एटेन्सन सीकर

सबैले मेरो कुरा सुनुन्, मेरो उपस्थितिलाई ध्यान दिउँन्, मलाई महत्त्व दिउँन्। म साह्रै गतिलो मान्छे। मेरा बारेमा धेरैलाई चासो हुनुपर्छ। म त जे गर्छु गज्जब पो गर्छु, म जस्तो अर्को छैन। कसरी दिँदैनन् चासो, दिनुपर्छ। म सबैको ध्यान खिच्ने जुक्ति लगाउँछु। के तपाइँलाई यस्तो लाग्दैन? 

आफूप्रति ध्यानाकर्षण गराउने सामाजिक मनोवृत्ति नयाँ होइन। आधुनिक समाजमा झन् प्रबल छ। यो प्रवृत्ति मूलतः मानिसको स्वीकृति, मान्यता र सम्बन्धको आवश्यकतासँग जोडिएको हुन्छ। जब व्यक्तिले आफूलाई अरूले देखुन्, सुनुन् र स्वीकारून् भन्ने चाहना राख्छ, तब उसले विभिन्न तरिकाबाट ध्यान खिच्ने प्रयास गर्छ। जस्तै, बोल्ने शैली, पहिरन, सामाजिक सञ्जालमा सक्रियता वा भावनात्मक अभिव्यक्ति।

अहिले यो मनोवृत्ति सबैभन्दा बढी सोसल मिडियामा देखिन्छ। फोटो, भिडियो र लेखेर गरिएका पोस्टमा 'लाइक', 'कमेन्ट' वा 'भ्युज' पाउनुलाई मानिसहरूले आफ्नो सफलता र लोकप्रियताको मापदण्ड मान्न थालेका छन्। कहिलेकाहीँ मानिसहरू अरूभन्दा फरक देखिनका लागि अनौठा व्यवहार गर्ने वा जोखिमपूर्ण काम गर्ने गर्छन्, जसको मुख्य उद्देश्य 'भाइरल' हुनु वा ध्यानाकर्षण गराउनु नै हुन्छ।

मनोवैज्ञानिक रूपमा हेर्दा, यस्तो व्यवहार आंशिक रूपमा स्वाभाविक हो। अमेरिकी मनोवैज्ञानिक अब्राहम मास्लोको आवश्यकताको सिद्धान्त अनुसार, सम्मान र स्वीकृति पाउने चाहना मानवको आधारभूत आवश्यकता हो। तर समस्या तब उत्पन्न हुन्छ, जब यो चाहना असन्तुलित बन्छ र व्यक्ति निरन्तर बाह्य ध्यानमा निर्भर हुन थाल्छ। यस्तो अवस्थामा आत्मसम्मान भित्री बलबाट होइन, अरूको प्रतिक्रिया र प्रशंसाबाट निर्धारण हुन थाल्छ।

सामाजिक सन्दर्भमा, विशेषगरी डिजिटल युगमा, यो प्रवृत्ति अझ तीव्र देखिन्छ। सामाजिक सञ्जालले 'देखिने' र 'प्रतिक्रिया पाउने' संस्कृतिलाई बढावा दिएको छ, जहाँ लाइक, कमेन्ट र शेयरले व्यक्तिको आत्ममूल्यसँग जोडिन थाल्छ। यसले कहिलेकाहीँ कृत्रिम छवि निर्माण, अतिरञ्जित व्यवहार वा नाटकीय प्रस्तुतिकरणलाई पनि प्रोत्साहन गर्छ।

ध्यानाकर्षण चाहने बानीलाई पूर्ण रूपमा नकारात्मक भन्न मिल्दैन। उचित सन्तुलनमा ध्यानाकर्षण गर्ने क्षमता व्यक्तित्व विकास, नेतृत्व र अभिव्यक्तिको सशक्त माध्यम पनि हुन सक्छ। मुख्य कुरा भनेको भित्री आत्मविश्वास र बाह्य स्वीकृतिबीच सन्तुलन कायम गर्नु हो। जब व्यक्ति आफैंसँग सन्तुष्ट हुन्छ, तब उसले ध्यान खोज्ने होइन, आफ्नो वास्तविकता प्रस्तुत गर्ने गर्छ। यही सन्तुलनले स्वस्थ व्यक्तित्व र सुदृढ सामाजिक सम्बन्ध निर्माण गर्न मद्दत गर्छ।

