बाइपोलर डिसअर्डर : खेल उज्यालो-अँध्यारोको

रातको २ बजिसकेको छ। सारा संसार निदाइरहेका बेला ३२ वर्षीय रवीन भने आफ्नो कोठामा आफ्नै तालमा छन्। फटाफट ओहोरदोहोर गरिरहेका छन्। उनको दिमागमा विचारहरू यसरी दगुरिरहेका छन्, मानौँ कुनै सुपर कम्प्युटर चल्दै छ। 

पछिल्लो तीन दिनदेखि उनी मुस्किलले दुई घण्टा सुतेका होलान्, तर उनको अनुहारमा थकानको कतै नामनिसान छैन। उनलाई अचानक लागेको छ - उनी संसारकै उत्कृष्ट लेखक हुन् र उनले आजै राति एउटा यस्तो उपन्यास लेख्नुपर्छ, जसले साहित्यको दुनियाँ बदलिदिनेछ। 

टेबलमा डायरी-कलम छ। बेला-बेला कुर्सीमा बस्छन्। धमाधम शब्दहरू केर्छन्। डायरी हेर्छन्, अनौठो उत्साहमा हाँस्छन् र अनलाइनमा गएर आफ्नो क्रेडिट कार्डबाट महँगा-महँगा सामानहरू अर्डर पनि गरिरहेका छन्। उनलाई आफ्नो क्षमतामा अचम्मको आत्मविश्वास (Overconfidence) छ।

तर, ठ्याक्कै दुई हप्तापछि... रवीनको कोठाको परिदृश्य पूरै बदलिन्छ।

त्यही कोठा छ, तर दिउँसोको उज्यालोमा पनि पर्दाहरू कसिएका छन्। रवीन ओछ्यानबाट उठ्न समेत सकिरहेका छैनन्। उनलाई न भोक लागेको छ, न त कसैसँग बोल्न मन छ। अस्ति भर्खरै दिमागमा आएका ती 'महान विचारहरू' अहिले उनलाई वाहियात र अर्थहीन लागिरहेका छन्। उनको आत्मविश्वास गायब भइसकेको छ र त्यसको ठाउँमा एउटा गहिरो अपराधबोध, शून्यता र अत्यधिक निराशाले डेरा जमाएको छ। उनलाई लाग्दै छ, 'म यो संसारकै सबैभन्दा असफल मान्छे हुँ, मेरो कुनै भविष्य छैन।' ओछ्यानबाट उठेर बाथरुमसम्म जाने तागत पनि नभएजस्तो अनुभव गरिरहेका छन्।

रवीनले भोगिरहेको यो अवस्था एकादेशको कथा होइन। एउटा गम्भीर मानसिक स्वास्थ्य अवस्थाको जीवन्त उदाहरण हो, जसलाई मनोविज्ञानमा 'बाइपोलर डिसअर्डर' (Bipolar Disorder) भनिन्छ।

माथिको प्रसंगमा रवीनले जुन दुईवटा चरम अवस्था भोगे, ती नै बाइपोलर डिसअर्डरका दुईवटा मुख्य खम्बाहरू हुन्। एउटा खम्बा हो - म्यानिया (Mania), जहाँ व्यक्ति अत्यधिक ऊर्जावान्, उत्साहित र अति-सक्रिय हुन्छ। अर्को  हो, डिप्रेसन (Depression), जहाँ व्यक्ति चरम निराशा, उदासी र ऊर्जाहीनताको खाडलमा जाकिन्छ।

हामी सबैको मुड कहिले राम्रो त कहिले नराम्रो हुन्छ, त्यो सामान्य हो। तर बाइपोलर डिसअर्डर भएका व्यक्तिहरूमा यो मुडको उतारचढाव (Mood Swings) यति तीव्र र अनियन्त्रित हुन्छ कि यसले उनीहरूको दैनिक कार्यक्षमता, सामाजिक सम्बन्ध र निर्णय लिने क्षमतालाई नै अस्तव्यस्त पारिदिन्छ। यो एउटा यस्तो चक्र हो, जहाँ व्यक्ति कहिले आकाशमा उडिरहेको महसुस गर्छ त कहिले जमिनमुनि भासिएको।

यो मनोविकारलाई पहिलोपटक कसले बुझ्यो ?

मानव इतिहासमा मुडको यस्तो तीव्र उतारचढावलाई धेरै पहिलेदेखि नै नियालिएको थियो। प्राचीन ग्रिक चिकित्सक हिप्पोक्रेट्सले पनि 'मेलाङ्कोलिया' (उदासी) र 'म्यानिया' को चर्चा गरेका थिए। तर, यसलाई एउटा छुट्टै र व्यवस्थित मानसिक रोगका रूपमा पहिचान गर्ने श्रेय आधुनिक मनोरोग विज्ञानका जनक मानिने जर्मन मनोचिकित्सक इमिल क्रेपिलिनलाई जान्छ।

सन् १८९९ मा क्रेपिलिनले यसलाई 'म्यानिक-डिप्रेसिभ इन्सानिटी' (Manic-Depressive Insanity) को नाम दिएका थिए। उनले नै पहिलोपटक अवलोकन गरे कि यो समस्या भएका बिरामीहरूमा म्यानिया र डिप्रेसनका चरणहरू एउटा निश्चित अन्तरालमा दोहोरिने गर्छन् र यी दुवै अवस्था एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन्। पछि सन् १९८० को दशकमा आएर चिकित्सा क्षेत्रमा यसलाई 'बाइपोलर डिसअर्डर' भन्न थालियो, जसले यसका दुईवटा विपरीत ध्रुव (Polar) हरूलाई प्रस्ट्याउँछ।

अमेरिकी मनोवैज्ञानिक के रेडफिल्ड जेमिसन स्वयं पनि बाइपोलर डिसअर्डरसँग बाँचिरहेकी क्लिनिकल मनोवैज्ञानिक हुन्। उनले भनेकी छन्, 'बाइपोलर डिसअर्डर पीडादायी हुन्छ, तर उचित उपचार, आत्मबुझाइ र सहयोगले यससँग राम्रो जीवन बाँच्न सकिन्छ।' उनको विचारमा रोगलाई लुकाउनु वा अस्वीकार गर्नु भन्दा चिन्नु र उपचारमा निरन्तर रहनु नै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कदम हो।

आरोन टी बेकको संज्ञानात्मक (Cognitive) दृष्टिकोणले पनि सोचाइको ढाँचाले मूडलाई प्रभाव पार्ने बताउँछ। यद्यपि बाइपोलर डिसअर्डरमा जैविक कारण महत्त्वपूर्ण हुने भएकाले केवल सोच बदल्ने अभ्यासले मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसैले औषधि र मनोपरामर्श दुवै आवश्यक पर्न सक्छन्।

सुरुवाती लक्षण र संकेतहरू

बाइपोलर डिसअर्डरको सुरुवात प्रायः किशोरावस्था वा वयस्क उमेरको प्रारम्भ (Late teens to early 20s) मा हुने गर्छ। यसका लक्षणहरू कुन 'एपिसोड' चलिरहेको छ भन्ने कुरामा भर पर्छन्।

१. म्यानिया वा हाइपोम्यानियाका सुरुवाती लक्षण (उज्यालो पक्ष)

• कम निद्रा : थोरै सुत्दा वा कतिपय अवस्थामा नसुत्दा पनि शरीरमा ऊर्जाको कमी महसुस नहुनु।

• तीव्र विचार र बोली : दिमागमा धेरै विचारहरू एकैपटक आउनु (Racing thoughts) र यति छिटो बोल्नु कि सुन्ने मान्छेले बुझ्न समेत गाह्रो हुनु।

• अत्यधिक महत्त्वाकांक्षा : आफूसँग नभएको शक्ति वा क्षमता छ भन्ने भ्रम हुनु र ठुला-ठुला योजनाहरू बनाउनु।

• जोखिमपूर्ण व्यवहार : विना सोचविचार धेरै पैसा खर्च गर्नु, व्यापारमा हतारमा ठुलो लगानी गर्नु वा असुरक्षित निर्णयहरू लिनु।

२. डिप्रेसनका सुरुवाती लक्षण (अँध्यारो पक्ष)

• गहिरो उदासी र शून्यता : दिनभरि नै मन खिन्न हुनु र भित्रैबाट रित्तो महसुस हुनु।

• रुचि हराउनु : असाध्यै मनपर्ने काम, खेल वा रुचिहरूमा पनि कुनै आनन्द नआउनु (Anhedonia)।

• थकान र सुस्तता : शरीर भारी हुनु, साना-साना काम गर्न पनि धेरै मिहिनेत गर्नुपर्ने हुनु।

• निद्रा र भोकमा गडबडी : कत्ति पनि निद्रा नलाग्नु वा दिनभरि सुतिरहनु; भोक कम लाग्नु वा धेरै खानु।

• आत्महानिको विचार : जिन्दगी बेकार छ भन्ने लाग्नु र मनमा आत्महत्याका विचारहरू आउनु।

समस्या र चुनौतीहरू

बाइपोलर डिसअर्डर केवल एउटा व्यक्तिमा मात्र सीमित रहँदैन, यसले उसको पूरै जीवनचक्रलाई प्रभावित पार्छ।

• व्यावसायिक र आर्थिक संकट : म्यानियाको अवस्थामा गरिने गलत आर्थिक निर्णय वा डिप्रेसनको बेला अफिस जानै नसक्ने अवस्थाले गर्दा जागिर गुम्ने वा ऋणमा डुब्ने सम्भावना उच्च हुन्छ। म्यानियाको गतिशील चरणमा बिरामीले विना योजना हतारमा ठुलो व्यापारिक लगानी गर्ने, महँगा विलासी सामानहरू किन्ने वा जुवा र सट्टाबाजीमा रकम उडाउने गर्छन्, जसले अचानक ठूलो वित्तीय भार निम्त्याउँछ। अर्कोतर्फ, डिप्रेसनको अवधिमा सिर्जना हुने चरम ऊर्जाहीनताका कारण उनीहरू हप्तौँसम्म कार्यस्थलमा अनुपस्थित हुन पुग्छन्। यसरी एकातिर फजुल खर्चको ग्राफ ह्वात्तै बढ्ने र अर्कोतिर कमाइको बाटो नै बन्द हुने हुँदा व्यक्ति र उसको पूरै परिवार गम्भीर आर्थिक संकट र ऋणको दुष्चक्रमा फस्न पुग्छ।

• सम्बन्धहरूमा दरार : मुडको अनपेक्षित परिवर्तनका कारण परिवार, जीवनसाथी र साथीभाइसँगको सम्बन्ध बिग्रन सक्छ। मानिसहरूले प्रायः यसलाई 'ढर्रा पारेको' वा 'घमण्ड बढेको' भनी गलत बुझ्ने गर्छन्। म्यानियाको अवस्थामा व्यक्ति अत्यधिक आक्रामक हुने, अरूको कुरा काट्ने र आफ्नै ढिपी कस्ने हुनाले नजिकका मानिसहरू टाढिन खोज्छन्। त्यस्तै, डिप्रेसनको चरणमा उनीहरू अचानक सामाजिक सम्पर्कबाट पूर्ण रूपमा अलग भइदिन्छन्, जसले गर्दा आफन्त र साथीभाइले उनीहरूलाई गैरजिम्मेवार वा मतलबी ठान्न पुग्छन्। यो मनोविकारका बारेमा समाजमा पर्याप्त चेतना नहुँदा, बिरामीको व्यवहारलाई मानसिक समस्याको लक्षण नभई उसको व्यक्तिगत कमजोरी वा खराब चरित्रका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। फलस्वरूप, वर्षौँ पुराना प्रगाढ सम्बन्धहरू पनि बिस्तारै अविश्वास र मनमुटावका कारण टुट्ने अवस्थामा पुग्छन्।

• कुलतको सहारा: धेरैजसो बिरामीहरूले आफ्नो अशान्त दिमागलाई शान्त पार्न मदिरा वा अन्य लागुपदार्थको सहारा लिने गर्छन् (Self-medication), जसले समस्यालाई झन् भयावह बनाउँछ। म्यानियाको बेला दिमागमा आउने विचारहरूको तीव्र गतिलाई रोक्न वा डिप्रेसनको गहिरो छटपटी र शून्यताबाट केही समयका लागि उम्किन बिरामीहरूले नशालु पदार्थलाई 'औषधि' का रूपमा प्रयोग गर्न थाल्छन्। तर, यसले मस्तिष्कको रसायनलाई झन् बढी असन्तुलित बनाइदिन्छ। नतिजास्वरूप, बाइपोलरका लक्षणहरू अझ कडा र अनियन्त्रित बन्छन् भने औषधिहरूले पनि शरीरमा सही तरिकाले काम गर्न छोड्छन्। यसरी एउटा मानसिक रोगको चंगुलबाट उम्किन खोज्दा व्यक्ति अर्को घातक कुलतको चक्रव्यूहमा फस्न पुग्छ, जसले उपचार प्रक्रियालाई थप जटिल र चुनौतीपूर्ण बनाउँछ।

***

बाइपोलर डिसअर्डरबाट ग्रसित व्यक्तिलाई चिन्नु अलि चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ, किनकि यसका लक्षणहरू सधैं एकैनासका हुँदैनन्। मानिसहरू प्रायः यसलाई मुडी स्वभाव वा 'नखरा' भनेर भ्रममा पर्छन्। तर, यदि हामीले कसैको व्यवहार, बोली र ऊर्जाको स्तरमा आउने तीव्र र अस्वाभाविक परिवर्तनलाई ध्यान दिएर हेर्‍यौं भने यसलाई सजिलै पहिचान गर्न सकिन्छ।

यस समस्याबाट ग्रसित व्यक्तिलाई मुख्यतया दुईवटा फरक रूप वा चरणमा चिन्न सकिन्छ।

१. 'म्यानिया' (उत्तेजना र अत्यधिक जोसको चरण) मा कसरी चिन्ने?

यो चरणमा व्यक्तिको ऊर्जा र व्यवहार सामान्यभन्दा धेरै माथि पुग्छ। यस्ता व्यक्तिमा निम्न परिवर्तनहरू देखिन्छन् -

• अस्वाभाविक रूपमा धेरै बोल्ने : उनीहरू सामान्यभन्दा निकै छिटो-छिटो बोल्छन्। एउटा कुरा भुइँमा खस्न नपाउँदै अर्को कुरा सुरु गरिसक्छन् (बोलीको गति समात्न गाह्रो हुन्छ)।

• कम सुत्ने तर थकाइ नलाग्ने : राति २–३ घण्टा मात्र सुत्दा पनि उनीहरू दिनभरि पूर्ण ऊर्जाका साथ काम गरिरहेका भेटिन्छन्। उनीहरूलाई निद्राकै आवश्यकता महसुस हुँदैन।

• ठुला-ठुला कुरा र घमण्ड (Grandiosity) : आफूसँग असीमित शक्ति, पैसा वा ज्ञान भएको दाबी गर्ने। विना योजना नयाँ व्यवसाय सुरु गर्ने वा आफू कुनै ठूलो सेलिब्रेटी वा भगवान्‌को दूत जस्तो व्यवहार गर्ने।

• अत्यधिक र फजुल खर्च : आफ्नो हैसियतभन्दा बाहिर गएर महँगा सामानहरू किन्ने, अरूलाई बाँड्ने वा जुवा/सट्टाबाजीमा पैसा उडाउने।

• एकाग्रताको चरम अभाव: उनीहरू एउटै काममा धेरै बेर टिक्न सक्दैनन्। दिमागमा यति धेरै विचारहरू एकैपटक आउँछन् कि उनीहरू एउटा काम छोडेर तुरुन्तै अर्कोमा हामफाल्छन्।

२. 'डिप्रेसन' (चरम निराशा र उदासीको चरण) मा कसरी चिन्ने?

केही हप्ता वा महिनापछि त्यही व्यक्ति अचानक पूरै शान्त र ओझेलमा पर्छ। यो चरणमा निम्न लक्षणहरू देखिन्छन् -

• संसारबाट टाढिने (Isolation): साथीभाइ, परिवार वा सामाजिक जमघटबाट टाढिने। कोठाको ढोका थुनेर एक्लै बस्ने।

• रुचि र खुसी हराउनु: पहिले जुन कुरामा उनीहरू रमाउँथे (जस्तै: खेलकुद, संगीत, काम वा कुराकानी), ती सबै कुरा अहिले उनीहरूका लागि अर्थहीन र बोझिलो बन्छन्।

• अत्यधिक थकान र सुस्तता: दिनभरि ओछ्यानमै पल्टिरहने। साना-साना काम (जस्तै: ब्रस गर्ने वा नुहाउने) का लागि पनि उनीहरूमा ऊर्जा हुँदैन।

• निद्रा र खानपानमा असन्तुलन: कि त रातभरि छटपटिएर निद्रै नलाग्ने, कि त दिनभरि सुत्ने। भोक कत्ति पनि नलाग्ने वा अचानक धेरै खाने।

• नकारात्मक कुराकानी: 'म कसैको लायक छैन,' 'म धर्तीको बोझ हुँ,' वा 'अब बाँचेर के गर्नु' जस्ता निराशावादी र आत्महानिका कुराहरू गर्ने।

पहिचानको मुख्य सूत्र : व्यवहारको विरोधाभास

बाइपोलर डिसअर्डर भएका व्यक्तिलाई चिन्ने सबैभन्दा ठूलो आधार भनेको उनीहरूको व्यक्तित्वमा आउने उल्टो परिवर्तन हो। अस्तिसम्म चौबिसै घण्टा हाँसखेल गर्ने, पार्टी गर्ने र नयाँ-नयाँ योजना सुनाउने मान्छे आज किन फोन समेत नउठाइ कोठामा थुनिएर बसेको छ ? महिनाभरी डिप्रेसनमा डुबेको मान्छे अचानक कसरी यति धेरै ऊर्जावान र हँसमुख भयो ?

