ऐँठन के हो ? किन र कस्ता अवस्थामा हुन्छ ?

सुतिरहेका रमेश अचानक एउटा भयावह सपनामा हराउँछन्। एउटा अज्ञात, कहालीलाग्दो छायाले लखेटिरहेको छ। उनी ज्यान जोगाउन कता हो कता दौडिन खोज्छन्, तर अचम्म ! उनका खुट्टाहरू हिलोमा गाडिएझैँ भारी हुन्छन्, एक कदम पनि सर्न सक्दैनन्।

त्यो छाया झन्-झन् नजिक आउँछ। डरले रमेशको सातो जान्छ। उनी मद्दतका लागि आमा वा साथीहरूलाई चिच्याएर बोलाउन खोज्छन्। आफ्नो पूरा तागत लगाएर घाँटी फुलाउँछन्, तर मुखबाट आवाजको एउटा सानो त्यान्द्रो पनि निस्किँदैन। बोली घाँटीभित्रै अड्किन्छ, सासमा अवरोध आएझैँ हुन्छ।

छटपटीकै बीच जब रमेशको आँखा खुल्छ, उनी वास्तविकतामा त फर्किएका हुन्छन्, तर केही सेकेन्डसम्म उनको शरीरको कुनै अंग चल्दैन। मुटुको धड्कन तीव्र हुन्छ। नेपाली समाजमा यसलाई अक्सर 'ऐँठन भएको' वा भूतप्रेतले थिचेको भनिन्छ। तर, के यसको पछाडि सचिकै कुनै अदृश्य शक्ति हुन्छ ?

ऐँठन र यसको मनोवैज्ञानिक पाटोलाई प्रष्ट पार्न फ्रान्सेली मनोवैज्ञानिक प्रिटास डे ला साउसे (Pritas de la Saussaye) द्वारा लिखित र सन् २०१२ मा पेरिसबाट प्रकाशित पुस्तक 'The Science of Nightmare' (दुःस्वप्नको विज्ञान) निकै चर्चित छ।

लेखकले यस पुस्तकमा संसारभरिका संस्कृतिमा रहेको 'भूतप्रेतले थिचेको' भ्रमलाई चिर्न वैज्ञानिक तथ्य प्रस्तुत गरेका छन्। पुस्तकको चौथो अध्याय 'The Locked Body' (बन्द शरीर) को प्रसंगमा उनले ऐँठनलाई 'मस्तिष्कको ब्युँझिने गल्ती' (Asynchronous Awakening) का रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

उनका अनुसार जब मानिस अत्यधिक मानसिक वा शारीरिक थकानमा हुन्छ, तब मस्तिष्कको 'चेतना केन्द्र' र 'मांसपेशी नियन्त्रण केन्द्र' एकैसाथ ब्युँझिन सक्दैनन्। चेतना पहिले ब्युँझिन्छ तर मांसपेशीहरू गहिरो निद्रामै लक (REM Atonia) रहन्छन्। यसलाई कारको इन्जिन स्टार्ट हुनु तर गियर जाम हुनु जस्तै अवस्था भएको भन्दै यो नितान्त एउटा न्युरोलोजिकल असमञ्जस्यता मात्र भएको उनले प्रष्ट पारेका छन्।

साउसेले पुस्तकमा भनेका छन् - 'जब एउटा मानिस चेतनाको तहमा त ब्युँझिन्छ, तर उसको आफ्नै भौतिक शरीरले उसलाई साथ दिइरहेको हुँदैन, तब आदिम मानव मस्तिष्कले त्यस अवस्थालाई मृत्यु वा कुनै बाह्य अदृश्य शक्तिको आक्रमण ठानेर तीव्र भय उत्पन्न गराउँछ। ओछ्यानको छेउमा देखिने डरलाग्दा आकृतिहरू अरू केही नभएर हाम्रो मस्तिष्कले त्यो शून्यता र असमर्थतालाई व्याख्या गर्न हतार-हतारमा बुनेको एउटा भ्रमपूर्ण आत्म-सुरक्षाको कथा मात्र हो।'

उनले अगाडि प्रष्ट्याएका छन् कि मानिसको मस्तिष्क जति धेरै अन्धविश्वास र सांस्कृतिक डरले भरिएको हुन्छ, ऐँठनका बेला देखिने दृश्यहरू त्यति नै बढी भयानक र स्थानीय लोककथाका पात्रहरू (जस्तै भूत, प्रेत वा पिसाच) सँग मिल्दाजुल्दा हुन्छन्। तसर्थ, ऐँठनबाट मुक्ति पाउन औषधोपचारभन्दा पहिले यसको वास्तविक स्वरूपलाई बुझ्नु र मनबाट अज्ञात डर हटाउनु नै सबैभन्दा अचुक औषधि हो।

कारण

सपनामा कराउन खोज्दा आवाज ननिस्कने वा भाग्न खोज्दा खुट्टा नै नचल्ने अनुभवको पछाडि पूर्ण रूपमा वैज्ञानिक र शारीरिक कारण छ। ती कारण हुन् -

REM स्लिप र 'स्लिप प्यारालाइसिस'