आफूप्रति ध्यानाकर्षण गराउने सामाजिक मनोवृत्ति आधुनिक समाजमा तीव्र रूपमा देखिने एक महत्त्वपूर्ण व्यवहारिक प्रवृत्ति हो। यसको जड मानवको स्वीकृति, सम्बन्ध र पहिचानको आवश्यकतासँग जोडिएको हुन्छ। मास्लोको आवश्यकता श्रेणी सिद्धान्तअनुसार, मानिसले शारीरिक र सुरक्षाका आवश्यकता पूरा गरेपछि सम्मान र स्वीकृति खोज्छ। यही चरणमा व्यक्ति अरूको ध्यान र प्रशंसाबाट आफूलाई मूल्यवान महसुस गर्न थाल्छ।

उदाहरणका लागि, सामाजिक सञ्जालमा बारम्बार आफ्नो तस्बिर पोस्ट गर्ने, साना उपलब्धिलाई ठूलो बनाउँदै प्रस्तुत गर्ने, वा निरन्तर प्रतिक्रिया (लाइक, कमेन्ट) हेर्ने बानी यसै मनोवृत्तिको अभिव्यक्ति हो। यदि पोस्टमा अपेक्षित प्रतिक्रिया आएन भने निराश हुने वा अर्को पोस्टमार्फत ध्यान तान्ने प्रयास गर्ने व्यवहार देखिन्छ। यो बाह्य स्वीकृतिमा आधारित आत्मसम्मानको संकेत हो।

सैद्धान्तिक रूपमा, मनोवैज्ञानिक जोन बल्बीको एट्याचमेन्ट थ्यौरीले पनि यसलाई स्पष्ट पार्छ। बाल्यकालमा पर्याप्त भावनात्मक ध्यान र सुरक्षा नपाएका व्यक्तिहरूले वयस्क जीवनमा बढी 'एटेन्सन सीकीङ' व्यवहार देखाउन सक्छन्। उनीहरू भित्री असुरक्षालाई बाह्य ध्यानबाट पूर्ति गर्न खोज्छन्। त्यसैगरी, सामाजिक सिकाइ सिद्धान्त (सोसल लर्निङ)अनुसार, जब ध्यानाकर्षण गर्ने व्यवहारले सकारात्मक प्रतिक्रिया पाउँछ, त्यो व्यवहार पुनः दोहोरिन्छ।

यसको अर्को रूप कार्यक्षेत्रमा पनि देखिन्छ। केही कर्मचारीहरू आफ्नो कामभन्दा बढी आफ्नो उपस्थितिलाई हाइलाइट गर्न खोज्छन्। जस्तै, सानो योगदानलाई ठूलो देखाउने, बैठकमा अनावश्यक बोल्ने, वा उच्च अधिकारीको ध्यान खिच्ने प्रयास गर्ने। यसले कहिलेकाहीँ वास्तविक दक्षता ओझेलमा पार्छ।

तर, ध्यानाकर्षण गर्ने प्रवृत्ति सधैं नकारात्मक हुँदैन। नेतृत्व, प्रस्तुति कला, र सामाजिक प्रभाव निर्माणमा यसले सकारात्मक भूमिका खेल्न सक्छ। समस्या तब हुन्छ जब यो अत्यधिक, कृत्रिम वा आत्मसम्मानको एकमात्र आधार बन्छ। यस्तो अवस्थामा व्यक्ति बाह्य प्रतिक्रियामा निर्भर भई अस्थिर बन्न सक्छ।

अन्ततः, सन्तुलन नै मुख्य कुरा हो। जब व्यक्तिले आफ्नो मूल्य आफैंले बुझ्छ र बाह्य प्रशंसालाई पूरक रूपमा लिन्छ, तब ध्यानाकर्षण स्वस्थ अभिव्यक्तिमा रूपान्तरण हुन्छ। यही सन्तुलनले व्यक्तित्वलाई परिपक्व, आत्मनिर्भर र सामाजिक रूपमा विश्वसनीय बनाउँछ।

