हतारिने बानी फेर्न सकिन्छ ?

बिहान अफिस जान हतारिएको ऊ घरबाट निस्कँदा चाबी बिर्सिन्छ। फर्केर आउँछ। फेरि निस्कँदा मोबाइल छुट्छ। कार्यालय पुगेर थाहा पाउँछ, हतारमा पठाएको एउटा इमेलमा ठूलो गल्ती भएको छ। विडम्बना के भने उसले समय बचाउन खोजेको थियो, तर हतारले झन् समय खेर गयो।

आजको तीव्र गतिको आधुनिक संसारमा यो दृश्य आम बनिसकेको छ। एउटै कार्यालय, एउटै उमेर र उस्तै जिम्मेवारी भएका दुई जनाको हाउभाउ नियालौँ भने रोचक भिन्नता देखिन्छ। एकजना जतिबेला पनि घडी हेरिरहेको हुन्छ, कम्प्युटरको किबोर्ड हतार-हतार थिचिरहेको हुन्छ र एउटा काम नसकिँदै अर्कोमा हाम फालिसक्छ। उस्तै उमेर र कार्यबोझ भएको अर्को सहकर्मी भने अचम्मको शान्ति, सन्तुलन र संयमताका साथ काम फत्ते गरिरहेको हुन्छ।

यहाँ प्रश्न उठ्छ - यो जतिबेला पनि आत्तिने वा शान्त रहने स्वभाव मानिसले आमाको कोखबाटै लिएर आउँछ कि धर्तीमा आएपछि सिक्छ ? अर्थात् यो 'प्रकृति' (Nature) हो कि 'पोषण' (Nurture) को कारण ? के हतारिनेले आफूलाई शान्त र सन्तुलित बनाउन सम्भव छ ? मनोविज्ञान र न्यूरो-विज्ञानका अनुसन्धानहरूले यसको उत्तर कुनै एक पक्षमा मात्र नभई दुवैको जटिल समिश्रणमा भेटाएका छन्।

जन्मजात पक्ष : जैविक र आनुवंशिक जग

हामी कति हतारिन्छौँ वा कति संयमित हुन्छौँ भन्ने कुराको केही हिस्सा हाम्रो जीन (Genes) र मस्तिष्कको संरचनाले निर्धारण गर्छ।

• 'टाइप ए' व्यक्तित्व : सन् १९५० को दशकमा कार्डियोलोजिस्टहरू डा. मेयर फ्रेडमैन र डा. रे रोजेनम्यानले पत्ता लगाएअनुसार 'टाइप ए' व्यक्तित्व भएकाहरू जैविक रूपमै बढी प्रतिस्पर्धी, समयप्रति संवेद्य (Time-urgent) र छिटो उत्तेजित हुने प्रकृतिका हुन्छन्। उनीहरूको स्नायु प्रणालीले 'स्ट्रेस हार्मोन' (Cortisol र Adrenaline) छिटो र बढी मात्रामा उत्पादन गर्छ। उनीहरूले प्रमाणित गरे कि यसरी सधैं हतारिने मानिसहरूलाई मुटुको रोग लाग्ने सम्भावना अरूलाई भन्दा धेरै बढी हुन्छ।

• अमिग्डालाको सक्रियता : हाम्रो मस्तिष्कमा रहेको 'अमिग्डाला' नामक भागले खतरा वा आपतकालीन अवस्थाको विश्लेषण गर्छ। कसै-कसैको मस्तिष्कमा यो भाग जैविक रूपमै बढी संवेदनशील हुन्छ। जसले गर्दा सामान्य ढिलाइ वा सामान्य कार्यबोझलाई पनि मस्तिष्कले 'ठूलो संकट' का रूपमा लिन्छ र मानिस हतारिन थाल्छ।

