पूर्वाग्रह : चेतनाको धमिलो ऐना

एउटा रेलको डिब्बामा वृद्ध बाबु र उनका करिब २५ वर्षका छोरा यात्रा गरिरहेका थिए। रेल गुड्न सुरु गर्नासाथ ती युवक भुराजस्तै उत्साहित भए। झ्यालबाट हात बाहिर निकाल्दै चिच्याउन थाले, 'बुबा, हेर्नुस् त ! ती रूखहरू कति छिटो पछाडि दौडिरहेका छन् !'

उनको यो व्यवहार देखेर छेउमा बसेका एक दम्पतीले एक-अर्कालाई हेरे र मनमनै सोचे - 'यति ठूलो भइसकेको मान्छे, कस्तो नमिलेको व्यवहार ! पक्कै पनि यसको दिमाग ठीक छैन होला।'

केही बेरपछि ती युवकले बादललाई हेरेर कराउन थाले, 'बुबा, हेर्नुस् त ! बादलहरू त हामीसँगै दौडिरहेका छन् !'

अब भने ती दम्पतीलाई सहिनसक्नु भयो। उनीहरूले वृद्ध बाबुलाई भने, 'तपाईँ छोरालाई कुनै राम्रो मानसिक अस्पतालमा किन देखाउनुहुन्न ? यत्रो जवान मान्छेले यस्तो बच्चाको जस्तो हर्कत गरिरहेको छ।'

वृद्ध बाबुले मुस्कुराउँदै जवाफ दिए, 'हो, हामी अहिले अस्पतालबाटै आउँदैछौँ। मेरो छोरा जन्मजात दृष्टिविहीन थियो, आज मात्रै शल्यक्रियापछि उसले संसार पहिलोपटक देख्दैछ।'

यो सुन्नेबित्तिकै दम्पतीको अनुहारको रङ उड्यो। उनीहरूमा भएको 'पूर्वाग्रह' एकै क्षणमा पश्चात्तापमा बदलियो।

*** 

यो कथाले पूर्वाग्रहका तीनवटा मुख्य कडीहरूलाई स्पष्ट पार्छ :

अपूर्ण तथ्यमा आधारित धारणा: ती दम्पतीले युवकको 'व्यवहार' मात्र देखे, तर त्यो व्यवहारको 'कारण' बुझ्न खोजेनन्। उनीहरूले आफ्नो मस्तिष्कमा पहिले नै रहेको एउटा 'ढाँचा' (Pattern) सँग त्यो दृश्यलाई तुलना गरे - 'यस्तो व्यवहार गर्ने मान्छे पागल हुन्छ।'

निर्णयमा हतार (Leaping to Judgment): पूर्वाग्रहले हामीलाई 'बिना प्रमाण' फैसला सुनाउन बाध्य बनाउँछ। हामी अर्काको जुत्तामा खुट्टा नजानीकन उसको हिँडाइको आलोचना गर्न थाल्छौँ।

रूढिवादी सोच (Stereotyping): समाजले बनाएको एउटा मापदण्ड (जस्तै: २५ वर्षको युवा गम्भीर हुनुपर्छ) सँग नमिल्ने बित्तिकै हामी त्यसलाई 'गलत' को ट्याग भिराइदिन्छौँ।

ती दम्पतीले गरेको व्यवहारलाई मनोविज्ञानमा 'आधारभूत विशेषता त्रुटि' (Fundamental Attribution Error) भनिन्छ। यसमा मानिसले अरूको व्यवहारको पछाडि रहेका बाह्य परिस्थिति (अस्पतालबाट आएको, पहिलोपटक संसार देखेको) लाई बेवास्ता गर्छ र उसको स्वभावलाई मात्र दोष दिन्छ।

हाम्रो दैनिक जीवनमा पनि हामी जात, धर्म, पेसा वा हुलियाका आधारमा यस्तै 'झ्याल' बनाएर बसेका हुन्छौँ, जसले गर्दा भित्रको वास्तविक दृश्य कहिल्यै देख्न सक्दैनौँ। पूर्वाग्रह अनेक रुपमा हाम्रा व्यवहारमा छन्। जसले 'म पूर्वाग्रही छैन' भनेर बारम्बार दाबी गर्छ, उही बढी पूर्वाग्रही भेटियो भने अचम्म नमाने हुन्छ।

अरुलाई होच्याउने, अपमान हुने भाषा बोल्ने व्यवहार धेरैजसो पूर्वाग्रह-प्रेरित हुन्छ। हामीले थाहा नै नपाइ पूर्वाग्रहले हाम्रो मनमा डेरा गरेको हुन्छ, बानीबेहोरा र बोलीचालीबाट त्यसको उपस्थिति पत्ता लाग्छ।  

***

'पूर्वाग्रह' (Prejudice) मानव चेतनाको एउटा यस्तो पाटो हो, जसले मानिसको निर्णय क्षमता र व्यवहारलाई गहिरोसँग प्रभावित पार्छ। यसलाई सरल भाषामा बुझ्दा, कुनै व्यक्ति, समूह वा विषयको बारेमा पर्याप्त तथ्य र अनुभव बिना नै पहिले नै बनाइएको एउटा नकारात्मक वा सकारात्मक धारणा हो।

मनोविज्ञान र समाजशास्त्रको दृष्टिकोणबाट यसका विभिन्न पाटाहरू यस्ता छन् : 

पूर्वाग्रह के हो?