हामी जब गहिरो सपना देख्छौँ, त्यतिबेला हाम्रो मस्तिष्क REM (Rapid Eye Movement) चरणमा हुन्छ। यो चरणमा मस्तिष्कले हाम्रा मांसपेशीहरूलाई अस्थायी रूपमा "लक" वा सुस्त बनाइदिन्छ। यसलाई वैज्ञानिक भाषामा REM Atonia भनिन्छ।

किन हुन्छ त यस्तो? यो हाम्रो शरीरको आत्म-सुरक्षा प्रणाली (Self-defense mechanism) हो। यदि सपनामा दौडिएको बेला वास्तविकतामा पनि हाम्रा खुट्टा दौडिन थाले वा कसैलाई हानेको सपना देख्दा वास्तवमै हात चल्न थाले, हामी आफैँलाई वा ओछ्यानमा साथै सुतेका मानिसलाई चोट लाग्न सक्छ। त्यसैले मस्तिष्कले शरीरलाई हलचल गर्न दिँदैन।

यो प्राकृतिक प्रणाली (REM Atonia) ले मस्तिष्कबाट निस्कने कमाण्ड वा आदेशहरूलाई घाँटीमुनिको मेरुदण्ड (Spinal Cord) को तहमा पुगेर ब्लक गरिदिन्छ। यसका लागि मस्तिष्कले 'ग्लाइसिन' (Glycine) र 'गाबा' (GABA) जस्ता विशेष न्यूरोट्रान्समिटर रसायनहरू सक्रिय गराउँछ, जसले हाम्रा स्वैच्छिक मांसपेशीहरूलाई पूर्ण रूपमा शिथिल वा पक्षघात (Paralyzed) को अवस्थामा राख्छन्।

तर यो लक लाग्दा पनि आँखाका मांसपेशी र श्वासप्रश्वास प्रणाली भने सक्रिय नै रहन्छन्। यदि यो सुरक्षा चक्रमा सामान्य गडबडी आएर शरीर नखुल्दै चेतना ब्युँझियो भने नै हामी 'स्लिप प्यारालाइसिस' को लाचार र भयानक अवस्था महसुस गर्छौँ।

मस्तिष्क र शरीरबीचको 'मिसकम्युनिकेसन'

जब हामी सपनामा खतराबाट बच्न कराउन वा भाग्न खोज्छौँ, हाम्रो चेतन मन (Conscious mind) ले शरीरलाई आदेश दिन खोज्छ। तर शरीरका मांसपेशीहरू गहिरो निद्रामा (प्यारालाइज्ड अवस्थामा) हुने भएकाले मस्तिष्कको त्यो आदेश तत्काल कार्यान्वयन हुन पाउँदैन। यही कारणले गर्दा सपनामा घाँटीबाट आवाजै ननिस्किएको वा बोली अड्किएको जस्तो महसुस हुन्छ। खुट्टाहरू एकदमै भारी भएको वा भुइँमा टाँसिएको जस्तो अनुभव हुन्छ।

सपनामा बोली नफुट्नु वा ऐँठन हुनु कुनै दैवी वा भूतप्रेतको प्रकोप नभएर मस्तिष्क पूर्ण रूपमा ब्युँझिसक्ने तर शरीरका मांसपेशीहरू अझै निद्रामै रहँदा हुने एउटा सामान्य प्राकृतिक प्रक्रिया हो।

यो अवस्थामा हाम्रो मस्तिष्कको 'मोटर कोर्टेक्स' (Motor Cortex - जसले हलचल नियन्त्रण गर्छ) ले हातखुट्टा चलाउने वा कराउने सिग्नलहरू लगातार पठाइरहेको हुन्छ। तर, ती सिग्नलहरू मांसपेशीसम्म पुग्ने बाटो बन्द हुने भएकाले चेतन मनले ठूलो प्रतिरोध वा अवरोध महसुस गर्छ। यही विन्दुमा मस्तिष्क अलमलमा पर्छ र उसले आफ्नै अक्षमतालाई "खुट्टा हिलोमा गाडिएको" वा "कसैले घाँटी थिचेको" जस्तो बिम्बमा ढालेर सपनामा देखाउँछ।

त्यसैले, सपना वा ब्युँझिँदाको त्यो लाचारी कुनै बाहिरी अदृश्य शक्तिको प्रभाव नभएर हाम्रै स्नायु प्रणालीको केही सेकेन्डको सञ्चार अवरोध (Communication Gap) मात्र हो।

यो अवस्था कहिले धेरै हुन्छ?

यदि तपाईंको निद्रा पूरा भएको छैन वा तपाईं तनावमा हुनुहुन्छ भने यस्तो सपना र अनुभवहरू धेरै हुन सक्छन्। यसका कारकहरूमा अत्यधिक मानसिक तनाव वा एन्जाइटी (Anxiety), सुत्ने र उठ्ने समय निश्चित नहुनु (Irregular sleep schedule) र उत्तानो परेर (ढाडको भरमा) सुत्ने बानी आदि हुन्।

कहिलेकाहीँ सपनाबाट ब्युँझिसक्दा पनि केही सेकेन्ड वा मिनेटसम्म शरीर हलचल गर्न नसक्ने र बोल्न नसक्ने हुन्छ, जसलाई नेपाली समाजमा 'ऐँठन भएको' भनिन्छ। यो पनि मस्तिष्क पूर्णरूपमा ब्युँझिसक्ने तर शरीरका मांसपेशीहरू अझै निद्रामै रहँदा हुने अवस्था हो। यो पूर्ण रूपमा सामान्य शारीरिक प्रक्रिया हो र यसबाट डराउनुपर्ने कुनै कारण छैन।

