हामी किन बिर्सन्छौँ ?

साँझको समय छ। तपाइँ आफ्नो बैठक कोठामा बसेर गम्भीर विषयको पुस्तक पढ्दै हुनुहुन्छ, टीभीमा समाचार चल्दैछ। अचानक सम्झना आउँछ - ओहो, हिजो ल्याएका स्याउ र केरा भान्सामा टेबलमै थिए। अघि यता ल्याएर खान्छु ठानेको, बिर्सिएछ !

तपाइँ सोफाबाट उठ्नुहुन्छ। दृढ पाइला चाल्दै बरण्डा र गल्ली पार गरेर भान्सा कोठाको ढोकाभित्र प्रवेश गर्नुहुन्छ। तर, भान्साको भुइँमा टेक्नेबित्तिकै अचानक पाइला रोकिन्छन्। वरिपरि हेर्नुहुन्छ - ग्यास चुल्हो, फ्रिज, दराजका र्‍याकहरू।

अनि दिमागमा एउटा ठूलो प्रश्नवाचक चिन्ह खडा हुन्छ - अरे ! म यहाँ के लिन आएको थिएँ?

स्मरणशक्तिमा जोड दिनुहुन्छ, निधार खुम्च्याउनुहुन्छ, तर दिमाग बिलकुल खाली ! त्यो उद्देश्य, त्यो सामानको नाम हावामा बिलाएझैँ हुन्छ। अचम्मको कुरा, जब तपाइँ हार मानेर फेरि फर्किएर बैठक कोठाकै त्यही सोफामा बस्नुहुन्छ, तब अचानक दिमागको बत्ती बल्छ - 'धत् ! टेबलको फलफूल लिन पो गएको थिएँ त !'

थाहा छ यस्तो किन हुन्छ? 

मनोविज्ञानमा यस रोचक घटनालाई 'द डोरवे इफेक्ट' (The Doorway Effect) वा 'ढोकाको प्रभाव' भनिन्छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार हाम्रो मस्तिष्कले एक पटकमा एउटा 'वातावरणीय सन्दर्भ' मा काम गरिरहेको हुन्छ। जब हामी एउटा कोठा (बैठक कोठा) बाट अर्को कोठा (भान्सा) मा ढोका पार गरेर जान्छौँ, मस्तिष्कले पुरानो कोठाको सोच्ने प्रक्रियालाई एउटा फाइलजस्तै बन्द गरिदिन्छ र नयाँ कोठाको नयाँ वातावरणलाई 'लोड' गर्न थाल्छ। 

यो मानसिक संक्रमणकालीन अवस्थामा कतिपय तत्कालका योजनाहरू क्षणभरका लागि इतिहास बनिदिन्छन्।

यो सानो घटनाले के देखाउँछ भने, बिर्सनु भनेको हाम्रो स्मरणशक्ति सधैं खराब हुनु होइन। बरु यो त हाम्रो मस्तिष्कले सूचनाहरूलाई वर्गीकरण गर्ने, नयाँ वातावरणसँग अनुकूलन हुने र पुराना फाइलहरूलाई 'फ्लस' गर्ने एउटा बडो चलाख र गतिशील प्रक्रिया हो।

हामीले कुनै कुरा बिर्सनु मानव मस्तिष्कको एउटा स्वाभाविक र आवश्यक प्रक्रिया हो। बिर्सने प्रक्रियालाई विज्ञान र मनोविज्ञानले निकै रोचक ढंगबाट व्याख्या गरेका छन्।

हामी किन बिर्सन्छौँ र कति बिर्सन्छौँ भन्ने कुरालाई बुँदागत रूपमा यसरी हेर्न सकिन्छ -

हामी किन बिर्सन्छौं ?

