इकोप्राक्सिया : अर्काको नक्कल, विना अक्कल !

काठमाडौंको एउटा व्यस्त कफी शप। २४ वर्षीय सुमित आफ्ना साथीहरूसँग गफिँदै छन्। कुराकानीकै क्रममा अगाडि बसेका साथीले आफ्नो चस्मा मिलाउन नाकमा हात लैजान्छन्। अचम्मको कुरा, सुमितको हात पनि ठीक त्यही समयमा, त्यसरी नै आफ्नै नाकमा पुग्छ, जबकि उनले चस्मा नै लगाएका छैनन् ! केही बेरपछि अर्का साथीले टेबलमा रहेको कप उठाउँछन्, सुमितको हात पनि हावामा कप समातेझैँ गरी अघि बढ्छ।

पटक-पटक साथीहरूको हाउभाउ, हातको इसारा वा अनुहारको भावलाई हुबहु कपी गरिरहेको देखेपछि एकजना साथीले जिस्किँदै भन्छ, 'के मलाई गिज्याएको सुमित? किन मेरो नक्कल गरिरहेको ?'

सुमित लाजले भुतुक्क हुन्छन्। उनी भन्छन्, 'हैन यार, मैले जानीजानी गरेको होइन। तिमीले हात चलाउँदा मेरो हात आफैँ कपी गर्न पुग्छ, म आफैँ अचम्ममा छु।'

सुमितले गरिरहेको यो व्यवहार कुनै ख्यालठट्टा वा गिज्याउने नियत थिएन। यो त एउटा गम्भीर र अनौठो स्नायुवैज्ञानिक (neurological) अवस्था हो, जसलाई चिकित्सा विज्ञानमा इकोप्राक्सिया (Echopraxia) भनिन्छ। आउनुस्, आजको ब्लगमा हामी यसै रहस्यमयी शारीरिक अवस्थाबारे चर्चा गरौँ।

यो के हो ?

सरल भाषामा भन्दा अरूको शारीरिक क्रियाकलाप, हाउभाउ, वा चालढाललाई नचाहँदा नचाहँदै पनि स्वचालित रूपमा दुरुस्तै नक्कल (Mirroring) गर्नु इकोप्राक्सिया हो।

ग्रीक भाषाको ēkhō (प्रतिध्वनि वा Echo) र praxis (कार्य वा Action) मिलेर यो शब्द बनेको हो। जसरी भित्तामा ठोक्किएर आवाज प्रतिध्वनित हुन्छ, त्यसरी नै इकोप्राक्सिया भएका व्यक्तिको मस्तिष्कले अगाडिको व्यक्तिको शारीरिक एक्सनलाई तुरुन्तै आफ्नो शरीरमा 'प्रतिध्वनित' वा कपी गरिदिन्छ।

यस अवस्थामा व्यक्तिलाई आफूले अरूको नक्कल गरिरहेको छु भन्ने कुरा कि त थाहै हुँदैन, कि त थाहा पाएर पनि आफ्नो शरीरको चाललाई रोक्न उनीहरू असमर्थ हुन्छन्। यो 'इकोफेनोमेना' (Echophenomena) अन्तर्गत पर्दछ, जसमा शब्दको नक्कल गर्ने इकोलालिया (Echolalia) र शारीरिक गतिविधिको नक्कल गर्ने इकोप्राक्सिया प्रमुख हुन्।

मनोविज्ञान र स्नायुविज्ञानको दृष्टिकोण

हाम्रो मस्तिष्कमा अरूको भावना र व्यवहार बुझ्नका लागि एउटा विशेष प्रणाली हुन्छ, जसलाई मिरर न्यूरोन सिस्टम (Mirror Neuron System - MNS) भनिन्छ। जब हामी कसैलाई कुनै काम गरिरहेको देख्छौँ (जस्तै: हाँसेको वा हात हल्लाएको), हाम्रो मस्तिष्कको यो न्यूरोन प्रणाली स्वतः सक्रिय हुन्छ।

सामान्य मानिसको मस्तिष्कमा यो प्रणाली सक्रिय भए पनि फ्रन्टल लोब (Frontal Lobe) भनिने मस्तिष्कको अघिल्लो भागले उक्त क्रियाकलापलाई तुरुन्तै शारीरिक रूपमा लागू हुनबाट रोक्छ (Inhibition)। तर स्नायुविज्ञानका अनुसार, यदि मस्तिष्कको फ्रन्टल लोब वा सञ्चार सञ्जालमा कुनै अवरोध वा क्षति पुग्यो भने यो 'रोक्ने' क्षमता कमजोर हुन्छ। फलस्वरूप, मानिसले जे देख्छ, उसको शरीरले तुरुन्तै त्यसको कपी गरिहाल्छ।