यदि कसैको जीवनमा यस्तो उज्यालो र अँध्यारोको चक्र लगातार हप्ता वा महिनाको अन्तरालमा दोहोरिइरहन्छ भने त्यो सामान्य मुड स्विङ नभएर बाइपोलर डिसअर्डर हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा उनीहरूलाई आलोचना गर्नुको साटो आत्मीयता देखाएर मनोचिकित्सककहाँ लैजान प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।

यो व्यावहारिक विरोधाभास सामान्य मानिसको सोचभन्दा निकै फरक र गम्भीर हुन्छ। एउटै व्यक्ति दुईवटा बिल्कुलै भिन्न ध्रुवमा बाँचे जस्तो देखिँदा परिवार र समाज पनि अलमलमा पर्छ। म्यानियाको बेला उनीहरूले गर्ने ठुला वाचा र डिप्रेसनको बेला देखिने चरम निराशाको ग्याप यति ठुलो हुन्छ कि यसले उनीहरूको वास्तविक पहिचानलाई नै छोपिदिन्छ। यो उतारचढाव कुनै बाह्य कारण वा परिस्थितिका कारण नभई मस्तिष्क भित्रको रसायनको खेल हो। त्यसैले, व्यक्तिको स्वभावमा आउने यस्तो अस्वाभाविक र नाटकीय परिवर्तनलाई समयमै चिन्न सकेमा उनीहरूलाई थप मानसिक र सामाजिक क्षति हुनबाट जोगाउन सकिन्छ।

***

निदान (Diagnosis) र व्यवस्थापनका तरिका

बाइपोलर डिसअर्डरको पहिचानका लागि कुनै रगत परीक्षण वा सिटी स्क्यान (CT Scan) जस्ता शारीरिक जाँचहरू हुँदैनन्। यसको निदान पूर्ण रूपमा बिरामीको लक्षणहरूको इतिहास र व्यवहारको अवलोकनमा आधारित हुन्छ।

यदि कसैमा यस्ता लक्षण देखिएका छन् भने मनोरोग विशेषज्ञ (Psychiatrist) वा क्लिनिकल साइकोलोजिस्ट (Clinical Psychologist) को सहयोग लिनुपर्छ। निदानका मुख्य चरणहरू निम्न छन्:

• मनोवैज्ञानिक मूल्यांकन: डाक्टरले बिरामी र उसको परिवारसँग कुरा गरेर मुडको उतारचढावको इतिहास, पारिवारिक पृष्ठभूमि र लक्षणहरूको गम्भीरता बुझ्छन्। 
• मुड चार्टिङ (Mood Charting): बिरामीलाई आफ्नो दैनिक निद्राको प्याटर्न, मुड र ऊर्जाको स्तर रेकर्ड गर्न लगाइन्छ, जसले रोगको चक्र बुझ्न मद्दत गर्छ।

उपचारका आधुनिक विधिहरू : यो एक दीर्घकालीन अवस्था भए पनि उचित उपचारले यसलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ।

• दबाइ (Medications): मुडलाई स्थिर राख्न 'मुड स्टेबिलाइजर्स' (जस्तै: लिथियम) र आवश्यकता अनुसार अन्य औषधिहरू दिइन्छ।

• साइकोथेरापी (Counselling): 'कग्निटिभ बिहेभियरल थेरापी' (CBT) मार्फत बिरामीलाई आफ्नो सोचाइको ढाँचा बदल्न र तनाव व्यवस्थापन गर्न सिकाइन्छ।

• जीवनशैली र पारिवारिक सहयोग: नियमित सुत्ने र उठ्ने समय तालिका (Circadian Rhythm) कायम राख्नु यसमा निकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। साथै, परिवारको माया र सहानुभूतिले बिरामीलाई चाँडो निको हुन मद्दत गर्छ।

बाइपोलर डिसअर्डर कुनै कमजोरी वा चरित्रको दोष होइन, यो मस्तिष्कको एउटा जैविक समस्या हो। रवीन जस्ता कयौँ व्यक्तिहरू हाम्रो समाजमा छन्, जो आफ्नो भित्री आँधीबेहरीसँग लडिरहेका छन्। उनीहरूलाई आलोचना र गिल्लाको होइन, हाम्रो बुझाइ, धैर्यता र सही समयमा चिकित्सा उपचारको खाँचो छ। मानसिक स्वास्थ्यको बहसलाई खुला राखौँ, किनकि उज्यालो र अँध्यारोको यो खेलमा कसैलाई पनि एक्लो छोड्नु हुँदैन।

*** 

बाइपोलर डिसअर्डर एक मानसिक स्वास्थ्य अवस्था (Mental Health Condition) हो, जसलाई पहिले 'म्यानिक डिप्रेसन' (Manic Depression) पनि भनिन्थ्यो। यसमा व्यक्तिको मुड (मनस्थिति), ऊर्जा, र गतिविधि गर्ने स्तरमा तीव्र उतारचढाव आउने गर्छ।

प्रकार

• बाइपोलर I (Bipolar I): यसमा कम्तीमा एउटा गम्भीर म्यानिक (Mania) एपिसोड हुन्छ। यसमा डिप्रेसनको एपिसोड हुन पनि सक्छ वा नहुन पनि सक्छ। म्यानियाको यो चरण यति तीव्र र गम्भीर हुन्छ कि व्यक्तिको दैनिक जीवन, रोजगार र सामाजिक सम्बन्धहरू पूर्ण रूपमा अस्तव्यस्त बन्छन्। कतिपय अवस्थामा बिरामीलाई आफ्नो नियन्त्रण बाहिर गएको व्यवहारका कारण अस्पताल भर्ना नै गर्नुपर्ने स्थिति आउँछ। यस प्रकारमा म्यानिक एपिसोड कम्तीमा एक हप्ता वा सोभन्दा बढी समयसम्म रहन्छ। यसमा भ्रम वा मतिभ्रम (Psychosis) जस्ता कडा मानसिक लक्षणहरू समेत देखिन सक्छन्।

• बाइपोलर II (Bipolar II): यसमा कडा म्यानिया नभई अलि कम गम्भीर 'हाइपोम्यानिया' र कम्तीमा एउटा ठुलो 'डिप्रेसिभ' एपिसोड हुन्छ। यस प्रकारमा देखिने हाइपोम्यानियामा व्यक्ति अत्यधिक ऊर्जावान् र रचनात्मक त देखिन्छ, तर यसले म्यानियाले जस्तो दैनिक जीवनमा तत्कालै ठुलो दुर्घटना वा सामाजिक क्षति पुर्‍याइहाल्दैन। त्यसैले मानिसहरू यसलाई सामान्य रूपमै लिने गर्छन्। तर, यसको अर्को पाटो अर्थात् 'मेजर डिप्रेसिभ एपिसोड' भने निकै कष्टकर र लामो समयसम्म रहने खालको हुन्छ। बिरामीहरू लामो समय चरम निराशा, ऊर्जाहीनता र शून्यताको खाडलमा भासिन्छन्। हाइपोम्यानियाको सुखद उकालोपछि आउने डिप्रेसनको यो गहिरो ओरालोका कारण बाइपोलर II भएका व्यक्तिहरूमा आत्महानि वा आत्महत्याको जोखिम बाइपोलर I को तुलनामा समेत उच्च रहने गर्छ।

• साइक्लोथाइमिया (Cyclothymia): यसमा मुडको उतारचढाव त हुन्छ, तर ती म्यानिया वा डिप्रेसन जत्तिको गम्भीर हुँदैनन्। यो अवस्था लामो समय (कम्तीमा २ वर्ष) सम्म रहन सक्छ। यसलाई बाइपोलर डिसअर्डरको एउटा मन्द वा मसिनो रूप (Mild form) मानिन्छ। यसमा देखिने मुडको उकालोलाई हाइपोम्यानिया र ओरालोलाई सामान्य डिप्रेसन भन्न सकिन्छ, जसका लक्षणहरू निकै हल्का हुन्छन् तर निरन्तर भइरहन्छन्। यो समस्या भएका व्यक्तिहरूको मुड कहिले निकै राम्रो त कहिले खिन्न भइरहने हुनाले समाजले उनीहरूलाई 'अस्थिर वा कतिबेला के हुन्छ थाहा नहुने' स्वभावको व्यक्तिका रूपमा बुझ्ने गर्छ। लक्षणहरू कडा नभए पनि, यो लामो समयसम्म टिकिरहने हुनाले यसले व्यक्तिको व्यक्तिगत सम्बन्ध, उत्पादकत्व र दैनिक कार्यक्षमतामा बिस्तारै तर गम्भीर असर पुर्‍याइरहेको हुन्छ। समयमै यसको व्यवस्थापन नगरेमा यो पछि गएर बाइपोलर I वा II मा परिणत हुन सक्ने जोखिम रहन्छ।

हुन्छ के कारणले ?

बाइपोलर डिसअर्डर ठ्याक्कै के कारणले हुन्छ भन्ने निश्चित छैन, तर यसमा विभिन्न कारकहरूको भूमिका हुन्छ।

• जैविक भिन्नता (Brain Structure): मस्तिष्कको बनावट र रसायनहरू (Neurotransmitters) मा आउने असन्तुलन।

• आनुवंशिक : परिवारमा कसैलाई यो समस्या भएमा यसको जोखिम बढ्छ।

• वातावरणीय तनाव : अत्यधिक तनाव, गम्भीर आघात वा लागुपदार्थको सेवनले यसलाई बढाउँछ। 

उपचार (Treatment)

बाइपोलर डिसअर्डर एक दीर्घकालीन अवस्था हो, तर उचित उपचारद्वारा यसलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा राखेर सामान्य र सफल जीवन जिउन सकिन्छ। मुडलाई सन्तुलनमा राख्न डाक्टरको सल्लाहअनुसार 'मुड स्टेबिलाइजर्स' (Mood Stabilizers) वा एन्टिडिप्रेसन्ट्स औषधिहरूको प्रयोग गरिन्छ।

अर्को विधि हो साइकोथेरापी (Psychotherapy/Counselling)। 'कग्निटिभ बिहेभियरल थेरापी' (CBT) जस्ता काउन्सिलिङले बिरामीलाई आफ्नो मुड ट्रिगरहरू पहिचान गर्न र तनाव व्यवस्थापन गर्न सघाउँछ। उपचारमा प्रभावकारी काम गर्ने विधिमा जीवनशैलीमा परिवर्तन पनि पर्छ। नियमित सुत्ने तालिका, स्वस्थ खानपान, व्यायाम, र मदिरा वा ड्रग्सबाट टाढा रहँदा मुडलाई स्थिर राख्न ठुलो मद्दत पुग्छ।

नेपालको सन्दर्भमा काठमाडौं उपत्यका भित्रका त्रिवि शिक्षण अस्पताल (महाराजगञ्ज), पाटन अस्पताल, मानसिक अस्पताल (लगनखेल) का साथै उपत्यका बाहिरका विभिन्न सरकारी तथा निजी मेडिकल कलेज र प्रादेशिक अस्पतालहरूमा विशेषज्ञ मनोचिकित्सक तथा क्लिनिकल साइकोलोजिस्टहरू मार्फत यसको भरपर्दो निदान र उपचार सम्भव छ।

एउटा महत्त्वपूर्ण भ्रम

धेरैले बाइपोलर डिसअर्डरलाई 'मूड छिटो-छिटो फेरिने' अवस्थासँग मात्रै बराबरी गर्छन्। वास्तवमा, सामान्य भावनात्मक उतारचढाव र बाइपोलर डिसअर्डर फरक कुरा हुन्। बाइपोलरमा म्यानिया वा डिप्रेसनका एपिसोडहरू दिनौँदेखि हप्तौँ वा महिनौँसम्म रहन सक्छन् र तिनले दैनिक जीवनमा स्पष्ट असर पार्छन्। 

बाइपोलर डिसअर्डर कमजोरी, चरित्र दोष वा इच्छाशक्ति नपुग्नु होइन। यो वैज्ञानिक रूपमा पहिचान गरिएको मानसिक स्वास्थ्य अवस्था हो। सही निदान, नियमित उपचार, स्वस्थ जीवनशैली र परिवारको साथ पाएमा धेरै मानिसहरूले अध्ययन, रोजगारी, सम्बन्ध र सामाजिक जीवन सफलतापूर्वक अघि बढाउन सक्छन्। 

यदि कसैमा यस्ता लक्षणहरू देखिन्छन् भने स्व-निदान गर्नुको सट्टा योग्य मनोवैज्ञानिक वा मनोचिकित्सकसँग मूल्यांकन गराउनु सबैभन्दा उचित हुन्छ।

सिजोफ्रेनिया

मध्यरातको सुनसान। ३२ वर्षीय रमेश आफ्नो कोठाको ओछ्यानमा जुरुक्क उठ्छन्। बाहिर भूइँका पात बढार्दै हावा चलिरहेको छ। तर उनको कानमा भने कसैले स्पष्टसँग कानेखुसी गरिरहेको छ - 'तिमी सुरक्षित छैनौ, रमेश ! आफ्नै सहकर्मीहरूले तिम्रो विरुद्धमा ठूलो षड्यन्त्र रचिरहेका छन्। तिम्रो कोठाको भित्तामा उनीहरूले गोप्य क्यामेरा जडान गरेका छन्।'

रमेश जुरुक्क उठेर भित्ताका तस्बिरहरू फ्याँक्न थाल्छ। प्लग र तारहरू थुत्छ। बिहान उज्यालो हुँदा उसले आफ्नै परिवारका सदस्यहरूलाई संशयको नजरले हेर्न थालिसकेको हुन्छ। उसलाई यतिसम्म लाग्छ, आमाले चियामा मन्द विष मिसाएर दिइरहेकी छन्। परिवारका लागि रमेशको यो व्यवहार अनौठो र डरलाग्दो छ। तर, रमेशका लागि यो कुनै नाटक होइन। यो उनको मस्तिष्कले सिर्जना गरेको अकाट्य, कठोर र अत्यन्तै डरलाग्दो 'सत्य' हो।

रमेशले जे सुनिरहेको छ र जे भोगिरहेको छ, चिकित्सा विज्ञानको भाषामा त्यसलाई सिजोफ्रेनिया (Schizophrenia) भनिन्छ। यो एउटा यस्तो जटिल मनोविकार हो, जसले मानिसलाई वास्तविकताको धरातलबाट निकै टाढा पुर्‍याइदिन्छ।

मनोविकारका विषयमा हुने छलफलमा सिजोफ्रेनियाका विषयमा कसै न कसैले चासो राखेकै हुन्छन्। वास्तविकतामा यो के हो? के हुन्छन् लक्षण र निदान भन्ने विषयमा आउनुस् चर्चा गरौँ।

कथाबाट विकारतर्फ

माथिको प्रसंगमा रमेशले जुन आवाजहरू सुन्यो, त्यसलाई ह्यालुसिनेसन (Hallucination/भ्रम) भनिन्छ। वातावरणमा कुनै पनि आवाज वा दृश्य नहुँदा पनि बिरामीले त्यसलाई स्पष्ट रूपमा सुन्न वा देख्न सक्छ। त्यस्तै, आफ्नै मान्छेले विष दिन लागेको वा कसैले पिछा गरिरहेको सोच्नु डेल्युजन (Delusion/भ्रामक विश्वास) हो।

सिजोफ्रेनिया भएकाहरूको मस्तिष्कमा सूचना संकलन गर्ने र त्यसको विश्लेषण गर्ने प्रणाली (विशेष गरी 'डोपामाइन' र 'ग्लुटामेट' जस्ता न्यूरोट्रान्समिटरहरू) असन्तुलित हुन पुग्छ। नतिजास्वरूप, उनीहरूको मस्तिष्कले बाहिरी संसारका सामान्य संकेतहरूलाई पनि गलत र डरलाग्दो रूपमा बुझ्न थाल्छ। यो रोग लागेको व्यक्ति 'पागल' वा 'मूर्ख' भएको होइन, बल्कि उसको मस्तिष्कको सफ्टवेयरमा प्राविधिक गडबडी आएको हो।