आर्जित पक्ष : वातावरण, कन्डिसनिङ र बानी

जैविक जग जस्तोसुकै भए पनि, मानिस हतारिने कि संयमित हुने भन्ने कुराको ठूलो हिस्सा उसले हुर्कँदै जाँदा समाज र परिवेशबाट 'आर्जन' गर्छ। यसलाई मनोविज्ञानमा 'लर्न्ड बिहेभियर' (सिकेको व्यवहार) भनिन्छ।

• बाल्यकालको कन्डिसनिङ : जुन बच्चाले आफ्नो घरमा आमाबाबु सधैं हतारिएको, चिन्तित भएको वा 'ढिलो भयो, चाँडो गर' भन्दै चिच्याएको देख्छ, उसको अवचेतन मनले 'संसारमा बाँच्नका लागि सधैं हतारिनुपर्छ' भन्ने कुरा सिक्छ। व्यवहारवादी मनोवैज्ञानिक बी.एफ. स्किनरको सिद्धान्तअनुसार, वातावरणले दिने निरन्तरको दबाबले मानिसको व्यवहारलाई कन्डिसनिङ गरिदिन्छ।

• आधुनिक कार्यसंस्कृति र प्रविधि : आजको 'इन्स्टन्ट' (तुरुन्तै चाहिने) संस्कृति र बिहानैदेखि सुरु हुने डिजिटल नोटिफिकेसनको वर्षाले हाम्रो मस्तिष्कलाई हतारिन बाध्य पारेको छ। सामाजिक सञ्जालको लाइक, च्याटको तत्कालै आउने रिप्लाई, र कार्यस्थलमा 'हिजो नै भइसक्नुपर्ने काम' (Yesterday Deadline) को दबाबले गर्दा शान्त स्वभावका मानिसहरू पनि बिस्तारै यो रोगको सिकार बन्छन्।

हतारोको रोग र संज्ञानात्मक भ्रम

मनोविज्ञान र चिकित्सा विज्ञानको क्षेत्रमा यसलाई केवल एउटा सामान्य स्वभाव मात्र नभनेर 'हरी सिकनेस' (Hurry Sickness) वा 'टाइम अर्जेन्सी' (Time Urgency) भनिन्छ। यो समय सकिन लाग्यो भन्ने एउटा निरन्तरको काल्पनिक डर हो, जसले मानिसको स्नायु प्रणालीलाई सधैं 'लड या भाग' (Fight or Flight) को अवस्थामा राखिदिन्छ।

आधुनिक व्यवहारवादी मनोवैज्ञानिक रिचर्ड लाजारस र डा. डियान ड्युमन्शेलका अनुसार हतारिनु भनेको वास्तवमा समय अभाव हुनु होइन, बरु यो मस्तिष्कको एउटा 'संज्ञानात्मक भ्रम' (Cognitive Distortion) हो। यसमा मानिसको मस्तिष्कले 'म सधैं पछि परिरहेको छु' भन्ने गलत मूल्यांकन गर्छ। हतारिने मानिसमा प्रायः 'मैले आफूलाई प्रमाणित गर्नैपर्छ, नत्र म पछि पर्छु' भन्ने एउटा सूक्ष्म डर (Imposter Syndrome) वा सबै कुरा नियन्त्रण गर्ने चाहना लुकेको हुन्छ।

हतारिने बानी र उमेरको चक्र

एउटा प्रश्न छ, के हाम्रो हतारिने बानीको उमेरसँग कुनै सम्बन्ध हुन्छ? 