मनोवैज्ञानिकहरू (जस्तै ड्यानियल श्याक्टर) र न्यूरोवैज्ञानिकहरूका अनुसार बिर्सनुका मुख्य कारणहरू निम्नलिखित छन्:

• सञ्चयको ह्रास (Decay Theory): मस्तिष्कमा कुनै पनि सम्झना (Memory Trace) बलियो बनाउन त्यसलाई दोहोर्‍याइरहनु पर्छ। यदि हामीले कुनै सूचना लामो समयसम्म प्रयोग गरेनौँ भने त्यो बिस्तारै धमिलो हुँदै जान्छ र मेटिन्छ।

• हस्तक्षेप (Interference): नयाँ र पुराना सम्झनाहरू एकापसमा बाझिँदा पनि हामी बिर्सन्छौँ।

  • प्रोप्याक्टिभ हस्तक्षेप : पुरानो जानकारीले गर्दा नयाँ कुरा सम्झन गाह्रो हुनु (जस्तै: नयाँ वर्ष लागेपछि पनि झुक्किएर पुरानै साल लेख्नु)।

  • रेट्रोएक्टिभ हस्तक्षेप : नयाँ जानकारीले पुरानो सम्झनालाई विस्थापित गर्नु (जस्तै: नयाँ फोन नम्बर कण्ठ भएपछि पुरानो नम्बर बिर्सनु)।

• पुनरुत्पादनमा असफलता (Retrieval Failure) : कहिलेकाहीँ सूचना मस्तिष्कमा सुरक्षित त हुन्छ, तर सही 'क्लु' वा संकेत नपाउँदा हामी त्यसलाई तत्काल सम्झन सक्दैनौँ। यसलाई 'जिब्रोको टुप्पोमा आउने तर भन्न नसकिने' (Tip-of-the-tongue) अवस्था पनि भनिन्छ।

• ध्यानको कमी (Encoding Failure) : कतिपय कुरा हामीले बिर्सेका होइनौँ, बरु सुरुमै राम्रोसँग ध्यान नदिएकाले त्यो मस्तिष्कमा 'रेकर्ड' नै भएको हुँदैन। जस्तै: साँचो कता राखियो वा चस्मा कहाँ छुट्यो भन्ने कुरा राख्ने बेला ध्यान नदिँदा बिर्सिइन्छ।

• भावनात्मक र शारीरिक कारकहरू : अत्यधिक तनाव, चिन्ता, डिप्रेसन, वा निद्राको कमीले मस्तिष्कको सम्झने क्षमता (विशेष गरी हिप्पोक्याम्पसको कार्यप्रणाली) मा सीधा असर पार्छ। पर्याप्त निद्रा नपुग्दा मस्तिष्कले सूचनाहरूलाई स्थायी सम्झनामा बदल्न पाउँदैन।

हामी कति बिर्सन्छौँ?

हामी कति र कति चाँडो बिर्सन्छौँ भन्ने कुरालाई जर्मन मनोवैज्ञानिक हर्मन एबिङगास (Hermann Ebbinghaus) ले सन् १८८५ मा प्रतिपादन गरेको 'फर्गेटिङ कर्भ' (Forgetting Curve) ले स्पष्ट पार्छ। उनको अनुसन्धान अनुसार यदि हामीले कुनै कुरालाई पुनः दोहोर्‍याएनौँ (Review गरेनौँ) भने हामी निकै तीव्र गतिमा बिर्सिन्छौँ।

समय अवधि	सम्झना रहने मात्रा (अनुमानित)	बिर्सने मात्रा (अनुमानित)
भर्खरै सिकेको क्षण	१००%	०%
२० मिनेटपछि	५८%	४२%
१ घण्टापछि	४४%	५६%
९ घण्टापछि	३६%	६४%
१ दिन (२४ घण्टा) पछि	३३%	६७%
६ दिनपछि	२५%	७५%
१ महिनापछि	२१%	७९%

निष्कर्षमा एबिङगासको नियमले देखाउँछ कि हामीले पढेको, सुनेको वा सिकेको कुराको झन्डै आधा हिस्सा १ घण्टाभित्रै र करिब ७० देखि ८० प्रतिशत हिस्सा १ महिनाभित्र बिर्सिसकेका हुन्छौँ।