पहिलो व्याख्या

इतिहासमा यो समस्यालाई धेरै समयसम्म भूत-प्रेत लागेको वा दैवी सरापको रूपमा हेरियो। तर, चिकित्सा विज्ञानले यसलाई १९औँ शताब्दीको अन्त्यतिर मात्र एउटा मानसिक रोगको रूपमा पहिचान गर्‍यो।

• सन् १८९९ मा जर्मन मनोचिकित्सक इमिल क्रेपिलिनले यस रोगलाई पहिलोपटक वैज्ञानिक रूपमा वर्गीकरण गरे। उनले यसलाई 'डिमेन्सिया प्रिकक्स' (Dementia Praecox) नाम दिएका थिए, जसको अर्थ हुन्थ्यो - 'कम उमेरमै दिमाग सुक्दै जाने वा स्मृति गुम्ने रोग।' इमिल क्रेपिलिनले यो ऐतिहासिक वर्गीकरण जर्मनीको हाइडेलबर्ग विश्वविद्यालय (University of Heidelberg) मा प्राध्यापक रहँदा गरेका थिए। उनले आफ्नो प्रसिद्ध पुस्तक 'Psychiatrie' (मनोचिकित्सा) को छैटौं संस्करण (6th Edition) मा पहिलोपटक 'डिमेन्सिया प्रिकक्स' लाई एउटा छुट्टै रोगको रूपमा विस्तृत रूपमा उल्लेख गरे। त्यतिबेला उनले मानसिक रोगहरूको संकलन र क्लिनिकल अवलोकनका आधारमा यो निष्कर्ष निकालेका थिए, जसले आधुनिक मनोचिकित्साको जग बसाल्यो।

• सन् १९०८ मा स्विस मनोचिकित्सक इयुगेन ब्इउलरले क्रेपिलिनको अवधारणालाई परिमार्जन गरे। उनले महसुस गरे कि यो रोगमा स्मरणशक्ति मात्र कमजोर हुने होइन, बल्कि व्यक्तिको सोच्ने प्रक्रिया र भावनाहरू बीचको समन्वय टुक्रिन्छ। त्यसैले उनले यसलाई 'सिजोफ्रेनिया' (Schizophrenia) नाम दिए। ग्रीक भाषामा 'सिजो' (Schizo) को अर्थ 'टुक्रिनु' वा 'विभाजित हुनु' र 'फ्रेन' (Phren) को अर्थ 'मस्तिष्क वा मन' हुन्छ। अर्थात्, 'विभाजित मानसिकता।' इयुगेन ब्इउलरले यो क्रान्तिकारी अवधारणा स्विट्जरल्याण्डको जुरिख विश्वविद्यालय (University of Zurich) र प्रसिद्ध बुर्गहोल्ज्ली मानसिक अस्पताल (Burghölzli Psychiatric Hospital) मा निर्देशक रहँदा विकास गरेका थिए। उनले सन् १९०८ मा जुरिखमा आयोजित 'जर्मन साइक्याट्रिक एसोसिएसन' को बैठकमा पहिलोपटक यो नयाँ नाम र सिद्धान्त प्रस्तुत गरे। पछि सन् १९११ मा प्रकाशित उनको ऐतिहासिक पुस्तक 'Dementia Praecox oder Gruppe der Schizophrenien' (डिमेन्सिया प्रिकक्स वा सिजोफ्रेनियाको समूह) मा उनले यसको विस्तृत व्याख्या गरे। ब्इउलरले यो रोग एउटा मात्र नभएर समान लक्षण भएका विकारहरूको समूह हो भनी प्रमाणित गरे, जसले उपचार पद्धतिमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो।

सुरुवाती लक्षण

सिजोफ्रेनिया अचानक एकै रातमा उग्र रूपमा देखा पर्दैन। यसको सुरुवात हुनुअघि केही महिना वा वर्ष पहिलेदेखि नै 'प्रोड्रोमल फेज' (Prodromal Phase) भनिने सुरुवाती लक्षणहरू देखिन थाल्छन्, जसलाई धेरैले सामान्य तनाव ठानेर बेवास्ता गर्छन्।

• सामाजिक अलगाव : साथीभाइ, परिवार र सामाजिक कार्यहरूबाट अचानक टाढिनु र एक्लै बस्न रुचाउनु।
• दैनिक दिनचर्यामा ह्रास : नुहाउने, कपडा फेर्ने जस्ता व्यक्तिगत सरसफाइमा ध्यान दिन छाड्नु। 
• एकाग्रताको अभाव : पढाइ वा कार्यक्षेत्रमा कार्यक्षमता अचानक खस्कनु, भावनाविहीन जस्तो देखिनु। 
• शंकालु स्वभाव : मानिसहरूले आफ्नोबारे कुरा गरिरहेका छन् कि भनेर घरीघरी शंका गर्नु। 
• अनिन्द्रा र अव्यवस्थित बोली: राती सुत्न नसक्नु र कुराकानी गर्दा प्रसंग नमिल्ने गरी बोल्नु।

मुख्य समस्या र लक्षणहरूको वर्गीकरण

सिजोफ्रेनियाका लक्षणहरूलाई मुख्य रूपमा तीन भागमा बाँडेर हेरिन्छ।

• सकारात्मक लक्षण (Positive Symptoms) : यी त्यस्ता लक्षण हुन् जो सामान्य मानिसमा हुँदैनन् तर बिरामीमा थपिन्छन्। जस्तै: ह्यालुसिनेसन (नभएका आवाज सुन्नु), डेल्युजन (अन्तरिक्ष वा गुप्तचरले मलाई हेरिरहेको छ भन्ने कडा भ्रम), र असंगत व्यवहार।

• नकारात्मक लक्षण (Negative Symptoms) : यसमा बिरामीको सामान्य मानवीय क्षमता घट्दै जान्छ। जस्तै - अनुहारमा कुनै हाउभाउ नहुनु (Flat Affect), बोल्न कञ्जुस्याइँ गर्नु, जीवनमा कुनै कुराको उत्साह वा खुसी बाँकी नरहनु।

• संज्ञानात्मक लक्षण (Cognitive Symptoms) : निर्णय लिन नसक्नु, ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुनु र भर्खरै सिकेका कुराहरू तुरुन्तै बिर्सिनु।

***

व्यक्तिका अवस्था र सामाजिक अन्धविश्वास

नेपालमा मनोविकारले मानिसको अवस्था गम्भीर नभएसम्म उपचारमा लैजाने चलन छैन। तर लक्षण देखिए, संखा लागेका मनोचिकित्सक भेट्दा कुनै घाटा छैन। आज पनि सिजोफ्रेनियाका लक्षण (जस्तै: एकोहोरिने, आफैँसँग बोल्ने, शंका गर्ने) देखिँदा पहिलो चरणमा अस्पताल होइन, धामी-झाँक्री वा बोक्सी लागेको भन्दै 'देउता संरक्षण' वा 'ग्रह दशा' काट्नतिर लाग्ने चलन छ। यो सामाजिक भ्रमका कारण बिरामीले समयमै (सुरुवाती अवस्था वा Prodromal Phase मा) उपचार पाउँदैनन्, जसले गर्दा रोग अझ कडा बन्दै जान्छ।

पहिलो एपिसोडको महत्व

चिकित्सा विज्ञानका अनुसार बिरामीमा पहिलोपटक यस्तो कडा भ्रम (Psychosis) देखिएको कति समयभित्र उपचार सुरु भयो भन्ने कुराले उसको भविष्य निर्धारण गर्छ। लक्षण देखिएको ६ महिना वा १ वर्षभित्रै (जित्तो चाँडो) एन्टी-साइकोटिक औषधि सुरु गर्न सकियो भने मस्तिष्कमा स्थायी क्षति हुन पाउँदैन र बिरामी सामान्य जीवनमा फर्कने सम्भावना ९०% सम्म बढी हुन्छ।

मनोचिकित्सामा यसलाई DUP (Duration of Untreated Psychosis) अर्थात् 'उपचारविहीन भ्रमको अवधि' भनिन्छ। पहिलोपटक मानसिक सन्तुलन बिग्रिएको अवस्था (First Episode Psychosis) मा मस्तिष्क अत्यधिक संवेदनशील र कमजोर हुन्छ। यदि यो अवस्थामा लामो समयसम्म उपचार पाएन भने मस्तिष्कका संवेदनशील न्युरोन्स (कोषिकाहरू) मा स्थायी रूपमा क्षति पुग्न सक्छ, जसले गर्दा पछि औषधिले पनि राम्रो काम गर्दैन। अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि पहिलो झट्का लागेको केही हप्ता वा महिनाभित्रै उपचार पाउने बिरामीहरूको संज्ञानात्मक क्षमता (Cognitive Function) जोगिन्छ, उनीहरूमा रोग दोहोरिने (Relapse) सम्भावना निकै कम हुन्छ, र उनीहरू आफ्नो पुरानो अध्ययन, जागिर वा व्यवसायमा सहजै फर्कन सक्छन्। त्यसैले, सिजोफ्रेनियाको सन्दर्भमा 'पहिलो एपिसोड' लाई एउटा मेडिकल इमर्जेन्सी मानेर तुरुन्तै मनोचिकित्सककोमा पुग्नु नै बुद्धिमानी हुन्छ।

***

आफैंमा रोग वा अन्य कुनै विकारका लक्षण ?

सिजोफ्रेनिया कुनै अर्को रोगको प्रारम्भिक चरण (सुरुवाती रूप) होइन। यो आफैंमा एउटा स्वतन्त्र, पूर्ण र दीर्घकालीन (Chronic) मानसिक रोग हो।

मनोविज्ञानका विद्यार्थीमा यो जिज्ञासा स्वाभाविक हो, किनकि यसका सुरुवाती लक्षणहरू (जस्तै: टोलाएर बस्नु, मानिसहरूबाट टाढिनु, काममा मन नलगाउनु) हेर्दा यो डिप्रेसन वा सामान्य मानसिक तनाव जस्तो देखिन्छ। तर चिकित्सा विज्ञानमा यसको आफ्नै छुट्टै पहिचान र गम्भीरता छ।

यसलाई प्रष्टसँग बुझ्न निम्नलिखित बुँदाहरूलाई हेर्न सकिन्छ -

• यो आफैंमा एक 'अन्तिम निदान' (Final Diagnosis) हो : जसरी कसैलाई मधुमेह (Diabetes) वा बाथ रोग (Arthritis) हुन्छ र त्यो आफैंमा एउटा पूर्ण रोग हो, सिजोफ्रेनिया पनि त्यस्तै हो। यो विकसित भएर पछि अर्कै कुनै ठूलो मानसिक रोगमा परिणत हुने होइन।

• भ्रमको कारण - 'प्रोड्रोमल फेज' : सिजोफ्रेनिया पूर्ण रूपमा देखा पर्नुअघि महिनाौँ वा वर्षौंसम्म एउटा सुरुवाती चरण हुन्छ, जसलाई चिकित्सा विज्ञानमा Prodromal Phase भनिन्छ। यो चरणमा देखिने छटपटी र उदासीपनलाई हेरेर धेरैले यसलाई 'डिप्रेसनको सुरुवात' वा 'तनावको चरण' सोच्ने गल्ती गर्छन्। वास्तवमा, त्यो डिप्रेसन नभएर सिजोफ्रेनियाकै प्रारम्भिक घण्टी मात्र हो।

• मस्तिष्कको आफ्नै विशिष्ट अवस्था : यो रोगमा मस्तिष्कको संरचना र सूचना प्रवाह गर्ने रसायन (Neurotransmitters) को गडबडी अन्य मानसिक समस्याको तुलनामा निकै फरक र जटिल हुन्छ।

थोरै फरक अवस्था (Psychosis): कहिलेकाहीँ गम्भीर डिप्रेसन वा बाइपोलर विकारको चरम अवस्थामा पनि सिजोफ्रेनिया जस्तै 'भ्रम देखिने वा नभएको आवाज सुन्ने' (Psychosis) लक्षण देखा पर्न सक्छन्। तर, ती रोगहरूमा मुड (मनस्थिति) को उतारचढाव मुख्य हुन्छ भने सिजोफ्रेनियामा चाहिँ 'वास्तविकतासँगको सम्बन्ध टुट्नु' नै यसको मुख्य विशेषता हो।

संक्षेपमा भन्नुपर्दा सिजोफ्रेनिया कुनै अर्को रोगको सुरुवात होइन। यो मस्तिष्कको एउटा स्थायी र विशिष्ट जैविक विकार हो, जसलाई समयमै पहिचान गरेर उपचार नगरे यसले व्यक्तिको सम्पूर्ण मानसिक र सामाजिक जीवनलाई नै नियन्त्रणमा लिन्छ।

सिजोफ्रेनियाका प्रकार 

चिकित्सा विज्ञानमा पहिले सिजोफ्रेनियालाई यसका मुख्य लक्षणहरूका आधारमा विभिन्न प्रकारमा वर्गीकरण गरिन्थ्यो। यद्यपि, आधुनिक वर्गीकरण प्रणाली (DSM-5) ले यसलाई एउटै 'स्पेक्ट्रम' (Spectrum) अर्थात् एउटै रोगको विभिन्न रूपको रूपमा हेर्छ, तर क्लिनिकल अभ्यास र बुझ्नका लागि यसका ५ वटा परम्परागत प्रकारहरू अझै पनि निकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्।

१. प्यारानोइड सिजोफ्रेनिया (Paranoid Schizophrenia)

यो सबैभन्दा बढी देखिने र चर्चामा आउने प्रकार हो। यसमा बिरामीमा अत्यधिक शंकालु स्वभाव (Delusion) र नभएका आवाजहरू सुन्ने (Hallucination) लक्षणहरू तीव्र हुन्छन्। बिरामीलाई कसैले आफ्नो पिछा गरिरहेको, मार्न खोजेको वा आफ्नो विरुद्ध षड्यन्त्र रचिरहेको जस्तो लाग्छ। यस्ता बिरामीहरू अरूसँग हत्तपत्त खुल्दैनन् र सधैं सतर्क वा आक्रामक देखिन सक्छन्।

प्यारानोइड सिजोफ्रेनियालाई सन् १८९६ मा जर्मन मनोचिकित्सक इमिल क्रेपिलिनले नै पहिलोपटक 'डिमेन्सिया प्रिकक्स' को एउटा विशिष्ट प्रकारको रूपमा वैज्ञानिक वर्गीकरण गरेका थिए। उनले अस्पतालमा भर्ना भएका सयौँ बिरामीहरूको क्लिनिकल इतिहास अध्ययन गर्दा केही बिरामीहरूमा स्मरणशक्ति वा बौद्धिक क्षमता तत्कालै नघटे पनि केवल अत्यधिक भ्रम (Delusions) र मतिभ्रम (Hallucinations) मात्रै केन्द्रित रहेको पाए। क्रेपिलिनले यो अवस्था अन्य बिरामीको भन्दा फरक र ढिलो उमेरमा सुरु हुने देखिएकाले यसलाई छुट्टै श्रेणीमा राख्न आवश्यक ठाने। उनको यो वर्गीकरणले गर्दा नै चिकित्सा विज्ञानले शंकालु र आक्रामक व्यवहार गर्ने बिरामीहरूलाई 'अपराधी' वा 'भूत लागेको' नभई एक विशिष्ट मस्तिष्क रोगको सिकार भएको रूपमा बुझ्न थाल्यो।

२. डिसअर्गनाइज्ड सिजोफ्रेनिया (Disorganized Schizophrenia)

यस प्रकारमा बिरामीको सोच्ने, बोल्ने र व्यवहार गर्ने शैली पूर्ण रूपमा भताभुंग वा अव्यवस्थित हुन्छ। उनीहरू प्रसंग नमिल्ने गरी बोल्ने (Word Salad), सोधिएको प्रश्नको एउटा पनि मिल्दो जवाफ नदिने, र परिस्थिति अनुसार नमिल्दो भावना देखाउने (जस्तै: दुःखद् कुरामा हाँस्ने) गर्छन्। उनीहरूलाई नुहाउने, कपडा लगाउने वा खाने जस्ता दैनिक काम गर्न पनि अरूको सहारा चाहिन्छ।

यस प्रकारलाई ऐतिहासिक रूपमा 'हेबेफ्रेनिया' (Hebephrenia) भनिन्थ्यो, जसलाई सन् १८७१ मा जर्मन मनोचिकित्सक इवाल्ड हेकर (Ewald Hecker) ले पहिलोपटक विस्तृत रूपमा व्याख्या गरेका थिए। ग्रीक संस्कृतिमा यौवनकी देवी 'हेबे' को नामबाट उनले यो शब्द बनाएका थिए, किनकि यो समस्या प्रायः किशोरावस्था वा सुरुवाती जवानीमा देखा पर्छ। हेकरले अस्पतालका बिरामीहरूमा कुनै कडा शंका (Delusion) नभए पनि उनीहरूको बोली, व्यवहार र भावनाहरू पूर्ण रूपमा केटाकेटी जस्तो, मूर्खतापूर्ण र भताभुंग भएको पाए। पछि इमिल क्रेपिलिनले यसलाई आफ्नो वर्गीकरणमा समेटे। बिरामीको सोच्ने र भावना व्यक्त गर्ने आधारभूत प्रणाली नै विखण्डित हुने भएकाले यसलाई अन्य प्रकारभन्दा छुट्टै र गम्भीर श्रेणीमा राख्न आवश्यक मानिएको थियो।