मनोविज्ञान र न्यूरो-विज्ञानका अनुसन्धानहरूले यसको उत्तर 'हो' भनी प्रमाणित गरेका छन्। उमेर बढ्दै जाँदा समयलाई हेर्ने दृष्टिकोण, मस्तिष्कको कार्यप्रणाली र सामाजिक जिम्मेवारीमा आउने परिवर्तनले यो बानीलाई गम्भीर रूपमा प्रभाव पार्छ।

• मस्तिष्कको विकास र अपरिपक्वता : बालबालिका र किशोरकिशोरीमा धैर्य कम हुनुको जैविक कारण छ। हाम्रो मस्तिष्कको तार्किक भाग (Prefrontal Cortex),जसले आवेग नियन्त्रण गर्ने र दीर्घकालीन नतिजा सोच्ने काम गर्छ, २५ वर्षको उमेर आसपास मात्र पूर्ण रूपमा परिपक्व हुन्छ। त्यसैले कम उमेरमा मानिसहरू स्वभावैले बढी आत्तिने र तत्कालै नतिजा खोज्ने (Instant Gratification) प्रकृतिका हुन्छन्।

• मध्यम उमेर र जिम्मेवारीको चक्रव्यूह : युवावस्थादेखि ५० वर्षसम्मको उमेरमा 'हरी सिकनेस' सबैभन्दा उच्च बिन्दुमा हुन्छ। यो जीवनको यस्तो चरण हो जहाँ करियर बनाउने, आर्थिक स्थिरता खोज्ने, सन्तानको हेरचाह गर्ने र सामाजिक प्रतिष्ठा कमाउने चौतर्फी दबाब हुन्छ। यो उमेरका मानिसहरू अक्सर 'समय संकुचन' (Time Crunch) को सिकार हुन्छन्, जसले गर्दा जतिबेला पनि हतारिने बानी एउटा कन्डिसनिङका रूपमा विकास हुन्छ। सुरुको दृष्टान्तमा देखिएका सहकर्मीहरू यही उमेर समूहका प्रतिनिधि पात्र हुन्, जहाँ कसैले यो दबाबलाई बानी बनाएका हुन्छन् त कसैले कौशल।

• उमेरको परिपक्वता र धीमा गति : ५०-६० वर्षको उमेर पार गरेपछि मानिसमा हतारिने बानी स्वतः कम हुँदै जान्छ। जीवनको उत्तरार्धमा पुगेपछि मानिसहरू 'गति' भन्दा 'गुणस्तर' (Quality over Speed) लाई महत्त्व दिन थाल्छन्। उनीहरूले जीवनका धेरै उतारचढाव देखिसकेका हुनाले 'हतार गरेर मात्र काम बन्दैन' भन्ने यथार्थ बुझिसकेका हुन्छन्। वैज्ञानिक अनुसन्धानअनुसार उमेर बढ्दै जाँदा मस्तिष्कको आन्तरिक घडी (Internal Pacemaker) पनि केही धीमा चल्छ, जसले गर्दा वृद्धावस्थामा हतारोपन र छटपटी कम हुन्छ।

• पुस्तान्तर र डिजिटल युग : आजको डिजिटल युगमा उमेरको सम्बन्ध पुस्तासँग पनि जोडिएको छ। प्रविधिको तीव्र विकास (१५ सेकेन्डका भिडियो र तत्कालै आउने नोटिफिकेसन) मा हुर्केका कारण नयाँ पुस्ता (Gen Z र Millennials) को मस्तिष्क छिटो कुरामा कन्डिसन भएको छ। त्यसैले उनीहरूमा थोरै ढिलाइ पनि सहनै नसक्ने र हतारिने प्रवृत्ति बढी देखिन्छ, जबकि पुरानो पुस्तामा परिस्थिति अनुरूप धैर्य राख्न सक्ने क्षमता स्वाभाविक रूपमा बढी हुन्छ।

छटपटीदेखि संयमतासम्म : बाल्यकाल र वृद्धावस्थाको भिन्नता

अक्सर घर वा समाजमा देखिने एउटा आम दृश्य हो, एउटा सानो बच्चालाई एक ठाउँमा शान्त गराएर राख्न कति कठिन हुन्छ, तर त्यही घरका हजुरबुबा वा हजुरआमा घन्टौँसम्म एउटै ठाउँमा शान्त र संयमित भएर बस्न सक्छन्। आखिर केटाकेटी हतारिने र वृद्धवृद्धा यसरी संयमित भएर काम गर्ने किन भएको हो त? यसको पछाडि गहिरो न्यूरो-वैज्ञानिक र मनोवैज्ञानिक कारणहरू छन्।