इकोप्राक्सियालाई चिकित्सा इतिहासमा स्थापित गर्न र यसको व्याख्या गर्न विभिन्न मनोविज्ञ तथा स्नायुशास्त्रीहरूको ठूलो योगदान छ। फ्रान्सेली न्यूरोलोजिस्ट जर्ज गिल्स डे ला टोरेट (Georges Gilles de la Tourette)ले सन् १८८५ मा फ्रान्समा एउटा ऐतिहासिक अध्ययन प्रकाशित गरे, जसमा उनले अनैच्छिक रूपमा आउने शारीरिक र मानसिक झटका (Tics) भएका बिरामीहरूको अध्ययन गरेका थिए (जसलाई आज हामी 'टोरेट सिन्ड्रोम' भन्छौँ)।

उनले आफ्नो क्लिनिकल प्रतिवेदनमा पहिलो पटक व्यवस्थित रूपमा उल्लेख गरे कि यस्ता बिरामीहरूमा अरूको बोली (Echolalia) सँगसँगै अरूको शारीरिक गतिविधिको अनैच्छिक नक्कल गर्ने कडा प्रवृत्ति हुन्छ। उनले यसलाई मस्तिष्कको नियन्त्रण प्रणाली बाहिरको 'मोटर मिमिक्री' (Motor Mimicry) को रूपमा व्याख्या गरेका थिए।

यस्तै जर्मन मनोचिकित्सक एमिल क्रेपिलिन, जसलाई आधुनिक मनोचिकित्साका पिता पनि भनिन्छ, उनले आफ्नो प्रभावशाली पाठ्यपुस्तकहरूमा इकोप्राक्सियालाई 'डिमेन्सिया प्रिकोक्स' (Dementia Praecox - जसलाई आज हामी सिजोफ्रेनिया भन्छौँ) को एक प्रमुख लक्षणको रूपमा व्याख्या गरे।

उनले विशेष गरी क्याटाटोनिया (Catatonia) भएका बिरामीहरूको अवलोकन गर्दै सन् १९०४ को आसपास यस अवस्थालाई मानसिक विकारसँग जोडे। क्रेपिलिनका अनुसार, इकोप्राक्सिया भनेको बिरामीको आफ्नै इच्छाशक्ति (Volition) समाप्त भएर बाह्य उत्तेजनाको वशमा परेको स्वचालित शारीरिक प्रतिक्रिया (Automatism) हो।

मनोरोग वा अन्य कुनै रोगको प्रारम्भिक लक्षण?

स्नायुविज्ञान र मनोविज्ञानका व्याख्याहरुका अनुसार इकोप्राक्सिया आफैंमा कुनै स्वतन्त्र रोग वा मनोरोग होइन। यो त एउटा क्लिनिकल लक्षण (Symptom) मात्र हो, जसले मस्तिष्कको भित्री भागमा कुनै गम्भीर समस्या वा रोग लुकेको छ भन्ने कुराको संकेत गर्छ। यो विभिन्न मानसिक तथा स्नायुसम्बन्धी रोगहरूको प्रारम्भिक वा मुख्य लक्षणका रूपमा देखा पर्न सक्छ।

• टोरेट सिन्ड्रोम (Tourette Syndrome) : यसमा इकोप्राक्सियालाई एउटा जटिल शारीरिक टिक (Complex Motor Tic) मानिन्छ ।

• सिजोफ्रेनिया र क्याटाटोनिया (Schizophrenia & Catatonia): गम्भीर मानसिक रोग सिजोफ्रेनिया र शरीर कडा हुने अवस्था (क्याटाटोनिया) मा बिरामीले अरूको हाउभाउ दुरुस्तै उतारिरहन्छन्।

• अटिजम स्पेक्ट्रम डिसअर्डर (Autism): विशेषगरी बालबालिकाहरूमा सामाजिक सञ्चार सिक्ने क्रममा वा तनावको अवस्थामा यो देखिन सक्छ।

• मस्तिष्कको चोट वा डिमेन्सिया: दुर्घटनाका कारण फ्रन्टल लोबमा चोट लाग्दा वा बुढेसकालमा अल्जाइमर्स/डिमेन्सियाका कारण मस्तिष्कका कोषहरू नष्ट हुँदा यो लक्षण सुरु हुन सक्छ।

कसलाई र कुन उमेर समूहमा बढी ?