मनोवैज्ञानिक दृष्टिले, ध्यानाकर्षण गर्ने व्यवहार प्रायः बाह्य ध्यान, स्वीकृति वा मान्यताको आवश्यकता (नीड फर भ्यालिडेसन)सँग जोडिएको हुन्छ। यस्तो व्यक्तिले आफूलाई महत्त्वपूर्ण, देखिने वा स्वीकार्य महसुस गर्न अरूको ध्यान खोज्छ। यसमा प्रशंसा पाउनु एउटा प्रमुख माध्यम हुन सक्छ।

तर सबै एटेन्सन सीकीङ व्यवहार प्रशंसाको भोकले मात्र हुँदैन। केही अवस्थामा यो बाल्यकालमा पर्याप्त ध्यान नपाएको अनुभव, आत्मसम्मान कमजोर हुनु, सामाजिक सीपको कमी वा केवल सामाजिक रूपमा सक्रिय र अभिव्यक्त स्वभावका कारण पनि हुन सक्छ।

त्यसैले, एटेन्सन सीकर प्रशंसाको भोको भन्ने सरल निष्कर्ष सही हुँदैन र यो व्यवहारलाई खराब भनिहाल्न पनि उपयुक्त हुँदैन। यो एउटा व्यवहार हो, जसको पछाडि फरक–फरक मनोवैज्ञानिक कारण हुन सक्छन्। 

मनोविज्ञानले एटेन्सन सीकरलाई कुनै औपचारिक रोगको नाम होइन, तर व्यवहारिक प्रवृत्ति (बिहेभियरल प्याटर्न)का रूपमा बुझ्छ। यसको मूलमा प्रायः ध्यान, स्वीकृति (भ्यालिडेसन) र सम्बन्धको आवश्यकता हुन्छ।

यसबारे मुख्य मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोण यस्ता छन्

आवश्यकताको सिद्धान्त (नीड्स थ्यौरी) : अब्राहम मास्लोका अनुसार, मानिसलाई सम्मान र स्वीकृतिको आवश्यकता हुन्छ। जब यो आवश्यकता पूरा हुँदैन, व्यक्ति ध्यान खोज्ने व्यवहारतर्फ जान सक्छ।

आत्मसम्मान (सेल्फ-इस्टीम) : कम आत्मसम्मान भएका व्यक्तिहरूले आफूलाई मूल्यवान महसुस गर्न अरूको ध्यान र प्रशंसा खोज्छन्।

बाल्यकालको अनुभव : जोन बल्बीको एट्याचमेन्ट थ्यौरीका अनुसार, बाल्यकालमा पर्याप्त भावनात्मक ध्यान नपाएमा ठूलो हुँदा एटेन्सन सीकीङ व्यवहार देखिन सक्छ। उनका अनुसार यदि बच्चाले आफ्ना भावना सुरक्षित रूपमा व्यक्त गर्न पाउँदैन भने, उसले ती भावनाहरू आफैंसँग पनि बुझ्न र स्वीकार्न सक्दैन। यही कारणले पछि जीवनमा ध्यान खोज्ने वा असुरक्षित सम्बन्ध व्यवहार देखिन सक्छ। 

यो विचार उनले १९६९ मा प्रकाशित आफ्नो पुस्तक 'एट्याचमेन्ट एण्ड लस'(भाग १) मा प्रस्तुत गरेका हुन्। उनले बाल्यकालमा आमा (वा प्राथमिक हेरचाह गर्ने व्यक्ति)सँगको भावनात्मक सम्बन्धले व्यक्तिको आत्मबोध, भावनात्मक सुरक्षा र भविष्यका सम्बन्धहरू कस्तो बन्छ भन्ने व्याख्या गरेका थिए।

व्यक्तित्व र विकारसँग सम्बन्ध : केही अवस्थामा यो व्यवहार नार्सिस्टिक पर्सनालिटी डिसअर्डर वा हिस्ट्रिओनिक पर्सनालिटी डिसअर्डरसँग पनि जोडिन सक्छ, जहाँ व्यक्ति अत्यधिक ध्यानको आवश्यकता महसुस गर्छ। केही अवस्थामा यो व्यवहार दुवै मनोविकारसँग पनि जोडिन सक्छ। यस्तो अवस्थामा ध्यान खोज्ने व्यवहार केवल बानी होइन, गहिरो मनोवैज्ञानिक संरचनासँग सम्बन्धित हुन्छ। 