बिर्सनु सधैं खराब मात्र होइन

मनोविज्ञानका अनुसार बिर्सनु मस्तिष्कको एक प्रकारको 'सफाइ प्रणाली' (Cleaning Mechanism) पनि हो। यदि मस्तिष्कले संसारका हरेक ससाना र अनावश्यक विवरणहरू (जस्तै: तीन वर्ष अगाडि आजकै दिन के तरकारी खाइएको थियो, वा बाटोमा कतिवटा गाडी देखियो) सम्झिरहने हो भने मस्तिष्क 'ओभरलोड' हुन्छ। महत्त्वपूर्ण कुराहरूमा केन्द्रित हुन र नयाँ कुरा सिक्नका लागि मस्तिष्कले पुराना र अनावश्यक सूचनाहरूलाई हटाउनु आवश्यक हुन्छ।

यस 'सफाइ प्रणाली' लाई वैज्ञानिक भाषामा मेमोरी प्रुनिङ (Memory Pruning) भनिन्छ। हाम्रो मस्तिष्कमा अर्बौँ न्युरोन्स र तिनीहरूबीचका कनेक्सनहरू (Synapses) हुन्छन्। जब हामी कुनै सूचना वा घटनालाई लामो समयसम्म प्रयोग गर्दैनौँ, मस्तिष्कले त्यसलाई 'अनावश्यक' घोषित गर्छ र ती कनेक्सनहरूलाई बिस्तारै कमजोर बनाउँदै काटिदिन्छ।

यो प्रक्रिया विशेष गरी हामी सुतिरहेको बेला बढी सक्रिय हुन्छ। निद्रामा मस्तिष्कले दिनभरिका अनुभवहरू छाँटकाँट गर्छ। महत्त्वपूर्ण कुराहरूलाई दीर्घकालीन स्मृतिमा पठाउँछ भने बेकारका विवरणहरूलाई 'डिलिट' गरिदिन्छ।

यदि यो सफाइ नहुने हो भने, मस्तिष्कको कार्यक्षमता (Processing Speed) सुस्त हुन्छ र मानिसले नयाँ कुरा सिक्न वा सही निर्णय लिनै सक्दैन। त्यसैले, स्वस्थ र रचनात्मक सोचका लागि बिर्सनु एक वरदान हो।

***

एउटा स्वाभाविक जैविक प्रक्रिया

उमेर बढ्दै जाँदा कतिपय कुराहरू बिर्सनु वा नयाँ कुरा सम्झन समय लाग्नु एउटा स्वाभाविक जैविक प्रक्रिया हो। जसरी उमेरसँगै हाम्रा कपाल फुल्छन् वा मांसपेशीको शक्ति केही कम हुन्छ, त्यसैगरी मस्तिष्कको बनावट र यसको कार्यक्षमतामा पनि परिवर्तन आउँछ।

विज्ञान र मनोविज्ञानका अनुसार, बिर्सने प्रक्रिया र उमेरको सम्बन्धलाई हामी यसरी बुझ्न सक्छौँ:

उमेरसँगै मस्तिष्कमा आउने परिवर्तन (जैविक कारण)

हाम्रो मस्तिष्कमा यादहरू सञ्चय गर्ने र निर्णय लिने मुख्य भागहरू (जस्तै: प्रि-फ्रन्टल कोर्टेक्स र हिप्पोक्याम्पस) उमेर बढ्दै जाँदा संकुचित हुन थाल्छन्।

• न्युरोन्सको सञ्चारमा सुस्तता: मस्तिष्कका कोषहरू (Neurons) बीच सूचना आदानप्रदान गर्ने रसायनहरू (Neurotransmitters) को उत्पादन उमेरसँगै घट्छ। जसले गर्दा पुराना कुरा खोज्न (Retrieve गर्न) र नयाँ कुरा दिमागमा राख्न (Encode गर्न) पहिलेभन्दा बढी समय लाग्छ।

• रक्तसञ्चारमा कमी: बढ्दो उमेरसँगै मस्तिष्कमा हुने रक्तसञ्चारमा केही कमी आउन सक्छ, जसले स्मरणशक्ति र मानसिक तीक्ष्णतालाई सुस्त बनाउँछ।

उमेर अनुसार स्मरणशक्तिको उतारचढाव

मनोवैज्ञानिकहरूले मानव बुद्धिमत्ता र स्मरणशक्तिलाई दुई भागमा बाँडेका छन्, जसले उमेरसँगै फरक व्यवहार देखाउँछन्:

• फ्लुइड इन्टेलिजेन्स (Fluid Intelligence - तरल बुद्धि): यसले नयाँ समस्याहरू छिटो हल गर्ने, तीव्र गतिमा सोच्ने र तत्काल सम्झने क्षमतालाई बुझाउँछ। यो क्षमता २० देखि ३० वर्षको उमेरमा उच्च हुन्छ र त्यसपछि बिस्तारै घट्न थाल्छ। त्यसैले युवावस्थामा जस्तो तीव्र गतिमा पाको उमेरमा कुराहरू सम्झन गाह्रो हुन्छ।

• क्रिस्टलाइज्ड इन्टेलिजेन्स (Crystallized Intelligence - ठोस बुद्धि): यसले जीवनभरको अनुभव, ज्ञान, शब्दभण्डार र सीपलाई बुझाउँछ। यो क्षमता भने ६०-७० वर्षको उमेरसम्म पनि बढ्दै वा स्थिर रहँदै जान्छ। त्यसैले पाका मानिसहरू तत्कालका कुरा चाँडै बिर्से पनि पुराना ऐतिहासिक घटना, जीवनका अनुभव र व्यावहारिक ज्ञानमा निकै अब्बल हुन्छन्।

सामान्य विस्मरण र गम्भीर समस्या (डिमेन्सिया) बीच भिन्नता

उमेर बढ्दै जाँदा केही कुरा बिर्सनु सामान्य हो, तर सबै प्रकारका बिर्सने बानीलाई बुढ्यौलीको सामान्य लक्षण मान्न मिल्दैन। यसलाई विशेषज्ञहरू यसरी छुट्याउँछन्:

सामान्य बुढ्यौली (Normal Aging)	गम्भीर समस्या (जस्तै: अल्जाइमर्स वा डिमेन्सिया)
कहिलेकाहीँ साँचो वा चस्मा कहाँ राखियो भनेर बिर्सनु।	कुनै सामान अनौठो ठाउँमा राख्नु (जस्तै: फ्रिजभित्र घडी राख्नु) र राखेको कुरा नै बिर्सनु।
सही शब्द वा कसैको नाम तत्काल सम्झन गाह्रो हुनु, तर पछि सम्झनु।	कुराकानी गर्दागर्दै बीचमै शब्द हराउनु वा एउटै कुरा बारम्बार दोहोर्‍याइरहनु।
कहिलेकाहीँ कुन बार वा गते हो भनेर अलमलिनु।	आफू कुन ठाउँमा छु वा त्यहाँ कसरी आइपुगेँ भन्ने कुरा नै भुल्नु।
कुनै निर्णय लिन वा योजना बनाउन समय लाग्नु।	दैनिक गरिरहने कामहरू (जस्तै: लुगा लगाउने, खाना पकाउने) को तरिका नै बिर्सनु।

मस्तिष्कलाई कसरी 'जवान' राख्ने?

उमेर बढ्दै जाँदैमा स्मरणशक्ति पूर्ण रूपमा कमजोर हुनैपर्छ भन्ने छैन। मस्तिष्कको एउटा अद्भुत गुण हुन्छ, जसलाई 'न्युरोप्लास्टिसिटी' भनिन्छ। अर्थात मस्तिष्कले जीवनको कुनै पनि मोडमा नयाँ चुनौतीहरू अनुसार आफूलाई बदल्न र नयाँ न्युरोनल कनेक्सनहरू बनाउन सक्छ।

यसका लागि मानसिक रूपमा सक्रिय रहनु (जस्तै: चेस खेल्ने, नयाँ भाषा वा सीप सिक्ने, पुस्तक पढ्ने), पर्याप्त निद्रा लिने, शारीरिक व्यायाम गर्ने र सामाजिक रूपमा घुलमिल भइरहने गर्नाले स्मरणशक्तिलाई लामो समयसम्म बलियो राखिराख्न सकिन्छ।