मनोविज्ञानले पूर्वाग्रहलाई एउटा 'Attitude' (वृत्ति) को रूपमा हेर्छ। यसमा तीनवटा मुख्य तत्व हुन्छन्।

• संज्ञानात्मक (Cognitive): कुनै समूहको बारेमा दिमागमा रहेको रूढिवादी धारणा (Stereotypes)।

• भावात्मक (Affective): त्यो समूहप्रति मनमा आउने घृणा, डर वा रिसको भावना।

• व्यवहारात्मक (Behavioral): त्यस भावनाका आधारमा गरिने विभेदपूर्ण व्यवहार (Discrimination)।

पूर्वाग्रहलाई मनोविज्ञानले एउटा वृत्ति वा 'एटिच्युड'का रूपमा हेर्ने गर्छ, जुन केवल एउटा विचार मात्र नभएर मानव मस्तिष्कका तीनवटा गहिरा पत्रहरू मिलेर बनेको हुन्छ। यसको पहिलो पाटो संज्ञानात्मक हो, जहाँ हाम्रो मस्तिष्कले सूचनाको अभावमा कुनै समूह वा समुदायका बारेमा एउटा साझा र रूढिवादी धारणा बनाउँछ। यस चरणमा हामी व्यक्तिलाई उसको आफ्नै गुणभन्दा पनि एउटा 'लेबल' वा ठप्पाका आधारमा चिन्न थाल्छौँ, जसले गर्दा हाम्रो बुझाइ सतही बन्न पुग्छ। जब यो संज्ञानात्मक धारणामा भावात्मक पाटो मिसिन पुग्छ, तब पूर्वाग्रह झन् जटिल बन्छ। यसमा कुनै विशेष समूहप्रति मनमा डर, घृणा, इर्ष्या वा असुरक्षा जस्ता भावनाहरू पैदा हुन्छन् र तार्किक रूपमा सोच्ने क्षमता हराएर जान्छ।

यही विचार र भावनाको मिश्रणले अन्ततः व्यवहारात्मक रूप लिन्छ, जसलाई हामी विभेद वा भेदभाव भन्छौँ। यस चरणमा पुगेपछि मानिसले आफूभन्दा फरक देखिने वा फरक पृष्ठभूमि भएका व्यक्तिलाई अवसरबाट वञ्चित गर्ने, तिरस्कार गर्ने वा शत्रुवत् व्यवहार गर्ने गर्दछ। यसरी पूर्वाग्रहले सुरुमा हाम्रो सोचलाई संकुचित पार्छ, त्यसपछि मनमा नकारात्मकताको बिउ रोप्छ र अन्त्यमा समाजमा अन्यायपूर्ण व्यवहारको वातावरण सिर्जना गर्छ। त्यसैले पूर्वाग्रहलाई बुझ्नु भनेको आफ्नै मस्तिष्कभित्र रहेका यी तीनवटा पत्रलाई चिनेर तिनलाई तार्किक कसीमा राख्नु हो।

व्याख्याताका विचार

गोर्डन अलपोर्ट (Gordon Allport)ले आफ्नो प्रसिद्ध पुस्तक 'The Nature of Prejudice' (१९५४) मा  भनेका छन् - मानिसको दिमागले सूचनाहरूलाई छिटो प्रशोधन गर्न 'श्रेणीकरण' (Categorization) गर्छ। यही श्रेणीकरण गर्ने प्रक्रिया नै अन्ततः पूर्वाग्रहमा बदलिन्छ।

उनका अनुसार हाम्रो मस्तिष्कले संसारका अनगिन्ती सूचनाहरूलाई व्यवस्थित गर्न 'मानसिक बाकस'हरू बनाउने गर्छ। यो एउटा प्राकृतिक प्रक्रिया हो, जसले हामीलाई छिटो निर्णय लिन मद्दत गर्छ। तर, समस्या तब सुरु हुन्छ जब हामी यी श्रेणीहरूलाई अत्यन्तै कडा र अपरिवर्तनीय बनाउँछौँ। यसरी गरिने सामान्यीकरणले व्यक्तिको विशिष्टतालाई मार्छ र एउटा समूहका सबै सदस्यलाई एउटै खराब नजरले हेर्ने 'ओभर-जनरलाइजेशन' जन्माउँछ। जब यी श्रेणीहरूमा अतार्किक डर र नकारात्मक भावना मिसिन्छन्, तब स्वाभाविक लाग्ने श्रेणीकरणको प्रक्रिया नै समाजका लागि घातक पूर्वाग्रहमा परिणत हुन पुग्छ।