उमेर र अवस्थाका आधारमा इकोप्राक्सियालाई हेर्ने दृष्टिकोण फरक हुन्छ:

उमेर समूह	अवस्था र प्रभाव
३ वर्ष मुनिका बालबालिका	शिशुहरूले संसार र भाषा सिक्ने माध्यम नै अनुकरण (Imitative Learning) हो। त्यसैले, ३ वर्षभन्दा साना बच्चामा अरूको कपी गर्ने बानी पूर्ण रूपमा सामान्य मानिन्छ।
५ वर्षभन्दा माथिका बालबालिका	यदि ५ वर्ष कटिसक्दा पनि बच्चाले लगातार र अनैच्छिक रूपमा अरूको नक्कल गरिरहन्छ भने, यो अटिजम वा टोरेट सिन्ड्रोमको प्रारम्भिक लक्षण हुन सक्छ।
वयस्क र वृद्धवृद्धा	वयस्क उमेरमा यो लक्षण अचानक देखिएमा यसको सिधै सम्बन्ध सिजोफ्रेनिया, मस्तिष्कको ट्युमर, स्ट्रोक (Brain Stroke), वा बुढेसकालमा हुने डिमेन्सियासँग जोडिएको हुन्छ।

निदान 

इकोप्राक्सिया पत्ता लगाउन कुनै विशेष रगत परीक्षण वा एक्स-रे हुँदैन। यसको निदान पूर्ण रूपमा क्लिनिकल अवलोकन र डाक्टरको परीक्षणमा भर पर्छ।

न्यूरोलोजिस्ट वा मनोचिकित्सकहरूले बिरामीलाई एउटा मौखिक आदेश दिन्छन् (जस्तै: 'आफ्नो दायाँ हात उठाउनुहोस्') तर डाक्टर आफैंले भने अर्को छुट्टै क्रियाकलाप (जस्तै: देब्रे गाला मुसार्ने) गरिरहेका हुन्छन्। इकोप्राक्सिया भएका व्यक्तिहरूले डाक्टरको मौखिक आदेश पालना गर्नुको साटो, डाक्टरले गरिरहेको शारीरिक क्रियाकलापको नक्कल पहिले गर्न पुग्छन्। यसबाहेक मस्तिष्कको संरचना हेर्न MRI वा CT Scan गरिन्छ। 

इकोप्राक्सियाको कुनै ठोस 'एकल उपचार' छैन। यसको उपचार यसको पछाडि लुकेको मुख्य रोगको उपचारमा निर्भर गर्दछ:

• औषधोपचार (Pharmacotherapy) : यदि यो टोरेट वा सिजोफ्रेनियाका कारण भएको हो भने एन्टी-साइकोटिक वा डोपामिन ब्लक गर्ने औषधिहरू प्रयोग गरिन्छ। क्याटाटोनियाको हकमा बेन्जोडाइजेपिन्स (Benzodiazepines) उपयोगी हुन्छ।
• व्यवहार थेरापी (Behavioral Therapy) : विशेष गरी 'ह्याबिट रिभर्सल थेरापी' (Habit Reversal Training) मार्फत बिरामीलाई अरूको कपी गर्ने इच्छा जाग्नासाथ अर्को कुनै वैकल्पिक र सुरक्षित शारीरिक क्रियाकलाप गर्ने अभ्यास गराइन्छ।
• पारिवारिक र सामाजिक सहयोग : इकोप्राक्सिया भएका मानिसहरूलाई समाजले 'मलाई गिज्याएको' भनी गलत बुझ्ने डर हुन्छ। त्यसैले परिवार र साथीभाइले यो उनीहरूको नियन्त्रण बाहिरको रोग हो भनी बुझेर सहानुभूतिपूर्ण व्यवहार गर्नु अत्यन्त जरुरी हुन्छ।

इकोप्राक्सियाले हाम्रो मस्तिष्क कति जटिल र संवेदनशील छ भन्ने कुरा प्रष्ट पार्छ। अरूको सिको गरेर सिक्ने हाम्रो मानवीय गुण जब मस्तिष्कको असन्तुलनका कारण नियन्त्रण बाहिर जान्छ, तब यसले इकोप्राक्सियाको रूप लिन्छ। यदि तपाईंको वरपर कसैले नचाहँदा नचाहँदै पनि अरूको शारीरिक हाउभाउ लगातार कपी गरिरहेको छ भने, उसलाई गिज्याउनु वा हप्काउनुको साटो तुरुन्तै स्नायुविशेषज्ञ वा मनोचिकित्सककहाँ लैजान सल्लाह दिनु नै बुद्धिमानी हुनेछ।

***

मस्तिष्कको ब्रेक फेल भएको कसरी थाहा पाइयो?

