भावना माथिको लगाम, जीवनको रफ्तार

 

कार्यालयको भित्तोमा घडीले रातको ठीक १२:३० बजाउँदै थियो। टेबलभरि फिँजारिएका रिपोर्टहरू, आधा कोरिएका मस्यौदाहरू र चिसिइसकेको कफीको कप। सँगैको टेबलमा काम गर्ने सहकर्मी आफ्नो पालोको काम नसकी, जिम्मेवारी पन्छाएर भर्खरै निस्किएका थिए। दिनभरिको थकान, भोक र त्यसमाथि सहकर्मीको गैरजिम्मेवारपनले टाउको फुट्लाजस्तो भइरहेको थियो। रिसको पारो सीमा नाघ्ने अवस्थामा थियो।

यस्तो अवस्थामा दुईवटा विकल्प मात्र बाँकी रहन्छन्। पहिलो - रिसको झोँकमा टेबलको फाइल भुइँमा पछार्ने, सहकर्मीलाई भोलिपल्ट देखाइदिने धम्कीपूर्ण मेसेज लेख्ने र आफ्नो रात र भोलिको दिन दुवै बर्बाद पार्ने। दोस्रो - लामो सास तान्ने, आफ्नो कन्सिरी तात्नु जायज हो भन्ठान्ने, 'ऊ थाकेको थियो होला वा कुनै समस्यामा थियो कि?' भनी सोच्ने र शान्त भएर सोच्ने, तातो रिसले भोलि काम हुन्न भनेर सबै टास्क फत्ते गरी घर फर्कने।

जसले दोस्रो विकल्प रोज्छ, उसले परिस्थितिलाई मात्र जित्दैन, आफैंलाई पनि जित्छ। यही आफ्ना र अरूका भावनाहरू बुझ्ने, तिनलाई सही दिशा दिने र नियन्त्रण गर्ने क्षमता नै 'संवेगात्मक बौद्धिकता' (Emotional Intelligence - EI) हो। पहिलोले परिस्थिति बिगार्छ, पछिसम्म दुःख दिन्छ। दोस्रोले काम बनाउँछ, अरुलाई पनि सिकाउँछ।

सरल भाषामा भन्दा हामीसँग कति ज्ञान छ वा हाम्रो दिमाग कति तीक्ष्ण छ भन्ने कुरा इन्टेलिजेन्स कोसेन्ट (IQ) ले मापन गर्छ। तर, हामी संकटको बेला कति धैर्य रहन सक्छौँ, अरूको दुःखमा कति सहानुभूति राख्छौँ र आफ्ना भावनाहरूलाई कसरी व्यवस्थापन गर्छौँ भन्ने कुरा इमोसनल कोसेन्ट (EQ) अर्थात् संवेगात्मक बौद्धिकताले निर्धारण गर्छ। उच्च आईक्यू भएको व्यक्ति प्राविधिक रूपमा अब्बल त होला, तर यदि उसमा इक्यू छैन भने ऊ न राम्रो नेता बन्न सक्छ, न त सुखी पारिवारिक सदस्य।

त्यसैले भनिएको पनि छ - 'रिस खा आफू, बुद्धि खा अरु।' परिस्थिति वा व्यवहारसँगको हामी रिसाउने कारण जायज भए पनि त्यसको प्रतिक्रियामा के गर्छौं भन्ने महत्त्वपूर्ण छ। 

दक्षिण कोरियामा केही वर्ष श्रम घर आएका भक्तपुरका एक युवकले मिनी बस किनेका थिए। उनको फोर्स ट्रयाभ्लर गाडी १५/१६ किलोमिटरको लोकल रुटमा चल्थ्यो। चालकले 'तलब-सुविधा बढाइदिनुपर्छ' भनिरहेका थिए। ती युवक 'केही महिना पर्ख, अलि फाइदामा गए हुन्छ' भन्दै थिए। एक दिन चालक झोंक्किए - 'बीच बाटैमा गाडी छाडेर हिँडिदिन्छु, अनि कमाउँछ !' भने। अनि त्यसै गरे। गाडीधनी युवकलाई अर्को गाडीका चालकको फोन आयो -'तपाइँको डाइबरले बीच बाटैमा गाडी छाडेर हिँडेछ, पेसेन्जरहरु अब पुलिसलाई खबर गर्नुपर्छ भन्दैछन्।'