यसबाहेक, अत्यधिक शारीरिक थकान, क्याफिनयुक्त पेय पदार्थ (चिया, कफी) को बढी सेवन, र मदिरा वा धूम्रपानको बानीले पनि निद्राको चक्रलाई खलबल्याएर यो अवस्था निम्त्याउँछ। विशेषगरी सिफ्ट अनुसार काम गर्ने (Night Shift) मानिसहरू वा 'जेट ल्याग' (Jet Lag - देश विदेश यात्रा गर्दा समय फरक पर्ने समस्या) का कारण सुत्ने समय गडबड भएकाहरूमा ऐँठनको सम्भावना निकै उच्च हुन्छ।

नेपाली समाजमा यसलाई अलौकिक वा बोक्सी/भूतको कृत्य मान्ने जुन परम्परागत डर छ, त्यसले व्यक्तिको मानसिक तनाव झन् बढाइदिन्छ। फलस्वरूप, त्यही डरका कारण अर्को पटक सुत्दा पुनः ऐँठन हुने चक्र (Vicious Cycle) सुरु हुन सक्छ। त्यसैले, यो केवल शरीरको 'हाइबरनेसन' (सुषुप्त अवस्था) बाट ब्युँझिने क्रमको एउटा क्षणिक ढिलाइ मात्र हो र यसलाई सामान्य रूपमा लिनु नै उत्तम हुन्छ।

अन्य शारीरिक समस्या वा रोग पनि कारक 

ऐँठन (Sleep Paralysis) सामान्यतया जीवनशैलीसँग जोडिए पनि कतिपय अवस्थामा यो विशिष्ट शारीरिक वा मानसिक स्वास्थ्य समस्याको संकेत हुन सक्छ। यसको प्रमुख चिकित्साजन्य कारण 'नार्कोलेप्सी' (Narcolepsy) नामक न्यूरोलोजिकल विकार हो। यस रोगमा मस्तिष्कले सुत्ने र ब्युँझिने चक्रलाई सही तरिकाले नियन्त्रण गर्न सक्दैन, जसले गर्दा मानिस दिनभरि अत्यधिक निदाउने र बारम्बार ऐँठनको सिकार हुने गर्दछ।

यसबाहेक अन्य शारीरिक तथा मानसिक समस्याहरू पनि यसका कारक हुन सक्छन्:

• 'स्लिप एप्निया' (Sleep Apnea): सुतेका बेला केही सेकेन्ड श्वासप्रश्वास अवरुद्ध हुने रोग, जसले निद्रा बिथोल्छ र ऐँठनको जोखिम बढाउँछ। यस रोगमा सुतेका बेला घाँटीका मांसपेशीहरू खुकुलो भई वायुमार्ग (Airway) बन्द हुँदा केही सेकेन्डका लागि शरीरमा अक्सिजनको आपूर्ति ठप्प हुन्छ। यस्तो अवस्थामा निसास्सिएर ज्यान जाने जोखिमबाट बचाउन मस्तिष्कले आपत्कालीन रक्षा प्रणाली सक्रिय गराई व्यक्तिलाई झसङ्ग ब्युँझाइदिन्छ।

  यसरी अचानक र विना तयारी ब्युँझिँदा मस्तिष्कको चेतना त तत्काल फर्किन्छ, तर शरीरका मांसपेशीहरू अझै गहिरो निद्राकै शिथिल अवस्थामा रहन्छन्। यही न्युरोलोजिकल असमञ्जस्यताका कारण स्लिप एप्नियाका बिरामीहरूले बारम्बार भयानक ऐँठन र छाती थिचिएको महसुस गर्ने गर्छन्।

• मानसिक स्वास्थ्य विकार: अत्यधिक डिप्रेसन (Depression), एन्जाइटी (Anxiety), र पोस्ट-ट्रमाटिक स्ट्रेस डिसअर्डर (PTSD)। जब हाम्रो मन चिन्ता, निराशा वा पुरानो आघातले ग्रस्त हुन्छ, तब निद्रा र भावना नियन्त्रण गर्ने 'सेरोटोनिन' र 'डोपामाइन' जस्ता मस्तिष्कका रसायनहरूको सन्तुलन बिग्रन्छ। यसले गर्दा निद्राको गहिराइ घट्छ र व्यक्ति रातभर पटक-पटक ब्युँझने गर्छ।

  विशेष गरी तनावका बेला मस्तिष्कको डर केन्द्र (Amygdala) अत्यधिक सक्रिय रहने हुनाले, अचानक ब्युँझिँदा मांसपेशीको 'लक' (REM Atonia) खुल्न पाउँदैन। नतिजास्वरूप, मानसिक समस्या भएका व्यक्तिहरूले ऐँठनको अनुभव बढी मात्रमा गर्ने गर्छन् र उनीहरूले देख्ने भ्रमपूर्ण आकृतिहरू पनि निकै डरलाग्दा हुन्छन्।