इकोप्राक्सियाको रहस्य सुल्झाउन, यसलाई बुझ्न स्नायुविज्ञान र मनोविज्ञानको इतिहासमा थुप्रै अध्ययन र परीक्षण  गरिएका छन्। वैज्ञानिकहरूले बिरामीहरूको मस्तिष्क स्क्यान गरेर तथा विशेष खालका प्रयोगात्मक परिस्थिति (Experimental Setups) तयार पारेर यो अवस्थाको परीक्षण गरेका छन्।

यसबारे गरिएका केही प्रमुख र चर्चित परीक्षण तथा वैज्ञानिक प्रसंगहरू यस्ता छन् -

मिरर न्यूरोनको खोजी 

इटलीको पार्मा विश्वविद्यालयमा वैज्ञानिक जियाकोमो रिजोलाटी र उनको टोलीले सन् १९९२ मा बाँदरमाथि गरेको यो परीक्षणले स्नायुविज्ञान (Neuroscience) मा क्रान्ति नै ल्याइदियो।

सरल भाषामा बुझ्दा, वैज्ञानिकहरूले बाँदरको मस्तिष्कमा इलेक्ट्रोड जोडेर ऊ चल्दा मस्तिष्कका कुन कोषिकाहरू (न्यूरोन्स) सक्रिय हुन्छन् भनेर हेरिरहेका थिए। जब बाँदरले भुइँमा खसेको बदाम हातले ट्याप्प समात्यो, उसको मस्तिष्कको एउटा निश्चित भाग चम्कियो (सक्रिय भयो)। यो सामान्य थियो। तर, अचम्म तब भयो जब बाँदर एकदम शान्त भएर बसिरहेको थियो र एउटा अनुसन्धानकर्ताले उसको अगाडि आएर बदाम समात्यो। बाँदर आफैं चलेको थिएन, ऊ त केवल हेरिरहेको थियो। तर उसको मस्तिष्कको स्क्यान हेर्दा, ऊ आफैँले बदाम समात्दा जुन न्यूरोनहरू सक्रिय भएका थिए, अगाडिको मानिसले बदाम समातेको देख्दा पनि ठीक तिनै न्यूरोनहरू त्यसरी नै सक्रिय भए।

यही घटनाबाट वैज्ञानिकहरूले 'मिरर न्यूरोन' (ऐना जस्ता न्यूरोन) पत्ता लगाए। यसको सोझो अर्थ हो - हाम्रो मस्तिष्कले अरूले गरेको काम देख्नासाथ त्यसलाई आफ्नो दिमागभित्र 'कपी' गरेर आफैंले गरे सरह महसुस गराउँछ।

सामान्य मानिसमा मस्तिष्कको अघिल्लो भागले 'यो तिमीले गरेको होइन, अरूले गरेको हो, त्यसैले तिमी नचल' भनेर ब्रेक लगाउँछ। तर इकोप्राक्सिया भएका बिरामीहरूमा मस्तिष्कको यही 'ब्रेक' प्रणाली बिग्रिएको हुन्छ। फलस्वरूप, उनीहरूको आँखाले कसैलाई चल्दै गरेको देख्नासाथ मिरर न्यूरोन सक्रिय हुन्छ र ब्रेक नभएका कारण उनीहरूको शरीरले स्वचालित रूपमा अगाडिको व्यक्तिको दुरुस्तै नक्कल गरिहाल्छ।

लुरियाको 'हात-हात' परीक्षण (Luria's Fist-Edge-Palm Test)

रूसी न्यूरोसाइकोलोजिस्ट अलेक्ज्याण्डर लुरिया (Alexander Luria) ले मस्तिष्कको अघिल्लो भाग (Frontal Lobe) मा चोट लागेका बिरामीहरूको परीक्षण गर्न एउटा सरल तर शक्तिशाली प्रयोगात्मक विधि विकास गरे, जसलाई आज पनि क्लिनिकहरूमा इकोप्राक्सिया जाँच्न प्रयोग गरिन्छ।

परीक्षणको विधि : लुरियाले बिरामीको अगाडि बसेर आफ्नो हातले टेबलमा पालैपालो तीनवटा आकृति बनाए— सुरुमा मुठ्ठी (Fist), त्यसपछि हातको किनारा (Edge), र अन्तमा हत्केला (Palm)। उनले बिरामीलाई भने, 'म जे गर्छु, त्यो नहेरी मैले गर्न छोडेपछि मात्र तपाईंले यो क्रम दोहोर्‍याउनुहोस्।'