यसले गर्दा हामी 'आफ्नो' र 'अर्को' बीचको खाडललाई यति गहिरो बनाउँछौँ कि प्रमाणहरूले गलत साबित गर्दा पनि हामी आफ्नो पूर्वाग्रही धारणा छोड्न तयार हुँदैनौँ। अलपोर्टले यसैलाई पूर्वाग्रहको जग मानेका छन्।

हेन्री ताजफेल (Henri Tajfel)ले 'Social Identity Theory' मार्फत व्याख्या गरे कि मानिसहरू आफ्नो समूह (In-group) लाई उत्कृष्ट देखाउन अर्को समूह (Out-group) प्रति पूर्वाग्रही हुन्छन्। ताजफेलको यो सिद्धान्तले के स्पष्ट पार्छ भने मानिसको आत्म-सम्मान (Self-esteem) उसले प्रतिनिधित्व गर्ने समूहको प्रतिष्ठासँग जोडिएको हुन्छ। हामी आफ्नो समूहलाई अरूभन्दा उच्च, सभ्य वा सक्षम देखाउन चाहन्छौँ, किनकि त्यसले हाम्रो आफ्नै व्यक्तित्वलाई पनि एउटा 'गर्विलो' पहिचान दिन्छ। यही प्रक्रियामा हामी अनजानमै आफ्नो समूह (In-group) का कमजोरीलाई बेवास्ता गर्छौँ र अर्को समूह (Out-group) का साना गल्तीलाई पनि बढाइचढाइ गरी उनीहरूलाई नकारात्मक देखाउन थाल्छौँ।

यसलाई 'सामाजिक तुलना' (Social Comparison) भनिन्छ, जहाँ हामी आफ्नो समूहको 'महिमा मण्डन' र अर्को समूहको 'अवमूल्यन' गरेर एउटा मनोवैज्ञानिक सन्तुष्टि प्राप्त गर्छौँ। ताजफेलले आफ्नो 'मिनिमल ग्रुप प्याराडाइम' प्रयोगबाट के प्रमाणित गरे भने, यदि मानिसहरूलाई कुनै अर्थहीन आधारमा मात्र दुई समूहमा बाँडियो भने पनि उनीहरू तुरुन्तै आफ्नो समूहप्रति पक्षपाती र अर्को समूहप्रति अनुदार बन्न पुग्छन्। यसरी आफ्नो समूहलाई उत्कृष्ट सावित गर्ने यही तीव्र इच्छा नै पूर्वाग्रह र सामाजिक विभेदको मुख्य जड बन्न पुग्छ, जसले अन्ततः 'हामी' र 'उनीहरू' बीचको शत्रुतापूर्ण पर्खाल खडा गरिदिन्छ।

अलपोर्ट र ताजफेलबाहेक पनि पूर्वाग्रहका बारेमा केही मनोवैज्ञानिक र विचारकहरूले गरेका महत्त्वपूर्ण व्याख्याहरू गरेका छन्, जो हाम्रा लागि सान्दर्भिक छन्।

थिओडोर एडोर्नो: अधिनायकवादी व्यक्तित्व (The Authoritarian Personality)

सन् १९५० मा एडोर्नो र उनका साथीहरूले पूर्वाग्रहको सम्बन्ध व्यक्तिको चरित्र र पालनपोषणसँग हुने बताए। उनीहरूका अनुसार जसको बाल्यकाल अत्यन्तै कडा अनुशासन र दमनकारी वातावरणमा बितेको हुन्छ, उनीहरूमा 'अधिनायकवादी व्यक्तित्व' विकसित हुन्छ। यस्ता व्यक्तिहरू शक्ति र अधिकारप्रति निकै झुकाव राख्छन् र आफूभन्दा कमजोर वा फरक देखिने मानिसप्रति अत्यन्तै पूर्वाग्रही र कठोर हुन्छन्। उनीहरूको नजरमा संसार 'कालो वा सेतो' मात्र हुन्छ, बीचको कुनै मानवीय पाटो हुँदैन।

मुजफ्फर शरिफ: यथार्थपरक समूह संघर्ष (Realistic Group Conflict Theory)

शरिफले पूर्वाग्रहलाई केवल मानसिक अवस्था मात्र नभएर स्रोत-साधनको प्रतिस्पर्धाका रूपमा व्याख्या गरे। उनको प्रसिद्ध 'रोबर्स केभ' (Robbers Cave) प्रयोगले के देखायो भने, जब दुई समूहबीच सीमित स्रोत (जस्तै: पैसा, जमिन, वा जागिर) का लागि प्रतिस्पर्धा हुन्छ, तब पूर्वाग्रह र शत्रुता तीव्र गतिमा बढ्छ। जबसम्म स्वार्थहरू बाझिन्छन्, तबसम्म एउटा समूहले अर्कोलाई आफ्नो प्रगतिको बाधक देख्छ र उनीहरूका बारेमा नकारात्मक धारणा बनाउँछ।

लिओन फेस्टिङ्गर: संज्ञानात्मक असंगति (Cognitive Dissonance)