• औषधिको प्रभाव: मानसिक रोग वा निद्राका लागि प्रयोग गरिने कतिपय औषधिको अचानक कटौती वा फेरबदल। मानसिक तनाव, एन्जाइटी, वा निद्रा नियमित गराउन प्रयोग गरिने कतिपय एन्टिडिप्रेसन्ट्स (Antidepressants) र अनस्योलाइटिक (Anxiolytic) औषधिहरूले सिधै मस्तिष्कको 'REM' निद्राको चक्रलाई नियन्त्रण गरिरहेका हुन्छन्। जब यी औषधिहरूको मात्रा अचानक घटाइन्छ, परिवर्तन गरिन्छ वा खान छोडिन्छ, तब मस्तिष्कमा 'REM Rebound' को अवस्था सिर्जना हुन्छ।

  यसको अर्थ मस्तिष्क अचानक अत्यधिक गहिरो र अनियन्त्रित सपनाको चरणमा प्रवेश गर्छ। यस्तो तीव्र फेरबदलका कारण निद्रा र चेतनाबीचको तालमेल सजिलै बिग्रन पुग्छ, जसले गर्दा व्यक्तिले बारम्बार कडा खालको ऐँठन (Sleep Paralysis) र भयानक दुःस्वप्नहरूको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ।

यदि ऐँठन हप्तामा धेरै पटक हुन्छ र यसले दैनिक जीवनमा असर पुर्‍याइरहेको छ भने यो कुनै अन्तर्निहित स्वास्थ्य समस्याको लक्षण हुन सक्ने भएकाले चिकित्सकको परामर्श आवश्यक पर्छ। लगातारको ऐँठनले निद्राको गुणस्तर मात्र बिगार्दैन, बल्कि यसले मस्तिष्क वा शरीरभित्र लुकेको कुनै गम्भीर रोगको चेतावनी दिइरहेको हुन सक्छ। स्लिप विशेषज्ञ वा न्युरोलोजिस्टले 'पोलिसम्नोग्राफी' (Sleep Study) जस्ता आधुनिक परीक्षणमार्फत यसको वास्तविक कारण पत्ता लगाउँछन्। समयमै सही निदान र औषधोपचार नगरे यसले मानिसलाई चरम अनिद्रा, मानसिक अवसाद र मुटुसम्बन्धी दीर्घकालीन जटिलतातर्फ धकेल्न सक्छ।

यस्ता छन् मनोवैज्ञानिक व्याख्या 

ऐँठन र यसको समयमा हुने डरलाग्दो भ्रम (Hallucinations) लाई लिएर आधुनिक मनोविज्ञान र न्युरो-मनोविज्ञानका क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण अनुसन्धानहरू भएका छन्। हार्वर्ड विश्वविद्यालयका प्रख्यात मनोवैज्ञानिक डा. रिचर्ड म्याकेन्लीले सन् २००५ मा ऐँठन र यसका बेला देखिने 'भूतप्रेत वा परग्रही (Alien) को छाया' को अनुभवमाथि गहन अध्ययन गरे।

उनका अनुसार अनुसार ऐँठनका बेला मानिसको चेतन मन ब्युँझिसकेको हुन्छ तर शरीर लक हुन्छ। यस्तो अवस्थामा मस्तिष्कले ठूलो संकट महसुस गर्छ र 'अत्यधिक डर' पैदा गर्छ। यो डरलाई सही साबित गर्न हाम्रो अवचेतन मनले तत्कालै एउटा काल्पनिक कथा वा आकृति बुनिटोपल्छ। अर्थात्, मानिसले डरका कारण भूत देख्ने होइन, बरु ऐँठनका बेला उत्पन्न हुने जैविक डरलाई व्याख्या गर्न मस्तिष्कले कोठाभित्र भूत वा छायाको भ्रम (Hallucination) सिर्जना गर्छ। उनले यसलाई मस्तिष्कको 'इन्टरप्रिटेटिभ मेकानिजम' (व्याख्यात्मक त्रुटि) भनेका छन्।

क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयका प्रख्यात न्युरो-वैज्ञानिक तथा मनोवैज्ञानिक डा. ब्यालेन्ड जलालले ऐँठनको सांस्कृतिक र न्युरोलोजिकल पाटोमाथि थुप्रै अनुसन्धान र पुस्तकहरू (सन् २०१४-२०१६मा) प्रकाशित गरेका छन्। उनले मस्तिष्कको पराइटल लोब (Parietal Lobe) को कार्यप्रणालीका आधारमा यसको व्याख्या गरेका छन्। यो भागले हाम्रो शरीरको आकार र बनोटको मानसिक नक्सा (Body Image) राख्छ। 

ऐँठनका बेला मस्तिष्कले शरीरलाई हलचल गर्ने आदेश त दिन्छ, तर मांसपेशीहरू नचल्दा मस्तिष्कमा 'फीडब्याक' पुग्दैन। यसले गर्दा मस्तिष्क अलमलमा पर्छ र शरीरको त्यो मानसिक नक्सा प्रक्षेपण भएर ओछ्यानको छेउमा 'अर्कै कतै डरलाग्दो छाया उभिएको' जस्तो देखिन्छ। त्यो छाया वास्तवमा मानिसकै आफ्नै शरीरको प्रक्षेपण (Projected Image) मात्र हो।