नतिजा : फ्रन्टल लोबमा क्षति भएका र इकोप्राक्सियाको लक्षण भएका बिरामीहरूले लुरियाले निर्देशन दिइरहँदा आफूलाई रोक्नै सकेनन्। उनीहरूले निर्देशन अनुसार कुर्नुको साटो, लुरियाले हात चलाउनासाथ तुरुन्तै (Real-time मा) उनको हातको गतिको दुरुस्तै नक्कल गर्न थाले।

निष्कर्ष : यसले के देखायो भने इकोप्राक्सिया भएका व्यक्तिहरूमा बाह्य दृश्य उत्तेजना (Visual Stimulus) यति कडा हुन्छ कि उनीहरूको मस्तिष्कले 'अहिले रोक' भन्ने आन्तरिक कमान्ड वा निर्देशनलाई पालना गर्नै सक्दैन।

'इमिटेसन र युटिलाइजेसन' व्यवहार परीक्षण 

फ्रान्सेली न्यूरोलोजिस्ट फ्रान्स्वा लेर्मिट (François Lhermitte) ले सन् १९८६ मा मस्तिष्कको फ्रन्टल लोबमा गम्भीर क्षति भएका वयस्क बिरामीहरूमाथि सामाजिक र वातावरणीय परीक्षणहरू गरे। उनको यो अनुसन्धान इकोप्राक्सियाको क्षेत्रमा कोसे ढुंगा मानिन्छ।

परीक्षणको विधि : लेर्मिटले बिरामीहरूलाई एउटा कोठामा राखे जहाँ थुप्रै सामानहरू (जस्तै: चस्मा, चम्चा, सुई) छरिएका थिए। लेर्मिटले बिरामीलाई केही पनि नगर्नू भनी निर्देशन दिएका थिए। तर, लेर्मिट आफैंले बिरामीको अगाडि उभिएर अचम्म-अचम्मका हर्कतहरू गर्न थाले। जस्तै, अचानक भुइँमा सुत्ने, कपडा खोल्न खोज्ने, वा हावामा हात हल्लाउने।

नतिजा: बिरामीहरूले बिना कुनै हिचकिचाहट लेर्मिटको नक्कल गरे। जब लेर्मिट भुइँमा सुते, बिरामी पनि भुइँमा सुते। जब लेर्मिटले आफ्नो चस्मा निकालेर टेबलमा राखे, चस्मा नलगाएका बिरामीले पनि टेबलमा रहेको अर्को चस्मा उठाएर आफ्नै आँखामा लगाए।

निष्कर्ष: लेर्मिटले यसलाई 'वातावरणीय निर्भरता सिन्ड्रोम' (Environmental Dependency Syndrome) नाम दिए। यस परीक्षणले प्रमाणित गर्‍यो कि फ्रन्टल लोब बिग्रिएपछि बिरामीको आफ्नो स्वतन्त्र इच्छाशक्ति समाप्त हुन्छ र उसको शरीर केवल अगाडिको मानिस वा वातावरणको इसारामा चल्ने 'रिमोट कन्ट्रोल खेलौना' जस्तो बन्न पुग्छ।

आधुनिक fMRI (फंक्सनल एमआरआई) स्क्यान परीक्षण

हालैका वर्षहरूमा, वैज्ञानिकहरूले स्वस्थ मानिस र इकोप्राक्सिया भएका बिरामीहरूलाई एमआरआई मेसिनभित्र राखेर अरूको हातको चाल वा अनुहारको भाव हेर्न लगाएर परीक्षण गरिरहेका छन्।

परीक्षणको विधि : बिरामीहरूलाई मेसिनभित्र राखेर स्क्रिनमा कसैले ओठ टोकेको, आँखा झिम्काएको वा औँला चलाएको भिडियो देखाइन्छ। 

नतिजा : स्वस्थ मानिसको मस्तिष्क स्क्यान गर्दा मिरर न्यूरोन सक्रिय भएको देखिन्छ, तर साथसाथै मस्तिष्कको Supplementary Motor Area (SMA) र Prefrontal Cortex ले त्यसलाई दबाएको (Inhibit गरेको) देखिन्छ। तर, इकोप्राक्सिया वा टोरेट सिन्ड्रोम भएका बिरामीहरूमा त्यो 'दबाउने' क्षेत्र (Inhibitory Control Network) पूर्ण रूपमा शान्त वा निष्क्रिय देखियो, जसका कारण उनीहरूको शरीरले भिडियो देख्नासाथ कपी गरिहाल्छ।