फेस्टिङ्गरको सिद्धान्तले हामी किन पूर्वाग्रह छोड्न सक्दैनौँ भन्ने कुरा बुझाउँछ। जब हाम्रो अगाडि यस्तो तथ्य आउँछ जसले हाम्रो पुरानो पूर्वाग्रहलाई गलत सावित गर्छ, तब हाम्रो दिमागमा एउटा छटपटी वा 'असंगति' पैदा हुन्छ। त्यो छटपटीबाट बच्न मानिसले नयाँ सत्यलाई स्वीकार गर्नुको सट्टा उल्टै त्यसलाई 'झुटो' वा 'अपवाद' भनेर पन्छाउँछ र आफ्नो पुरानै गलत धारणालाई अझ बलियो गरी समात्छ।

अल्बर्ट बान्डुरा: सामाजिक सिकाइ (Social Learning Theory)

बान्डुराका अनुसार पूर्वाग्रह कुनै जन्मजात कुरा होइन, यो समाजबाट सिक्ने कुरा हो। बच्चाले आफ्ना अभिभावक, शिक्षक वा सञ्चारमाध्यमले अरूका बारेमा कस्तो टिप्पणी गर्छन् भन्ने कुरा सूक्ष्म रूपमा नियालिरहेको हुन्छ। यदि उसले हुर्कँदै गर्दा एउटा विशेष समुदायप्रति घरमा घृणा वा ठट्टा गरेको सुन्यो भने, उसले त्यसलाई नै 'सत्य' मानेर आफ्नो मस्तिष्कमा पूर्वाग्रहको जग बसाल्छ। यसरी पूर्वाग्रह पुस्तान्तरण हुँदै जान्छ।

***

मनोवैज्ञानिक प्रयोग: एउटा कक्षाको अभ्यास

अमेरिकाको आयौवा (Iowa) राज्यको एउटा सानो सहर राइसभिल (Riceville) मा एउटा विद्यालयमा प्रयोग गरियो। यो प्रयोग सन् १९६८ अप्रिल ४ मा नागरिक अधिकारवादी नेता मार्टिन लुथर किङ जुनियरको हत्या भएको भोलिपल्ट गरिएको थियो। राइसभिल एउटा यस्तो सहर थियो जहाँ लगभग सबै श्वेत (गोरा) मानिसहरू मात्र बस्थे र त्यहाँका बालबालिकाहरूले जातीय विभेद वा 'रंगभेद'को पीडा कहिल्यै देखेका थिएनन्।

राइसभिल प्राथमिक विद्यालयमा तेस्रो कक्षा पढाउने शिक्षिका जेन इलियटले आफ्ना विद्यार्थीहरूलाई जातीय भेदभाव भनेको के हो र यसले कस्तो महसुस गराउँछ? भन्ने कुरा व्यावहारिक रूपमै सिकाउन यो अभ्यास गरेकी थिइन्। जेनले गरेको 'Blue Eyes-Brown Eyes' भनिने उक्त अभ्यास चर्चित छ। उनले विद्यार्थीलाई आँखाको रंगको आधारमा दुई समूहमा बाँडिन् र एउटा समूहलाई 'उत्कृष्ट' र अर्कोलाई 'तल्लो' घोषणा गरिन्।

उनले कक्षालाई दुई भागमा बाँडिन् -

• निलो आँखा भएकाहरू: जसलाई उनले 'वरिष्ठ' र 'बुद्धिमान्' भन्दै विशेष सुविधाहरू दिइन्। 
• खैरो आँखा भएकाहरू: जसलाई 'तल्लो स्तरको' र 'कम बुद्धिमान्' भन्दै अपमानित गरियो र उनीहरूलाई चिन्न सजिलो होस् भनेर घाँटीमा एउटा कपडाको पट्टी बाँध्न लगाइयो।

यो प्रयोगले केवल एक दिनमै विद्यार्थीहरूको व्यवहारमा डरलाग्दो परिवर्तन ल्यायो। हिजोसम्म मिल्ने साथीहरू आज आँखाको रंगकै भरमा एक-अर्कालाई घृणा गर्न र जिस्क्याउन थाले। यस प्रयोगले के साबित गर्‍यो भने, पूर्वाग्रह कति छिटो निर्माण गर्न सकिन्छ र यसले कसरी मानिसको आत्मविश्वास र क्षमतालाई क्षणभरमै ध्वस्त पार्न सक्छ। 

उक्त प्रयोगमा केही घण्टामै 'उत्कृष्ट' भनिएका विद्यार्थीहरू अरूमाथि हावी हुन थाले र 'तल्लो' भनिएकाहरूको सिकाई क्षमता र आत्मविश्वास घट्न थाल्यो। यसले प्रमाणित गर्‍यो कि पूर्वाग्रह कति छिटो र कृत्रिम रूपमा पनि पैदा गर्न सकिन्छ। पछि यस प्रयोगमा आधारित 'The Eye of the Storm' नामक वृत्तचित्र पनि बन्यो, जसले विश्वभरि चर्चा पायो।

जन्मजात हुन्छ कि आर्जित?

