यो माया भन्ने चिज कस्तो हो ? ( भाग २)

सन् १९५० को दशकमा मनोवैज्ञानिक ह्यारी हार्लोले एउटा यस्तो प्रयोग गरे, जसले माया र सम्बन्धको आधुनिक परिभाषा नै बदलिन पुग्यो। उनले बाँदरका नवजात बच्चाहरूलाई माउबाट अलग गरे। दुईवटा कृत्रिम 'सरोगेट आमा' भएका खोरमा राखे। एउटा माउको प्रतिमूर्ति तारबाट बनाइएको थियो, जसको छातीमा दूधको बोतल झुन्ड्याइएको थियो र त्यहाँबाट बच्चाले खाना पाउँथ्यो। अर्को माउ नरम मखमली कपडा (Cloth) बाट बनाइएको थियो, तर त्यसमा खानेकुरा केही पनि थिएन।

त्यो बेलाको स्थापित मान्यता थियो, बच्चाले जसले खाना दिन्छ, उसैलाई बढी माया गर्छ। तर प्रयोगको परिणाम अनौठो र हृदयस्पर्शी आयो। ती बाँदरका बच्चाहरू केवल भोक लागेको बेला मात्र दूध खान तारको आमाकहाँ जान्थे र पेट भरिनेबित्तिकै दौडेर कपडाको आमालाई अँगालो हाल्न आइपुग्थे। उनीहरू दिनको १८ घण्टासम्म कपडाको आमाकै काखमा टाँसिएर बस्थे। 

जब खोरमा कुनै डरलाग्दो खेलौना राखेर बच्चाहरूलाई डराउन खोजियो, उनीहरू खाना दिने आमातिर होइन, बरु सुरक्षा र न्यानोपन खोज्दै कपडाको आमालाई बलियो गरी समात्न पुगे। हार्लोले यसलाई 'कन्ट्याक्ट कम्फर्ट' (स्पर्शको न्यानोपन र सुख) नाम दिए।

ह्यारी हार्लोको यो मार्मिक र ऐतिहासिक प्रयोगको विस्तृत प्रसंग प्रसिद्ध अमेरिकी विज्ञान-लेखक तथा पत्रकार लरेन स्लेटर (Lauren Slater) द्वारा लिखित पुस्तक 'Opening Skinner's Box: Great Psychological Experiments of the Twentieth Century' मा पढ्न पाइन्छ। स्लेटरले यो पुस्तकको एउटा छुट्टै अध्यायमा हार्लोको जीवनी, उनको प्रयोगशालाको वातावरण र ती बाँदरहरूमाथि गरिएका प्रयोगहरूको बडो घोत्लिने र साहित्यिक शैलीमा वर्णन गरेकी छन्।

हामी आज फेरि 'यो माया भन्ने चिज कस्तो हो' भन्ने विषयलाई दोस्रोपटक मनोविज्ञानको कोणबाट केलाइरहेका छौँ। यो यस्तो विषय हो जसमा हामी कयौँ खण्डमा चर्चा गर्न सक्छौँ। यदि हामी विशुद्ध मनोवैज्ञानिक र सामाजिक दृष्टिकोणबाट यो प्रसंग बुझ्न चाहन्छौं भने प्रेम र सम्बन्धको मनोविज्ञानमा क्रान्ति ल्याउने अर्को प्रसिद्ध पुस्तक 'A General Theory of Love' मा पनि यो प्रयोग र यसले मानव मस्तिष्कमा पार्ने प्रभावबारे विस्तृत रूपमा चर्चा गरिएको छ, जसका लेखकहरू थमस लुइस, फरि अमिनी र रिचर्ड लानन हुन्।

'अ जनरल थ्योरी अफ लभ' मा ह्यारी हार्लोको त्यही बाँदरको प्रयोगलाई मानव मस्तिष्क र स्नायु विज्ञानको कोणबाट व्याख्या गरिएको छ। पुस्तकले प्रष्ट पार्छ कि प्रेम केवल अमूर्त भावना होइन, यो हाम्रो 'लिम्बिक सिस्टम' (मस्तिष्कको भावनात्मक केन्द्र) को जैविक आवश्यकता हो। स्तनधारी जीवहरूको मस्तिष्क यसरी विकसित भएको हुन्छ कि उनीहरूलाई बाँच्न र स्वस्थ रहनका लागि अर्को जीवसँगको भावनात्मक संयोजन (Limbic Resonance) अनिवार्य हुन्छ। 