यी परीक्षणहरूले के स्पष्ट पार्छन् भने इकोप्राक्सिया कुनै नाटक वा जानाजानी गरिएको व्यवहार होइन। यो त मस्तिष्कको एउटा यस्तो भौतिक अवस्था हो, जहाँ आँखाले जे देख्छ, मस्तिष्कले त्यसलाई रोक्ने क्षमता गुमाउँछ र शरीर ऐना जस्तै बन्न पुग्छ।

***

इकोप्राक्सियाले निम्त्याउने दैनिक चुनौती

इकोप्राक्सिया आफैंमा दुखाइ हुने वा ज्यान लिने रोग त होइन, तर यसले व्यक्तिको दैनिक जीवन, मानसिक स्वास्थ्य र सामाजिक सम्बन्धमा निकै गम्भीर र सास्ती हुने समस्याहरू निम्त्याउँछ। यो अवस्था भएका व्यक्तिहरूले भोग्नुपर्ने मुख्य समस्याहरूलाई निम्नानुसार वर्गीकरण गर्न सकिन्छ -

सामाजिक असमझदारी र अपहेलना

यो इकोप्राक्सियाको सबैभन्दा ठूलो र तात्कालिक असर हो। सामान्य मानिसलाई यस अवस्थाबारे थाहा हुँदैन। त्यसैले, जब इकोप्राक्सिया भएको व्यक्तिले अरूको हाउभाउ, आँखा झिम्काएको वा हातको इसारा कपी गर्छ, तब अगाडिको मानिसले उसलाई 'मलाई जिस्काएको, गिज्याएको वा जिस्काएर मज्जा लिएको' भनी गलत बुझ्छन्। यसले गर्दा झगडा हुने, साथीभाइ टाढिने र समाजमा अपमानित हुनुपर्ने अवस्था आउँछ।

मानसिक तनाव र हीनताबोध (Anxiety and Depression)

आफ्नै शरीर आफ्नो नियन्त्रणमा नहुँदा व्यक्ति भित्रभित्रै मानसिक रूपमा टुट्छ। आफूले नचाहँदा नचाहँदै पनि शरीरले अरूको नक्कल गरिदिने भएकाले उनीहरूमा जतिखेर पनि डर र चिन्ता रहिरहन्छ। सार्वजनिक ठाउँमा जाँदा कतै फेरि कसैको कपी गरेर बेइज्जत हुने त होइन भन्ने डरले उनीहरूमा चरम हीनताबोध (Inferiority Complex) पैदा गर्छ।

भीड छाडेर एक्लै बस्ने (Social Isolation)

बेइज्जत हुने र मानिसहरूले गलत बुझ्ने डरका कारण यस्ता व्यक्तिहरू बिस्तारै मानिसहरूको भिडभाडमा जान, पार्टी वा भोजभतेरमा सरिक हुन र नयाँ मानिसहरूलाई भेट्न बन्द गर्छन्। उनीहरू आफैंलाई कोठाभित्र वा घरभित्र सीमित राख्न थाल्छन्, जसले गर्दा उनीहरू एक्लोपन र गम्भीर डिप्रेसनको सिकार हुन पुग्छन्।

व्यावसायिक र शैक्षिक जीवनमा अवरोध

कार्यालय, व्यावसायिक बैठक वा विद्यालय/कलेजमा यो अवस्था निकै बाधक बन्छ। उदाहरणका लागि:

• अन्तर्वार्ता वा मिटिङमा हाकिम वा ग्राहकले जस्तो गर्‍यो, त्यस्तै गर्दा जागिर नै जोखिममा पर्न सक्छ।
• कक्षामा शिक्षक वा सहपाठीको हाउभाउ कपी गर्दा अनुशासनहीनताको आरोपमा सजाय हुन सक्छ।
• एकाग्रता भंग हुने भएकाले उत्पादकत्व र कार्यक्षमतामा ह्रास आउँछ।

शारीरिक थकान र दुर्घटनाको जोखिम

मस्तिष्कले लगातार बाह्य वातावरणका क्रियाकलापहरूलाई शरीरमा उतारिरहने (कपी गरिरहने) हुनाले मांसपेशीहरू अनावश्यक रूपमा व्यस्त रहन्छन्। यसले गर्दा बिरामीलाई चाँडै शारीरिक थकान (Physical Exhaustion) हुन्छ। कतिपय अवस्थामा, अगाडिको व्यक्तिले कुनै खतरनाक काम गरिरहेको छ (जस्तै: तातो वस्तु छुने वा धारिलो हतियार चलाउने) भने इकोप्राक्सिया भएका व्यक्तिको हात पनि स्वतः त्यतै जान सक्छ, जसले दुर्घटनाको जोखिम बढाउँछ।