अधिकांश मनोवैज्ञानिकहरू यो 'जन्मजात नभई आर्जित' (Learned Behavior) भएको कुरामा सहमत छन्।

• परिवेश र पालनपोषण: बच्चाले सानैदेखि आफ्नो घर, समाज र संचारमाध्यमबाट पूर्वाग्रह सिक्छ।

• इभोलुसनरी साइकोलोजी (Evolutionary Psychology): केही हदसम्म भने आदिम कालमा अपरिचित समूहबाट बच्नका लागि मानिसले विकसित गरेको 'सतर्कता' नै आधुनिक कालमा पूर्वाग्रहको रूपमा देखिएको मानिन्छ। तर, कुन समूहलाई घृणा गर्ने भन्ने कुरा भने समाजले नै सिकाउँछ।

पूर्वाग्रहको उत्पत्तिबारे व्याख्या गर्दै प्रसिद्ध सामाजिक मनोवैज्ञानिक अल्बर्ट बान्डुरा (Albert Bandura) ले आफ्नो 'सामाजिक सिकाई सिद्धान्त' (Social Learning Theory) मार्फत यो पूर्णतः आर्जित व्यवहार भएको तर्क गरेका छन्। उनले सन् १९७० को दशकमा गरेका विभिन्न अध्ययनहरूमा के उल्लेख गरेका छन् भने बालबालिकाहरूले 'अवलोकन' (Observation) र 'नक्कल' (Imitation) को माध्यमबाट पूर्वाग्रह सिक्छन्। यदि कुनै बच्चाले आफ्ना अभिभावक वा आदर्श व्यक्तिले कुनै विशेष समूहप्रति घृणा फैलाएको वा नराम्रो व्यवहार गरेको देख्छ भने, उसले त्यसलाई नै सामाजिक रूपमा स्वीकार्य व्यवहार मान्न थाल्छ।

यसैगरी, विकासवादी मनोवैज्ञानिक रोबर्ट कुज्बान (Robert Kurzban) ले आफ्नो पुस्तक 'Why Everyone (Else) Is a Hypocrite' (२०१०) मा पूर्वाग्रहको एउटा फरक पाटो व्याख्या गरेका छन्। उनका अनुसार आदिम कालमा 'आफ्नो समूह' (In-group) लाई बचाउन र 'अपरिचित' (Out-group) बाट हुनसक्ने सम्भावित खतराबाट जोगिन मानिसको मस्तिष्कमा एउटा रक्षात्मक संयन्त्र विकसित भयो। तर, रोचक कुरा के छ भने—हाम्रो जीनमा "कुन समूहलाई घृणा गर्ने" भन्ने कुनै निर्देशन हुँदैन। कुज्बान भन्छन्, "मस्तिष्कमा पूर्वाग्रहका लागि खाली ठाउँ त हुन्छ, तर त्यसमा कुन समूहको विरुद्ध विष भर्ने भन्ने कुरा हामी हुर्किएको परिवेश, संस्कृति र भोग्नुपरेका घटनाहरूले तय गर्छन्।" यसरी, सतर्क रहनु जन्मजात स्वभाव भए तापनि कुनै निश्चित जात, धर्म वा लिंगप्रति पूर्वाग्रही हुनु पूर्ण रूपमा समाजले सिकाएको 'प्रोग्रामिङ' मात्र हो।

***

पूर्वाग्रहको मात्रा: कति घातक, कति जरुरी?

• घातक पक्ष: यो जब चरममा पुग्छ, यसले विभेद, हिंसा र युद्धको रूप लिन्छ। यसले व्यक्तिको विवेकलाई अन्धो बनाउँछ र समाजमा ध्रुवीकरण ल्याउँछ।

• जरुरी पक्ष? व्यावहारिक रूपमा, दिमागले सबै कुराको गहिरो अध्ययन गर्न भ्याउँदैन। 'सर्टकट' सूचनाका लागि दिमागले केही सामान्यीकरण (Generalization) गर्छ। तर जब त्यो सामान्यीकरणमा घृणा मिसिन्छ, तब मात्र त्यो घातक 'पूर्वाग्रह' बन्छ। त्यसैले, तर्कसंगत सतर्कता जरुरी भए पनि पूर्वाग्रह स्वस्थ समाजका लागि अनावश्यक छ।

पूर्वाग्रहको मात्रा र यसको प्रभावलाई बुझ्न यसको 'उपयोगिता' र 'विनाश' बीचको मसिनो रेखालाई चिन्नु आवश्यक छ। मनोवैज्ञानिक रूपमा, हाम्रो मस्तिष्कले प्रतिसेकेन्ड लाखौँ सूचनाहरू प्राप्त गर्छ। ती सबैलाई छुट्टाछुट्टै विश्लेषण गर्न असम्भव हुने भएकाले दिमागले 'हिउरिस्टिक्स' (Heuristics) अर्थात् मानसिक छोटो बाटो प्रयोग गर्छ। यो एक प्रकारको 'तर्कसंगत सतर्कता' हो, जसले हामीलाई अपरिचित परिस्थितिमा छिटो निर्णय लिन मद्दत गर्छ। उदाहरणका लागि, अँध्यारो गल्लीमा अपरिचित व्यक्ति देख्दा चनाखो हुनु एक सुरक्षात्मक संयन्त्र हो।