हार्लोको प्रयोगमा ती नवजात बाँदरहरूले खाना दिने तारको आमालाई छाडेर कपडाको आमालाई अंगालो हाल्नुको कारण उनीहरूको लिम्बिक मस्तिष्कले 'न्यानोपन र सुरक्षा' खोज्नु थियो। पुस्तक दाबी गर्छ कि कपडाको आमाको स्पर्शले ती बच्चाहरूको मस्तिष्कमा एउटा सन्तुलन पैदा गर्थ्यो, जसले उनीहरूको मुटुको धड्कन, हर्मोनको स्तर र प्रतिरोधात्मक क्षमतालाई समेत स्थिर राख्थ्यो।

यस पुस्तकले माया प्रेमको अर्थलाई 'लिम्बिक रेगुलेसन' (Limbic Regulation) सँग जोडेर परिभाषित गर्छ। जसरी एउटा बच्चाको मस्तिष्क पूर्ण रूपमा विकसित हुन आमाको माया र स्पर्श चाहिन्छ, त्यसै गरी वयस्क अवस्थामा पनि मानिसलाई मानसिक रूपमा सन्तुलित रहन प्रेमको छहारी चाहिन्छ। हामी एक्लै हुँदा हाम्रो स्नायु प्रणाली असन्तुलित हुन पुग्छ, तर जब हामी कसैको प्रेमपूर्ण सामीप्यतामा हुन्छौँ, तब हाम्रो पार्टनरको उपस्थितिले हाम्रो मस्तिष्क र शरीरलाई 'सिङ्क्रोनाइज' वा शान्त बनाउँछ।

संक्षेपमा पुस्तकले सिकाउँछ, प्रेम कुनै विलासिता वा सामाजिक नाटक होइन। यो त हाम्रो मस्तिष्कलाई स्वस्थ राख्ने र मानिसलाई मानसिक रूपमा जीवित राख्ने एउटा अपरिहार्य स्नायुवैज्ञानिक (Neurological) भोजन हो।

प्रयोगलाई माया प्रेमको परिभाषासँग जोड्दा...

ह्यारी हार्लोको यो उक्त प्रयोगले विज्ञान जगतलाई एउटा गहिरो पाठ सिकायो - माया र प्रेम केवल जैविक आवश्यकता पूरा गर्ने माध्यम वा कुनै स्वार्थको लेनदेन होइन। प्रेमको वास्तविक अर्थ 'सुरक्षा, भरोसा र न्यानोपन' हो।यो प्रसंगलाई आधार मान्ने हो भने माया प्रेमको परिभाषालाई निम्न बुँदाहरूबाट अझ स्पष्टसँग बुझ्न सकिन्छ -

• सुरक्षा र स्वीकार्यता (Safe Haven) : प्रेम त्यो मानसिक र भावनात्मक अवस्था हो, जहाँ हामी संसारको जुनसुकै कुना वा डरबाट भागेर ओत लाग्न सक्छौँ। जसरी ती बाँदरका बच्चाहरू डराउँदा कपडाको आमाको न्यानोपनमा सुरक्षित महसुस गर्थे, साँचो प्रेमले पनि मानिसलाई यो चुनौतीपूर्ण संसारमा एउटा भावनात्मक सुरक्षा (Emotional Safety Net) प्रदान गर्छ।

• भौतिकताभन्दा माथि (Beyond Materialism) : प्रेम केवल 'पेट भर्नु' वा भौतिक आवश्यकताहरू (पैसा, विलासिता, वा स्वार्थ) पूरा गर्नु मात्र होइन। यदि त्यसो हुन्थ्यो भने बाँदरहरू तारको आमासँगै बस्ने थिए। प्रेम त त्यो अमूर्त सुख हो, जुन अर्को व्यक्तिको उपस्थिति, उसको स्पर्श, र उसको सामीप्यता मात्रले पनि प्राप्त हुन्छ।

• भावनात्मक भोकको तृप्ति (Emotional Nourishment) : मानिसलाई बाँच्नका लागि भोजन र हावा जति आवश्यक छ, मानसिक रूपमा स्वस्थ रहन कसैको साँचो माया र हेरचाह (Attachment) उत्तिकै अपरिहार्य छ। मनोविज्ञानको भाषामा प्रेम भनेको दुईवटा आत्माबीचको यस्तो गहिरो सम्बन्ध हो, जहाँ शब्दविना नै एकअर्काको पीडा र खुसी महसुस गर्न सकिन्छ।

संक्षेपमा भन्नुपर्दा, माया प्रेमको वास्तविक परिभाषा कुनै शब्दकोशमा अटाउँदैन। यो त त्यो न्यानो अनुभूति हो, जसले हामीलाई संकटको बेला ढाढस दिन्छ, एक्लोपनमा सहारा दिन्छ र मानिस हुनुको गौरव महसुस गराउँछ।