न्युरोप्लास्टिसिटीको यो प्रक्रियालाई तीव्र बनाउन 'न्युरोबिक्स' अर्थात् मस्तिष्कका लागि गरिने अनौठा व्यायामहरू निकै प्रभावकारी मानिन्छन्। दैनिक जीवनका स्थापित बानीहरूलाई सामान्य रूपमा बदल्दा मात्रै पनि मस्तिष्कमा नयाँ न्युरोनल बाटाहरू बन्न थाल्छन्। उदाहरणका लागि, दायाँहाते व्यक्तिले कहिलेकाहीँ बायाँ हातले ब्रस गर्नु, फरक बाटोबाट यात्रा गर्नु, वा आँखा बन्द गरेर कोठाका सामानहरू छामेर चिन्नु जस्ता अभ्यासले मस्तिष्कका निष्क्रिय हिस्सालाई सक्रिय बनाउँछन्।

यसका साथै, स्वस्थ खानपान विशेष गरी एन्टिअक्सिडेन्ट र ओमेगा-३ फ्याट्टी एसिडयुक्त खानेकुरा (जस्तै: ओखर, बदाम र हरिया सागसब्जी)ले न्युरोन्सको रक्षा गर्छन्। जब हामी मस्तिष्कलाई सधैं नयाँ चुनौती, पर्याप्त विश्राम र सन्तुलित पोषण दिन्छौँ, तब यसको उमेर बढ्ने प्रक्रिया सुस्त हुन्छ र स्मरणशक्ति सदाबहार रहन्छ।

***

के मात्रै सम्झना राख्ने, कति राख्ने ?

यो प्रश्नको उत्तर जटिल छ। वास्तवमा, कम्प्युटरको हार्डडिस्क जस्तो संसारका सबै विवरणहरू दिमागमा खाँदेर मात्रै मानिस सफल वा खुसी हुने भए, आज गुगल सर्च इन्जिन भएका सबै मानिस संसारकै सबैभन्दा बुद्धिमान् ठहरिने थिए। तर, मनोविज्ञान र व्यावहारिक जीवनका दृष्टिले हेर्दा, 'धेरै कुरा सम्झनु' भन्दा पनि 'सही र अर्थपूर्ण कुरा सम्झनु' का निश्चित फाइदाहरू छन्। धेरै कुरा (तथ्य, अनुभव र ज्ञान) सम्झनुका मुख्य फाइदाहरूलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ:

निर्णय क्षमतामा परिपक्वता (Wisdom)

हामीले जीवनमा भोगेका गल्ती, सफलता र अरूका अनुभवहरू जति धेरै हाम्रो स्मृतिमा सुरक्षित रहन्छन्, हाम्रो निर्णय लिने क्षमता (Decision Making) त्यति नै सुदृढ हुन्छ। नयाँ समस्या आउँदा मस्तिष्कले पुराना सम्झनाहरूको लाइब्रेरी पल्टाउँछ र 'प्याटर्न' पहिल्याएर सही निर्णय लिन मद्दत गर्छ। यसैलाई हामी व्यावहारिक 'अनुभव' वा 'विवेक' भन्छौँ।

रचनात्मकता र नवीन सोच (Creativity)

रचनात्मकता भनेको कुनै नयाँ कुरा शून्यबाट पैदा गर्नु होइन, बरु दिमागमा भएका फरक-फरक पुराना सूचनाहरूलाई नयाँ ढंगले जोड्नु (Connecting the dots) हो। तपाईँसँग जति धेरै विषयको ज्ञान र सम्झना हुन्छ, मस्तिष्कले त्यति नै नयाँ र मौलिक विचारहरू सिर्जना गर्न सक्छ।

मानसिक स्वास्थ्य र 'कग्निटिभ रिजर्भ'

मस्तिष्कमा धेरै जानकारी, भाषा र सीपहरू सञ्चय गर्दा न्युरोन्सबीचको सञ्जाल बलियो हुन्छ। यसले मस्तिष्कमा 'कग्निटिभ रिजर्भ' (Cognitive Reserve) अर्थात् मानसिक ब्याकअप निर्माण गर्छ। यसको फाइदा बुढ्यौलीमा देखिन्छ। जसको यो ब्याकअप बलियो हुन्छ, उनीहरूलाई अल्जाइमर्स वा डिमेन्सिया जस्ता रोग लाग्ने सम्भावना निकै कम हुन्छ।

सामाजिक सम्बन्ध र संवादमा सहजता

मानिसहरूसँगका पुराना संवाद, उनीहरूको रुचि, स्वभाव र नामहरू सम्झिँदा सामाजिक सम्बन्धहरू प्रगाढ बन्छन्। यसले कार्यक्षेत्रमा वा समाजमा कुराकानी गर्दा एउटा गम्भीर र विश्वसनीय छवि (Credibility) निर्माण गर्न मद्दत गर्छ।

तर, एउटा महत्त्वपूर्ण सीमा...