बालबालिकाको मस्तिष्कमा 'डोपामाइन' (Dopamine) हर्मोनको सन्तुलन र त्यसलाई ग्रहण गर्ने रिसेप्टरहरू तीव्र रूपमा विकास भइरहेका हुन्छन्। डोपामाइनले मानिसलाई नयाँ कुरा खोज्न र उत्तेजना प्राप्त गर्न प्रेरित गर्छ। बालबालिकाका लागि यो संसार नयाँ र कौतूहलपूर्ण हुने भएकाले उनीहरूको मस्तिष्कले तत्कालै नयाँ 'उत्तेजना' (Stimulation) खोज्छ। थोरै ढिलाइ हुनासाथ उनीहरूको प्रिफ्रन्टल कर्टेक्सले त्यसलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैन र उनीहरू आत्तिन वा हतारिन थाल्छन्। उनीहरूका लागि समयको फैलावट निकै लामो महसुस हुन्छ। जस्तै, एउटा बच्चाका लागि आधा घण्टा कुर्नु पनि एक वर्ष कुरेजत्तिको सजाय बन्न सक्छ।

अर्कोतर्फ, वृद्धवृद्धाको संयमता केवल सामाजिक शिक्षा मात्र होइन, यो जैविक परिपक्वता पनि हो। उमेर ढल्कँदै जाँदा मस्तिष्कको भावनात्मक केन्द्र (Amygdala) नकारात्मक वा तनावपूर्ण उत्तेजनाहरूप्रति कम प्रतिक्रियाशील हुन थाल्छ। मनोविज्ञानमा यसलाई 'सकारात्मकताको प्रभाव' (Positivity Effect) भनिन्छ। वृद्धवृद्धाहरूले आफ्नो जीवनकालमा 'समयको सापेक्षता' लाई धेरै पटक अनुभव गरिसकेका हुन्छन्। हतार गर्दा काम बिग्रिएको र धैर्य गर्दा परिणाम सुखद आएका सयौँ भोगाइहरू उनीहरूको अवचेतन मनमा सङ्ग्रहित हुन्छन्। त्यसैले उनीहरूको स्नायु प्रणाली बाह्य दबाबमा सजिलै उत्तेजित हुँदैन। केटाकेटीहरू भविष्यको हतारोमा बाँचिरहेका हुन्छन् भने, वृद्धवृद्धाहरू वर्तमानको लयलाई पक्डिन सफल भइसकेका हुन्छन्। यही जैविक र मनोवैज्ञानिक भिन्नताले गर्दा एउटै घरभित्र छटपटी र संयमताको सुन्दर पुस्तान्तर देखिने गर्छ।

उमेरसँगै बानीको घडी चलेन भने...

गुडिरहेको गाडीको गति र सडकको अवस्था अनुसार गियर परिवर्तन गर्न सकिएन भने इन्जिन जतिबेला पनि ठप्प हुन सक्छ। हाम्रो जीवन र बानीको घडी पनि उस्तै हो। यदि उमेर परिपक्व हुँदै जाँदा पनि बानीको घडी धीमा चल्न सकेन , अर्थात् मध्यम उमेर वा उत्तरार्धमा पुग्दा पनि मानिस किशोरवयको जस्तै हतारो र छटपटीमै बाँचिरह्यो भने यसले जीवनमा गम्भीर 'व्यवहारिक अमेल' (Behavioral Mismatch) पैदा गर्छ, जसका दुष्परिणामहरू निकै गम्भीर हुन्छन्:

• शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यमा 'ब्रेकडाउन' : उमेरसँगै शरीरको हर्मोन सन्तुलन र तनाव झेल्ने क्षमता घट्दै जान्छ। ४० या ५० को उमेर पार गर्दा पनि मस्तिष्कको 'हरी सिकनेस' कम भएन भने शरीरले त्यो गति धान्न सक्दैन। स्नायु प्रणाली सधैं उत्तेजित रहँदा मुटुको रोग (Hypertension), अनिद्रा (Insomnia) र क्रोनिक एङ्जाइटीको जोखिम बहुगुणी हुन्छ। चिकित्सा विज्ञानमा यसलाई 'अकाल्पनिक बुढ्यौली' (Accelerated Aging) भनिन्छ, जहाँ मानिस उमेरभन्दा धेरै अघि नै शारीरिक रूपमा थाक्छ।

• नेतृत्व तहमा 'इम्पोस्टर' सोच र असमझदारी : उमेर र अनुभवसँगै कार्यस्थलमा मानिस निर्णयकर्ता वा नेतृत्वदायी भूमिकामा पुग्छ। तर, परिपक्व ओहोदामा पुगेर पनि जतिबेला पनि घडी हेर्ने र स-साना कुरामा आत्तिने स्वभाव कायमै रह्यो भने तार्किक निर्णय लिन सकिँदैन। यस्ता व्यक्तिहरूमा 'मैले आफूलाई अझै प्रमाणित गर्न बाँकी छ, नत्र म पछि पर्छु' भन्ने 'इम्पोस्टर सिन्ड्रोम' उमेर ढल्कँदा पनि हट्दैन। नतिजास्वरूप, उनीहरू मातहतका कर्मचारीहरूलाई अविश्वास गर्ने (Micromanagement) र कार्यस्थलको वातावरण तनावग्रस्त बनाउने गर्छन्।

• घरभित्रको संक्रामक तनाव र फितलो संवाद : उमेर अनुसार शान्त र सन्तुलित हुनुपर्ने घरको जेठो सदस्य वा अभिभावक नै सधैं हतारो र आक्रोसमा देखिन्छ भने त्यसको सोझो असर परिवारमा पर्छ। हतारिने मानिसहरू अरूको कुरा धैर्यपूर्वक सुन्न सक्दैनन्, जसले गर्दा कार्यस्थलमा असमझदारी त बढ्छ नै, घरमा बच्चाहरू वा जीवनसाथीसँगको संवाद पनि फितलो हुन पुग्छ। उनीहरूको संक्रामक तनाव (Contagious Stress) ले आसपासको वातावरण नै तनावग्रस्त बनाउँछ।

• अन्तिम प्रहरको अस्तित्ववादी पश्चात्ताप : जब उमेर अनुसार बानीको घडी चल्दैन, मानिस जीवनको अन्तिम प्रहरमा पुग्दा पनि केवल 'दौडिरहेको' मात्र हुन्छ। ऊ गन्तव्यमा त पुग्छ, तर यात्राको आनन्द लिन पूर्ण रूपमा चुक्छ। जीवनको उत्तरार्धमा पुगेर पछाडि फर्केर हेर्दा उसलाई महसुस हुन्छ, उसले समय बचाउने नाममा जिन्दगीका सुन्दर क्षणहरू, सम्बन्धहरू र भित्री शान्तिलाई हतारोको वेदीमा बलि चढायो। यो एक गम्भीर मनोवैज्ञानिक र अस्तित्ववादी पश्चात्ताप (Existential Regret) हो।

एउटै होइन हतारोपन र उत्पादकता

मनोविज्ञानमा 'Busy' (व्यस्त) र 'Productive' (उत्पादक) बीच स्पष्ट भिन्नता छ। हतारिने मानिसहरू प्रायः धेरै काम गरिरहेको भ्रम दिन्छन्, तर सधैं धेरै नतिजा निकालिरहेका हुँदैनन्। उनीहरू गतिविधिमा व्यस्त हुन्छन्, प्राथमिकतामा होइन।