३. क्याटाटोनिक सिजोफ्रेनिया (Catatonic Schizophrenia)

यो प्रकार शारीरिक हाउभाउ र चालसँग सम्बन्धित छ, जो अचेल औषधिहरूको विकासका कारण निकै कम देखिन्छ। यसमा बिरामी कि त घण्टौंसम्म एउटै आसनमा बिनाकुनै हलचल मूर्ति जस्तै बसिरहन्छन् (Stupor), कि त विनाकारण अत्यधिक छटपटाउने र उफ्रिने गर्छन्। कहिलेकाहीँ उनीहरूले अरूले बोलेको शब्द वा गरेको व्यवहारलाई दुरुस्तै नक्कल (Echolalia/Echopraxia) पनि गर्छन्।

यो प्रकारलाई सन् १८७४ मा जर्मन मनोचिकित्सक कार्ल लुडविग काल्बाउम (Karl Ludwig Kahlbaum)ले पहिलोपटक 'क्याटाटोनिया' को रूपमा विस्तृत रूपमा व्याख्या गरेका थिए। काल्बाउमले अस्पतालका केही बिरामीहरूमा मानसिकभन्दा पनि अनौठो शारीरिक र मांसपेशी सम्बन्धी अवरोधहरू (जस्तै: मैनको मूर्ति जस्तै कडा भएर बस्ने वा विनाउद्देश्य छटपटाउने) मुख्य लक्षणका रूपमा देखा परेको पाए। उनले मस्तिष्कको गम्भीर संकट शरीरको चाल र हाउभाउमार्फत व्यक्त हुने यो अवस्था अन्य मानसिक रोगभन्दा बिल्कुलै फरक रहेको भन्दै यसलाई छुट्टै रोगको रूपमा स्थापित गरे। पछि इमिल क्रेपिलिनले यसलाई सिजोफ्रेनियाको एउटा प्रमुख प्रकारका रूपमा आफ्नो वर्गीकरणमा समावेश गरे।

४. अनडिफरेन्शिएटेड सिजोफ्रेनिया (Undifferentiated Schizophrenia)

जब बिरामीमा सिजोफ्रेनियाका स्पष्ट लक्षणहरू देखिन्छन्, तर ती लक्षणहरू माथिका कुनै एक मात्र वर्ग (जस्तै: केवल प्यारानोइड वा केवल डिसअर्गनाइज्ड) मा निश्चित रूपमा अटाउँदैनन्, तब त्यसलाई यो वर्गमा राखिन्छ। यसमा शंका गर्ने, आवाज सुन्ने र बोलीचाली असंगत हुने जस्ता मिश्रित लक्षणहरू एकैसाथ देखिन सक्छन्।

यस प्रकारको अवधारणालाई पनि २०औँ शताब्दीको सुरुवातमा स्विस मनोचिकित्सक इयुगेन ब्इउलर (Eugen Bleuler) ले आफ्नो वर्गीकरणको क्रममा स्थापित गरेका थिए। ब्इउलरले अस्पतालमा बिरामीहरूको उपचार गर्दा के महसुस गरे भने, सबै बिरामीहरू क्रेपिलिनले तोकेका पुराना कठोर शाखाहरू (जस्तै: केवल प्यारानोइड वा क्याटाटोनिक) मा मात्र सीमित हुँदैनन्। धेरैजसो बिरामीमा शंका गर्ने, आवाज सुन्ने, र व्यवहार भताभुंग हुने जस्ता मिश्रित लक्षणहरू एकैचोटि देखिन्थे। त्यसैले, कुनै पनि एउटा निश्चित बक्समा नअटाउने तर सिजोफ्रेनियाका स्पष्ट लक्षण बोकेका बिरामीहरूलाई एउटा 'मिश्रित' वा 'अनडिफरेन्शिएटेड' श्रेणीमा राख्न आवश्यक भयो। यसले चिकित्सकहरूलाई गलत वर्गीकरण गर्ने दबाबबाट मुक्त गराई व्यावहारिक रूपमा उपचार अघि बढाउन ठूलो मद्दत गर्‍यो।

५. रेसिडुअल सिजोफ्रेनिया (Residual Schizophrenia)

यो त्यस्तो अवस्था हो जहाँ बिरामीमा विगतमा सिजोफ्रेनियाको कडा झट्का (Acute Episode) परिसकेको हुन्छ, तर वर्तमान समयमा कडा लक्षणहरू (जस्तै: तीव्र भ्रम वा आवाज सुन्नु) निकै कम वा शान्त भएका हुन्छन्। यसमा बिरामीमा रोगको 'सकारात्मक लक्षण' खासै देखिँदैन, तर 'नकारात्मक लक्षण' जस्तै: भावनाविहीन हुनु, समाजबाट टाढिनु, र कुनै पनि काममा जाँगर नहुने समस्या बाँकी नै रहन्छ।

यो प्रकारको अवधारणालाई पनि स्विस मनोचिकित्सक इयुगेन ब्इउलर (Eugen Bleuler) ले नै सन् १९११ मा आफ्नो ऐतिहासिक पुस्तकमा पहिलोपटक 'रेसिडुअल' (अवशिष्ट) अवस्थाका रूपमा व्याख्या गरेका थिए। ब्इउलरले लामो समयसम्म बिरामीहरूको निगरानी गर्दा के पाए भने, कडा उपचार वा समयको अन्तरालसँगै धेरैजसो बिरामीमा तीव्र भ्रम (Delusion) र आवाज सुन्ने (Hallucination) जस्ता 'सकारात्मक लक्षणहरू' हराएर जान्छन्, तर उनीहरू पूर्ण रूपमा निको भइसकेका हुँदैनन्। उनीहरूमा एक प्रकारको मानसिक सुस्तता, उदासीनता र समाजबाट टाढिने 'नकारात्मक लक्षणहरू' जस्ताको तस्तै बाँकी रहन्थे। ब्इउलरले रोगको कडा चरण सकिएपछि पनि मस्तिष्कमा बाँकी रहने यो सुस्त अवस्थालाई बुझाउन र बिरामीलाई पूर्ण निको भएको भ्रमबाट जोगाउन यस प्रकारको वर्गीकरण गरेका थिए।

आधुनिक चिकित्साको दृष्टिकोण : अहिले डाक्टरहरूले बिरामीलाई 'यो फलाना प्रकारको सिजोफ्रेनिया हो' भन्नुको सट्टा 'सिजोफ्रेनियामा कुन लक्षण कति कडा छ' (जस्तै: प्यारानोइड लक्षण बढी भएको सिजोफ्रेनिया) भनी मूल्यांकन गर्छन्। यसले गर्दा प्रत्येक बिरामीको अवस्था हेरेर विशिष्ट र प्रभावकारी उपचार रणनीति तय गर्न सजिलो हुन्छ।

अमेरिकी मनोचिकित्सक संघ (APA) द्वारा सन् २०१३ मा प्रकाशित DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition) ले यी परम्परागत प्रकारहरूलाई पूर्ण रूपमा हटाएर 'डाइमेन्सनल एप्रोच' (Dimensional Approach) वा स्पेक्ट्रमको अवधारणा ल्याएको हो। अनुसन्धानकर्ताहरूले के भेट्टाए भने, समयसँगै एउटै बिरामीको लक्षण परिवर्तन हुन सक्छ - आज प्यारानोइड देखिएको व्यक्ति भोलि रेसिडुअल वा डिसअर्गनाइज्ड अवस्थामा पुग्न सक्छ। त्यसैले बिरामीलाई कुनै एउटा कठोर 'लेबल' भित्र कैद गर्नुको सट्टा, अहिले चिकित्सकहरूले आठ वटा विभिन्न क्लिनिकल आयामहरू (जस्तै: मतिभ्रम, भ्रम, असंगत बोली, र डिप्रेसन) लाई ० देखि ४ सम्मको स्केलमा मापन गर्छन्। यो आधुनिक दृष्टिकोणले गर्दा प्रत्येक बिरामीको मस्तिष्कको विशिष्ट आवश्यकता र लक्षणको गम्भीरता अनुसार 'टेलर-मेड' (व्यक्ति-केन्द्रित) औषधि र मनोसामाजिक उपचार तय गर्न सम्भव भएको छ।

***

निदानका तरिकाहरू (Diagnosis)

सिजोफ्रेनिया पत्ता लगाउन रगत परीक्षण वा एक्स-रे गरे जस्तो कुनै एउटै ठोस 'बायोलोजिकल टेस्ट' छैन। यसको निदान मनोचिकित्सक (Psychiatrist) द्वारा गरिने विस्तृत क्लिनिकल मूल्यांकनमा भर पर्छ।

• मनोवैज्ञानिक अन्तर्वार्ता : चिकित्सकले बिरामी र उसको परिवारसँग लामो कुराकानी गरेर लक्षणहरूको गम्भीरता र इतिहास बुझ्छन्। DSM-५ (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) अनुसार, यदि माथि उल्लेखित मुख्य लक्षणहरू कम्तीमा ६ महिनादेखि निरन्तर देखिएका छन् र त्यसले दैनिक जीवन ठप्प पारेको छ भने मात्र सिजोफ्रेनियाको निदान गरिन्छ। यो क्लिनिकल अन्तर्वार्ता केवल प्रश्नोत्तर मात्र होइन, बरु चिकित्सकका लागि बिरामीको हाउभाउ, सोच्ने शैली र भावनाको गहिराइ बुझ्ने एउटा महत्वपूर्ण अवसर हो। कतिपय अवस्थामा बिरामीले आफ्ना लक्षणहरू (जस्तै: शंका लाग्नु वा आवाज सुन्नु) लुकाउन खोज्छन्, किनकि उनीहरूका लागि ती भ्रम नभएर पूर्ण सत्य हुन्। त्यसैले, परिवारका सदस्यहरूले दिएको विगत ६ महिनाको विवरण, जस्तै - बिरामी कहिलेदेखि एक्लै बस्न थाल्यो, उसको निद्रा र बोलीचालीमा कस्तो परिवर्तन आयो, र उसले दैनिक कामकाज (नुहाउने, खाने, काममा जाने) गर्न कहिलेदेखि छोड्यो, निदानका लागि निर्णायक बन्छ। DSM-५ को यो कडा समयसीमाले गर्दा नै सामान्य मानसिक तनाव वा अल्पकालीन भ्रम (Brief Psychosis) लाई सिजोफ्रेनिया जस्तो दीर्घकालीन रोग भनी गलत निदान गर्ने जोखिम कम हुन्छ।
• अन्य सम्भावनाको निवारण (Differential Diagnosis) : मस्तिष्कमा ट्युमर, थाइराइडको समस्या, वा अत्यधिक लागूपदार्थ (ड्रग्स) को सेवनका कारण पनि यस्तै लक्षण देखिन सक्छन्। त्यसैले एमआरआई (MRI), सिटी स्क्यान (CT Scan) वा रगत जाँच गरेर पहिले अन्य शारीरिक रोगहरू नभएको पुष्टि गरिन्छ। यो चरण निदान प्रक्रियाको सबैभन्दा संवेदनशील हिस्सा हो, किनकि कतिपय शारीरिक समस्या र जैविक असन्तुलनले हुबहु सिजोफ्रेनिया जस्तै भ्रम र शंकालु व्यवहार पैदा गरिदिन्छन्। उदाहरणका लागि, मस्तिष्कको फ्रन्टल लोब (Frontal Lobe) मा पलाएको ट्युमर, थाइराइड ग्रन्थीको अत्यधिक सक्रियता (Hyperthyroidism), वा भिटामिन बी-१२ को गम्भीर कमीले पनि मानिसलाई नभएका कुराहरू सुनाउने वा देखाउने बनाउन सक्छ। त्यसैगरी, गाँजा (Cannabis), एम्फेटामाइन्स, वा अन्य कडा लागूपदार्थको लतले मस्तिष्कमा 'ड्रग-इन्ड्युस्ड साइकोसिस' निम्त्याउँछ, जसको लक्षण सिजोफ्रेनियासँग दुरुस्तै मिल्छ। यदि यी अन्तर्निहित शारीरिक कारणहरूलाई एमआरआई, सिटी स्क्यान वा रगत जाँचमार्फत सुरुमै छुट्याउन सकिएन भने, बिरामीले गलत उपचार पाउने जोखिम रहन्छ। तसर्थ, अन्य सबै सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा नकारे पछि मात्र सिजोफ्रेनियाको अन्तिम निदान सुरक्षित मानिन्छ।

उपचार र व्यवस्थापन : रमेश सामान्य जीवनमा फर्कन सक्छन्?

सिजोफ्रेनिया पूर्ण रूपमा 'जराबाटै निको पार्न' नसकिए पनि यसलाई औषधि र थेरापीको माध्यमबाट पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ।

• एन्टी-साइकोटिक औषधिहरू (Anti-psychotic Medications) : यी औषधिहरूले मस्तिष्कमा डोपामाइन जस्ता केमिकलहरूलाई सन्तुलनमा ल्याउँछन्, जसले गर्दा डेल्युजन र ह्यालुसिनेसन बिस्तारै कम हुँदै जान्छ।

• मनोसामाजिक परामर्श (Psychotherapy & Counseling) : औषधिले लक्षण कम गरेपछि बिरामीलाई समाजमा पुनः स्थापित गर्न, तनाव व्यवस्थापन गर्न र विचारहरूलाई व्यवस्थित गर्न 'कग्निटिभ बिहेभियरल थेरापी' (CBT) निकै सहयोगी हुन्छ।

• परिवारको सहयोग : सिजोफ्रेनियाका बिरामीलाई गाली गर्ने, जिस्काउने वा 'नाटक गरेको' भन्नु हुँदैन। उनीहरूलाई माया, सहानुभूति र नियमित औषधि खुवाउने वातावरणको खाँचो पर्छ।

सिजोफ्रेनिया कुनै कडा भूत-प्रेतको बास वा मानिसको आफ्नै कमजोरी होइन। यो मुटुको रोग वा मधुमेह जस्तै मस्तिष्कको एउटा जैविक रोग हो। यदि हाम्रो समाजले यस रोगलाई 'पागलपन' को ट्याग नलगाई एउटा स्वास्थ्य समस्याको रूपमा बुझिदिने र समयमै रमेश जस्ता बिरामीहरूलाई चिकित्सककहाँ पुर्‍याउने हो भने, उनीहरू पनि समाजमा सम्मानित र उत्पादनशील जीवन जिउन सक्षम हुन्छन्। मानसिक स्वास्थ्यप्रति सचेत बनौँ, बिरामीलाई घृणा होइन, उपचार र आत्मियता दिऔँ।

हामी किन बिर्सन्छौँ ?

साँझको समय छ। तपाइँ आफ्नो बैठक कोठामा बसेर गम्भीर विषयको पुस्तक पढ्दै हुनुहुन्छ, टीभीमा समाचार चल्दैछ। अचानक सम्झना आउँछ - ओहो, हिजो ल्याएका स्याउ र केरा भान्सामा टेबलमै थिए। अघि यता ल्याएर खान्छु ठानेको, बिर्सिएछ !

तपाइँ सोफाबाट उठ्नुहुन्छ। दृढ पाइला चाल्दै बरण्डा र गल्ली पार गरेर भान्सा कोठाको ढोकाभित्र प्रवेश गर्नुहुन्छ। तर, भान्साको भुइँमा टेक्नेबित्तिकै अचानक पाइला रोकिन्छन्। वरिपरि हेर्नुहुन्छ - ग्यास चुल्हो, फ्रिज, दराजका र्‍याकहरू।

अनि दिमागमा एउटा ठूलो प्रश्नवाचक चिन्ह खडा हुन्छ - अरे ! म यहाँ के लिन आएको थिएँ?

स्मरणशक्तिमा जोड दिनुहुन्छ, निधार खुम्च्याउनुहुन्छ, तर दिमाग बिलकुल खाली ! त्यो उद्देश्य, त्यो सामानको नाम हावामा बिलाएझैँ हुन्छ। अचम्मको कुरा, जब तपाइँ हार मानेर फेरि फर्किएर बैठक कोठाकै त्यही सोफामा बस्नुहुन्छ, तब अचानक दिमागको बत्ती बल्छ - 'धत् ! टेबलको फलफूल लिन पो गएको थिएँ त !'

थाहा छ यस्तो किन हुन्छ? 