मनोवैज्ञानिक विलियम जेम्सले भनेका छन् -  'यदि हामीले सबै कुरा सम्झिरहने हो भने, हामी धेरैजसो समय बिरामी हुने थियौँ।' 

 अनावश्यक कुराहरू (जस्तै: कसले कहिले नराम्रो भन्यो, अपमान गर्‍यो, वा ससाना बेकारका विवरणहरू) सम्झिरहनुको कुनै फाइदा छैन। त्यसले केवल मानसिक तनाव र ऊर्जाको क्षय मात्र गराउँछ।

***

चाहिने सामान जतन र नचाहिने कबाडीलाई दिएजस्तो गर्छ मस्तिष्कले ?

यो प्रश्न ठ्याक्कै एउटा कुशल व्यवस्थापकले गोदाम सफा गरेजस्तै तुलना हो। मनोवैज्ञानिकहरुका अनुसार  मस्तिष्कले ठ्याक्कै यही काम गर्छ, काम लाग्ने 'सामान' (सूचना) लाई जतन गरेर दराजमा राख्छ र नलाग्नेलाई बाहिर मिल्काइदिन्छ।

मनोविज्ञान र न्यूरोविज्ञानमा यसरी सूचनाहरू छान्ने र वर्गीकरण गर्ने निश्चित मनोवैज्ञानिक ढाँचा (Psychological Framework) र जैविक प्रणालीहरू छन्। यसलाई बुझ्न हामीले मस्तिष्कको कार्यप्रणालीलाई तीनवटा मुख्य चरणमा हेर्नुपर्छ -

सुरुआती छनोट : 'इन्कोडिङ' र ध्यान (Attention Filter)

हाम्रो वरपर हरेक सेकेन्ड लाखौँ सूचनाहरू हुन्छन्। तर मस्तिष्कको एउटा फिल्टरिङ प्रणाली हुन्छ, जसलाई रेडिकुलर एक्टिभेटिङ सिस्टम (RAS) भनिन्छ। यसले काम नलाग्ने विवरणहरूलाई सुरुमै भित्र पस्न दिँदैन।

• भावनात्मक महत्त्व (Emotional Salience): जुन कुरासँग हाम्रो भावना (डर, खुसी, आश्चर्य, वा घाउ) जोडिएको हुन्छ, मस्तिष्कले त्यसलाई 'अति महत्त्वपूर्ण' विन्डोमा राख्छ।

• उपयोगिता र रुचि: यदि तपाईँ कुनै विशेष विषय (जस्तै: फोटोग्राफी, वित्तीय बजार, वा चराचुरुङ्गी) मा रुचि राख्नुहुन्छ भने, मस्तिष्कले त्योसँग सम्बन्धित सूचनालाई तुरुन्तै चिन्नु र जतन गर्नु भन्ने आदेश दिन्छ।

स्थायी भण्डारण : 'कन्सोलिडेसन' र निद्रा

भित्र छिरेका सूचनाहरू सुरुमा अस्थायी मेमोरी (Short-term memory) मा बस्छन्। तिनलाई स्थायी गोदाम (Long-term memory) मा सार्ने प्रक्रियालाई मेमोरी कन्सोलिडेसन (Memory Consolidation) भनिन्छ।

• यो काम मुख्य रूपमा मस्तिष्कको हिप्पोक्याम्पस (Hippocampus) र प्रि-फ्रन्टल कोर्टेक्स मिलेर गर्छन्।

• रात्रिकालीन सफाइ: जब हामी गहिरो निद्रा (विशेष गरी Slow-wave sleep र REM sleep) मा हुन्छौँ, मस्तिष्कले दिनभरिका फाइलहरू खोल्छ। काम लाग्ने, दोहोरिएका र भावनात्मक रूपमा बलिया कुराहरूलाई स्थायी रूपमा 'सेभ' गर्छ भने अनावश्यक विवरणहरूलाई 'डिलिट' (Synaptic Pruning) गरिदिन्छ।

के मस्तिष्कले यो छनोट सधैं सही रूपमा गर्न सक्छ?