***

माया र प्रेमलाई हामी प्रायः कविता, गीत वा भावनाको माध्यमबाट बुझ्ने गर्छौँ। तर मनोविज्ञानको चस्माबाट हेर्दा यो केवल एउटा 'अमूर्त भावना' मात्र होइन, यो हाम्रो जीवविज्ञान, बाल्यकालका अनुभवहरू र सामाजिक अनुकूलनको एउटा अत्यन्तै जटिल र रोचक समिश्रण हो।

मनोविज्ञानले प्रेमलाई कसरी व्याख्या गर्छ भन्ने बारे केही मुख्य दृष्टिकोणहरू छन्। तिनमा रोबर्ट स्टर्नवर्गको त्रिकोणीय सिद्धान्त (Triangular Theory of Love) चर्चितमा पर्छ। स्टर्नवर्गका अनुसार साँचो वा पूर्ण प्रेम तीनवटा मुख्य तत्वहरू मिलेर बनेको हुन्छ। यसलाई प्रेमको त्रिकोण पनि भनिन्छ।

• आत्मीयता (Intimacy) : यसले दुई व्यक्तिबीचको भावनात्मक निकटता, विश्वास र मनका कुरा सेयर गर्ने बानीलाई बुझाउँछ।
• चाहना (Passion) : यसमा शारीरिक आकर्षण, रोमान्स र यौनिक चाहना समावेश हुन्छ। यो सुरुवातमा निकै तीव्र हुन्छ। 
• प्रतिबद्धता (Commitment) : सुख-दुःखमा सँगै रहने र सम्बन्धलाई दीर्घकालसम्म टिकाइराख्ने सचेत निर्णय नै प्रतिबद्धता हो।

स्टर्नवर्गका अनुसार यी तीनै तत्व सन्तुलित रूपमा मिलेको प्रेमलाई Consummate Love (पूर्ण प्रेम) भनिन्छ, जुन सबैभन्दा दिगो र परिपक्व हुन्छ। यदि केवल चाहना मात्र छ भने त्यो मोह (Infatuation) हो र केवल प्रतिबद्धता मात्र छ भने त्यो 'खाली प्रेम' (Empty Love) हो।

लिम्बिक कनेक्सन : मातृ वात्सल्य र पारिवारिक सामीप्यता

बाल्यकालमा आमाको न्यानोपन र परिवारसँगको सम्बन्ध विशुद्ध जैविक र न्युरोलोजिकल आवश्यकता हो। 'अ जनरल थ्योरी अफ लभ' पुस्तकका लेखकहरू थमस लुइस, फरि अमिनी र रिचर्ड लाननका अनुसार स्तनधारी जीवहरूको मस्तिष्कमा हुने 'लिम्बिक रेजोनेन्स' (Limbic Resonance) का कारण बच्चालाई अभिभावकको स्पर्श र सुरक्षा अनिवार्य हुन्छ। यो सम्बन्धमा स्वार्थ हुँदैन, केवल भरोसा र 'कन्ट्याक्ट कम्फर्ट' हुन्छ, जसले हाम्रो प्रतिरोधात्मक क्षमता र हर्मोनको स्तरलाई स्थिर राख्छ। दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको मायाले समाजमा सुरक्षित रूपमा घुलमिल हुन सिकाउने पहिलो खुड्किलो (Attachment Style) को काम गर्छ।

युवावस्थाको आकर्षण : रोमान्टिक प्रेम र रसायनको खेल

युवावस्थामा विपरीत लिंगीप्रति हुने आकर्षण बाल्यकालको पारिवारिक मायाभन्दा बिल्कुलै फरक र तीव्र हुन्छ। जैविक मानवशास्त्री डा. हेलेन फिसरका अनुसार यो अवस्थामा मस्तिष्कले डोपामाइन र सेरोटोनिन जस्ता न्यूरोट्रान्समिटरहरूको एउटा शक्तिशाली 'ककटेल' उत्सर्जन गर्छ। यसले गर्दा मानिसमा एक प्रकारको नशा वा 'युफोरिया' पैदा हुन्छ, जहाँ चौबिसै घण्टा पार्टनरकै मात्र याद आइरहन्छ। यो प्रेममा शारीरिक आकर्षण, रोमान्स र एउटा नयाँ संसार बसाल्ने तीव्र चाहना (Passion) लुकेको हुन्छ, जुन प्रकृतिले मानव प्रजातिलाई अगाडि बढाउन निर्माण गरेको एउटा विकासवादी औजार (Evolutionary Strategy) पनि हो।

