुहुन्छ।

अब एकपटक सोच्नुहोस्, यदि तपाईंलाई कसैले आलोचना गर्दैन भन्ने विश्वास हुन्थ्यो भने? यदि तपाईंको विगतले तपाईंको भविष्यको बाटो रोक्दैन भन्ने थाहा हुन्थ्यो भने? र यदि तपाईंको हातमा केवल यही वर्तमान क्षण छ भन्ने कुरा बुझ्नुहुन्थ्यो भने तपाईंले आफ्नो जीवन कसरी बिताउनुहुन्थ्यो?

अब यी सातवटा विचारलाई एकपटक सम्झौँ। पहिलो, तपाईंको विगतले होइन, तपाईंको उद्देश्यले तपाईंलाई अगाडि बढाउँछ। दोस्रो, तपाईं बदलिन सक्नुहुन्छ। परिवर्तनका लागि एउटा निर्णय नै पर्याप्त हुन सक्छ। तेस्रो, अरूसँग तुलना गर्ने बानी छोड्नुहोस्। सबैलाई बराबरीको दृष्टिले हेर्नुहोस्। चौथो, सबैलाई खुसी बनाउने प्रयास गर्दा तपाईं आफैँ आफ्नो जीवनको बाधक बन्नुहुन्छ।

पाँचौँ, आफ्नो जिम्मेवारी नभएको कामको बोझ नबोक्नुहोस्। छैटौँ, अरूका लागि उपयोगी बन्नुहोस्। खुसी त्यहीँ छ।र सातौँ, वर्तमान क्षणलाई पूर्ण रूपमा जिउनुहोस्। जीवनलाई गन्तव्यमा पुग्ने दौड होइन, एउटा सुन्दर नृत्यका रूपमा लिनुहोस्।

एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा, यो भिडियो पुस्तकमा प्रस्तुत विचारहरूको सार मात्र हो। यो कुनै उपचार वा चिकित्सकीय सल्लाह होइन। यदि तपाईं गहिरो तनाव वा अवसादबाट गुज्रिरहनुभएको छ भने योग्य विशेषज्ञसँग परामर्श लिनुहोस्। सहयोग माग्नु पनि साहसकै काम हो।

यदि यो भिडियोले तपाईंलाई एकपटक भए पनि आफ्नो जीवनबारे सोच्न बाध्य बनाएको छ भने यसलाई त्यस्तो व्यक्तिसँग साझा गर्नुहोस्, जो सधैं ‘अरूले के भन्लान्’ भन्ने डरमा बाँचिरहेको छ। तपाईंले गरेको एउटा सेयरले पनि उसको जीवनको दिशा बदल्न सक्छ।

यी सातवटा विचारमध्ये कुन कुराले तपाईंलाई सबैभन्दा बढी छोयो? कमेन्टमा लेखेर बताउनुहोस्। म हरेक कमेन्ट पढ्नेछु। यति पढिदिनुभएकोमा धन्यवाद, फेरि भेटौँला। त्यतिन्जेल आफ्नो जीवनको लेखक आफैं बन्नुहोस्, केवल पात्र बनेर नबस्नुहोस्। धन्यवाद।