निरन्तरको हतारो र बहु-कार्य (Multitasking) ले मस्तिष्कको ध्यान विभाजित गर्छ, जसले गर्दा कामको गुणस्तर घट्छ र गल्ती बढ्छ। गल्ती सच्याउन दुई गुणा बढी समय खर्चिनुपर्छ। अर्थात्, हतारोपनले समय बचाउँदैन, बरु काम थप्छ। उत्पादक मानिसले सबै काम एकैचोटि गर्न खोज्दैन; उसले सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण काम पहिचान गरेर त्यसमा ध्यान केन्द्रित गर्छ। उत्पादकता गति वा व्यस्तताबाट होइन, सही प्राथमिकता र केन्द्रित प्रयासबाट मापन हुन्छ।

आधुनिक कार्यसंस्कृतिमा 'जति धेरै दौडधुप, त्यति धेरै काम' भन्ने गलत मानक स्थापित भएको छ। हतारिने मानिसहरू दिनभरि बैठक, फोन र इमेलको चाङमा रुमल्लिएर एक किसिमको कृत्रिम उपलब्धि (False Sense of Accomplishment) महसुस गर्छन्। तर, न्यूरो-विज्ञानका अनुसार जब मस्तिष्क निरन्तर हतारोमा हुन्छ, यसले केवल सतही काम मात्र गर्न सक्छ, जसलाई 'डीप वर्क' वा सिर्जनात्मक क्षमता चाहिन्छ, त्यो ओझेलमा पर्छ। वास्तवमा, उत्पादक हुनु भनेको धेरै काम गर्नु होइन, बल्कि सही कामलाई विना विचलन फत्ते गर्नु हो। त्यसैले, गतिभन्दा दिशा र व्यस्तताभन्दा नतिजा नै वास्तविक उत्पादकताका कसी हुन्।

कसरी हुने शान्त र संयमित ? ५ व्यावहारिक चरण

मानव मस्तिष्कको एउटा गज्जबको गुण छ - न्यूरोप्लास्टिसिटी। यसले आफूलाई जस्तो अभ्यासमा ढाल्यो, त्यस्तै संरचना बनाउँदै लैजान्छ। त्यसैले हतारिने बानीलाई सजग प्रयास, अभ्यास र 'अन-लर्न' गरेर संयमता र सन्तुलनतर्फ बदल्न पूर्ण रूपमा सम्भव छ। यसका लागि ५ वटा व्यावहारिक चरणहरू दैनिक जीवनमा उतार्न सकिन्छ।

१. 'अटो-पाइलट' मोडलाई तोड्ने (The 3-Second Rule) : हतारिने मानिसहरूको मस्तिष्क उत्तेजना पाउनेबित्तिकै प्रतिक्रिया जनाइहाल्ने (Reactive) अवस्थामा हुन्छ। फोनको घण्टी बज्दा वा इमेल आउँदा उनीहरू तत्कालै हाम फाल्छन्। यसलाई बदल्न कुनै पनि काम सुरु गर्नुअघि वा कसैलाई जवाफ दिनुअघि ३ सेकेन्डको अनिवार्य 'पज' (विश्राम) लिनुहोस्। यसले मस्तिष्कको उद्वेगात्मक भाग (Amygdala) लाई शान्त पारेर तार्किक भाग (Prefrontal Cortex) लाई सक्रिय बनाउँछ।

२. समयको योजनामा '२० प्रतिशत'को नियम (Buffer Time) : हामी अक्सर कुनै काममा वा यात्रामा लाग्ने वास्तविक समयको गलत मूल्यांकन (Planning Fallacy) गर्छौँ। १० मिनेटको बाटो १० मिनेटमै काटिन्छ भन्ने सोच्छौँ तर ट्राफिकको हिसाब गर्दैनौँ। त्यसैले, अनुमानित समयमा २० प्रतिशत अतिरिक्त समय थप्नुहोस्। यदि कतै पुग्न ३० मिनेट लाग्छ भने ४० मिनेट अघि निस्कनुस्। यो अतिरिक्त समयले मस्तिष्कमा 'म ढिलो भइरहेको छु' भन्ने तनाव (Cortisol) पैदा हुन दिँदैन।