मनोविज्ञानमा यस रोचक घटनालाई 'द डोरवे इफेक्ट' (The Doorway Effect) वा 'ढोकाको प्रभाव' भनिन्छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार हाम्रो मस्तिष्कले एक पटकमा एउटा 'वातावरणीय सन्दर्भ' मा काम गरिरहेको हुन्छ। जब हामी एउटा कोठा (बैठक कोठा) बाट अर्को कोठा (भान्सा) मा ढोका पार गरेर जान्छौँ, मस्तिष्कले पुरानो कोठाको सोच्ने प्रक्रियालाई एउटा फाइलजस्तै बन्द गरिदिन्छ र नयाँ कोठाको नयाँ वातावरणलाई 'लोड' गर्न थाल्छ। 

यो मानसिक संक्रमणकालीन अवस्थामा कतिपय तत्कालका योजनाहरू क्षणभरका लागि इतिहास बनिदिन्छन्।

यो सानो घटनाले के देखाउँछ भने, बिर्सनु भनेको हाम्रो स्मरणशक्ति सधैं खराब हुनु होइन। बरु यो त हाम्रो मस्तिष्कले सूचनाहरूलाई वर्गीकरण गर्ने, नयाँ वातावरणसँग अनुकूलन हुने र पुराना फाइलहरूलाई 'फ्लस' गर्ने एउटा बडो चलाख र गतिशील प्रक्रिया हो।

हामीले कुनै कुरा बिर्सनु मानव मस्तिष्कको एउटा स्वाभाविक र आवश्यक प्रक्रिया हो। बिर्सने प्रक्रियालाई विज्ञान र मनोविज्ञानले निकै रोचक ढंगबाट व्याख्या गरेका छन्।

हामी किन बिर्सन्छौँ र कति बिर्सन्छौँ भन्ने कुरालाई बुँदागत रूपमा यसरी हेर्न सकिन्छ -

हामी किन बिर्सन्छौं ?

मनोवैज्ञानिकहरू (जस्तै ड्यानियल श्याक्टर) र न्यूरोवैज्ञानिकहरूका अनुसार बिर्सनुका मुख्य कारणहरू निम्नलिखित छन्:

• सञ्चयको ह्रास (Decay Theory): मस्तिष्कमा कुनै पनि सम्झना (Memory Trace) बलियो बनाउन त्यसलाई दोहोर्‍याइरहनु पर्छ। यदि हामीले कुनै सूचना लामो समयसम्म प्रयोग गरेनौँ भने त्यो बिस्तारै धमिलो हुँदै जान्छ र मेटिन्छ।

• हस्तक्षेप (Interference): नयाँ र पुराना सम्झनाहरू एकापसमा बाझिँदा पनि हामी बिर्सन्छौँ।

  • प्रोप्याक्टिभ हस्तक्षेप : पुरानो जानकारीले गर्दा नयाँ कुरा सम्झन गाह्रो हुनु (जस्तै: नयाँ वर्ष लागेपछि पनि झुक्किएर पुरानै साल लेख्नु)।

  • रेट्रोएक्टिभ हस्तक्षेप : नयाँ जानकारीले पुरानो सम्झनालाई विस्थापित गर्नु (जस्तै: नयाँ फोन नम्बर कण्ठ भएपछि पुरानो नम्बर बिर्सनु)।

• पुनरुत्पादनमा असफलता (Retrieval Failure) : कहिलेकाहीँ सूचना मस्तिष्कमा सुरक्षित त हुन्छ, तर सही 'क्लु' वा संकेत नपाउँदा हामी त्यसलाई तत्काल सम्झन सक्दैनौँ। यसलाई 'जिब्रोको टुप्पोमा आउने तर भन्न नसकिने' (Tip-of-the-tongue) अवस्था पनि भनिन्छ।

• ध्यानको कमी (Encoding Failure) : कतिपय कुरा हामीले बिर्सेका होइनौँ, बरु सुरुमै राम्रोसँग ध्यान नदिएकाले त्यो मस्तिष्कमा 'रेकर्ड' नै भएको हुँदैन। जस्तै: साँचो कता राखियो वा चस्मा कहाँ छुट्यो भन्ने कुरा राख्ने बेला ध्यान नदिँदा बिर्सिइन्छ।

• भावनात्मक र शारीरिक कारकहरू : अत्यधिक तनाव, चिन्ता, डिप्रेसन, वा निद्राको कमीले मस्तिष्कको सम्झने क्षमता (विशेष गरी हिप्पोक्याम्पसको कार्यप्रणाली) मा सीधा असर पार्छ। पर्याप्त निद्रा नपुग्दा मस्तिष्कले सूचनाहरूलाई स्थायी सम्झनामा बदल्न पाउँदैन।

हामी कति बिर्सन्छौँ?

हामी कति र कति चाँडो बिर्सन्छौँ भन्ने कुरालाई जर्मन मनोवैज्ञानिक हर्मन एबिङगास (Hermann Ebbinghaus) ले सन् १८८५ मा प्रतिपादन गरेको 'फर्गेटिङ कर्भ' (Forgetting Curve) ले स्पष्ट पार्छ। उनको अनुसन्धान अनुसार यदि हामीले कुनै कुरालाई पुनः दोहोर्‍याएनौँ (Review गरेनौँ) भने हामी निकै तीव्र गतिमा बिर्सिन्छौँ।

समय अवधि	सम्झना रहने मात्रा (अनुमानित)	बिर्सने मात्रा (अनुमानित)
भर्खरै सिकेको क्षण	१००%	०%
२० मिनेटपछि	५८%	४२%
१ घण्टापछि	४४%	५६%
९ घण्टापछि	३६%	६४%
१ दिन (२४ घण्टा) पछि	३३%	६७%
६ दिनपछि	२५%	७५%
१ महिनापछि	२१%	७९%

निष्कर्षमा एबिङगासको नियमले देखाउँछ कि हामीले पढेको, सुनेको वा सिकेको कुराको झन्डै आधा हिस्सा १ घण्टाभित्रै र करिब ७० देखि ८० प्रतिशत हिस्सा १ महिनाभित्र बिर्सिसकेका हुन्छौँ।

बिर्सनु सधैं खराब मात्र होइन

मनोविज्ञानका अनुसार बिर्सनु मस्तिष्कको एक प्रकारको 'सफाइ प्रणाली' (Cleaning Mechanism) पनि हो। यदि मस्तिष्कले संसारका हरेक ससाना र अनावश्यक विवरणहरू (जस्तै: तीन वर्ष अगाडि आजकै दिन के तरकारी खाइएको थियो, वा बाटोमा कतिवटा गाडी देखियो) सम्झिरहने हो भने मस्तिष्क 'ओभरलोड' हुन्छ। महत्त्वपूर्ण कुराहरूमा केन्द्रित हुन र नयाँ कुरा सिक्नका लागि मस्तिष्कले पुराना र अनावश्यक सूचनाहरूलाई हटाउनु आवश्यक हुन्छ।

यस 'सफाइ प्रणाली' लाई वैज्ञानिक भाषामा मेमोरी प्रुनिङ (Memory Pruning) भनिन्छ। हाम्रो मस्तिष्कमा अर्बौँ न्युरोन्स र तिनीहरूबीचका कनेक्सनहरू (Synapses) हुन्छन्। जब हामी कुनै सूचना वा घटनालाई लामो समयसम्म प्रयोग गर्दैनौँ, मस्तिष्कले त्यसलाई 'अनावश्यक' घोषित गर्छ र ती कनेक्सनहरूलाई बिस्तारै कमजोर बनाउँदै काटिदिन्छ।

यो प्रक्रिया विशेष गरी हामी सुतिरहेको बेला बढी सक्रिय हुन्छ। निद्रामा मस्तिष्कले दिनभरिका अनुभवहरू छाँटकाँट गर्छ। महत्त्वपूर्ण कुराहरूलाई दीर्घकालीन स्मृतिमा पठाउँछ भने बेकारका विवरणहरूलाई 'डिलिट' गरिदिन्छ।

यदि यो सफाइ नहुने हो भने, मस्तिष्कको कार्यक्षमता (Processing Speed) सुस्त हुन्छ र मानिसले नयाँ कुरा सिक्न वा सही निर्णय लिनै सक्दैन। त्यसैले, स्वस्थ र रचनात्मक सोचका लागि बिर्सनु एक वरदान हो।

***

एउटा स्वाभाविक जैविक प्रक्रिया

उमेर बढ्दै जाँदा कतिपय कुराहरू बिर्सनु वा नयाँ कुरा सम्झन समय लाग्नु एउटा स्वाभाविक जैविक प्रक्रिया हो। जसरी उमेरसँगै हाम्रा कपाल फुल्छन् वा मांसपेशीको शक्ति केही कम हुन्छ, त्यसैगरी मस्तिष्कको बनावट र यसको कार्यक्षमतामा पनि परिवर्तन आउँछ।

विज्ञान र मनोविज्ञानका अनुसार, बिर्सने प्रक्रिया र उमेरको सम्बन्धलाई हामी यसरी बुझ्न सक्छौँ:

उमेरसँगै मस्तिष्कमा आउने परिवर्तन (जैविक कारण)

हाम्रो मस्तिष्कमा यादहरू सञ्चय गर्ने र निर्णय लिने मुख्य भागहरू (जस्तै: प्रि-फ्रन्टल कोर्टेक्स र हिप्पोक्याम्पस) उमेर बढ्दै जाँदा संकुचित हुन थाल्छन्।

• न्युरोन्सको सञ्चारमा सुस्तता: मस्तिष्कका कोषहरू (Neurons) बीच सूचना आदानप्रदान गर्ने रसायनहरू (Neurotransmitters) को उत्पादन उमेरसँगै घट्छ। जसले गर्दा पुराना कुरा खोज्न (Retrieve गर्न) र नयाँ कुरा दिमागमा राख्न (Encode गर्न) पहिलेभन्दा बढी समय लाग्छ।

• रक्तसञ्चारमा कमी: बढ्दो उमेरसँगै मस्तिष्कमा हुने रक्तसञ्चारमा केही कमी आउन सक्छ, जसले स्मरणशक्ति र मानसिक तीक्ष्णतालाई सुस्त बनाउँछ।

उमेर अनुसार स्मरणशक्तिको उतारचढाव

मनोवैज्ञानिकहरूले मानव बुद्धिमत्ता र स्मरणशक्तिलाई दुई भागमा बाँडेका छन्, जसले उमेरसँगै फरक व्यवहार देखाउँछन्:

• फ्लुइड इन्टेलिजेन्स (Fluid Intelligence - तरल बुद्धि): यसले नयाँ समस्याहरू छिटो हल गर्ने, तीव्र गतिमा सोच्ने र तत्काल सम्झने क्षमतालाई बुझाउँछ। यो क्षमता २० देखि ३० वर्षको उमेरमा उच्च हुन्छ र त्यसपछि बिस्तारै घट्न थाल्छ। त्यसैले युवावस्थामा जस्तो तीव्र गतिमा पाको उमेरमा कुराहरू सम्झन गाह्रो हुन्छ।

• क्रिस्टलाइज्ड इन्टेलिजेन्स (Crystallized Intelligence - ठोस बुद्धि): यसले जीवनभरको अनुभव, ज्ञान, शब्दभण्डार र सीपलाई बुझाउँछ। यो क्षमता भने ६०-७० वर्षको उमेरसम्म पनि बढ्दै वा स्थिर रहँदै जान्छ। त्यसैले पाका मानिसहरू तत्कालका कुरा चाँडै बिर्से पनि पुराना ऐतिहासिक घटना, जीवनका अनुभव र व्यावहारिक ज्ञानमा निकै अब्बल हुन्छन्।

सामान्य विस्मरण र गम्भीर समस्या (डिमेन्सिया) बीच भिन्नता

उमेर बढ्दै जाँदा केही कुरा बिर्सनु सामान्य हो, तर सबै प्रकारका बिर्सने बानीलाई बुढ्यौलीको सामान्य लक्षण मान्न मिल्दैन। यसलाई विशेषज्ञहरू यसरी छुट्याउँछन्:

सामान्य बुढ्यौली (Normal Aging)	गम्भीर समस्या (जस्तै: अल्जाइमर्स वा डिमेन्सिया)
कहिलेकाहीँ साँचो वा चस्मा कहाँ राखियो भनेर बिर्सनु।	कुनै सामान अनौठो ठाउँमा राख्नु (जस्तै: फ्रिजभित्र घडी राख्नु) र राखेको कुरा नै बिर्सनु।
सही शब्द वा कसैको नाम तत्काल सम्झन गाह्रो हुनु, तर पछि सम्झनु।	कुराकानी गर्दागर्दै बीचमै शब्द हराउनु वा एउटै कुरा बारम्बार दोहोर्‍याइरहनु।
कहिलेकाहीँ कुन बार वा गते हो भनेर अलमलिनु।	आफू कुन ठाउँमा छु वा त्यहाँ कसरी आइपुगेँ भन्ने कुरा नै भुल्नु।
कुनै निर्णय लिन वा योजना बनाउन समय लाग्नु।	दैनिक गरिरहने कामहरू (जस्तै: लुगा लगाउने, खाना पकाउने) को तरिका नै बिर्सनु।

मस्तिष्कलाई कसरी 'जवान' राख्ने?

उमेर बढ्दै जाँदैमा स्मरणशक्ति पूर्ण रूपमा कमजोर हुनैपर्छ भन्ने छैन। मस्तिष्कको एउटा अद्भुत गुण हुन्छ, जसलाई 'न्युरोप्लास्टिसिटी' भनिन्छ। अर्थात मस्तिष्कले जीवनको कुनै पनि मोडमा नयाँ चुनौतीहरू अनुसार आफूलाई बदल्न र नयाँ न्युरोनल कनेक्सनहरू बनाउन सक्छ।

यसका लागि मानसिक रूपमा सक्रिय रहनु (जस्तै: चेस खेल्ने, नयाँ भाषा वा सीप सिक्ने, पुस्तक पढ्ने), पर्याप्त निद्रा लिने, शारीरिक व्यायाम गर्ने र सामाजिक रूपमा घुलमिल भइरहने गर्नाले स्मरणशक्तिलाई लामो समयसम्म बलियो राखिराख्न सकिन्छ।

न्युरोप्लास्टिसिटीको यो प्रक्रियालाई तीव्र बनाउन 'न्युरोबिक्स' अर्थात् मस्तिष्कका लागि गरिने अनौठा व्यायामहरू निकै प्रभावकारी मानिन्छन्। दैनिक जीवनका स्थापित बानीहरूलाई सामान्य रूपमा बदल्दा मात्रै पनि मस्तिष्कमा नयाँ न्युरोनल बाटाहरू बन्न थाल्छन्। उदाहरणका लागि, दायाँहाते व्यक्तिले कहिलेकाहीँ बायाँ हातले ब्रस गर्नु, फरक बाटोबाट यात्रा गर्नु, वा आँखा बन्द गरेर कोठाका सामानहरू छामेर चिन्नु जस्ता अभ्यासले मस्तिष्कका निष्क्रिय हिस्सालाई सक्रिय बनाउँछन्।

यसका साथै, स्वस्थ खानपान विशेष गरी एन्टिअक्सिडेन्ट र ओमेगा-३ फ्याट्टी एसिडयुक्त खानेकुरा (जस्तै: ओखर, बदाम र हरिया सागसब्जी)ले न्युरोन्सको रक्षा गर्छन्। जब हामी मस्तिष्कलाई सधैं नयाँ चुनौती, पर्याप्त विश्राम र सन्तुलित पोषण दिन्छौँ, तब यसको उमेर बढ्ने प्रक्रिया सुस्त हुन्छ र स्मरणशक्ति सदाबहार रहन्छ।

***

के मात्रै सम्झना राख्ने, कति राख्ने ?

यो प्रश्नको उत्तर जटिल छ। वास्तवमा, कम्प्युटरको हार्डडिस्क जस्तो संसारका सबै विवरणहरू दिमागमा खाँदेर मात्रै मानिस सफल वा खुसी हुने भए, आज गुगल सर्च इन्जिन भएका सबै मानिस संसारकै सबैभन्दा बुद्धिमान् ठहरिने थिए। तर, मनोविज्ञान र व्यावहारिक जीवनका दृष्टिले हेर्दा, 'धेरै कुरा सम्झनु' भन्दा पनि 'सही र अर्थपूर्ण कुरा सम्झनु' का निश्चित फाइदाहरू छन्। धेरै कुरा (तथ्य, अनुभव र ज्ञान) सम्झनुका मुख्य फाइदाहरूलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ:

निर्णय क्षमतामा परिपक्वता (Wisdom)

हामीले जीवनमा भोगेका गल्ती, सफलता र अरूका अनुभवहरू जति धेरै हाम्रो स्मृतिमा सुरक्षित रहन्छन्, हाम्रो निर्णय लिने क्षमता (Decision Making) त्यति नै सुदृढ हुन्छ। नयाँ समस्या आउँदा मस्तिष्कले पुराना सम्झनाहरूको लाइब्रेरी पल्टाउँछ र 'प्याटर्न' पहिल्याएर सही निर्णय लिन मद्दत गर्छ। यसैलाई हामी व्यावहारिक 'अनुभव' वा 'विवेक' भन्छौँ।

रचनात्मकता र नवीन सोच (Creativity)

रचनात्मकता भनेको कुनै नयाँ कुरा शून्यबाट पैदा गर्नु होइन, बरु दिमागमा भएका फरक-फरक पुराना सूचनाहरूलाई नयाँ ढंगले जोड्नु (Connecting the dots) हो। तपाईँसँग जति धेरै विषयको ज्ञान र सम्झना हुन्छ, मस्तिष्कले त्यति नै नयाँ र मौलिक विचारहरू सिर्जना गर्न सक्छ।

मानसिक स्वास्थ्य र 'कग्निटिभ रिजर्भ'

मस्तिष्कमा धेरै जानकारी, भाषा र सीपहरू सञ्चय गर्दा न्युरोन्सबीचको सञ्जाल बलियो हुन्छ। यसले मस्तिष्कमा 'कग्निटिभ रिजर्भ' (Cognitive Reserve) अर्थात् मानसिक ब्याकअप निर्माण गर्छ। यसको फाइदा बुढ्यौलीमा देखिन्छ। जसको यो ब्याकअप बलियो हुन्छ, उनीहरूलाई अल्जाइमर्स वा डिमेन्सिया जस्ता रोग लाग्ने सम्भावना निकै कम हुन्छ।

सामाजिक सम्बन्ध र संवादमा सहजता

मानिसहरूसँगका पुराना संवाद, उनीहरूको रुचि, स्वभाव र नामहरू सम्झिँदा सामाजिक सम्बन्धहरू प्रगाढ बन्छन्। यसले कार्यक्षेत्रमा वा समाजमा कुराकानी गर्दा एउटा गम्भीर र विश्वसनीय छवि (Credibility) निर्माण गर्न मद्दत गर्छ।

तर, एउटा महत्त्वपूर्ण सीमा...