थोरै सहानुभूति, धेरै राहत : इकोप्राक्सिया भएका व्यक्तिहरूलाई औषधि र थेरापी जत्तिकै आवश्यक परिवार र समाजको बुझाइको हुन्छ। यो उनीहरूले जानीजानी गरेको नाटक होइन, बरु मस्तिष्कको एउटा 'ब्रेक फेल' भएको अवस्था हो भनेर बुझिदिने हो भने उनीहरूको आधा मानसिक तनाव स्वतः कम हुन्छ।

***

इकोप्राक्सिया भएकालाई कसरी सहयोग गर्ने ?

काठमाडौंको एउटा कर्पोरेट अफिस। मिटिङ हलमा गम्भीर छलफल चलिरहेको छ। हाकिमले आफ्नो कुरा राख्दै टेबलमा हात ठोक्छन्। ठीक त्यही बेला, कुनाको सिटमा बसेका एक कर्मचारीको हात पनि टेबलमा ठोकिन्छ। हाकिमले चस्मा मिलाउँछन्, ती कर्मचारीले पनि दुरुस्तै चस्मा मिलाएझैँ गर्छन्।

अफिसका अरू सहकर्मीहरू मुखामुख गर्छन्। कसैलाई लाग्छ, उनले हाकिमको मजाक उडाइरहेका छन्। कसैलाई लाग्छ, उनी कति अनुशासनहीन !

तर, यथार्थ अर्कै हुन्छ। ती कर्मचारी इकोप्राक्सिया (Echopraxia) सँग जुधिरहेका छन्, जहाँ उनको मस्तिष्कको 'ब्रेक प्रणाली' ले काम नगर्दा आँखाले जे देख्छ, शरीरले स्वतः त्यसको दुरुस्तै कपी गरिदिन्छ। आउनुस् यस्तो अवस्था भएका व्यक्तिहरूलाई हाम्रो परिवार, समाज र कार्यस्थलमा कसरी सम्मानजनक र सहज वातावरण दिन सक्छौं भन्ने व्यावहारिक पाटोबारे कुरा गरौँ।

घरको चौघेरा : जहाँ दया होइन, 'बुझाइ' चाहिन्छ

इकोप्राक्सिया भएका व्यक्तिका लागि उसको घर सबैभन्दा सुरक्षित ओत हुनुपर्छ। तर, चेतनाको अभावमा धेरैजसो घरमै उनीहरू बढी मानसिक तनावमा पर्छन्। परिवारले निम्न कुरामा सुधार गर्न सक्छन्:

• 'नाटक गरेको' भन्दै हप्काउन छोडौँ : धेरैजसो परिवारमा सुरु-सुरुमा यसलाई जिस्काएको ठानेर गाली गर्ने वा कुटने सम्म गरिन्छ। यो कुनै बानी वा नाटक होइन, स्नायुसम्बन्धी समस्या हो भन्ने सत्यलाई परिवारका प्रत्येक सदस्यले स्विकार्नुपर्छ।

• नजरअन्दाज गर्न सिकौँ (Selective Ignoring) : जब बिरामीले घरमा तपाईंको कुनै हाउभाउ कपी गर्छ, तब तुरुन्तै 'किन यसो गरेको ?' भन्दै टोक्न छोडिदिनुस्। त्यसलाई सामान्य रूपमा छोडिदिँदा बिरामीले हीनताबोध महसुस गर्न पाउँदैन।

• सुरक्षा पहिलो सर्त : भान्साको काम गर्दा वा धारिलो औजार चलाउँदा बिरामीको अगाडि विशेष सावधानी अपनाउनुस्। अगाडिको मानिसले हतारमा चक्कु चलाउँदा उनीहरूको हातले पनि स्वतः त्यस्तै गर्न खोज्दा दुर्घटना हुन सक्छ।

• तनावमुक्त वातावरण : मानसिक थकान वा एन्जाइटी बढ्दा इकोप्राक्सियाको गति झन् तीव्र हुन्छ। त्यसैले घरमा शान्त र तनावमुक्त वातावरण बनाइदिनु पर्छ।