उनले सांस्कृतिक विश्वास (जस्तै नेपालमा ऐँठन/भूतप्रेत, पश्चिमी देशमा एलियन) ले यो डरलाई झन् बढाउने र ऐँठनलाई झन् बारम्बार गराउने तथ्य पनि प्रमाणित गरेका छन्।

उमेर र ऐँठनको सम्बन्ध

ऐँठन (Sleep Paralysis) विशेषगरी किशोरवस्था र युवावस्था (Adolescence and Young Adulthood) मा सबैभन्दा बढी देखिन्छ। वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूका अनुसार यसको पहिलो अनुभव सामान्यतया १४ देखि १७ वर्षको उमेरमा सुरु हुन्छ। त्यसपछि २० देखि २९ वर्षको उमेर समूहमा यो सबैभन्दा बढी सक्रिय र बारम्बार हुने गरेको पाइन्छ।

युवावस्थामा बढी हुनुका मुख्य कारणहरूमा यो उमेरमा अध्ययन, करियर वा सम्बन्धका कारण मानसिक तनाव र एन्जाइटी उच्च हुनु, सुत्ने र उठ्ने समय तालिका सबैभन्दा बढी अनियन्त्रित वा अनियमित हुनु (जस्तै: ढिलोसम्म ब्युँझने वा 'नाइट सिफ्ट' मा काम गर्ने) एवम् मस्तिष्क र हर्मोनल परिवर्तनहरू तीव्र गतिमा भइरहेका हुनु आदि हुन्छन्।

३० वर्षको उमेर पार गरेपछि र जीवनशैली थोरै व्यवस्थित हुँदै गएपछि यो समस्या बिस्तारै कम हुँदै जान्छ। यद्यपि, यो जुनसुकै उमेरका मानिस (बालबालिका वा वृद्धवृद्धा) लाई पनि हुन सक्छ, तर युवाहरूको तुलनामा उनीहरूमा यसको दर निकै कम हुन्छ।

बारम्बार दुःख दिन्छ ?

बारम्बार ऐँठन (Sleep Paralysis) भइरहने समस्याले मानिसलाई मानसिक रूपमा निकै थकित र त्रसित बनाउँछ। कतिपय त सुत्न समेत डराउने अवस्थामा पुग्छन्। यदि यो समस्या बारम्बार भइरहेको छ भने यसलाई कम गर्न र यसबाट बच्न जीवनशैलीमा केही ठोस सुधार र प्रयोगात्मक उपायहरू अपनाउनुपर्छ।

सुत्ने शैली र बानीमा सुधार

• कोल्टे परेर सुत्ने : अनुसन्धानहरूका अनुसार ५० प्रतिशतभन्दा बढी ऐँठन उत्तानो परेर (ढाडको भरमा) सुत्दा हुन्छ। त्यसैले जतिसक्दो दाहिने वा देब्रे कोल्टे फर्केर सुत्ने बानी बसाल्नुस्। पिठ्युँमा एउटा तकिया अड्याएर सुत्दा रातभर उत्तानो पर्नबाट बच्न सकिन्छ। उत्तानो परेर सुत्दा श्वासप्रश्वासको नली साँघुरो हुने र जिब्रो पछाडि धकेलिने हुनाले 'स्लिप एप्निया' (सास रोकिने समस्या) बढ्छ, जसले ऐँठनको जोखिम बढाउँछ। कोल्टे परेर सुत्दा वायुमार्ग खुला रहन्छ र निद्राको 'REM' चरण पनि व्यवस्थित हुन्छ। त्यसैले, यो साधारण परिवर्तनले तपाईंलाई बारम्बार हुने ऐँठनबाट ठूलो राहत दिन सक्छ।

• नियमित सुत्ने तालिका : मस्तिष्कको सुत्ने र ब्युँझिने चक्र (Circadian Rhythm) बिग्रँदा ऐँठन बढी हुन्छ। त्यसैले हप्ताको सातै दिन एउटै निश्चित समयमा सुत्ने र उठ्ने प्रयास गर्नुस्। बिदाका दिनहरूमा पनि यो नियमित तालिकामा फेरबदल नगर्नुहोस्। एउटै निश्चित समयमा सुत्ने र उठ्ने बानीले हाम्रो जैविक घडीलाई बलियो बनाउँछ र मस्तिष्कलाई 'REM' निद्राको चक्र सही रूपमा नियन्त्रण गर्न सजिलो हुन्छ। नतिजास्वरूप, रातको समयमा निद्रा र चेतनाबीच आउने क्षणिक अवरोध आफैँ घट्दै जान्छ। सुत्नुअघि कोठाको वातावरण शान्त र अँध्यारो राख्नाले निद्रा झन् गहिरो हुन्छ र ऐँठनको सम्भावना स्वतः कम भएर जान्छ।

• कम्तीमा ७-८ घण्टाको निद्रा : निद्राको कमी (Sleep Deprivation) ऐँठनको सबैभन्दा ठूलो उत्प्रेरक हो। शरीर र मस्तिष्कलाई पर्याप्त आराम दिनुस्। दैनिक ७ देखि ८ घण्टाको गहिरो निद्राले मस्तिष्कलाई दिनभरिको थकान र मानसिक तनावबाट पूर्ण रूपमा रिकभर हुने समय दिन्छ। जब हामी पर्याप्त सुत्दैनौँ, मस्तिष्कले 'REM' निद्राको ऋण (Sleep Debt) तिर्न खोज्छ, जसले गर्दा अर्को पटक सुत्दा निद्राको चक्र अनियन्त्रित भई ऐँठनको जोखिम तीव्र रूपमा बढ्छ। त्यसैले शरीरलाई आवश्यक आराम दिएर यो चक्रलाई सन्तुलित राख्नुस्।