मनोवैज्ञानिक विलियम जेम्सले भनेका छन् -  'यदि हामीले सबै कुरा सम्झिरहने हो भने, हामी धेरैजसो समय बिरामी हुने थियौँ।' 

 अनावश्यक कुराहरू (जस्तै: कसले कहिले नराम्रो भन्यो, अपमान गर्‍यो, वा ससाना बेकारका विवरणहरू) सम्झिरहनुको कुनै फाइदा छैन। त्यसले केवल मानसिक तनाव र ऊर्जाको क्षय मात्र गराउँछ।

***

चाहिने सामान जतन र नचाहिने कबाडीलाई दिएजस्तो गर्छ मस्तिष्कले ?

यो प्रश्न ठ्याक्कै एउटा कुशल व्यवस्थापकले गोदाम सफा गरेजस्तै तुलना हो। मनोवैज्ञानिकहरुका अनुसार  मस्तिष्कले ठ्याक्कै यही काम गर्छ, काम लाग्ने 'सामान' (सूचना) लाई जतन गरेर दराजमा राख्छ र नलाग्नेलाई बाहिर मिल्काइदिन्छ।

मनोविज्ञान र न्यूरोविज्ञानमा यसरी सूचनाहरू छान्ने र वर्गीकरण गर्ने निश्चित मनोवैज्ञानिक ढाँचा (Psychological Framework) र जैविक प्रणालीहरू छन्। यसलाई बुझ्न हामीले मस्तिष्कको कार्यप्रणालीलाई तीनवटा मुख्य चरणमा हेर्नुपर्छ -

सुरुआती छनोट : 'इन्कोडिङ' र ध्यान (Attention Filter)

हाम्रो वरपर हरेक सेकेन्ड लाखौँ सूचनाहरू हुन्छन्। तर मस्तिष्कको एउटा फिल्टरिङ प्रणाली हुन्छ, जसलाई रेडिकुलर एक्टिभेटिङ सिस्टम (RAS) भनिन्छ। यसले काम नलाग्ने विवरणहरूलाई सुरुमै भित्र पस्न दिँदैन।

• भावनात्मक महत्त्व (Emotional Salience): जुन कुरासँग हाम्रो भावना (डर, खुसी, आश्चर्य, वा घाउ) जोडिएको हुन्छ, मस्तिष्कले त्यसलाई 'अति महत्त्वपूर्ण' विन्डोमा राख्छ।

• उपयोगिता र रुचि: यदि तपाईँ कुनै विशेष विषय (जस्तै: फोटोग्राफी, वित्तीय बजार, वा चराचुरुङ्गी) मा रुचि राख्नुहुन्छ भने, मस्तिष्कले त्योसँग सम्बन्धित सूचनालाई तुरुन्तै चिन्नु र जतन गर्नु भन्ने आदेश दिन्छ।

स्थायी भण्डारण : 'कन्सोलिडेसन' र निद्रा

भित्र छिरेका सूचनाहरू सुरुमा अस्थायी मेमोरी (Short-term memory) मा बस्छन्। तिनलाई स्थायी गोदाम (Long-term memory) मा सार्ने प्रक्रियालाई मेमोरी कन्सोलिडेसन (Memory Consolidation) भनिन्छ।

• यो काम मुख्य रूपमा मस्तिष्कको हिप्पोक्याम्पस (Hippocampus) र प्रि-फ्रन्टल कोर्टेक्स मिलेर गर्छन्।

• रात्रिकालीन सफाइ: जब हामी गहिरो निद्रा (विशेष गरी Slow-wave sleep र REM sleep) मा हुन्छौँ, मस्तिष्कले दिनभरिका फाइलहरू खोल्छ। काम लाग्ने, दोहोरिएका र भावनात्मक रूपमा बलिया कुराहरूलाई स्थायी रूपमा 'सेभ' गर्छ भने अनावश्यक विवरणहरूलाई 'डिलिट' (Synaptic Pruning) गरिदिन्छ।

के मस्तिष्कले यो छनोट सधैं सही रूपमा गर्न सक्छ?

प्रश्नको सबैभन्दा रोचक पाटो यहीँनेर छ, के यो प्रणाली सधैं पर्फेक्ट हुन्छ? हुँदैन। कहिलेकाहीँ यसले गल्ती गर्छ।

• तनाव र चिन्ता (Hyper-vigilance): जब मानिस अत्यधिक मानसिक तनाव वा डिप्रेसनमा हुन्छ, मस्तिष्कको यो सफाइ प्रणाली बिग्रिन्छ। यस्तो बेला मस्तिष्कले नराम्रा वा दुःखद सम्झनाहरूलाई 'सुरक्षाका लागि खतरा' ठानेर बारम्बार दिमागमा ल्याइरहन्छ (जसलाई Intrusive Thoughts भनिन्छ)। फलतः काम लाग्ने कुरा बिर्सिइन्छ र नलाग्ने पीडादायी कुरा दिमागमा जतन भएर बस्छ।

• इन्टरफेरेन्स (हस्तक्षेप): कहिलेकाहीँ उस्तै देखिने दुईवटा सामान गोदाममा राख्दा झुक्किएजस्तै, पुराना र नयाँ सूचनाहरू एकापसमा बाझिँदा मस्तिष्क अलमलिन्छ।

मनोवैज्ञानिक ढाँचाको निष्कर्ष: मस्तिष्कले 'उपयोगिता' (Utility) र 'भावना' (Emotion) को आधारमा सामान जतन गर्ने वा मिल्काउने निर्णय गर्छ। जुन कुरालाई हामी बारम्बार सम्झिन्छौँ वा प्रयोग गर्छौँ, मस्तिष्कले त्यसको फाइललाई दराजको सबैभन्दा अगाडि ल्याएर राख्छ। जुन कुरा वर्षौँसम्म प्रयोग हुँदैन, त्यसलाई 'कबाडी' ठानेर बिस्तारै नष्ट गरिदिन्छ।

***

यो बिर्सन्छु, त्यो सम्झन्छु भन्न सम्भव छ ? त्यसो भए हामी नराम्रा कुरा किन सम्झिरहन्छौं ?

मानव मस्तिष्कको यो सबैभन्दा बडो विरोधाभासपूर्ण र दुःखदिने स्वभावमाथिको प्रश्न हो। काम लाग्ने फर्मुला, कसैको नाम वा तथ्य चाहिँ चाहिएको बेला भीरबाट खसेजस्तै फुत्किने, तर कुनै अप्रिय घटना, अपमान वा गल्ती चाहिँ दिमागबाट मिल्काउन खोज्दा झन् फेविकोल टाँसिएझैँ गाढा भएर बस्ने यो अनुभव हामी सबैको हो।

मनोविज्ञान र न्यूरोविज्ञानका अनुसार यो कुनै मानसिक कमजोरी होइन, बरु हाम्रो मस्तिष्कको एउटा विशेष 'सफ्टवेयर डिजाइन' को परिणाम हो। यसका पछाडि मुख्य तीनवटा कारणहरू छन् -

किन गाढा भएर बस्छन् अप्रिय कुरा ?

क) 'नेगेटिभिटी बायस' (Negativity Bias) र बचाउको सिद्धान्त

हजारौँ वर्षको उद्विकास (Evolution) क्रममा हाम्रो मस्तिष्क खुसी हुनका लागि भन्दा पनि बाँच्नका लागि (Survival) विकसित भयो। जंगलमा हुँदा कुन फल मिठो छ भनी बिर्सँदा ज्यान जाँदैनथ्यो, तर कुन झाडीमा बाघ लुकेको थियो भन्ने कुरा बिर्सेमा ज्यान तुरुन्तै जान्थ्यो। त्यसैले हाम्रो मस्तिष्कले सकारात्मक वा तटस्थ कुराको तुलनामा नकारात्मक, अप्रिय वा खतरनाक घटनालाई बढी महत्त्व दिन्छ। मस्तिष्कका लागि 'अप्रिय कुरा' भनेको एउटा चेतावनी हो। जसले भन्छ, यो कुरा कहिल्यै नबिर्स, नत्र फेरि खतरामा पर्नेछौ।'

ख) एमिग्डाला र इमोसनल एंकरिङ (Emotional Anchoring)

मस्तिष्कको एउटा सानो भाग हुन्छ, जसलाई एमिग्डाला (Amygdala) भनिन्छ। यसले हाम्रा भावनाहरू (विशेषगरी डर, रिस, र दुःख) को व्यवस्थापन गर्छ। जब कुनै अप्रिय घटना हुन्छ, एमिग्डालाले स्मरणशक्ति बलियो बनाउने 'हिप्पोक्याम्पस' लाई तीव्र रूपमा उत्तेजित गराउँछ र भन्छ - 'यसमा कडा भावना जोडिएको छ, यसलाई 'हाई प्रायोरिटी' मा सेभ गर !' भावना जति कडा हुन्छ, सम्झनाको मसी त्यति नै गाढा हुन्छ।

ग) विपरीत प्रभावको नियम (The White Bear Problem)

मनोविज्ञानमा एउटा प्रसिद्ध प्रयोग छ, यदि कसैलाई 'अर्को ५ मिनेटसम्म सेतो भालुको बारेमा कत्ति पनि नसोच्नुस्' भनियो भने, त्यो व्यक्तिको दिमागमा सेतो भालु बाहेक अरू केही आउँदैन। यसलाई Ironic Process Theory भनिन्छ। जब हामी कुनै अप्रिय कुरालाई 'म सोच्दिनँ, यसलाई दिमागबाट निकाल्छु' भनेर जबर्जस्ती दबाउन खोज्छौँ, मस्तिष्कले त्यो कुरा दिमागबाट निक्लियो कि नाइँ भनेर 'चेक' गर्नका लागि सोही अप्रिय कुरालाई बारम्बार सतहमा ल्याइदिन्छ।

काम लाग्ने तथ्य वा नाम चाहिँ किन फुत्किन्छन्?

अप्रिय कुराको विपरीत, कुनै तटस्थ तथ्य, गणितीय सूत्र, वा कसैको नामसँग हाम्रो कुनै कडा आदिम भावना (डर वा अस्तित्वको संकट) जोडिएको हुँदैन।

• भावनाविहीन सूचना : 'नेपालको पहिलो बैंक कुन हो' वा 'छिमेकीको भतिजाको नाम के हो' भन्ने जस्ता तथ्यहरू मस्तिष्कका लागि केवल सुख्खा डाटा हुन्। यसमा एमिग्डाला उत्तेजित हुँदैन।

• तनावको समयमा ब्लकेज : जब हामी कुनै परीक्षा, अन्तर्वार्ता वा महत्त्वपूर्ण बैठकमा हुन्छौँ, हाम्रो शरीरमा तनाव पैदा गर्ने हर्मोन (Cortisol) रिलिज हुन्छ। यो कोर्टिसोलले मस्तिष्कको 'फ्रन्टल लोब' (जहाँबाट हामी पुराना तथ्यहरू खोजी खोजी बाहिर निकाल्छौँ) को कार्यप्रणालीलाई क्षणभरका लागि ठप्प पारिदिन्छ। त्यसैले, "सबै थाहा थियो, तर ठीक समयमा यादै आएन" भन्ने स्थिति सिर्जना हुन्छ।

सारमा मस्तिष्कले 'अप्रिय कुरा' लाई आफ्नो सुरक्षा कवच ठान्छ र जतन गर्छ, जबकि 'तथ्य वा नाम' लाई साधारण फाइल ठान्छ, जुन तनावको सामान्य हावा चल्दा पनि उडेर जान्छ।

दिमागको यो विरोधाभासी स्वभावलाई नियन्त्रण गर्न मनोविज्ञानमा 'माइन्डफुलनेस' (Mindfulness) वा विचारलाई दबाउनुको साटो केवल साक्षी भावले हेर्ने अभ्यास गर्ने सल्लाह दिइन्छ।

सुत्ने बानी, सोच्ने तरिका र रिस

रातको ११ बजे। कोठा यति शान्त छ मानौं सुई खसेको पनि सुनिन्छ। तर गौरवको दिमागमा भने विचारहरूको आँधी चलिरहेको छ। भोलि अफिसमा एउटा महत्त्वपूर्ण प्रेजेन्टेसन छ। ऊ ओछ्यानमा यताउति छटपटाइरहेको छ, घडी हेर्छ। १ बज्यो, ३ बज्यो, ४ बज्यो। अन्ततः बिहान ५ बजेतिर उसको आँखा अलिकति लाग्छ। तर ६:३० मै अलार्म बज्छ।

बिहानैदेखि गौरवको स्वभाव बदलिएको छ। चियामा चिनी केही बढी भएको भन्दै ऊ श्रीमतीसँग चिढिन्छ। बाटोमा कसैले ओभरटेक गर्दा उसको पारो तातेर आउँछ। अफिसमा एउटा सानो प्राविधिक समस्या आउँदा ऊ समाधान खोज्नुको साटो म्यानेजरसँगै बहस गर्न पुग्छ।

गौरवको यो रिस र कमजोर निर्णय क्षमताको पछाडि कुनै ठूलो मानसिक समस्या थिएन। यसको मुख्य कारण थियो, विगत केही दिनदेखिको उसको बिग्रिएको सुत्ने बानी र अपुरो निद्रा। मनोविज्ञान र न्यूरोसाइन्स (मस्तिष्क विज्ञान) ले के भन्छ भने हामी कसरी सोच्छौँ र आफ्नो भावना (विशेषगरी रिस) लाई कसरी नियन्त्रण गर्छौँ भन्ने कुराको सोझो सम्बन्ध हाम्रो ओछ्यान र निद्रासँग जोडिएको हुन्छ।

किन चाहिन्छ निद्रा ? धेरैलाई लाग्न सक्छ निद्रा भनेको शरीरलाई 'अफ' गर्ने वा निष्क्रिय बनाउने समय हो। तर वास्तवमा, हामी सुतेका बेला हाम्रो मस्तिष्क निकै सक्रिय रूपमा काम गरिरहेको हुन्छ। घरमा अग्रजहरु भनिरहेका सुनिन्छन् - 'बेलुकी छिटै सुत्नु, बिहान छिटै उठ्नु राम्रो बानी हो।' यो राम्रो मात्रै नभइ स्वस्थकर जीवन बाँच्नका लागि असल सूत्र हो। कसरी ? आउनुस् यसबारे चर्चा गरौं। 

शारीरिक रूपमा, निद्राको समयमा हाम्रो मस्तिष्कले 'ग्लिम्फ्याटिक सिस्टम' (Glymphatic System) सक्रिय पार्छ, जसले दिनभर जम्मा भएका विषाक्त पदार्थहरू (Toxins) लाई सफा गर्ने काम गर्छ। वैज्ञानिक भाषामा भन्दा यो मस्तिष्कको 'फोहोर व्यवस्थापन गर्ने' समय हो। मनोवैज्ञानिक रूपमा, निद्राले हाम्रा स्मृतिहरूलाई संगठित गर्छ र भावनाहरूलाई सन्तुलित बनाउँछ। यदि हामी पर्याप्त सुत्दैनौँ भने, मस्तिष्कको यो सफाइ र व्यवस्थापन प्रक्रिया अवरुद्ध हुन्छ।

सुत्ने बानीका आयाम र प्रकार

मनोविज्ञान र क्रोनोबायोलोजी (Chronobiology) ले मानिसको सुत्ने बानी र समयलाई दुई मुख्य भागमा वर्गीकरण गरेको छ, जसलाई 'क्रोनोटाइप्स' (Chronotypes) भनिन्छ।