परिपक्वताको कडी : मोह र पूर्ण प्रेमबीचको अन्तर

मनोवैज्ञानिक रोबर्ट स्टर्नवर्गका अनुसार सुरुवातको रोमान्टिक आकर्षण केवल 'मोह' (Infatuation) मात्र हुन सक्छ। तर जब समयसँगै आत्मीयता (Intimacy) र सुख-दुःखमा सँगै रहने सचेत निर्णय अर्थात् 'प्रतिबद्धता' (Commitment) थपिन्छ, तब मात्र त्यो 'पूर्ण प्रेम' (Consummate Love) मा रूपान्तरण हुन्छ। साहित्यकार लियो टल्सटायले भने झैँ साँचो प्रेम केवल रोमान्टिक कल्पना होइन, यो त्याग, क्षमा र आपसी जिम्मेवारीको सर्वोच्च रूप हो, जसले मानिसलाई मानसिक रूपमा जीवित र सन्तुलित राख्छ।

***

के प्रेम केवल मनको एउटा रङ्गीन जादु वा दैवीय संयोग मात्र हो? मनोविज्ञानको चस्माबाट हेर्दा भने त्यस्तो देखिँदैन। वास्तवमा, प्रेम त हाम्रो बाल्यकालका अधुरा स्मृतिहरू, मस्तिष्कभित्र सल्बलाउने जैविक रसायनहरूको खेल र मानव प्रजातिलाई टिकाइराख्ने प्राकृतिक विकासक्रमको एउटा अत्यन्तै व्यवस्थित र सुन्दर सहकार्य हो। आउनुस्, माया-प्रेमका यी तीन वैज्ञानिक आयामलाई नजिकबाट नियालौँ -

बाल्यकालको प्रभाव : अट्याचमेन्ट थ्योरी (Attachment Theory)

हामी वयस्क अवस्थामा कसरी प्रेम गर्छौँ वा सम्बन्धमा कस्तो व्यवहार देखाउँछौँ भन्ने कुरा हाम्रो बाल्यकालमा आमाबुबा वा हेरचाह गर्ने व्यक्तिसँगको सम्बन्धले निर्धारण गर्छ। जोन बोल्बी र मेरी एन्सवर्थको यो सिद्धान्तअनुसार मुख्य तीनवटा 'अट्याचमेन्ट स्टाइल' हुन्छन्।

• सुरक्षित (Secure) : यस्ता व्यक्तिहरू सम्बन्धमा ढुक्क हुन्छन्। उनीहरू पार्टनरलाई विश्वास गर्छन्, आफ्नो भावना सजिलै व्यक्त गर्छन् र सानोतिनो मनमुटावले आत्तिँदैनन्। 
• असुरक्षित/चिन्तित (Anxious/Preoccupied) : उनीहरूलाई पार्टनरले छोडेर जाला कि वा माया नगर्ला कि भन्ने हरदम डर भइरहन्छ। उनीहरू सम्बन्धमा बढी 'पजेसिव' वा शंकालु हुन सक्छन्। 
• टाढै बस्न रुचाउने (Avoidant) : यस्ता व्यक्तिहरू भावनात्मक रूपमा बढी नजिकिन डराउँछन्। उनीहरू आफ्नो स्वतन्त्रता गुम्ने डरले पार्टनरसँग दूरी बनाएर राख्न खोज्छन्।

मस्तिष्कको रसायन : न्यूरोबायोलोजिकल दृष्टिकोण

जैविक मनोविज्ञानले प्रेमलाई मस्तिष्कमा पैदा हुने एउटा रासायनिक प्रतिक्रिया मान्छ। वास्तवमा प्रेमका विभिन्न चरणमा फरक-फरक रसायन (Hormones) हरू सक्रिय हुन्छन्।

• डोपामाइन (Dopamine) : प्रेमको सुरुआती चरणमा जब हामी कसैको विचारमा हराउँछौँ, तब मस्तिष्कमा डोपामाइनको बाढी आउँछ। यसले गर्दा भोक-प्यास हराउने, ऊर्जा बढ्ने र एउटा छुट्टै आनन्द (Euphoria) महसुस हुन्छ। 
• अक्सिटोसिन (Oxytocin) : यसलाई 'कडल हर्मोन' (Cuddle Hormone) पनि भनिन्छ। जब सम्बन्ध अलि पुरानो र परिपक्व हुन्छ, तब यसले दुई व्यक्तिबीच गहिरो विश्वास, सामिप्यता र भावनात्मक लगाव पैदा गर्छ।
• सेरोटोनिन (Serotonin) : प्रेममा पर्दा सुरुसुरुमा सेरोटोनिनको मात्रा घट्छ, जसका कारण मानिस ओपीआई (OPI) वा एउटा नशा जस्तो अवस्थामा पुग्छ, जहाँ चौबिसै घण्टा पार्टनरकै मात्र याद आइरहन्छ।