उदाहरणका लागि, नार्सिसिस्टिक प्रवृत्तिमा व्यक्ति आफूलाई विशेष र श्रेष्ठ देखाउन निरन्तर प्रशंसा चाहन्छ, जबकि हिस्ट्रियोनिक प्रवृत्तिमा व्यक्ति भावनात्मक रूपमा नाटकीय र आकर्षणको केन्द्र बन्न खोज्छ। दुवै अवस्थामा आत्मसम्मान अस्थिर हुन्छ र बाह्य प्रतिक्रिया (एटेन्सन) बाटै आफूलाई मूल्यवान् ठान्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। यदि यस्तो व्यवहारले सम्बन्ध, काम वा सामाजिक जीवनमा असर पार्न थाल्छ भने, मनोवैज्ञानिक परामर्श आवश्यक हुन सक्छ।

'एटेन्सन सीकीङ' सधैं नकारात्मक होइन, यो मानव स्वभावकै भाग हो। तर जब यो अत्यधिक, कृत्रिम वा सम्बन्ध बिगार्ने स्तरमा पुग्छ, तब यसले गहिरो मनोवैज्ञानिक आवश्यकता वा असन्तुलन संकेत गर्न सक्छ।

एटेन्सन सीकरको व्यवहार बुझ्न सामाजिक मनोविज्ञान र विकासात्मक मनोविज्ञान दुवै उपयोगी हुन्छन्। अल्फ्रेड एल्डरले 'इनफेरिओरिटी कम्प्लेक्स' को अवधारणामार्फत भनेका छन् कि, मानिसले आफूलाई काँतर महसुस गर्दा त्यसलाई ढाकछोप गर्न विभिन्न क्षतिपूर्तिका उपाय अपनाउँछ। ध्यान आकर्षित गर्ने व्यवहार पनि यस्तै एक माध्यम हुन सक्छ, जहाँ व्यक्ति भित्री असुरक्षालाई बाहिरी देखावटी आत्मविश्वासले छोप्न खोज्छ।

एरिक एरिक्सनको मनोसामाजिक विकास सिद्धान्तअनुसार, किशोरावस्थामा 'आइडेन्टिटी भर्सेज रोल कन्फ्युजन'को चरण पार हुन्छ। यस समयमा यदि व्यक्तिले स्पष्ट पहिचान निर्माण गर्न सकेन भने, ऊ अरूको ध्यान र प्रतिक्रिया मार्फत आफ्नो अस्तित्व पुष्टि गर्न खोज्न सक्छ।

एक सानो घटनाक्रमले यो प्रष्ट पार्छ। कलेजमा पढ्ने एक विद्यार्थी सधैं कक्षामा अनावश्यक ठट्टा गर्ने, शिक्षकको ध्यान तान्ने र साथीहरूमाझ केन्द्रमा बस्न खोज्ने गर्थ्यो। सुरुमा सबैले उसलाई रमाइलो स्वभावको ठान्थे, तर पछि थाहा भयो। ऊ घरमा प्रायः बेवास्ता महसुस गर्थ्यो। जब उसले ध्यान पाउँथ्यो, उसलाई आफ्नो अस्तित्व प्रमाणित भएको जस्तो लाग्थ्यो।

यसले देखाउँछ कि आफूप्रति ध्यानाकर्षण गराउने व्यवहार केवल सतही देखिने ड्रामा होइन, भित्री आवश्यकता र अनुभवसँग जोडिएको हुन्छ। त्यसैले यस्ता व्यवहारलाई केवल आलोचना गर्ने होइन, बुझ्ने र सन्तुलित मार्गदर्शन दिने दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ।

ध्यानाकर्षणका विभिन्न स्वरूपहरू छन्। यस्तो व्यवहार सधैं सकारात्मक मात्र हुँदैन, यसका दुई पाटा हुन्छन्।सकारात्मक, राम्रो काम गरेर, कला देखाएर वा सफलता हासिल गरेर ध्यान खिच्नु। नकारात्मक, बिरामी भएको बहाना गर्नु, अनावश्यक विवादमा फस्नु, वा सानो कुरालाई अतिरञ्जित (एक्जाजरेट) गरेर सहानुभूति बटुल्न खोज्नु।