• मर्निङ लार्क (बिहानीका चरा) : जो बिहान चाँडै उठ्न रुचाउँछन् र दिनको पहिलो प्रहरमा बढी ऊर्जावान र तार्किक हुन्छन्।
• नाइट आउल (निशाचर) : जो ढिलोसम्म जागा बस्न मन पराउँछन् र रातीको समयमा बढी रचनात्मक र सक्रिय हुन्छन्।

यी आयामहरू जेसुकै भए पनि, एक वयस्क व्यक्तिलाई दैनिक ७ देखि ९ घण्टाको गुणस्तरीय निद्रा आवश्यक पर्छ। तर, आजको डिजिटल युगमा मानिसहरू ढिलोसम्म स्क्रिन (मोबाइल, ल्यापटप) हेर्ने, अनियमित समयमा सुत्ने र कम सुत्ने बानीका सिका भएका छन्, जसले सिधै मानसिक स्वास्थ्यमा प्रहार गरिरहेको छ।

सुत्ने बानी र सोच्ने तरिका (Cognitive Thinking)

तपाईं कति र कसरी सुत्नुहुन्छ भन्ने कुराले तपाईंको सोच्ने, बुझ्ने र निर्णय लिने क्षमतालाई प्रत्यक्ष असर गर्छ। मनोविज्ञानका अनुसार निद्राको कमीले सोच्ने तरिकामा प्रभाव पार्छ।

• निर्णय क्षमतामा ह्रास : मस्तिष्कको अघिल्लो भाग, जसलाई प्रिफ्रन्टल कोर्टेक्स (Prefrontal Cortex) भनिन्छ, त्यसले तर्क गर्ने र सही निर्णय लिने काम गर्छ। निद्रा नपुग्दा यो भाग सुस्त हुन्छ, जसका कारण मानिसले हतारमा र गलत निर्णयहरू लिन पुग्छ।

• ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो (Brain Fog) : अपुरो निद्राले गर्दा सोच्ने क्षमता धमिलो हुन्छ। कुनै नयाँ कुरा सिक्न, सम्झिन वा लामो समयसम्म ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुन्छ।

• नकारात्मक सोचाइको चक्र : मनोविज्ञानीहरूका अनुसार, निद्रा नपुगेका व्यक्तिहरूमा 'कग्निटिभ डिस्टोर्सन' अर्थात् घटनाहरूलाई नकारात्मक रूपमा मात्र हेर्ने बानी बढेर जान्छ।

रिस र निद्राको कसिलो सम्बन्ध

हामी किन सजिलै रिसाउँछौँ जब हाम्रो निद्रा पुग्दैन ? यसको पछाडि एउटा रोचक न्यूरोलोजिकल कारण छ। हाम्रो मस्तिष्कमा 'एमिग्डाला' (Amygdala) नामक एउटा सानो भाग हुन्छ, जसलाई शरीरको 'इमोजनल कन्ट्रोल सेन्टर' वा 'खतराको घण्टी' भन्न सकिन्छ। विशेषगरी रीस, डर र छटपटी जस्ता भावनाहरू यहीँबाट पैदा हुन्छन्। 

सामान्य अवस्थामा हाम्रो तर्क गर्ने भाग (प्रिफ्रन्टल कोर्टेक्स)ले एमिग्डालालाई नियन्त्रणमा राख्छ र भन्छ - 'शान्त होऊ, यो रिस उठाउने कुरा होइन।'

मनोवैज्ञानिक तथ्य : जब हाम्रो निद्रा पुग्दैन, तब प्रिफ्रन्टल कोर्टेक्स र एमिग्डाला बीचको सम्पर्क टुट्छ। परिणामस्वरूप, एमिग्डाला अत्यधिक सक्रिय हुन्छ र मानिस ससाना कुरामा पनि रिसाइहाल्ने, आक्रामक हुने, चिढचिढापन देखाउने बन्न पुग्छ। निद्राको कमीले हाम्रो आत्म-नियन्त्रण (Self-regulation) गर्ने शक्तिलाई शून्यप्राय बनाइदिन्छ।

असल मानसिक स्वास्थ्यका लागि जग हो निद्रा 

हामी स्वस्थ खानपान र व्यायाममा त ध्यान दिन्छौँ, तर मानसिक स्वास्थ्यको सबैभन्दा ठुलो कडी 'निद्रा'लाई बेवास्ता गरिरहेका हुन्छौँ। गौरवको कथाले देखाएझैँ, हाम्रो खराब सुत्ने बानीले हाम्रो व्यावसायिक र व्यक्तिगत सम्बन्ध दुवैलाई भताभु‌ंग पार्न सक्छ।

यदि तपाईं आफ्नो सोच्ने तरिकालाई तिखो बनाउन र रिसलाई नियन्त्रणमा राख्न चाहनुहुन्छ भने, आजैदेखि आफ्नो सुत्ने बानी सुधार्नुहोस्। हरेक रात एउटै समयमा सुत्ने र बिहान एउटै समयमा उठ्ने तालिका बनाउनुहोस्, सुत्नुअघि मोबाइल फोन टाढै राख्नुहोस्। सम्झनुहोस्, एउटा शान्त र खुसी दिमागको सुरुवात ओछ्यानको राम्रो निद्राबाटै हुन्छ।

निद्रा समयको बर्बादी होइन, भोलिको ऊर्जा र सफलताका लागि गरिने सबैभन्दा उत्तम लगानी हो। उमेर अनुसार ज्यानले 'रिचार्ज'का लागि माग्ने आराम निद्राबाट प्राप्त हुन्छ। शरीर र मनलाई जीवन्त राख्ने यो प्राकृतिक उपहारलाई चिन्न सकिएन भने, हाम्रो सम्पूर्ण भौतिक र बौद्धिक उपलब्धि फगत पानीको फोका साबित हुन सक्छ। त्यसैले स्वस्थ शरीर र सबल मस्तिष्कका लागि पुरा समय निद्रालाई सबैले आआफ्नो प्राथमिकतामा राख्नु हितकर हुन्छ।

***

निदाउन छाडे के हुन्छ ?

मानिस लगातार निदाएन भने त्यसको असर केही घण्टादेखि नै देखिन थाल्छ र दिनहरू बढ्दै जाँदा यो ज्यान लिने अवस्थासम्म पुग्न सक्छ। चिकित्सा विज्ञान र मनोविज्ञानका अनुसार, निद्राको पूर्ण अभावमा मानव शरीर र मस्तिष्क क्रमिक रूपमा पतन हुन थाल्छ।

२४ घण्टा निद्रा नपर्दा (१ दिन)

एक दिन पूरा नसुत्दा मस्तिष्कको अवस्था ०.१० प्रतिशत रक्त अल्कोहल स्तर (रक्सी खाएर मात्तिएको अवस्था) जस्तै हुन्छ।

• असर: निर्णय लिन सक्ने क्षमता घट्छ, बोली लरबरिन थाल्छ, र मानिस चिढचिढो हुन थाल्छ।

• दृष्टि र ध्यान: आँखाको फोकस कमजोर हुन्छ र सोच्ने शक्ति सुस्त हुन्छ।

३६ घण्टा निद्रा नपर्दा (१.५ दिन)

यो अवस्थामा शरीरका भित्री प्रणालीहरू बाँच्नका लागि संघर्ष गर्न थाल्छन्।

• हर्मोनको असन्तुलन : तनाव बढाउने हर्मोन 'कोर्टिसोल' र 'एड्रेनालिन' तीव्र रूपमा बढ्छन्।

• माइक्रोस्लिप (Micro-sleep) : मस्तिष्कले आफूलाई जोगाउन जबरजस्ती केही सेकेन्डका लागि 'ब्ल्याक आउट' गराइदिन्छ। मानिस हिँड्दाहिँड्दै वा आँखा खुल्ला राखेरै पनि ३ देखि ३० सेकेन्डका लागि निदाउन सक्छ, जुन गाडी चलाउँदा वा मेसिनमा काम गर्दा ज्यानलेवा साबित हुन्छ।

४८ घण्टा निद्रा नपर्दा (२ दिन)

दुई दिनसम्म लगातार नसुत्दा शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता (Immunity) ठप्प प्रायः हुन्छ।

• भ्रम र विभ्रम (Hallucinations) : मानिसलाई त्यस्ता आवाजहरू सुन्न थाल्छन् र दृश्यहरू देखिन थाल्छन्, जुन वास्तवमै हुँदैनन्।

• अत्यधिक थकान : शरीरले ग्लुकोजलाई ऊर्जामा बदल्न सक्दैन, जसले गर्दा मांसपेशीहरू एकदमै गल्छन्।

७२ घण्टा वा सोभन्दा बढी (३ दिनभन्दा माथि)

यो अवस्थालाई मेडिकल भाषामा 'स्लिप डिप्राइभेसन साइकोसिस' भनिन्छ।

• पागलपनको लक्षण : मानिसले आफ्नो वास्तविक पहिचान र समयको चेत गुमाउन थाल्छ। ऊ अत्यधिक शंकालु (Paranoid) बन्छ र कसैले उसलाई मार्न खोज्दैछ कि भन्ने भ्रम पाल्न सक्छ।

• अंगहरू फेल हुने जोखिम : रक्तचाप अनियन्त्रित हुन्छ, मुटुको धड्कन असामान्य बन्छ र मस्तिष्कले शरीरका अन्य अंगहरूलाई नियन्त्रण गर्न छोड्छ।

के मानिस निद्राकै कमीले मर्न सक्छ ? हो, वैज्ञानिक अनुसन्धान र इतिहासले देखाए अनुसार लगातार ७ देखि ११ दिनसम्म बिलकुलै ननिदाउँदा मानिसको मृत्यु हुन सक्छ। मृत्युको कारण मस्तिष्क बन्द हुनु मात्र नभई, अत्यधिक तनावका कारण मुटुको गति बन्द हुनु (Heart Failure) वा शरीरका मुख्य अंगहरूले काम गर्न छोड्नु (Multiple Organ Failure) हो।

छोटकरीमा भन्दा, खाना र पानी बिना मानिस केही हप्ता बाँच्न सक्ला, तर निद्रा बिना मानिसको मस्तिष्क र शरीर केही दिनमै पूर्ण रूपमा ध्वस्त हुन्छ। यो जानकारी दशकौँदेखि गरिएका विभिन्न वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रयोगशाला परीक्षण र चिकित्सा इतिहासका घटनाहरूका आधारमा प्रमाणित भएको हो। वैज्ञानिकहरूले निद्राको कमीले मानिसमा पार्ने असरबारे बुझ्न मुख्यत: तीनवटा स्रोतहरूलाई आधार बनाएका छन्।

वैज्ञानिक र चिकित्सा अनुसन्धान 

विश्वभरका प्रतिष्ठित विश्वविद्यालय र 'स्लिप ल्याब' (Sleep Labs) हरूमा मानिसहरूलाई निश्चित समयसम्म जागा राखेर तिनीहरूको मस्तिष्क र शरीरमा हुने परिवर्तनहरू मापन गरिन्छ।

• मस्तिष्कको स्क्यान (fMRI): लगातार जागा बस्दा मस्तिष्कको 'प्रिर्फन्टल कोर्टेक्स' (तर्क गर्ने भाग) कसरी निष्क्रिय हुँदै जान्छ र 'एमिग्डाला' (डर र रीस पैदा गर्ने भाग) कसरी अनियन्त्रित रूपमा सक्रिय हुन्छ भन्ने कुरा स्क्यान गरेरै हेरिएको छ।

• रगतको परीक्षण: नसुतेको बेला रगतमा तनाव बढाउने हर्मोन 'कोर्टिसोल' (Cortisol) र 'इन्फ्लामेटरी मार्कर' (सुजन बढाउने तत्त्व) को मात्रा तीव्र रूपमा बढेको पाइन्छ। यसका साथै, निद्राको कमीले हाम्रो शरीरमा भोक नियन्त्रण गर्ने हर्मोनहरू लेप्टिन र घ्रेलिन (Leptin & Ghrelin) को सन्तुलन पनि पूर्ण रूपमा बिगार्छ। रगतमा घ्रेलिन (भोक बढाउने हर्मोन) को मात्रा बढ्दा मानिसलाई जंख फूड र गुलियो कुरा खाने तीव्र इच्छा हुन्छ। परिणामस्वरूप, निद्रा नपुग्दा मोटोपन, मधुमेह र उच्च रक्तचाप जस्ता गम्भीर शारीरिक समस्याहरूको जोखिम कयौँ गुणा बढेर जान्छ।

ऐतिहासिक रेकर्ड 

मानिस कति दिनसम्म नसुती बस्न सक्छ भन्ने कुरा इतिहासका केही चर्चित घटना र रेकर्डहरूबाट पनि प्रमाणित भएको छ। सन् १९६४ मा १७ वर्षीय अमेरिकी छात्र रेन्डी गार्डनरले विज्ञान प्रदर्शनीका लागि लगातार ११ दिन (२६४ घण्टा) जागा बसेर विश्व कीर्तिमान बनाएका थिए। स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयका वैज्ञानिकहरूले उनको नजिकबाट अध्ययन गरेका थिए। चौथो-पाँचौँ दिनदेखि नै उनले आफूलाई चर्चित फुटबल खेलाडी सम्झिने (Hallucination), सडकका साइनबोर्डहरू मान्छे जस्तो देख्ने र साधारण हिसाब पनि गर्न नसक्ने (Cognitive Decline) भएका थिए। 

यो प्रयोग यति खतरनाक साबित भयो कि 'गिनीज बुक अफ वर्ल्ड रेकर्ड्स'ले मानिसको ज्यान जाने जोखिमका कारण सन् १९८० को दशकपछि यस विधामा नयाँ रेकर्ड दर्ता गर्न नै प्रतिबन्ध लगायो।

पशुहरूमा गरिएका प्रयोग

नैतिक र मानवीय कारणले मानिसलाई मर्ने अवस्थासम्म पुग्ने गरी नसुताइने हुनाले, यो सीमा पत्ता लगाउन वैज्ञानिकहरूले मुसाहरूमा प्रयोग गरेका थिए। सन् १९८० को दशकमा शिकागो विश्वविद्यालयका अनुसन्धाता एलन रेचशाफेन (Allan Rechtschaffen) ले मुसाहरूलाई लगातार नसुताउने वातावरण बनाएर प्रयोग गरे।

लगातार २ देखि ३ हप्तासम्म बिलकुलै ननिदाउँदा ती मुसाहरूको शरीरको तापक्रम नियन्त्रण गर्ने क्षमता नष्ट भयो, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता ठप्प भयो र अन्ततः सबै मुसाहरू मरे।

यस प्रयोगले के प्रमाणित गर्‍यो भने निद्रा केवल मस्तिष्कको विश्राम मात्र होइन, बल्कि यो सम्पूर्ण जैविक प्रणालीलाई जीवित राख्ने अनिवार्य प्रक्रिया हो। मुसाहरूको पोस्टमार्टम गर्दा तिनीहरूको शरीर भित्रैबाट सुन्निएको र प्रतिरक्षा प्रणाली पूर्ण रूपमा ध्वस्त भएको पाइएको थियो। अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार, निद्राको चरम अभावमा शरीरले आफ्नो आन्तरिक सन्तुलन (Homeostasis) गुमाउँछ, जसले गर्दा बिनाकुनै स्पष्ट बाहिरी चोट पनि अङ्गहरूले काम गर्न छोड्छन् र मृत्यु हुन पुग्छ।

दुर्लभ रोग: 'फेटल फेमिलियल इन्सोम्निया' (FFI)

यो एउटा यस्तो दुर्लभ आनुवंशिक (Genetic) रोग हो, जसमा मानिसको मस्तिष्कको त्यो भाग (Thalamus) बिग्रिन्छ जसले निद्रालाई नियन्त्रण गर्छ। यो रोग लागेका बिरामीहरू महिनौँसम्म सुत्न सक्दैनन्। चिकित्सा इतिहासमा यस रोगका बिरामीहरूको अध्ययन गर्दा के पाइएको छ भने, लगातारको अनिद्राका कारण उनीहरूको तौल ह्वात्तै घट्छ, मानसिक सन्तुलन गुम्छ र अन्ततः केही महिनाभित्रै मृत्यु हुन्छ।

यस रोगले चिकित्सा विज्ञानलाई के बुझायो भने, जब मस्तिष्कको 'थ्यालामस' ले काम गर्न छोड्छ, तब शरीर सधैँका लागि एउटा चरम तनाव र 'हाइपर-एराउजल' (अत्यधिक उत्तेजना) को अवस्थामा रहिरहन्छ। बिरामीहरू चाहेर पनि गहिरो निद्रा (Deep Sleep) को चरणमा प्रवेश गर्न सक्दैनन्, जसले गर्दा कोशिकाहरूको मर्मत ठप्प हुन्छ। स्वायत्त स्नायु प्रणाली (Autonomic Nervous System) अनियन्त्रित हुँदा शरीरको तापक्रम, हृदयको गति र रक्तचाप खतरनाक स्तरमा पुग्छ।

त्यसैले, 'मानिस निदाएन भने के हुन्छ' भन्ने विवरण कुनै अनुमान वा अड्कलबाजी नभएर न्यूरोलोजी (मस्तिष्क विज्ञान), क्रोनोबायोलोजी र क्लिनिकल केश स्टडीहरूबाट निकालिएको अकाट्य वैज्ञानिक निष्कर्ष हो।

