पूर्व-पश्चिम, तराई होस् वा पहाड, नेपालका हाटबजार हुन् वा सहरहरु जहिँ पनि प्राप्त हुनसक्ने एउटा लोकप्रिय खाद्यवस्तु - सिद्रा। कुनैपनि आधुनिक खाद्य प्रविधिबाट टाढा रहेर पनि यसले अझसम्म बजार गाउँ र सहरका उपभोक्ताहरुको नकारात्मक सोचाइ सहनु परेको छैन। यसलाई मन पराउने बाहेककाहरुको लागि सिद्राको गन्ध साह्रै लोभ्याउने किसिमको मानिदैन। तापनि आफ्नो उपभोक्ताहरुलाई आकर्षण गर्ने यसमा रहेको स्वादले परिकार रुचाइएको पाइएको छ। वास्तवमा घाममा अस्वस्थकर अवस्थामा सुकाएर ढाकी, बोरा आदीमा राखी बेच्ने गरिएको सिद्रालाई राम्रोसँग चिरेर हेर्ने हो भने मान्छेका लागि खानयोग्य भनेर कुनै पनि खाद्य विशेषज्ञले भन्लान् जस्तो लाग्दैन। तर अनन्तकालदेखि विभिन्न जनजाति भनौ वा जो सुकैले खाँदै आएको हुनाले यसलाई खान हुँदैन भन्न त नमिल्ला।
मान्छेपिच्छे खानेकुरामा रुचि फरक-फरक हुने भएकाले खाइआएका खानेकुरा जस्ता भएपनि आखिर खाद्य पदार्थ नै हुन् , चाहे जे होस्।
सिद्राको अर्थ नेपाली शब्दकोषमा सिन्की झैँ खाँदेर बनाइएको सानो माछा भनिएको छ। सिद्राको यो अर्थ अपूर्ण छ। वास्तवमा सिद्रालाई सिन्की जसरी खाँदेर बनाइदैन। सिद्रा माछा आफैं च्याप्टो हुन्छ। सुक्दा त झन च्याप्टो हुन्छ। सिन्कीको गन्ध जस्तै सिद्राको पनि आफ्नै किसिमको गन्ध हुने भएकोले सिद्रालाइ सिन्कीजस्तै भनेर उल्लेख गरिएको हो कि।
मूलाबाट बनेको सिन्कीको गन्ध जसरी अर्कै प्रकारको हुन्छ, त्यसरी नै सिद्रा वा पोथी माछालाई सुकाउँदा रासायनिक परिवर्तनको कारणले बिस्तारै माछाको गन्धबाट सिद्राको गन्धमा परिणत हुन्छ। झन सुकाइएको सिद्रालाई बोरामा राख्ने हो भने त अझ गन्ध फरक भएको पाइन्छ।
सिद्रा माछा पुन्टियस जाति अन्तर्गत पर्ने सानो चेप्टो माछाहरु हुन्। हाम्रा पानी भण्डारहरुमा पुन्टियसका १० प्रजाति पाइन्छन्। नेपालमा पाइने यी जातिका माछाहरु ठूलो नहुने भएकाले साधारण शब्दमा यी माछाहरुलाई रद्दी माछा भन्ने गरिन्छ। यी माछालाई अरु माछा नभएको अवस्थामा आलै पकाएर खाइन्छ। तर, सुकाएर सिद्राका रुपमा खान भने स्वाद पाएकाहरुले मात्र रुचाएको पाइयो।
तराईमा पुन्टियस जातिका माछा भदौदेखि कात्तिकसम्म प्रशस्त समातिने गरिएको पाइयो। उत्पादन भएको सिद्रा जाडो महिनासम्म बजारमा पाइन्छ। अरु महिनाहरुमा भारतको नक्सलवाडीबाट आयात गरिएको सिद्राले हाम्रा हाटबजारमा ठाउँ लिएका छन्। नेपाली सिद्राले यसका स्वादे उपभोक्ताहरुको माग जसोतसो दुइदेखि तीन महिना धान्ने गरेको पाइयो। बाँकी समयमा भारतबाट आयातितले नै बजार लिने गरेको अध्ययनमा पाइएको छ।
यसो हुनुको पछि केही कारणहरु छन् - हामीकहाँ सिमसार क्षेत्रको अवस्था नाजुक हुँदै जानु, माछा मार्दा पानी सुकाएर मार्नु र विषादीको प्रयोग आदी कारणले पनि सिद्राको उत्पादन नेपालमा कम हुने गरेको हो।