ध्यानाकर्षण गर्ने अतिशय व्यवहारले व्यक्तिको व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनमा विभिन्न नकारात्मक असरहरू पार्न सक्छ। यसका केही प्रमुख खराबीहरू छन्। जस्तै, वास्तविक पहिचानको संकट हुनु। अरूको ध्यान खिच्न सधैं 'परफेक्ट' वा 'फरक' देखिनुपर्ने दबाबले गर्दा मानिसले आफ्नो वास्तविक स्वरूप गुमाउँदै जान्छ। बाहिरी प्रशंसामा मात्र खुसी खोज्दा आफ्नो आन्तरिक शान्ति र वास्तविक व्यक्तित्व ओझेलमा पर्छ।

सम्बन्धहरूमा चिसोपन आउँछन्। सधैं चर्चाको केन्द्रमा रहन चाहने स्वभावले गर्दा साथीभाइ र परिवारका सदस्यहरू दिक्क हुन सक्छन्। यस्ता व्यक्तिहरू प्रायः अरूको कुरा सुन्नुभन्दा आफ्नै कुरा सुनाउन र आफूलाई मात्र प्रस्तुत गर्न खोज्छन्, जसले गर्दा सम्बन्धमा हुनुपर्ने पारस्परिकता हराउँछ।

मानसिक तनाव र चिन्ता बढ्छ। जब अपेक्षा गरेअनुसारको ध्यान वा 'लाइक/कमेन्ट' पाइँदैन, तब व्यक्तिमा हिनताबोध, निराशा र तनाव बढ्छ। अरूको प्रतिक्रियामा आफ्नो खुसी निर्भर हुनु मानसिक स्वास्थ्यका लागि निकै जोखिमपूर्ण मानिन्छ। जब मानिस भाइरल हुने रहरमा डुब्छ, ऊ प्लेटफर्मको 'अल्गोरिदम' अनुसार चल्न थाल्छ। आफ्नो मौलिकता र सिर्जनशीलता हराउँछ र ऊ केवल अरूले जे मन पराउँछन्, त्यही गर्न बाध्य हुन्छ। यसले गर्दा व्यक्तिको आफ्नो स्वतन्त्र सोच र रचनात्मक क्षमता कुण्ठित हुन्छ।

भाइरल हुनु एक नशा जस्तै हो। एकपटक चर्चामा आएपछि सधैं त्यस्तै चर्चा खोज्ने बानी पर्छ। यदि अर्को भिडियो वा पोस्टले सोचेजस्तो प्रतिक्रिया पाएन भने व्यक्तिमा छटपटी, ईर्ष्या र 'डिजिटल एन्जाइटी' सुरु हुन्छ, जसले अन्ततः डिप्रेसनसम्म पुर्‍याउन सक्छ। भाइरल हुने होडमा कतिपयले अरूको प्रतिलिपि अधिकार (कपीराइट) मिच्ने, व्यक्तिको अनुमतिबिना फोटो/भिडियो हाल्ने वा झुटा समाचार फैलाउने गर्छन्। यसले गर्दा साइबर अपराधअन्तर्गत कानुनी कारबाही भोग्नुपर्ने र जेलसमेत जानुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

भाइरल हुँदा सबैले सकारात्मक प्रतिक्रिया मात्र दिँदैनन्। सामाजिक सञ्जालमा आउने नकारात्मक टिप्पणी, ट्रोल र गालीले व्यक्तिको आत्मसम्मानमा ठूलो चोट पुर्‍याउँछ। कतिपय अवस्थामा यस्तो 'बुलिङ' सहन नसकेर मानिसहरूले आत्मघाती कदम समेत चालेका उदाहरणहरू छन्।

भिडियोमा 'भ्युज' र 'लाइक्स' बढाउनका लागि अग्ला भवनबाट हाम फाल्ने, गुडिरहेको सवारी साधनमा स्टन्ट गर्ने वा खतरनाक ठाउँमा सेल्फी खिच्ने जस्ता कार्यले गर्दा ज्यान नै जाने जोखिम बढेको छ। क्षणिक चर्चाको लोभमा गरिने यस्ता असावधानीले अपूरणीय क्षति पुर्‍याइरहेको छ। भाइरल हुनका लागि मानिसहरूले अचेल पारिवारिक गोपनीयता, सामाजिक मर्यादा र नैतिक सीमाहरू भुल्न थालेका छन्। सस्तो लोकप्रियताका लागि 'प्रयांक' गर्ने नाममा अरूलाई अपमान गर्ने वा अश्लील र भ्रामक सामग्री पस्कने प्रवृत्तिले समाजको सांस्कृतिक जग कमजोर बनाउँदैछ।