***

'क्षीण शरीरले मस्तिष्क पनि क्षीण बनाउँछ'

यो कालजयी भनाइ १८औँ शताब्दीका प्रसिद्ध फ्रान्सेली दार्शनिक, लेखक तथा राजनीतिक चिन्तक जीन ज्याक रुसोको हो। उनले सन् १७६२ मा प्रकाशित आफ्नो चर्चित कृति 'Emile, or On Education' मा शिक्षा, बालमनोविज्ञान र मानव विकासबारे गहिरो चर्चा गर्ने क्रममा यो धारणा अघि सारेका हुन्। पुस्तकमा उनको मूल वाक्य थियो, 'A feeble body makes a feeble mind' अर्थात् दुर्बल शरीरले मस्तिष्कलाई पनि दुर्बल बनाउँछ।

रुसोको तर्क के थियो भने बालबालिकालाई केवल चार पर्खालभित्र थुनेर, घोकन्ते र किताबी शिक्षा मात्र दिनु हुँदैन। उनीहरूलाई शारीरिक रूपमा पनि उत्तिकै सबल र ऊर्जावान बनाइनुपर्छ। उनको विचारमा शरीर र मस्तिष्क दुई अलग-अलग अस्तित्व होइनन्, बल्कि एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन्। यदि शरीर कमजोर, रोगी, थकित र निष्क्रिय भयो भने त्यसले मानिसको मानसिक क्षमता, आत्मविश्वास, निर्णयशक्ति र स्वतन्त्र चिन्तनलाई समेत संकुचित र शिथिल बनाइदिन्छ। त्यसैले उनले बालबालिकालाई प्रकृतिसँग जोडिने, खुला आकाशमुनि खेल्ने, दौडिने, शारीरिक श्रम गर्ने र प्रत्यक्ष अनुभवबाट सिक्ने व्यावहारिक शिक्षामा विशेष जोड दिएका थिए।

रुसोको यो ऐतिहासिक दर्शन आजको आधुनिक युगमा झन् बढी सान्दर्भिक र वैज्ञानिक रूपमा अकाट्य प्रमाणित भएको छ। आधुनिक चिकित्सा विज्ञान र मनोविज्ञान दुवैले यसलाई 'माइन्ड-बडी कनेक्सन' अर्थात् शरीर र मस्तिष्कको अविभाज्य अन्तरसम्बन्धका रूपमा व्याख्या गर्छन्।

यो शृंखला विशेष गरी निद्राको सन्दर्भमा निकै रोचक र संवेदनशील देखिन्छ। जब हाम्रो निद्रा पुग्दैन, तब शारीरिक विकास र मर्मतको नियमित प्रक्रिया पूर्ण रूपमा बिग्रिन्छ। अपुरो निद्राले शरीरलाई भित्रैबाट गलाउँछ, जसको सोझो असर मस्तिष्कको रसायन र न्यूरोन्समा पर्न जान्छ। शरीर भौतिक रूपमा 'क्षीण' वा थकित हुँदा मस्तिष्कले तार्किक रूपमा सोच्ने क्षमता गुमाउँछ। परिणामस्वरूप, यसले मानिसको दैनिक बानीबेहोरामा चिडचिडापन ल्याउने, सहनशीलता घटाउने र समग्र सोचाइलाई नै नकारात्मक बनाउँदै अन्ततः व्यक्तिको मानसिक स्वास्थ्यलाई ध्वस्त पारिदिन्छ।

शारीरिक विकासको प्रक्रियामा अवरोध 

हामी गहिरो निद्रामा (Deep Sleep) हुँदा हाम्रो पिट्युटरी ग्रन्थिले ह्युमन ग्रोथ हर्मोन (Human Growth Hormone - HGH) उत्सर्जन गर्छ। यो हर्मोनले मांसपेशी र हड्डीको विकास गर्छ, दिनभरिका टुटफुट र चोटपटकलाई मर्मत (Cellular Repair) गर्छ र रोग प्रतिरोधात्मक प्रणालीलाई बलियो बनाउँछ।

जब निद्रा पुग्दैन, यो मर्मत प्रक्रिया रोकिन्छ। शरीर भित्रैबाट कमजोर र 'क्षीण' हुन थाल्छ, ऊर्जाको स्तर घट्छ र पुरानो शारीरिक थकान जम्मा हुँदै जान्छ।

कमजोर शरीर र अपुरो निद्राको सोझो असर मस्तिष्कको रसायनमा पर्छ। पहिलो हो ऊर्जा संकट, मस्तिष्कलाई काम गर्न शरीरबाट निरन्तर ग्लुकोज र अक्सिजनको आवश्यकता पर्छ। शारीरिक रूपमा थकित शरीरले मस्तिष्कलाई यो ऊर्जा सही रूपमा दिन सक्दैन, जसले गर्दा सोच्ने क्षमता 'क्षीण' वा सुस्त हुन्छ।

दोस्रो हो मस्तिष्कको रसायन (Neurotransmitters) मा असन्तुलन। निद्राको कमीले मुड ठीक राख्ने रसायनहरू जस्तै सेरोटोनिन र डोपामाइनको सन्तुलन बिगार्छ।

बानीबेहोरा र सोचाइमा देखिने सोझो असर

जब शरीर र मस्तिष्क दुवै यो 'क्षणीय' अवस्थाबाट गुज्रिन्छन्, तब मानिसको व्यक्तित्वमा स्पष्ट परिवर्तन देखिन्छ।

• सोचाइमा संकुचन (Cognitive Decline) : मानिसले नयाँ वा रचनात्मक तरिकाले सोच्न सक्दैन। उसको समस्या समाधान गर्ने क्षमता घट्छ। एउटै कुरामा अडिइरहने वा पूर्वाग्रही हुने बानी बस्छ।

• बानीबेहोरामा आक्रामकता र चिढचिढोपन : भावनात्मक रूपमा मानिस निकै कमजोर हुन्छ। सानो तनाव वा चुनौती आउँदा पनि सम्हालिएर सामना गर्नुको साटो 'फाइट अर फ्लाइट' (आक्रमण गर्ने वा भाग्ने) मोडमा पुग्छ। जसका कारण मानिस झट्ट रिसाउने, कराउने वा अरूसँग सम्बन्ध बिगार्ने बानीको सिकार हुन्छ।

• आलस्य र जिम्मेवारीबाट पन्छिने बानी : शारीरिक ऊर्जा नहुँदा मानिस सक्रिय कामहरूबाट टाढिन्छ, अल्छी बन्छ र आफ्नो दैनिक जिम्मेवारीहरूलाई पन्छाउन थाल्छ।

त्यसैले, जसरी एउटा कमजोर जग भएको घरमा बलियो छाना टिकिरहन सक्दैन, त्यसैगरी 'क्षणीय' वा थकित शरीरभित्र एउटा तिखो, तार्किक र शान्त मस्तिष्क रहन सक्दैन। निद्रा नै त्यो माध्यम हो जसले शरीर र मस्तिष्क दुवैलाई पुनर्जीवित राख्छ।

***

रिस किन उठ्छ ? 

रिस उठ्नु कुनै खराबी वा रोग होइन; यो हाम्रो मस्तिष्क र शरीरले आफूलाई सुरक्षित राख्नका लागि दिने एउटा प्राकृतिक र जैविक प्रतिक्रिया (Biological Response) हो। तर, यो रिस किन र कसरी पैदा हुन्छ भन्ने कुरालाई विज्ञान र मनोविज्ञानले तीनवटा मुख्य पाटोबाट हेर्छन्।

जैविक कारण : मस्तिष्कको 'सुरक्षा साइरन'

हाम्रो मस्तिष्कको भित्री भागमा एमिग्डाला (Amygdala) नामको एउटा सानो रचना हुन्छ। यसको मुख्य काम भनेको हामीलाई आउने खतराहरूबाट जोगाउनु हो।

• जब कसैले हाम्रो आत्मसम्मानमा चोट पुर्‍याउँछ, हाम्रो बाटो छेक्छ, वा हामीलाई असुरक्षित महसुस गराउँछ, तब एमिग्डालाले तुरुन्तै खतराको संकेत दिन्छ।

• यसले शरीरमा एड्रिनालिन (Adrenaline) र कोर्टिसोल (Cortisol) जस्ता तनाव बढाउने हर्मोनहरू तीव्र रूपमा प्रवाह गराउँछ।

• परिणामस्वरूप, मुटुको धड्कन बढ्छ, रक्तचाप माथि जान्छ र मांसपेशीहरू कसिन्छन्। शरीर 'फाइट मोड' (लड्नका लागि तयार) मा पुग्छ, जसलाई हामी रिस भन्छौँ।

मनोवैज्ञानिक कारण : अपूरा अपेक्षाहरू र असुरक्षा

मनोविज्ञानका अनुसार रिस विरलै मात्र एक्लै आउँछ। यसलाई अक्सर 'सेकेन्डरी इमोसन' (Secondary Emotion) भनिन्छ, जसको मुनि अन्य लुकेका भावनाहरू हुन्छन्:

• अपेक्षा र वास्तविकताको द्वन्द्व : जब हामीले सोचेजस्तो वा चाहेजस्तो कुरा हुँदैन (जस्तै: ट्राफिक जाममा फस्नु, सोचेको काम बिग्रिनु), तब हाम्रो दिमागमा 'फ्रस्ट्रेसन' (निराशा) पैदा हुन्छ र त्यो रिसको रूपमा बाहिर निस्कन्छ।

• असुरक्षा वा डर : जब मानिसले आफू कमजोर भएको वा आफ्नो नियन्त्रण गुमेको महसुस गर्छ, तब आफ्नो कमजोरी लुकाउन र आफूलाई बलियो देखाउन उसले हतियारको रूपमा रिसको सहारा लिन्छ।

• दुखाइ वा चोट : शारीरिक वा मानसिक चोट (जस्तै: अपमान, धोका वा बेवास्ता) लाई मस्तिष्कले एउटा खतराकै रूपमा बुझ्छ र त्यसको प्रतिक्रिया रिसमार्फत दिन्छ।

वातावरणीय र बानीजन्य कारण : सिकेको व्यवहार

हामी कस्तो वातावरणमा हुर्कियौँ र बस्छौँ भन्ने कुराले पनि रिस उठ्ने प्रक्रियालाई प्रभाव पार्छ:

• तनावपूर्ण जीवनशैली : अपुरो निद्रा, अत्यधिक कामको बोझ, वा लगातारको मानसिक तनावले मस्तिष्कको आत्म-नियन्त्रण गर्ने भाग (Prefrontal Cortex) लाई कमजोर बनाइदिन्छ। यस्तो बेला ससाना कुरामा पनि रिसको पारो तातेर आउँछ।

• सिकेको व्यवहार : यदि सानैदेखि परिवार वा समाजमा 'रिसायो भने मात्र काम बन्छ' वा 'रिस देखाउनु नै बलियो हुनु हो' भन्ने देख्दै र सिक्दै हुर्किएको छ भने, मानिसमा छिट्टै रिसाउने बानी बस्छ।

छोटकरीमा भन्दा : रिस वास्तवमा हाम्रो मस्तिष्कले कुनै पनि अवरोध, अपमान वा खतराको सामना गर्नका लागि जुटाउने तात्कालिक ऊर्जा हो। तर, यदि मस्तिष्क थकित (जस्तै निद्राको कमीले) वा तनावमा छ भने, यसले सही र गलत खतरा छुट्याउन सक्दैन र विनाकारण वा सानो कुरामा पनि ठुलो रिस उठ्ने गर्छ।

***

निद्रा नपुग्नु र रिसाइरहनु बीच एउटा यस्तो दुष्चक्र (Vicious Cycle) चल्छ, जसले मानिसलाई शारीरिक र मानसिक रूपमा सिध्याउँछ। तपाईं जति कम सुत्नुहुन्छ, मस्तिष्कको रिस नियन्त्रण गर्ने भाग (Prefrontal Cortex) त्यति नै निष्क्रिय हुन्छ। यसको मतलब, निद्रा नपुगेको बेला रिसलाई रोक्न खोज्नु भनेको ब्रेक फेल भएको गाडी गुड्नु जस्तै हो।

निद्रा पुर्‍याउँदाका फाइदा

जब तपाईं आफ्नो शरीर र मस्तिष्कलाई चाहिने जति (७ देखि ९ घण्टा) निद्रा दिनुहुन्छ, तब जादुमयी परिवर्तनहरू हुन थाल्छन्:

• मस्तिष्क शान्त हुन्छ : सुतेको बेला मस्तिष्कले दिनभरिका तनावका फोहोरहरू सफा गर्छ। भोलिपल्ट उठ्दा दिमाग फ्रेस र 'कूल' हुन्छ।

• सहनशीलता बढ्छ : पर्याप्त निद्राले एमिग्डाला (मस्तिष्कको रीस केन्द्र) लाई नियन्त्रणमा राख्छ। जसका कारण हिजो जुन कुरामा ठुलो रिस उठ्थ्यो, आज त्यही कुरालाई तपाईं हाँसेर वा सहजै टार्न सक्नुहुन्छ।

• सही निर्णय लिन सकिन्छ: रिसको झोकमा गरिएका निर्णयहरू अक्सर गलत हुन्छन्। शान्त दिमागले परिस्थितिलाई सही ढंगले विश्लेषण गर्न सक्छ।

छनोट हाम्रै हातमा 

व्यवस्थित दिनचर्या र पर्याप्त विश्रामको अभावमा मानव मस्तिष्कले आफ्नो स्वाभाविक सन्तुलन गुमाउँछ। जब दैनिक जीवनको रुटिन लथालिङ्ग हुन्छ, तब शरीरमा तनाव बढाउने हर्मोनहरू सक्रिय हुन्छन्। यसको सोझो असर मानिसको स्वभावमा देखिन थाल्छ; फलस्वरूप जो कोहीमा पनि सामान्य कुरामा चिडचिडापन बढ्ने, छिटो रिसाउने र जंगिने (झ्वाँक्किने) जस्ता नकारात्मक व्यवहारहरू प्रकट हुन थाल्छन्।

वास्तवमा, हाम्रो मानसिक शान्ति र तार्किक सोचाइको सीधा सम्बन्ध शारीरिक अवस्थासँग जोडिएको हुन्छ। थकित र ऊर्जाविहीन शरीरले भावनाहरूलाई नियन्त्रणमा राख्न सक्दैन। त्यसैले, मानव ज्यानलाई स्वस्थ, फूर्तिलो र सन्तुलित राख्नका लागि समयमै सन्तुलित आहारा, उचित आराम र पर्याप्त निद्रा अत्यावश्यक छ।

जब हामी यी आधारभूत आवश्यकतालाई बेवास्ता गर्छौं, तब हाम्रो निर्णय क्षमता र सहनशीलता क्षीण हुँदै जान्छ। जीवनलाई ऊर्जावान र व्यवहारलाई सौम्य बनाउने हो भने दैनिक रुटिनलाई व्यवस्थित गर्दै शरीर र मस्तिष्कलाई आवश्यक आराम दिनु नै एकमात्र उत्तम विकल्प हो।

हाम्रो एउटा सानो बानीले पूरै दिनको दिशा तय गर्छ। जब हामी रिसाइरहने बाटो रोज्छौँ, तब जानेर वा नजानेर शरीरलाई एउटा यस्तो भुमरीमा धकेल्छौँ जसले उच्च रक्तचाप, मुटुको गम्भीर समस्या, मानसिक तनाव र सामाजिक सम्बन्धहरूमा ह्रास मात्र निम्त्याउँछ। रिसले परिस्थितिलाई कहिल्यै सुधार्दैन, बल्कि यसले हाम्रो ऊर्जा र विवेक दुवैलाई भित्रभित्रै खोक्रो बनाउँदै लैजान्छ।

अर्कातर्फ, जब हामी पर्याप्त निद्रा पुर्‍याउने बाटो रोज्छौँ, तब जीवनमा एउटा सकारात्मक रूपान्तरण सुरु हुन्छ। यसले हाम्रो शारीरिक स्वास्थ्यलाई मात्र बलियो बनाउँदैन, सोच्ने क्षमता, कार्यक्षमता र जीवनको साँचो आनन्दलाई समेत कयौँ गुणा बढाउँछ।

त्यसैले, रिस नियन्त्रण गर्ने पहिलो, सबैभन्दा प्राकृतिक र सजिलो 'थैरेपी' नै ओछ्यानमा समयमै जाने र पर्याप्त सुत्ने हो। अपुरो निद्राले शरीर र मस्तिष्क दुवैलाई क्षीण बनाएर दिनभरि चिढचिढो भई रिसाइरहनु भन्दा राती मस्तिष्कलाई ऊर्जावान् बनाएर दिनभरि शान्त र सबल रहनु नै वास्तविक बुद्धिमानी हो। आजैबाट एउटा असल निद्रा रोजौँ, र शान्त जीवनको सुरुवात गरौँ।