तर, समस्या तब सुरु हुन्छ जब यो 'सतर्कता' व्यक्तिगत अनुभवबाट हटेर सामूहिक 'घृणा'मा बदलिन्छ। ड्यानियल काहनेम्यानले आफ्नो पुस्तक 'Thinking, Fast and Slow' मा व्याख्या गरेझैँ, जब हाम्रो 'फास्ट थिङ्किङ' (छिटो सोच्ने प्रक्रिया) मा गलत सामाजिक धारणा वा रूढिवादी विचारहरू हावी हुन्छन्, तब त्यो 'संज्ञानात्मक त्रुटि' (Cognitive Bias) बन्न पुग्छ। यो तब घातक हुन्छ जब यसले मानिसको विवेकलाई पूर्णतः ठप्प पारिदिन्छ र उसले अर्को मानिसलाई मानवका रूपमा नभई केवल एउटा 'दुश्मन लेबल'का रूपमा देख्न थाल्छ। इतिहासका नरसंहार र वर्तमानका सामाजिक दङ्गाहरू यसैको चरम रूप हुन्। त्यसैले, बाँच्नका लागि आवश्यक 'सावधानी' र समाज बिगार्ने 'पूर्वाग्रह' बीचको भिन्नता ठम्याउनु नै सभ्य हुनु हो।

पूर्वाग्रहको मात्रा थोरै हुनु भनेको सुरक्षात्मक हुनु हो, तर यसको गन्ध मात्रै पनि विचारमा मिसिनु भनेको न्यायको हत्या हुनु हो। त्यसैले, समाजको स्वास्थ्यका लागि यो जति कम भयो, त्यति नै राम्रो हुन्छ।

मात्रा कसरी बढ्छ?

• पुष्टि गर्ने पूर्वाग्रह (Confirmation Bias): मानिसले आफ्ना पुराना धारणाहरूलाई पुष्टि गर्ने समाचार र तथ्यहरू मात्र हेर्न थालेपछि पूर्वाग्रह झन् बलियो हुन्छ।

• डर र असुरक्षा: जब मानिस आर्थिक वा सामाजिक रूपमा असुरक्षित महसुस गर्छ, उसले अर्को समूहलाई शत्रु देख्न थाल्छ।

पूर्वाग्रह हाम्रो चेतनाको एउटा अन्धो गल्ली हो। यसलाई कम गर्ने एक मात्र उपाय भनेको 'अन्तर-समूह सम्पर्क' (Inter-group Contact) र आलोचनात्मक चेत हो। हामीले जति धेरै विविधतालाई नजिकबाट बुझ्छौँ, हाम्रा पूर्वाग्रहहरू उति नै पग्लँदै जान्छन्।

पूर्वाग्रहको मात्रा बढ्ने प्रक्रियालाई मनोविज्ञानमा 'सेल्फ-फुलफिलिङ प्रोफेसी' (Self-fulfilling Prophecy) को रूपमा पनि बुझिन्छ। जब हामी कसैप्रति नकारात्मक धारणा राख्छौँ, हाम्रो व्यवहार पनि उसप्रति कठोर हुन्छ। हाम्रो त्यही व्यवहारका कारण उसले पनि नकारात्मक प्रतिक्रिया दिन्छ, जसलाई देखेर हामी भन्छौँ— "देख्यौ त, मैले पहिले नै भनेको थिएँ यो मान्छे यस्तै छ!" यसरी एउटा सानो शंकाले विशाल घृणाको रूप लिन्छ।

यसका साथै, आधुनिक समयमा 'इको चेम्बर' (Echo Chamber) ले पूर्वाग्रह बढाउन ठूलो भूमिका खेलेको छ। सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदमहरूले हामीलाई त्यही कुरा मात्र देखाउँछन् जुन हामी सुन्न वा देख्न चाहन्छौँ। यसले गर्दा हाम्रा पुराना गलत धारणाहरूले निरन्तर मलजल पाउँछन् र हामी फरक विचार सुन्नै नसक्ने गरी कट्टर बन्दै जान्छौँ।

यस अन्धो गल्लीबाट निस्कनका लागि गर्डन अलपोर्टले 'कन्ट्याक्ट हाइपोथेसिस' (Contact Hypothesis) अघि सारेका छन्। उनका अनुसार जब दुई फरक समूहका मानिसहरू समान हैसियतमा रहेर एउटै लक्ष्यका लागि सहकार्य गर्छन्, तब उनीहरूबीचको पूर्वाग्रह स्वतः कम हुँदै जान्छ। त्यसैले, पूर्वाग्रह हटाउन केवल किताब पढेर पुग्दैन, समाजका विविध रंगहरूसँग प्रत्यक्ष घुलमिल हुनु र आफ्नै सोचमाथि प्रश्न उठाउने साहस गर्नु अनिवार्य छ। जति धेरै संवाद हुन्छ, पूर्वाग्रहको पर्खाल त्यति नै कमजोर हुँदै जान्छ।