यसको दुर्गुण हो, विश्वसनीयताको कमी आउँछ। ध्यानाकर्षणका लागि कुराहरू बढाइचढाइ गर्ने वा सानो समस्यालाई ठूलो बनाएर प्रस्तुत गर्ने बानीले गर्दा बिस्तारै समाजमा व्यक्तिको विश्वसनीयता घट्दै जान्छ। मानिसहरूले त्यस्ता व्यक्तिका वास्तविक समस्यालाई पनि 'नाटक' ठानेर बेवास्ता गर्न थाल्छन्।

रचनात्मकताको ह्रास हुन्छ। जब कामको उद्देश्य 'सिर्जना' भन्दा पनि 'देखावटी' वा 'भाइरल' हुनु मात्र हुन्छ, तब कामको गुणस्तर घट्छ। गहिरो अध्ययन र साधनाभन्दा पनि सस्तो लोकप्रियतामा ध्यान जाँदा दीर्घकालीन सफलता हासिल गर्न गाह्रो हुन्छ।

जोखिमपूर्ण व्यवहार देखिन्छन्। आजभोलि सामाजिक सञ्जालमा ध्यानाकर्षण गराउनका लागि मानिसहरूले खतरनाक स्टन्ट गर्ने, अनावश्यक विवाद गर्ने वा आफ्नो गोपनीयतालाई दाउमा राख्ने गर्छन्, जसले शारीरिक वा कानुनी संकट निम्त्याउन सक्छ।

आफ्ना कुरा भन्नु की नभन्नु ?

ध्यानाकर्षण गर्नै हुँदैन भन्ने होइन। ठिक्क गर्दा हुन्छ। आफ्ना कुरा नर्मल तरिकाले प्रस्तुत गर्दा हुन्छ। आफ्ना कुरा बढाइचढाइ नभन्ने र आफूमा ध्यानाकर्षण गर्न नरुचाउने पनि हाम्रै समाजमा छन्। त्यस्तो गर्दा पनि केही बिग्रदैन। प्रचार र प्रशंसा पाउने काम गर्दा पनि व्यक्ति सामान्य, स्थिर र विनम्र रहनु मनोविज्ञानमा प्रायः 'आन्तरिक स्थिरता,' 'स्वस्थ आत्मसम्मान' र स्वनियमन (सेल्फ-रेगुलेसन)को संकेत मानिन्छ।

यस्तो व्यक्तिको आत्ममूल्य बाहिरी प्रशंसामा निर्भर हुँदैन। ऊ आफ्नो मूल्य र क्षमताबारे भित्रै स्पष्ट हुन्छ, त्यसैले प्रशंसाले उसलाई अत्यधिक उचाल्दैन। सेल्फ-कन्सेप्टमा स्पष्ट हुनु: उसले आफू को हो भन्ने स्थिर बुझाइ बनाइसकेको हुन्छ। त्यसैले प्रचारले उसको पहिचान बदल्दैन। प्रशंसा वा आलोचना दुवै अवस्थामा भावनालाई सन्तुलनमा राख्न सक्ने क्षमता हुन्छ।

उदाहरणका लागि, कुनै सफल कलाकार वा नेता जसले ठूलो प्रशंसा पाए पनि दैनिक जीवनमा सरल र समान व्यवहार गर्छ, उसले बाह्य प्रतिक्रियालाई सूचना जस्तो लिन्छ, पहिचान जस्तो होइन। यसलाई सकारात्मक मनोविज्ञानमा कहिलेकाहीँ 'ग्राउण्डेड पर्सनालिटी' वा 'इगो म्याचुरिटी' पनि भनिन्छ। जहाँ व्यक्ति उपलब्धि र प्रशंसाबाट प्रभावित हुन्छ, तर नियन्त्रण गुमाउँदैन।

यस्तो नर्मल रहनु कमजोरी होइन, बरु परिपक्वता, आत्मबोध र सन्तुलित व्यक्तित्वको बलियो संकेत हो।