प्रश्नको सबैभन्दा रोचक पाटो यहीँनेर छ, के यो प्रणाली सधैं पर्फेक्ट हुन्छ? हुँदैन। कहिलेकाहीँ यसले गल्ती गर्छ।

• तनाव र चिन्ता (Hyper-vigilance): जब मानिस अत्यधिक मानसिक तनाव वा डिप्रेसनमा हुन्छ, मस्तिष्कको यो सफाइ प्रणाली बिग्रिन्छ। यस्तो बेला मस्तिष्कले नराम्रा वा दुःखद सम्झनाहरूलाई 'सुरक्षाका लागि खतरा' ठानेर बारम्बार दिमागमा ल्याइरहन्छ (जसलाई Intrusive Thoughts भनिन्छ)। फलतः काम लाग्ने कुरा बिर्सिइन्छ र नलाग्ने पीडादायी कुरा दिमागमा जतन भएर बस्छ।

• इन्टरफेरेन्स (हस्तक्षेप): कहिलेकाहीँ उस्तै देखिने दुईवटा सामान गोदाममा राख्दा झुक्किएजस्तै, पुराना र नयाँ सूचनाहरू एकापसमा बाझिँदा मस्तिष्क अलमलिन्छ।

मनोवैज्ञानिक ढाँचाको निष्कर्ष: मस्तिष्कले 'उपयोगिता' (Utility) र 'भावना' (Emotion) को आधारमा सामान जतन गर्ने वा मिल्काउने निर्णय गर्छ। जुन कुरालाई हामी बारम्बार सम्झिन्छौँ वा प्रयोग गर्छौँ, मस्तिष्कले त्यसको फाइललाई दराजको सबैभन्दा अगाडि ल्याएर राख्छ। जुन कुरा वर्षौँसम्म प्रयोग हुँदैन, त्यसलाई 'कबाडी' ठानेर बिस्तारै नष्ट गरिदिन्छ।

***

यो बिर्सन्छु, त्यो सम्झन्छु भन्न सम्भव छ ? त्यसो भए हामी नराम्रा कुरा किन सम्झिरहन्छौं ?

मानव मस्तिष्कको यो सबैभन्दा बडो विरोधाभासपूर्ण र दुःखदिने स्वभावमाथिको प्रश्न हो। काम लाग्ने फर्मुला, कसैको नाम वा तथ्य चाहिँ चाहिएको बेला भीरबाट खसेजस्तै फुत्किने, तर कुनै अप्रिय घटना, अपमान वा गल्ती चाहिँ दिमागबाट मिल्काउन खोज्दा झन् फेविकोल टाँसिएझैँ गाढा भएर बस्ने यो अनुभव हामी सबैको हो।

मनोविज्ञान र न्यूरोविज्ञानका अनुसार यो कुनै मानसिक कमजोरी होइन, बरु हाम्रो मस्तिष्कको एउटा विशेष 'सफ्टवेयर डिजाइन' को परिणाम हो। यसका पछाडि मुख्य तीनवटा कारणहरू छन् -

किन गाढा भएर बस्छन् अप्रिय कुरा ?

क) 'नेगेटिभिटी बायस' (Negativity Bias) र बचाउको सिद्धान्त

हजारौँ वर्षको उद्विकास (Evolution) क्रममा हाम्रो मस्तिष्क खुसी हुनका लागि भन्दा पनि बाँच्नका लागि (Survival) विकसित भयो। जंगलमा हुँदा कुन फल मिठो छ भनी बिर्सँदा ज्यान जाँदैनथ्यो, तर कुन झाडीमा बाघ लुकेको थियो भन्ने कुरा बिर्सेमा ज्यान तुरुन्तै जान्थ्यो। त्यसैले हाम्रो मस्तिष्कले सकारात्मक वा तटस्थ कुराको तुलनामा नकारात्मक, अप्रिय वा खतरनाक घटनालाई बढी महत्त्व दिन्छ। मस्तिष्कका लागि 'अप्रिय कुरा' भनेको एउटा चेतावनी हो। जसले भन्छ, यो कुरा कहिल्यै नबिर्स, नत्र फेरि खतरामा पर्नेछौ।'