३. 'सिंगल-टास्किङ' (Mono-tasking) को अभ्यास : एकैपटक धेरै काम गर्न खोज्दा हतारिने बानी झन् बलियो हुन्छ र मस्तिष्क चौतर्फी रूपमा थकित बन्छ। दिनमा कम्तीमा ३ वटा मुख्य कामहरू गर्दा 'मोनो-टास्किङ' गर्नुहोस्। लेख्ने बेला मोबाइल फोन अर्को कोठामा वा स्क्रिन तल पारेर राख्नुहोस्। खाना खाँदा वा संवाद गर्दा पूरा ध्यान त्यहीँ मात्र केन्द्रित गर्नुहोस्। एउटै काममा डुब्ने बानीले मस्तिष्कलाई 'फ्लो स्टेट' मा लैजान्छ।

४. 'आइजनहावर म्याट्रिक्स' को प्रयोग : धेरैजसो हतारो 'के महत्त्वपूर्ण हो र के जरुरी हो' भन्ने छुट्याउन नसक्दा हुन्छ। आफ्ना कामलाई ४ भागमा बाँड्नुहोस्: 

• महत्त्वपूर्ण र जरुरी (तुरुन्तै गर्ने)
• महत्त्वपूर्ण तर जरुरी नभएको (समय तय गरेर आरामले गर्ने)
• जरुरी तर महत्त्वपूर्ण नभएको (अरूलाई जिम्मा दिने)
• महत्त्वपूर्ण पनि नभएको र जरुरी पनि नभएको (छोडिदिने) 

हतारिने मानिसहरू प्रायः दोस्रो नम्बरको (महत्त्वपूर्ण तर हतार नभएको) कामलाई बेवास्ता गर्छन् र पछि त्यो अचानक जरुरी बन्दा हतारिन्छन्।

५. माइक्रो-माइन्डफुलनेस र शारीरिक शिथिलता : जब हामी हतारिन्छौँ, हाम्रो श्वासप्रश्वास छोटो र छिटो हुन्छ र काँध तथा गर्धनका मांसपेशीहरू कडा हुन्छन्। यसले अनिद्रा र पाचन प्रणालीमा समेत समस्या ल्याउँछ। यसबाट बच्न दिनभरिको कामको बीचमा हरेक २-३ घण्टामा मात्र २ मिनेटका लागि आँखा बन्द गर्नुस्। काँधलाई खुकुलो छोड्नुस् र नाभीदेखि गहिरो सास लिएर बिस्तारै छोड्नुस् (Deep Belly Breathing)। यसले शरीरको 'पैरासिम्प्याथेटिक स्नायु प्रणाली' लाई सक्रिय बनाएर मनलाई तुरुन्तै शान्त पार्छ।

एक काउन्सेलिङ मनोवैज्ञानिकले भनेका छन्, 'हतारिनु समस्या होइन, तर हतारमै सोच्ने बानी समस्या हो। जब हामी साससँगै विचारलाई पनि धीमा बनाउँछौं, तब निर्णय स्पष्ट हुन्छ।'

पश्चिमा जगत्‌ले जसलाई 'माइन्डफुलनेस' भन्दैछ, त्यो हाम्रो पूर्वीय दर्शनको 'सलेजता, धैर्य र सन्तोष' को अवधारणा नै हो। गति जीवनको आवश्यकता हुन सक्छ, तर संयमता जीवनको सौन्दर्य हो। ढिलो हुनु भनेको असफल हुनु वा पछि पर्नु होइन, बरु गन्तव्यमा होसपूर्वक र सुरक्षित रूपमा पुग्नु हो। जब गति होइन, सचेतता हाम्रो आदत बन्छ, तब उत्पादकता मात्र होइन, मानसिक शान्ति पनि आफैं फर्केर आउँछ।