सुत्नुअघिको दिनचर्या (Sleep Hygiene)

• डिजिटल डिटक्स : सुत्नुभन्दा कम्तीमा १ घण्टा अगाडिदेखि मोबाइल, ल्यापटप वा टीभीको स्क्रिन नहेर्नुस्। यसबाट निस्कने नीलो प्रकाशले निद्रा लाग्ने हर्मोन (Melatonin) लाई रोक्छ।

• उत्तेजक पदार्थको कटौती : साँझपख वा सुत्नुअघि चिया, कफी, चुरोट (क्याफिन र निकोटिन) वा मदिरा सेवन नगर्नुस्। यसले निद्राको REM चरणलाई बिथोल्छ।

• तनाव व्यवस्थापन : सुत्नुअघि मतिष्कलाई शान्त पार्न ध्यान (Meditation) गर्ने, लामो र गहिरो सास फेर्ने, वा हल्का संगीत सुन्ने गर्नुस्। दिनभरिको तनाव बोकेर ओछ्यानमा जाँदा ऐँठनको जोखिम उच्च हुन्छ।

घुर्नु र ऐँठन हुनुको के नाता ?

ऐँठन र घुर्नु (Snoring) बीच निकै गहिरो र प्रत्यक्ष सम्बन्ध हुन्छ। चिकित्सा विज्ञानका अनुसार यी दुवै समस्याहरू विशेषगरी एउटा साझा अन्तर्निहित रोगसँग जोडिएका हुन्छन्, जसलाई 'स्लिप एप्निया' (Sleep Apnea) भनिन्छ।

यसको सम्बन्धलाई बुझ्न निम्न बुँदाबाट सजिलो हुन्छ - 

• श्वासप्रश्वासमा अवरोध : सुतेका बेला घाँटीको मांसपेशी खुकुलो भई वायुमार्ग साँघुरो हुँदा हावाको घर्षणले मानिसले ठूलो स्वरमा घुर्ने गर्छ। जब यो वायुमार्ग पूर्ण रूपमा बन्द हुन्छ, केही सेकेन्डका लागि श्वासप्रश्वास नै ठप्प हुन्छ।

• मस्तिष्कको रक्षा प्रणाली : श्वास रोकिँदा शरीरमा अक्सिजनको कमी हुन्छ। यस्तो आपत्कालीन अवस्थामा ज्यान जोगाउन मस्तिष्क झसंग भएर तुरुन्तै ब्युँझिन्छ।

• चेतना र शरीरबीचको बेमेल : यसरी अचानक ब्युँझिँदा मस्तिष्कको चेतन मन त तत्काल सक्रिय हुन्छ, तर शरीरका मांसपेशीहरू अझै निद्राकै 'लक' (REM Atonia) अवस्थामा हुन्छन्। यही असमञ्जस्यताका कारण मानिसले आँखा खोलेर पनि शरीर हलचल गर्न नसक्ने अर्थात् 'ऐँठन' भएको महसुस गर्छ।

• सुत्ने तरिकाको भूमिका : उत्तानो परेर (ढाडको भरमा) सुत्दा जिब्रो पछाडि धकेलिने र वायुमार्ग अवरुद्ध हुने सम्भावना बढी हुन्छ। जसले गर्दा घुर्ने समस्या र ऐँठन हुने जोखिम दुवै ५० प्रतिशतभन्दा बढीले बढ्न पुग्छ।

यदि कसैलाई अत्यधिक घुर्ने समस्या छ र साथमा बारम्बार ऐँठन पनि भइरहन्छ भने त्यो सामान्य थकान मात्र नभएर स्लिप एप्निया वा अन्य स्वास्थ्य जटिलताको संकेत हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा चिकित्सक वा स्लिप विशेषज्ञको सल्लाह लिनु आवश्यक हुन्छ।

ऐँठन भइहालेमा तत्काल कसरी ब्युँझिने? (संकटकालीन उपाय)

यदि राति अचानक ऐँठन भयो भने नआत्तिकन यो प्रयोगात्मक विधि अपनाउनुस्, जसलाई 'मसल रिल्याक्सेसन टेक्निक' भनिन्छ।

• प्रतिरोध नगर्नुस् : पूरै शरीर एकैपटक चलाउन वा चिच्याउन खोज्दा मस्तिष्क झन् आत्तिन्छ र छाती थिचिएको महसुस बढी हुन्छ। आफूलाई सम्झाउनुस् - 'यो केही मिनेटको अस्थायी अवस्था हो, यसले मलाई केही गर्दैन।'

• साना मांसपेशी हल्लाउने : पूरै जिउ छाडेर हात वा खुट्टाका बुढीऔँलाहरू मात्र बिस्तारै हल्लाउने प्रयास गर्नुस्। अथवा आँखाको कतिला यताउता घुमाउने वा जिब्रो चलाउने प्रयास गर्नुस्। साना अंग चल्नासाथ मस्तिष्कले शरीर ब्युँझिएको संकेत पाउँछ र लक खुल्छ।

• ब्युँझिएपछि ओछ्यान छाड्नुस् : ऐँठन खुल्ने बित्तिकै तुरुन्तै फेरि सुत्नुभयो भने पुनः ऐँठन हुने सम्भावना रहन्छ। त्यसैले उठेर १० मिनेट कोठामा यताउता हिँड्ने, अलिकति पानी पिउने र मस्तिष्क पूर्ण रूपमा सचेत भएपछि मात्र आसन फेरेर सुत्ने।

***

अन्य समस्याको वार्निङ कल त होइन ?