***

मानवीय व्यवहारमा पूर्वाग्रहको मात्रा आवश्यक छ वा पटक्कै छैन? प्रश्न निकै पेचिलो छ। यसलाई बुझ्न हामीले 'सतर्कता' र 'पूर्वाग्रह' बीचको मसिनो रेखालाई छुट्याउनुपर्छ। मनोवैज्ञानिक र व्यवहारिक दृष्टिकोणबाट यसका दुई पाटा छन् -

आवश्यक छ थोरै थोरै 'मानसिक सर्टकट' 

हाम्रो मस्तिष्कले बाँच्नका लागि केही हदसम्म 'पूर्वाग्रह' (जसलाई प्राविधिक रूपमा 'हिउरिस्टिक्स' भनिन्छ) प्रयोग गर्छ। यो पूर्ण रूपमा हट्न असम्भव जस्तै छ, किनकि:

• निर्णयको गति: यदि हामीले हरेक नयाँ मान्छे, वस्तु वा स्थितिलाई शून्यबाट अध्ययन गर्न थाल्यौँ भने हाम्रो दिमाग थाक्छ। उदाहरणका लागि, जंगली जनावर देख्दा "यो हिंस्रक हुनसक्छ" भन्ने पूर्वाग्रहले नै हाम्रो ज्यान जोगाउँछ।

• सुरक्षात्मक सतर्कता: अँध्यारो बाटोमा हिँड्दा वा अपरिचित व्यक्तिसँग व्यवहार गर्दा राख्ने 'तर्कसंगत सावधानी' ले हामीलाई सम्भावित खतराबाट बचाउँछ।

तर 'सामाजिक पूर्वाग्रह' सधैं घातक हुन्छ

जब यही मानसिक सर्टकट मानिसको जात, धर्म, रङ वा लिंगमा गएर जोडिन्छ, तब यो 'विष' बन्छ। यस्तो अवस्थामा पूर्वाग्रहको कुनै पनि मात्रा स्वीकार्य वा आवश्यक छैन, किनकि

• व्यक्तिगत विशिष्टताको हत्या: पूर्वाग्रहले हामीलाई एउटा व्यक्तिको क्षमता हेर्न रोकेर उसको 'ठप्पा' वा 'लेबल' मात्र हेर्न बाध्य बनाउँछ।

• अन्यायको जड: थोरै मात्रामा रहेको पूर्वाग्रहले नै पछि गएर ठूलो भेदभाव र हिंसाको रूप लिने हो। 'थोरै मात्रामा पूर्वाग्रही छु' भन्नुको अर्थ 'थोरै मात्रामा अन्यायपूर्ण छु' भन्नु जस्तै हो।

के यो पटक्कै हुनुहुँदैन?

आदर्श रूपमा सामाजिक र नैतिक व्यवहारमा पूर्वाग्रह पटक्कै हुनुहुँदैन। पूर्णतः हटाउन नसकिए पनि हामीले यसलाई 'आलोचनात्मक चेत' (Critical Thinking)ले नियन्त्रण गर्नुपर्छ। यसलाई निम्न रूपमा बुझ्न सकिन्छ :

• सतर्कता राख्नुहोस्, तर पूर्वाग्रह होइन: कुनै स्थितिप्रति सावधान हुनु ठिक हो, तर कसैको पहिचानको आधारमा उसलाई पहिले नै 'दोषी' वा 'अक्षम' करार गर्नु गलत हो।

• चेतनाको फिल्टर: दिमागमा कुनै नकारात्मक विचार आउनेबित्तिकै "यो मैले कतैबाट सुनेको कुरा हो कि मेरो आफ्नै अनुभव हो?' भनेर सोध्ने बानी बसाल्नुपर्छ।

जसरी औषधिको सानो मात्राले निको पार्छ तर बढी भए विष बन्छ, त्यसरी नै 'सतर्कता' जीवनका लागि औषधि हो। तर जब त्यसमा 'घृणा र भेदभाव' मिसिन्छ, त्यो थोरै मात्रामा भए पनि समाज र स्वयं व्यक्तिको मानसिक स्वास्थ्यका लागि घातक विष नै हो। त्यसैले, हामीले यसलाई सधैं शून्यको नजिक राख्ने प्रयास गर्नुपर्छ।

***

पूर्वाग्रह एउटा यस्तो सूक्ष्म ऐना हो, जसमा हामी संसारलाई त हेर्छौं तर त्यसको रङ भने आफ्नै सोचले भरिएको हुन्छ। हामी आफूलाई जतिसुकै निष्पक्ष ठाने पनि कतै न कतै पूर्वाग्रहको सानो त्यान्द्रो हामीभित्र लुकेको हुन्छ।

आफ्नो मनभित्र पूर्वाग्रहको जरा कति गहिरो छ भनेर जाँच्न मनोवैज्ञानिकहरूले केही आधारभूत 'चेक-लिस्ट' वा प्रश्नहरू सुझाएका छन्। यहाँ केही तरिकाहरू छन् जसबाट तपाईंले आफ्नो 'पूर्वाग्रहको मात्रा' जाँच्न सक्नुहुन्छ।

१. के म 'लेबल'का आधारमा मान्छे चिन्छु?