क्रमविकासवादी दृष्टिकोण (Evolutionary Perspective)

यो दृष्टिकोण अनुसार प्रेम केवल भावना होइन, यो मानव प्रजातिलाई जोगाइराख्ने एउटा प्राकृतिक औजार हो। आदिम कालदेखि नै बच्चाको जन्म र उसको सुरक्षाका लागि आमा र बाबु दुवै सँगै बस्न आवश्यक थियो। त्यसैले, प्रकृतिले मानिसलाई एकअर्काप्रति आकर्षित गराउन र लामो समयसम्म बाँधिराख्न 'प्रेम' र 'म्युचुअल बन्डिङ' को विकास गर्‍यो।

संक्षेपमा भन्नुपर्दा, मनोविज्ञानले प्रेमलाई कुनै जादु वा दैवीय संयोग मान्दैन। यो त हाम्रो मस्तिष्क, हर्मोन, बाल्यकालका स्मृतिहरू र हाम्रा बुझाइहरूको एउटा सुन्दर सहकार्य हो।

***

साहित्यको चस्माबाट  

मनोविज्ञानले प्रेमलाई हर्मोन र मस्तिष्कको रासायनिक प्रक्रिया मानिरहँदा साहित्यले भने यसलाई मानव आत्माको सबैभन्दा गहिरो, जटिल र रहस्यमय अनुभवको रूपमा व्याख्या गरेको छ। विश्व साहित्यका इतिहासमा प्रेमलाई केवल रोमान्स मात्र होइन, बल्कि यो एउटा आध्यात्मिक रूपान्तरण, वेदना, र जीवनको परम सत्यको रूपमा हेरिएको छ। 

विलियम शेक्सपियरले भनेका छन् - 'प्रेम त्यो होइन जसले बदलिने परिस्थिति वा बदलिने व्यक्तिसँगै आफ्नो स्वरूप बदल्छ... यो त एउटा अटल प्रकाशघर (Lighthouse) जस्तो हो, जसले आँधीबेहरीको सामना गर्छ तर कहिल्यै डगमगाउँदैन।' सन् १६०९ मा लन्डन, बेलायतबाट प्रकाशित उनको प्रसिद्ध 'सोनेट ११६' (Sonnet 116) कवितामा छ यो प्रसंग। साहित्यिक दृष्टिकोणका हिसाबले शेक्सपियरले प्रेमलाई समय र परिस्थित भन्दा माथि राखेका छन्। उनको नजरमा शारीरिक आकर्षण समयसँगै चाउरिएर जान्छ, तर साँचो प्रेम मृत्युको घडीसम्म पनि उत्तिकै बलियो रहन्छ।

लियो टल्सटाय (Leo Tolstoy) ले सन् १८८५ मा रुसबाट प्रकाशित उनको प्रसिद्ध लघुशारीरिक कथा 'Where Love Is, God Is' र उनको उपन्यास 'वार एन्ड पिस' का विभिन्न सन्दर्भहरूमा प्रेमको व्याख्या गरेका छन्। उनले भनेका छन् - 'जहाँ प्रेम छ, त्यहाँ भगवान् छन्। हामी केवल आफ्नो चिन्ता गरेर बाँच्दैनौँ, बरु एकअर्काप्रतिको प्रेमले मात्र हाम्रो अस्तित्व टिकेको हुन्छ।' साहित्यिक दृष्टिकोणमा टल्सटायका लागि प्रेम रोमान्टिक कल्पना मात्र थिएन, यो एक किसिमको सामाजिक र आध्यात्मिक जिम्मेवारी थियो। उनले प्रेमलाई त्याग, क्षमा र मानव सेवाको सर्वोच्च रूप मानेका छन्।

भर्जिनिया वुल्फ (Virginia Woolf)ले  भनेकी छन् - 'प्रेम र युद्ध दुवैमा एउटा साझा कुरा हुन्छ - ती दुवैले हामीलाई हाम्रा सबै भ्रमहरूबाट मुक्त गराएर सत्यको नजिक पुर्‍याउँछन्। प्रेम आफैंमा एउटा यस्तो भ्रम हो, जसले जीवनलाई जिउन योग्य र अर्थपूर्ण बनाउँछ।' यो अभिव्यक्ति सन् १९२७ मा बेलायतबाट प्रकाशित उनको प्रसिद्ध आधुनिकतावादी उपन्यास 'टु द लाइटहाउस' (To the Lighthouse) मा छ। वुल्फले प्रेमलाई अलि दार्शनिक र मनोवैज्ञानिक कोणबाट हेरिन्। उनको विचारमा प्रेमले मानिसको एक्लोपनलाई चिर्ने प्रयास गर्छ र दुई भिन्न आत्माबीच एउटा क्षणिक तर गहिरो पुलको काम गर्छ।