बारम्बार ऐँठन (Sleep Paralysis) हुनु केवल निद्राको गडबडी मात्र नभएर शरीर वा मनभित्र लुकेका अन्य केही गम्भीर स्वास्थ्य समस्याहरूको प्रारम्भिक संकेत वा लक्षण पनि हुन सक्छ। चिकित्सा विज्ञानका अनुसार यसले मुख्यतया निम्नलिखित शारीरिक तथा मानसिक समस्याहरूलाई इसारा गरिरहेको हुन्छ -

नार्कोलेप्सी - न्युरोलोजिकल रोग

यदि कसैलाई हप्तामा धेरै पटक ऐँठन हुन्छ र दिनभरि पनि अचानक जहाँतहीँ (बोल्दाबोल्दै, काम गर्दागर्दै) कडा निद्रा लाग्छ भने त्यो 'नार्कोलेप्सी' को स्पष्ट संकेत हो। यो एउटा यस्तो न्युरोलोजिकल विकार हो, जसमा मस्तिष्कले सुत्ने र ब्युँझिने चक्रलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैन।

यस रोगको मुख्य कारण मस्तिष्कमा 'हाइपोक्रिटिन' (Hypocretin/Orexin) नामक केमिकलको कमी हुनु हो, जसले मानिसलाई ब्युँझिरहन मद्दत गर्छ। नार्कोलेप्सी भएका व्यक्तिहरूमा निद्राको 'REM' चरण (जसमा हामी सपना देख्छौँ) असामान्य रूपमा सिधै सुरु हुन्छ। त्यसैले उनीहरू दिउँसो ब्युँझै रहेका बेला पनि अचानक कडा निद्रामा ढल्छन् र सपना संसारमा पुग्छन्।

यस रोगमा ऐँठनका साथै 'क्याटाप्लेक्सिया' (Cataplexia) को समस्या पनि देखिन सक्छ, जसमा हाँस्दा, आत्तिँदा वा रिसाउँदा अचानक शरीरका मांसपेशीहरू लुला भएर मानिस भुइँमा ढल्न पुग्छ। यो केवल आलस्य वा थकाइ नभएर एक गम्भीर न्यूरोलोजिकल अवस्था भएकाले यसको निदानका लागि 'स्लिप स्टडी' (Polysomnography) गरी चिकित्सकको निगरानीमा औषधोपचार र जीवनशैली परिमार्जन गर्नुपर्छ।

स्लिप एप्निया - श्वासप्रश्वासको समस्या

सुतेको बेला घाँटीको मांसपेशी खुम्चिएर केही सेकेन्डका लागि श्वासप्रश्वास बन्द हुने वा अवरुद्ध हुने समस्यालाई स्लिप एप्निया भनिन्छ। यसले गर्दा रगतमा अक्सिजनको कमी हुन्छ र मस्तिष्क झसङ्ग भएर ब्युँझिन्छ। यही आकस्मिक ब्युँझाइले गर्दा 'स्लिप प्यारालाइसिस' (ऐँठन) सक्रिय हुन्छ।

विशेषगरी अत्यधिक मोटोपन भएका, उत्तानो परेर सुत्ने वा ठूलो स्वरमा घुर्ने बानी भएका मानिसहरूमा स्लिप एप्नियाको जोखिम बढी हुन्छ। राति पटक-पटक सास रोकिँदा मस्तिष्कले शरीर बचाउनका लागि आपत्कालीन रूपमा चेतना त फर्काउँछ, तर मांसपेशीहरू अझै निद्राकै 'लक' अवस्थामा हुन्छन्। यही असमञ्जस्यताका कारण व्यक्तिले गम्भीर ऐँठन र निसास्सिएको महसुस गर्छ।

यस समस्यालाई लामो समयसम्म बेवास्ता गर्दा दिउँसो अत्यधिक थकाइ लाग्ने, एकाग्रता गुम्ने मात्र होइन, उच्च रक्तचाप, हृदयघात र मधुमेह जस्ता गम्भीर स्वास्थ्य जटिलताहरू निम्तिन सक्छन्। त्यसैले, ऐँठनसँगै घुर्ने र निसासिने समस्या छ भने 'CPAP' मेसिन वा चिकित्सकको सल्लाहमा उपचार गराउनु आवश्यक हुन्छ।

मानसिक स्वास्थ्य विकारहरू

हाम्रो मानसिक अवस्था र निद्राको गहिरो सम्बन्ध हुन्छ। ऐँठन बारम्बार हुनु यी मानसिक समस्याहरूको लक्षण हुन सक्छ:

• अत्यधिक एन्जाइटी र प्यानिक डिसअर्डर : मस्तिष्क सधैं तनाव वा 'फाइट अर फ्लाइट' (लड्ने या भाग्ने) मोडमा रहँदा निद्राको चक्र बिग्रन्छ।

• डिप्रेसन : उदासीनताका कारण निद्रा गहिरो हुन पाउँदैन, जसले ऐँठनको जोखिम बढाउँछ।

• PTSD (Post-Traumatic Stress Disorder) : विगतको कुनै भयानक वा दुखद घटनाको मानसिक आघात मनमा रहिरहँदा मस्तिष्कले निद्रामै पनि संकट महसुस गर्छ।

जब मस्तिष्क मानसिक तनाव, डिप्रेसन वा पुराना आघात (Trauma) ले ग्रस्त हुन्छ, तब निद्रालाई नियन्त्रण गर्ने न्यूरोट्रान्समिटरहरूको सन्तुलन बिग्रन्छ। यसले गर्दा मानिस 'REM' निद्राको चरणमा चाँडो प्रवेश गर्छ वा अचानक ब्युँझिन्छ। एन्जाइटी र PTSD का बिरामीहरू सुतेका बेला पनि उनीहरूको 'अमिग्डाला' (मस्तिष्कको डरको केन्द्र) अत्यधिक सक्रिय रहन्छ, जसले गर्दा भयानक ऐँठन र त्यसका बेला देखिने डरलाग्दा भ्रमहरू झन् सघन र वास्तविक लाग्छन्।

कतिपय अवस्थामा ऐँठनकै डरले गर्दा मानिसमा सुत्नुअघि नै 'एन्टिसिपेटरी एन्जाइटी' (भोलि के होला भन्ने डर) सुरु हुन्छ, जसले निद्राको चक्रलाई झन् भताभुङ्ग पार्छ। तसर्थ, बारम्बार हुने ऐँठनबाट मुक्ति पाउन केवल निद्राको बानी सुधारेर पुग्दैन; मनोपरामर्श (CBT) वा विशेषज्ञको सहयोगमा यी अन्तर्निहित मानसिक समस्याहरूको जरैदेखि उपचार खोज्नु अनिवार्य हुन्छ।

मुटु र रक्तसञ्चारको गडबडी (कहिलेकाहीँ)

कतिपय अवस्थामा मुटुको धड्कन अनियमित हुने (Arrhythmia) वा राति अचानक रक्तचाप घटबढ हुँदा पनि शरीरमा छटपटी भई ऐँठन जस्तो महसुस हुन सक्छ। 

मुख्य कुरा के छ भने यदि महिनामा एक-दुई पटक मात्र ऐँठन हुन्छ भने त्यो थकान वा अनिन्द्राले गर्दा हो, डराउनु पर्दैन। तर यदि यो सिलसिला लगातार चलिरहन्छ र दिनभरिको कार्यक्षमतामा असर पुग्छ भने यसलाई बेवास्ता नगरी तुरुन्तै चिकित्सक वा स्लिप विशेषज्ञको सल्लाह लिनु आवश्यक हुन्छ।

राति मुटुको चाल अचानक बिग्रँदा वा रक्तचाप तीव्र रूपमा घट्दा मस्तिष्कमा अक्सिजन र रगतको प्रवाह केही सेकेन्डका लागि कम हुन पुग्छ। यस आपत्कालीन अवस्थामा मस्तिष्क तुरुन्तै सचेत मोडमा आउँछ, तर शरीरका मांसपेशीहरू अझै सुस्त वा निष्क्रिय अवस्थामै हुन्छन्। यही शारीरिक बेमेलका कारण व्यक्तिले छाती भारी भएको र हलचल गर्न नसकेको महसुस गर्छ, जसलाई धेरैले झुक्किएर सामान्य ऐँठन मान्ने गर्छन्।

त्यसैले, ऐँठन खुल्ने बित्तिकै यदि मुटु अत्यधिक धड्किएको (Palpitations), चिसो पसिना आएको वा छाती दुखेको अनुभव हुन्छ भने त्यो केवल निद्राको गडबडी नभएर कार्डियोभास्कुलर (मुटुसम्बन्धी) समस्याको प्रारम्भिक चेतावनी हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा ढिला नगरी इसिजी (ECG) र अन्य आवश्यक स्वास्थ्य परीक्षण गराउनु बुद्धिमानी हुन्छ।

परामर्श लिन मान्नै हुन्न गाह्रो

यदि जीवनशैली सुधार्दा पनि ऐँठन रोकिएन, हप्तामा २-३ पटकभन्दा बढी हुन थाल्यो र यसकै डरले गर्दा राति निद्रा पर्नै छाड्यो वा दिनभर अत्यधिक थकाइ र अचानक निद्रा लाग्ने (Narcolepsy को लक्षण) हुन थाल्यो भने तुरुन्तै स्लिप स्पेसलिस्ट वा मनोचिकित्सकलाई देखाउनुपर्छ। यो अवस्था हेलचेक्रयाइँको हुँदै होइन। कतिपय अवस्थामा चिकित्सकले REM निद्रालाई सन्तुलनमा राख्ने सुरक्षित औषधिहरू सुझाव गर्न सक्छन्।