जब तपाईं कसैलाई भेट्नुहुन्छ वा कसैको बारेमा सुन्नुहुन्छ, तपाईंको दिमागमा पहिले के आउँछ? उसको नाम र काम, वा उसको जात, धर्म, क्षेत्र वा लुगा लगाउने शैली? यदि तपाईं कुनै व्यक्तिको व्यक्तिगत परिचयभन्दा पहिले उसको 'समूह' (जस्तै: यो मधेसी हो, यो बाहुन हो, यो त मोडर्न छ) लाई प्राथमिकता दिनुहुन्छ भने, बुझ्नुस् तपाईं पूर्वाग्रहको पहिलो तहमा हुनुहुन्छ।

२. 'कन्फर्मेसन बायस' (Confirmation Bias) को परीक्षण

तपाईं फेसबुक वा युट्युबमा कस्ता समाचार वा भिडियो हेर्नुहुन्छ? के तपाईं केवल त्यस्ता कुराहरू मात्र सुन्नुहुन्छ जसले तपाईंको पुरानो मान्यतालाई सही साबित गर्छ? यदि तपाईंलाई आफ्नो विपरीत विचार राख्ने मानिसको कुरा सुन्दा झर्को लाग्छ वा तुरुन्तै 'गलत' भन्न मन लाग्छ भने, आफ्नै पूर्वाग्रहले तपाईंको सूचनाको ढोका थुनेको हुनसक्छ।

३. 'हामी' र 'उनीहरू' को विभाजन

के तपाईं आफ्नो समूह (In-group) का मानिसले गरेको गल्तीलाई 'परिस्थितिको बाध्यता' भन्नुहुन्छ र अर्को समूह (Out-group) का मानिसले त्यही गल्ती गर्दा 'उनीहरूको जात/स्वभाव नै यस्तै हो' भन्नुहुन्छ? यसलाई मनोविज्ञानमा 'एट्रीब्युसन एरर' भनिन्छ। यदि तपाईंको न्यायको तराजु दुई समूहका लागि फरक-फरक छ भने, तपाईं पूर्वाग्रही हुनुहुन्छ।

४. जोक र व्यङ्ग्यको प्रकृति

के तपाईं कुनै विशेष समुदाय, लिंग वा पेसालाई लिएर बनाइएका 'जोक'हरूमा आनन्द लिनुहुन्छ? कतिपय अवस्थामा हामीले ख्यालठट्टा ठानेका कुराहरूले हाम्रो अवचेतन मनमा रहेको गहिरो पूर्वाग्रहलाई झल्काइरहेका हुन्छन्। यस्ता जोकले अरूलाई होच्याउँदा तपाईंलाई रमाइलो लाग्छ भने त्यो सूक्ष्म पूर्वाग्रहको संकेत हो।

५. अपरिचितसँगको सहजता

तपाईं आफूभन्दा बिल्कुलै फरक पृष्ठभूमि, खानपान वा भाषा भएको व्यक्तिको छेउमा बस्दा वा कुरा गर्दा कत्तिको 'असहज' महसुस गर्नुहुन्छ? यदि तपाईंको शरीर वा मनले अज्ञात डर वा शंका महसुस गर्छ भने, त्यो तपाईंको सामाजिक प्रोग्रामिङले भर्न खोजेको पूर्वाग्रह हुनसक्छ।

अब के गर्ने?

आफूभित्र पूर्वाग्रह पाउनु कुनै अपराध होइन, यो सामाजिक हुर्काइको एउटा पाटो हो। तर, यसलाई पहिचान गरेपछि पनि नहटाउनु चाहिँ बौद्धिक कमजोरी हो।

• प्रश्न गर्नुहोस्: कुनै धारणा बनाउनुअघि आफैंलाई सोध्नुस् - 'के मसँग यसको पर्याप्त प्रमाण छ?'

• विविधता खोज्नुस्: आफ्नो सर्कलभन्दा बाहिरका मानिसहरूसँग कुरा गर्नुस्, उनीहरूको कथा सुन्नुस्।

• समानुभूति (Empathy): अर्को व्यक्तिको ठाउँमा उभिएर सोच्ने प्रयास गर्नुस्।

पूर्वाग्रहबाट मुक्त हुनु भनेको एउटा सफा चस्मा लगाउनु जस्तै हो, जसबाट संसार केवल 'कालो र सेतो' होइन, रंगीन देखिन्छ। के तपाईं आजै आफ्नो चस्मा सफा गर्न तयार हुनुहुन्छ? पूर्वाग्रह हटाउन अरूको कुरा नकाटी सुन्नु पहिलो सर्त हो। सर्त मन्जुर छ?