ग्याब्रिएल गर्सिया मार्खेज (Gabriel García Márquez)ले भनेका छन् - 'प्रेम जतिसुकै पुरानो वा बुढो भए पनि, यसको शक्ति उत्तिकै कडा र गहिरो हुन्छ। प्रेम र हैजाका लक्षणहरू उस्तै हुन्छन् - दुवैमा मानिसको होस हराम हुन्छ र मन नियन्त्रण बाहिर जान्छ।' यो विचार सन् १९८५ मा कोलम्बिया (स्पेनिस भाषामा) प्रकाशित उनको नोबेल पुरस्कार विजेता उपन्यास 'Love in the Time of Cholera' मा छ। मार्खेजले जादुई यथार्थवाद (Magical Realism) को माध्यमबाट प्रेमलाई एउटा कहिल्यै निको नहुने 'सुन्दर बिरामी' वा नशाको रूपमा व्याख्या गरे। उनका अनुसार साँचो प्रेमले दशकौँ लामो पर्खाइ र बुढ्यौलीलाई पनि जित्न सक्छ।

हाम्रा महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले विसं. १९९३ (सन् १९३६) मा प्रकाशित खण्डकाव्य 'मुनामदन'मा साँचो प्रेमलाई अर्थ्याएका छन्। उनले भनेका छन् -  मानिस भन्नु नै प्रेमको एउटा पुञ्ज हो। जसले हृदयको गहिराइबाट अर्काको आँसु पुछ्न सक्छ र निःस्वार्थ त्याग गर्छ, त्यही नै साँचो प्रेम हो। 'हातका मैला सुनका थैला, के गर्नु धनले? साग र सिस्नु खाएको बेस आनन्दी मनले।' देवकोटाको नजरमा प्रेम वर्गीय समाज, धनदौलत र भूगोलभन्दा धेरै माथि छ। उनले मानवीय करुणा, आपसी सद्भाव र आत्मिक सामिप्यतालाई नै प्रेमको वास्तविक स्वरूप मानेका छन्। मदन र मुनाको वियोगमार्फत उनले प्रेमको अमरतालाई स्थापित गरेका छन्।

जहाँ मनोविज्ञानले प्रेमलाई 'किन हुन्छ?' भनेर कारण खोज्छ, साहित्यले भने 'कस्तो महसुस हुन्छ?' भनेर त्यसको गहिराइ नाप्ने प्रयास गर्छ। त्यसैले त विज्ञानले परिभाषित गर्न नसकेका भावनाहरू साहित्यका पानाहरूमा जीवित रहन्छन्।

***

विज्ञानका दृष्टिमा

भौतिकशास्त्र र जीवविज्ञानको सुक्खा प्रयोगशालामा ‘माया र प्रेम’ जस्तो अमूर्त भावना कसरी अटाउला ? तर, विज्ञानले भन्छ, जसलाई हामी मुटुको धड्कन बढेको वा आत्मा जोडिएको भन्छौँ, त्यो वास्तवमा हाम्रो शरीर र ब्रह्माण्डको एउटा अत्यन्तै जटिल, वैज्ञानिक र गणितीय प्रक्रिया हो।

जब विज्ञान र साहित्यको मिलन हुन्छ, तब प्रेमको एउटा नयाँ र अचम्मको परिभाषा जन्मन्छ। ५ विश्वप्रसिद्ध वैज्ञानिक र विज्ञान–लेखकका आँखिझ्यालबाट प्रेमको परिभाषा केलाऔँ।

अल्बर्ट आइन्स्टाइनले सन् १९२० को दशकतिर आफ्नी छोरी लिसेललाई लेखेका चिठीहरू र उनका विभिन्न अन्तर्वार्ताहरूमा प्रेमका दृष्टिकोण अर्थ्याइएका छन्। प्रिन्स्टन, अमेरिका, पछि उनका निजी पत्रहरूको सङ्ग्रह 'The Private Lives of Albert Einstein' मा प्रकाशित छन्। 

उनले भनेका छन् - 'प्रेम ब्रह्माण्डको सबैभन्दा शक्तिशाली र अदृश्य ऊर्जा हो। जब वैज्ञानिकहरूले ब्रह्माण्डको एउटा एकीकृत सिद्धान्त (Unified Theory) खोजिरहेका थिए, तब उनीहरूले यो सबैभन्दा शक्तिशाली शक्तिका बारेमा बिर्सिए। प्रेम एक यस्तो शक्ति हो जसले प्रकाशलाई मात्र होइन, यसको मार्गलाई पनि मोडिदिन्छ। प्रेम नै गुरुत्वाकर्षण हो, जसले गर्दा मानिसहरू एकअर्काप्रति आकर्षित हुन्छन्।

विज्ञानको नजरबाट हेर्दा सापेक्षतावादको सिद्धान्त (Theory of Relativity) दिने आइन्स्टाइनले प्रेमलाई भौतिक विज्ञानको नियमसँग जोडे। उनले रमाइलो गर्दै भनेका थिए, 'तपाइँ गुरुत्वाकर्षणलाई प्रेममा पर्नुको दोषी ठहराउन सक्नुहुन्न (You can't blame gravity for falling in love)!'