ख) एमिग्डाला र इमोसनल एंकरिङ (Emotional Anchoring)

मस्तिष्कको एउटा सानो भाग हुन्छ, जसलाई एमिग्डाला (Amygdala) भनिन्छ। यसले हाम्रा भावनाहरू (विशेषगरी डर, रिस, र दुःख) को व्यवस्थापन गर्छ। जब कुनै अप्रिय घटना हुन्छ, एमिग्डालाले स्मरणशक्ति बलियो बनाउने 'हिप्पोक्याम्पस' लाई तीव्र रूपमा उत्तेजित गराउँछ र भन्छ - 'यसमा कडा भावना जोडिएको छ, यसलाई 'हाई प्रायोरिटी' मा सेभ गर !' भावना जति कडा हुन्छ, सम्झनाको मसी त्यति नै गाढा हुन्छ।

ग) विपरीत प्रभावको नियम (The White Bear Problem)

मनोविज्ञानमा एउटा प्रसिद्ध प्रयोग छ, यदि कसैलाई 'अर्को ५ मिनेटसम्म सेतो भालुको बारेमा कत्ति पनि नसोच्नुस्' भनियो भने, त्यो व्यक्तिको दिमागमा सेतो भालु बाहेक अरू केही आउँदैन। यसलाई Ironic Process Theory भनिन्छ। जब हामी कुनै अप्रिय कुरालाई 'म सोच्दिनँ, यसलाई दिमागबाट निकाल्छु' भनेर जबर्जस्ती दबाउन खोज्छौँ, मस्तिष्कले त्यो कुरा दिमागबाट निक्लियो कि नाइँ भनेर 'चेक' गर्नका लागि सोही अप्रिय कुरालाई बारम्बार सतहमा ल्याइदिन्छ।

काम लाग्ने तथ्य वा नाम चाहिँ किन फुत्किन्छन्?

अप्रिय कुराको विपरीत, कुनै तटस्थ तथ्य, गणितीय सूत्र, वा कसैको नामसँग हाम्रो कुनै कडा आदिम भावना (डर वा अस्तित्वको संकट) जोडिएको हुँदैन।

• भावनाविहीन सूचना : 'नेपालको पहिलो बैंक कुन हो' वा 'छिमेकीको भतिजाको नाम के हो' भन्ने जस्ता तथ्यहरू मस्तिष्कका लागि केवल सुख्खा डाटा हुन्। यसमा एमिग्डाला उत्तेजित हुँदैन।

• तनावको समयमा ब्लकेज : जब हामी कुनै परीक्षा, अन्तर्वार्ता वा महत्त्वपूर्ण बैठकमा हुन्छौँ, हाम्रो शरीरमा तनाव पैदा गर्ने हर्मोन (Cortisol) रिलिज हुन्छ। यो कोर्टिसोलले मस्तिष्कको 'फ्रन्टल लोब' (जहाँबाट हामी पुराना तथ्यहरू खोजी खोजी बाहिर निकाल्छौँ) को कार्यप्रणालीलाई क्षणभरका लागि ठप्प पारिदिन्छ। त्यसैले, "सबै थाहा थियो, तर ठीक समयमा यादै आएन" भन्ने स्थिति सिर्जना हुन्छ।

सारमा मस्तिष्कले 'अप्रिय कुरा' लाई आफ्नो सुरक्षा कवच ठान्छ र जतन गर्छ, जबकि 'तथ्य वा नाम' लाई साधारण फाइल ठान्छ, जुन तनावको सामान्य हावा चल्दा पनि उडेर जान्छ।

दिमागको यो विरोधाभासी स्वभावलाई नियन्त्रण गर्न मनोविज्ञानमा 'माइन्डफुलनेस' (Mindfulness) वा विचारलाई दबाउनुको साटो केवल साक्षी भावले हेर्ने अभ्यास गर्ने सल्लाह दिइन्छ।