कार्यस्थल (Workplace): रिमोट कन्ट्रोल होइन, कलीग सम्झौँ

कार्यालय वा कार्यस्थलमा इकोप्राक्सिया भएका व्यक्तिहरूलाई काम टिकाइराख्न सबैभन्दा ठुलो युद्ध लड्नुपर्छ। त्यहाँको व्यवस्थापन र सहकर्मीहरूले उनीहरूलाई यसरी सघाउन सक्छन्:

• एचआर र टोलीलाई पहिल्यै जानकारी: बिरामी आफैंले वा उसको परिवारले कार्यालयको मानव संसाधन (HR) विभाग र निकटतम सहकर्मीहरूलाई यसबारे पहिल्यै स्पष्ट रूपमा भनिदिनु राम्रो हुन्छ। यसले गर्दा मिटिङहरूमा हुन सक्ने असमझदारी तुरुन्तै टर्छ।

• कामको प्रकृतिमा लचकता (Flexibility): सम्भव भएसम्म यस्ता व्यक्तिहरूलाई धेरै मानिसको आउजाउ नहुने शान्त केबिन वा 'वर्क फ्रम होम' (घरबाटै काम गर्ने) को सुविधा दिन सकिन्छ। आँखाले धेरै हर्कत देख्न नपाएपछि मस्तिष्क पनि शान्त रहन्छ र उत्पादकत्व बढ्छ।

• समानुभूतिपूर्ण सहकर्मी (Empathy): सहकर्मीहरूले उनीहरूको कपी गर्ने बानीलाई लिएर पीठपछाडि कुरा काट्ने वा हाँसोको पात्र बनाउनु हुँदैन। यदि मिटिङको क्रममा कसैको नक्कल भइहाले पनि बैठकलाई नबिथोली सामान्य रूपमा अघि बढाउनुपर्छ।

• डिजिटल सञ्चारलाई प्राथमिकता: धेरै मानिसको बीचमा बसेर कुरा गर्दा इकोप्राक्सिया बढ्ने सम्भावना हुने हुनाले, कार्यालयका निर्देशन वा ब्रिफिङहरू ईमेल, च्याट वा लिखित रूपमा गर्दा उनीहरूलाई काम गर्न सजिलो हुन्छ।

इकोप्राक्सिया भएका व्यक्तिहरूको शरीर मात्र आफ्नो नियन्त्रणमा नभएको हो, उनीहरूको कार्यक्षमता, बौद्धिकता र भावना हामीजस्तै सामान्य हुन्छ। उनीहरूलाई हाम्रो 'दया' वा 'टीठ' चाहिएको छैन, केवल एउटा यस्तो समाज चाहिएको छ जसले उनीहरूको शरीरको अनैच्छिक चाललाई हेरेर उनीहरूको चरित्र वा नियतको फैसला नगरोस्। परिवार र कार्यस्थलमा थोरै मात्र बुझाइ राख्ने हो भने उनीहरू पनि समाजको उत्पादनशील हिस्सा बन्न सक्छन्।

इकोप्राक्सिया कुनै जानीजानी गरिएको ख्यालठट्टा वा गिज्याउने नियत होइन, बल्कि यो मस्तिष्कको 'ब्रेक प्रणाली' कमजोर हुँदा देखिने एउटा जटिल स्नायुवैज्ञानिक अवस्था हो। हाम्रो मस्तिष्कमा रहेको 'मिरर न्यूरोन सिस्टम' ले अरूको शारीरिक क्रियाकलाप देख्नासाथ त्यसलाई दिमागभित्र कपी गरिदिन्छ र फ्रन्टल लोबमा समस्या आउँदा मानिसले त्यसलाई शारीरिक रूपमा रोक्न सक्दैन।

यो आफैंमा स्वतन्त्र मनोरोग नभए पनि सिजोफ्रेनिया, टोरेट सिन्ड्रोम, वा डिमेन्सिया जस्ता गम्भीर मानसिक एवं स्नायुजन्य रोगहरूको प्रमुख लक्षण हुन सक्छ। यस अवस्थाले व्यक्तिको सामाजिक, मानसिक र व्यावसायिक जीवनमा गम्भीर असर पार्छ। तसर्थ, इकोप्राक्सिया भएका व्यक्तिहरूलाई समाज र परिवारको आलोचना वा उपहास होइन, बल्कि उचित चिकित्सा निदान र समानुभूतिपूर्ण सहयोगको खाँचो पर्दछ। उनीहरूको यो अनैच्छिक शारीरिक बाध्यतालाई बुझिदिने हो भने उनीहरू पनि ढुक्क भएर सामान्य र आत्मसम्मानपूर्ण जीवन जिउन सक्छन्।