कार्ल सागन प्रसिद्ध खगोलविद् र विज्ञान लेखक कार्ल सागनले भनेका छन् - 'हामी सबै ताराका धुलोहरू (Stardust) हौँ। यो विशाल, चिसो र अनन्त ब्रह्माण्डमा हाम्रो अस्तित्व एउटा सानो बिन्दु जत्रो मात्र छ। यो अथाह र रित्तो ब्रह्माण्डको एक्लोपनलाई सहन योग्य बनाउने र अर्थ दिने एउटै मात्र माध्यम छ - त्यो हो प्रेम।'

सन् १९९७ मा प्रकाशित उनको चर्चित साइन्स-फिक्सन उपन्यास र विज्ञान संस्मरण 'कन्ट्याक्ट' तथा उनका अन्तिम लेखहरूमा उक्त भनाइ आएका छन्। खगोल विज्ञानको उचाइबाट हेर्दा कार्ल सागनले प्रेमलाई ब्रह्माण्डकै एउटा आवश्यकताको रूपमा व्याख्या गरे। अर्बौँ तारा र ग्यालेक्सीहरूको बीचमा दुईवटा ससाना मानव जीव भेट हुनु र उनीहरूबीच प्रेम हुनु ब्रह्माण्डकै सबैभन्दा ठुलो चमत्कार हो।

प्रसिद्ध विकासवादी जीववैज्ञानिक र लेखक रिचर्ड डकिन्सले भनेका छन् - 'हामी जैविक रूपमा हाम्रा जिनहरू (Genes) लाई जोगाइराख्न र तिनीहरूलाई अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न बनेका 'मेसिन' हौँ। तर, मानव प्रजातिमा विकसित भएको प्रेम र परोपकारको भावनाले हामीलाई हाम्रो जैविक स्वार्थ भन्दा माथि उठ्न सिकाउँछ। प्रेमले हामीलाई आफ्नै जिनको 'स्वार्थी' चक्रलाई चुनौती दिने सामर्थ्य दिन्छ।

सन् १९७६ मा अक्सफोर्ड, बेलायतबाट प्रकाशित उनको युगान्तकारी पुस्तक 'द सेल्फिस जिन' (The Selfish Gene) मा त्यस्तो भनाइ छ। डकिन्सका अनुसार प्रकृतिले जीवको निरन्तरताका लागि प्रेम र आकर्षणको विकास गराएको हो। तर, मानिसको प्रेम यति शक्तिशाली हुन्छ कि उसले आफ्नो ज्यान जोखिममा राखेर पनि अर्काको रक्षा गर्छ, जुन जीवविज्ञानको सामान्य नियमभन्दा माथिको कुरा हो।

प्रसिद्ध जैविक मानवशास्त्री र लेखिका डा. हेलेन फिसर (Dr. Helen Fisher)ले भनेकी छन् - 'प्रेम कुनै अमूर्त र जादुई भावना मात्र होइन, यो मस्तिष्कको गहिराइमा चल्ने एउटा शक्तिशाली 'ड्राइभ' (Drive) हो। यो भोक लाग्नु वा तिर्खा लाग्नु जस्तै एउटा जैविक आवश्यकता हो। जब हामी प्रेममा पर्छौँ, हाम्रो मस्तिष्कले ठ्याक्कै त्यसै गरी प्रतिक्रिया जनाउँछ, जसरी कुनै कडा नशा गर्दा वा पुरस्कार पाउँदा एडिक्टेड (लत लागेको) मस्तिष्कले जनाउँछ।'

उक्त भनाइ सन् २००४ मा न्युयोर्कबाट प्रकाशित उनको चर्चित अनुसन्धानात्मक पुस्तक 'ह्वाइ वी लभ : द नेचर एन्ड केमिस्ट्री अफ रोमान्टिक लाभ' (Why We Love) मा छ। डा. फिसरले प्रेममा परेका मानिसहरूको मस्तिष्कको fMRI स्क्यान गरेर अनुसन्धान गरेकी थिइन्। उनले प्रेमलाई रोमान्सको रंगिन चस्माबाट निकालेर डोपामाइन, नोरेपिनेफ्रिन र सेरोटोनिन जस्ता न्यूरोट्रान्समिटरहरूको एउटा निश्चित 'ककटेल' को रूपमा प्रमाणित गरिन्।