गति होइन, प्रतिक्रिया बदल्ने 

हतारोपनको विरोध गर्नु र संयमको वकालत गर्नुको अर्थ काममा सुस्त हुनु, अकर्मण्य बन्नु वा आधुनिक संसारको गतिभन्दा पछि पर्नु किमार्थ होइन। कतिपय मानिस शान्त रहने नाममा कार्यसम्पादनमै ढिलो भइदिन्छन्, जसले गर्दा उत्पादकता घट्छ, समयसीमा (Deadline) मिचिन्छ र व्यावसायिक अवसरहरू हातबाट उम्किन्छन्। हामीले बुझ्नुपर्ने मुख्य कुरा के हो भने समस्या हाम्रो 'कामको गति' मा होइन, बाह्य परिस्थितिलाई हेर्ने हाम्रो 'मानसिक प्रतिक्रिया' (Reactivity) मा हो।

नोबेल पुरस्कार विजेता मनोवैज्ञानिक ड्यानियल काहनेम्यान (Daniel Kahneman) ले आफ्नो चर्चित पुस्तक 'थिन्किङ, फास्ट एन्ड स्लो' मा मस्तिष्कको दुईवटा प्रणालीको व्याख्या गरेका छन्। प्रणाली-१ (System 1) द्रुत, अटो-पाइलट र प्रतिक्रियात्मक हुन्छ भने प्रणाली-२ (System 2) धीमा, तार्किक र सचेत हुन्छ। काहनेम्यानका अनुसार हतारिने मानिसहरू जतिबेला पनि प्रणाली-१ को चंगुलमा हुन्छन्, जसले गर्दा उनीहरू तीव्र गतिसँगै आत्तिन्छन् र गल्ती गर्छन्। तर, कार्यसम्पादनमा अब्बल हुनका लागि हामी सुस्त हुने होइन, बल्कि तीव्र गतिमा काम गर्दा पनि प्रणाली-२ लाई सक्रिय राख्दै भित्री रूपमा शान्त र केन्द्रित रहनु हो।

मनोविज्ञानमा यसलाई 'फ्लो स्टेट' (Flow State) भनिन्छ। जब एउटा सर्जन/शल्यचिकित्सकले जटिल शल्यक्रिया गरिरहेको हुन्छ वा एउटा धावक ओलम्पिकमा दौडिरहेको हुन्छ, उनीहरूको गति अत्यधिक तीव्र हुन्छ तर उनीहरूको दिमाग हिमाल जस्तै शान्त हुन्छ। त्यहाँ गति छ, तर छटपटी र भय छैन। हतारिने मानिस बाह्य परिस्थितिको दबाबमा परेर 'रियाक्टिभ' हुन्छ, जबकि संयमित मानिसले तीव्र गतिको मागलाई बुझेर 'रेस्पोन्सिभ' बन्छ।

त्यसैले, कार्यसम्पादन (Performance) लाई तीव्र बनाउनु आधुनिक जीवनको अनिवार्यता हो, तर त्यसमा मानसिक विकार मिसिनु हुँदैन। जीवन र कार्यस्थलको साँचो कला अकर्मण्य वा सुस्त हुनुमा होइन, बल्कि उच्च गतिमा दौडिँदा पनि आफ्नो भित्री स्थिरता र 'होस' कायमै राख्न सक्नुमा छ। जब हामी गतिलाई होइन, परिस्थितिलाई हेर्ने आफ्नो प्रतिक्रियाको शैलीलाई बदल्छौँ, तब मात्र हतारोपन र सुस्तताको दुवै अतिवादबाट जोगिएर जीवनमा साँचो सन्तुलन प्राप्त गर्न सम्भव हुन्छ।