वर्षायाममा झण्डै ५० प्रतिशत भन्दा बढी सिद्राभित्र कीरा हुने गर्दछ। सुकाउदा झिंगा भन्किने र ओस आएका आलो माछामा झिंगाले फूल पार्ने भएकाले, औंस परेको माछा भित्र झिँगाका लार्भा अवस्थाहरु रहन्छन् र ती लार्भाहरुले माछाको मांसपेशी खाई खोक्रो बनाइदिन्छ। त्यसैले वर्षामा सिद्राको भित्र हेर्दा केवल अस्तिपञ्जर र बाहिर कत्लासहितको छालामात्र हुन्छ। बाहिरबाट हेर्दा सिद्राको अवस्था थाहा पाउन नसकिने भएकाले उपभोक्ता त्यस्ता सिद्रा पनि खरिद गर्छन्।
प्राय गरेर हिउँदमा सिद्राको व्यापार धेरै हुने गर्छ। पहाडका उपभोक्ताले सिद्रा किनेर लैजाने र सफासँग सुकाएर राखी वर्षामा खाने गर्दछन्।
आलु जस्तै सिद्राको पनि विभिन्न परिकार बनाएर खाने गरिन्छ। कतिले सोझै तेलमा तारेर सुक्खा खान्छन् भने कतिले टमाटरका साथ पिसेर अचार खान्छन्। जहाँ आगोको भुंग्रो हुन्छ त्यहाँ सिद्रा पोलेर खोर्सानी, अदुवाको साथमा पिसेर अचार बनाएर खाने गर्दछन्। पकाएर खाने सव्जीहरुमा पोलेर वा तारेर मिसाएर खाने गरिन्छ। हिउँदे सिमी, बैगन, मूला, टमाटर, अन्य सिमीका साथमा सिद्राको कम्बिनेसन अत्यन्तै स्वादिलो हुने उपभोक्ताहरुको भनाइ छ।
सिद्रालाई प्रोटिन, क्यालसियम, फस्फोरस, भिटामिन र बोसोको माइक्रो स्रोतका रुपमा लिन सकिन्छ। यसबाहेक सिद्रा सुकाउदा माछाको पेट नफाली सुकाइने भएकाले तीतो स्वाद पाइन्छ। तापनि यो पोषिलो हुन्छ। यसलाई मन पराउने उपभोक्ता गन्धले पनि खान रुचाउने उत्प्रेरकको काम गर्ने दाबी गर्छन्।
पूर्वी नेपालमा सिद्राको व्यापार केन्द्रको रुपमा शनिश्चरे, दमक, मधुमल्ला, लेटाङ, धरानलाई लिन सकिन्छ। धरानबाट मात्र प्रति वर्ष १० टन जति बिक्री हुने यहाँका व्यवसायीहरुले बताएका छन्। तुलनात्मक रुपमा तराईका हाटबजारमा यसको खुबै व्यापार भएको पाइएको छ।
सिद्रालाई स्वास्थ्यका लागि उपयोगी बनाउन माछा सुकाउने आधुनिक प्रविधिको खाँचो देखिन्छ। सुकाउनेदेखि उपभोक्तामाझ पुगुन्जेलसम्म यसको तयारीका विषयमा जानकार कमै पाइन्छन्। खाद्य वस्तुको उत्पादन, भण्डारन र बिक्रीका सबै चरण स्वस्थकर हुनु आवश्यक हुन्छ। भण्डार कार्य ठीक नभएमा खाद्यवस्तुको गुणस्तर खस्कन्छ।
यसबारे सम्बन्धित निकाय साथै स्वास्थ्यसँग सरोकार राख्ने सबैको उतिकै ध्यान जानु आवश्यक छ। खाद्यपदार्थको गुणस्तरबारे जनचेतना जगाएर उपयोगिता बारे उपभोक्तालाई सचेत बनाउन जरुरी छ। खाद्य विभाग वा नगरपालिका वा गाविसले खाद्य पदार्थको गुणस्तर प्रमाणित गरी खानयोग्य भनी सिफारिस गरिएको खाद्यपदार्थमात्र हाटबजारमा बिक्री गर्न कानूनी प्रावधान हुन आवश्यक देखिन्छ।
सिमसार क्षेत्रलाई संरक्षण गरेमा सिद्रा माछाको पनि संरक्षण हुन्छ। सिद्रा केवल उपभोक्ताका लागि मात्र आवश्यक नभएर खाद्य शृंखला र प्रकृतिक सन्तुलनको लागि पनि अत्यन्तै जरुरत पर्दछ।
- डा. भरतराज सुब्बा
subbabharat@yahoo.com