मृत्युको ठीक अगाडि उभिएको एउटा वैज्ञानिकले जीवनलाई कसरी हेर्ला? के उसले प्रयोगशालाका केमिकल, एक्स-रे वा मस्तिष्कका नसाहरू मात्र सम्झिएला? विश्वप्रसिद्ध ब्रिटिस-अमेरिकी न्यूरोलोजिस्ट (स्नायु रोग विशेषज्ञ) तथा लेखक डा. ओलिभर स्याक्सको हकमा भने त्यस्तो भएन। सन् २०१५ मा जब उनलाई आफ्नो कलेजोको क्यान्सर अन्तिम चरणमा पुगेको र अब जीवनका केही हप्ता मात्र बाँकी रहेको थाहा भयो, तब उनले न्युयोर्क टाइम्समा केही मर्मस्पर्शी निबन्धहरू लेखे। ती निबन्धहरूको सङ्ग्रह पछि उनको मरणोपरान्त प्रकाशित पुस्तक 'ग्र्याटिट्युड' (Gratitude) मा समेटियो।

आफ्नो जीवनको ८२ वर्षको यात्रा र आधा शताब्दी लामो चिकित्सकीय अनुभवलाई निचोर्दै उनले प्रेम र कृतज्ञताका बारेमा जे लेखे, त्यसले विज्ञान र भावनाको दूरीलाई मेटाइदियो। ओलिभर स्याक्सले लेखेका छन् - 'मस्तिष्कका अर्बौँ न्यूरोन्स र तिनीहरूका कनेक्सनहरू नै हाम्रो चेतना हुन्। तर, यो मस्तिष्क तब मात्र पूर्ण रूपमा जीवित र सक्रिय हुन्छ, जब यसले प्रेम र कृतज्ञता महसुस गर्छ। जीवनको अन्त्यमा आइपुग्दा मैले बुझेँ - चिकित्सा र विज्ञानले शरीरलाई बचाउन सक्छ, तर मानिसलाई बाँच्ने ऊर्जा केवल प्रेमले मात्र दिन्छ।'

स्नायु विज्ञानको नजरबाट हेर्दा डा. स्याक्सले आफ्नो पुरै जिन्दगी मस्तिष्कका अनौठा र जटिल रोगहरू (जस्तै: स्मरणशक्ति गुम्ने, भ्रम हुने वा अंगहरूले काम नगर्ने अवस्था) को अध्ययनमा बिताए। उनले बुझेका थिए कि जतिसुकै प्रविधि आए पनि मानिसको मस्तिष्कलाई निको पार्ने सबैभन्दा ठूलो औषधि 'औषधिमुलो' मात्र होइन, बरु अर्को व्यक्तिसँगको गहिरो भावनात्मक सम्बन्ध (Empathy) र केयरिङ हो।

जब मानिस प्रेममा हुन्छ, तब उसको स्नायु प्रणाली (Nervous System) ले सबैभन्दा सन्तुलित र सुरक्षित महसुस गर्छ। मृत्युशय्यामा पुगेका वैज्ञानिकको यो निष्कर्षले हामीलाई सिकाउँछ - हामी जतिसुकै तार्किक वा आधुनिक बनौँ, हाम्रो मस्तिष्कको सर्वोच्च र सुन्दरतम क्षमता नै कसैलाई निःस्वार्थ माया गर्नु र माया पाउनु हो। जीवनको आखिरी पानामा विज्ञान हार्छ र प्रेम सधैं जित्छ।

विज्ञानको प्रयोगशालामा प्रेम एउटा रासायनिक प्रतिक्रिया (Chemical Reaction) वा प्रजाति जोगाउने जैविक युक्ति (Evolutionary Strategy) मात्र देखिन सक्छ। तर, जब वैज्ञानिकहरू आफैँ यसको गहिराइमा पुग्छन्, उनीहरू पनि स्विकार्छन् - प्रेम नै यो ब्रह्माण्डलाई जोडेर राख्ने सबैभन्दा ठुलो ऊर्जा हो।

चाहे त्यो आइन्स्टाइनको अदृश्य गुरुत्वाकर्षण होस् वा कार्ल सागनको ताराहरूको धुलो, विज्ञानले प्रेमलाई फिक्का बनाउँदैन, बरु यसलाई अझ बढी रहस्यमय र सुन्दर बनाउँदै प्रमाणित गरिदिन्छ।