जवाफमा उनले केहीबेर यात्रुलाई सम्झाउन लगाए। आफू तुरुन्त पुगे। अनि गाडी आफैं चलाएर गन्तव्यमा पुर्‍याए। त्यो दिनपछि केही दिन गाडी आफैं चलाए। आवेशमा छाडेर गएको चालक फर्किए, माफ मागे। आग्रह गरे - 'अब त्यस्तो हुँदैन। गाडी मलाई नै चलाउन दिनुस्।' गाडीधनीले अपशब्द केही भनेनन्। गाडी फेरि पुरानै चालकले चलाउन थाले। ती गाडीधनी सुनाउँछन् - 'मैले आवेशमा आउनुभन्दा कुन बेला के गर्दा मेरो काम बन्छ भन्ने मात्रै ध्यान दिएँ। अहिले सबै नर्मल छ।' यी गाडी साहुजीले संवेगात्मक बौद्धिकताको सूत्र उपयोग गरेका हुन्। 

मानिसहरु सबै सबैलाई रिस उठ्छ। कोही तुरुन्त व्यक्त गर्छन्, कोही केहीपछि। केहीपछि व्यक्त गर्नेहरुले रिस खा आफू गर्दैनन्, विवेक प्रयोग गर्छन्। संवेगात्मक बौद्धिकता आधुनिक मनोविज्ञानको एउटा बलियो खम्बा हो। यसलाई स्थापित गर्न तीन  मनोवैज्ञानिकहरूको योगदान अतुलनीय मानिन्छ। ती हुन् ड्यानियल गोलम्यान, पिटर सालोभी र जोन डी मेयेर।

अमेरिकी मनोवैज्ञानिक तथा पत्रकार ड्यानियल गोलम्यानले लेखेको पुस्तक 'Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ' (१९९५) मा स्पष्ट पारेका छन् कि व्यक्तिगत र व्यावसायिक सफलतामा 'आईक्यू' को हिस्सा मात्र २० प्रतिशत हुन्छ, बाँकी ८० प्रतिशत हिस्सा 'इक्यू' र अन्य पक्षको हुन्छ। उनका अनुसार 'आफ्नो संवेगलाई चिन्नु र त्यसलाई नियन्त्रण गर्न सक्नु नै बुद्धिमानीको सर्वोच्च रूप हो।' यो पुस्तक र उनका सिद्धान्तहरू हार्वर्ड बिजनेस रिभ्युका जर्नलहरू तथा विभिन्न अनलाइन पुस्तकालयहरूमा विस्तृत रूपमा पढ्न पाइन्छ।

गोलम्यानभन्दा अघि, सन् १९९० मा येल विश्वविद्यालयका पिटर सालोभी र न्यू ह्याम्पशायर विश्वविद्यालयका जोन डी मेयेरले पहिलोपल्ट 'इमोसनल इन्टेलिजेन्स' शब्दको वैज्ञानिक परिभाषा दिएका थिए। उनीहरूको प्रसिद्ध अनुसन्धानमूलक लेख 'Emotional Intelligence' (जुन 'Imagination, Cognition and Personality' जर्नलमा प्रकाशित भएको थियो) मा भनिएको छ, 'आफ्नो र अरूको भावनाको अनुगमन गर्ने, तिनीहरूबीचको भिन्नता छुट्याउने र यस जानकारीलाई आफ्नो विचार र कार्यलाई मार्गनिर्देशन गर्न प्रयोग गर्ने क्षमता नै संवेगात्मक बौद्धिकता हो।' यो प्राज्ञिक लेख गुगल स्कलर वा मनोविज्ञानका आधिकारिक जर्नलहरूमा पढ्न सकिन्छ।

जन्मजात वा आर्जित गुण ?

धेरैलाई लाग्न सक्छ, कोही मानिस जन्मँदै शान्त, गम्भीर र फरासिला हुन्छन् भने कोही कडा स्वभावका। तर मनोविज्ञानले भन्छ - संवेगात्मक बौद्धिकता जन्मजात मात्र हुने गुण होइन, यो एक आर्जित क्षमता (Learned Skill) हो।

हाम्रो मस्तिष्कको एउटा विशेषता हुन्छ, जसलाई 'न्यूरोप्लास्टिसिटी' (Neuroplasticity) भनिन्छ। यसको अर्थ हो - अभ्यास र समयसँगै हाम्रो मस्तिष्कले नयाँ बानी र सोच्ने तरिकाहरू सिक्न र बदल्न सक्छ। बाल्यकालको वातावरणले यसमा केही प्रभाव पारे पनि, सचेत प्रयास र अभ्यासद्वारा वयस्क उमेरमा पनि इक्यूलाई बढाउन र तिखार्न सकिन्छ।

जन्मजात न बुद्धिमान न त मुर्ख 

मान्छे जन्मजात नै पूर्ण रूपमा बुद्धिमान वा मूर्ख हुँदैन। बरु ऊ एउटा निश्चित सम्भावना र क्षमता लिएर जन्मिन्छ, जसलाई वातावरण र अभ्यासले आकार दिन्छ। मनोविज्ञानको भाषामा बौद्धिक हुनु भनेको केवल सूचना कण्ठ गर्नु होइन, बल्कि नयाँ परिस्थितिमा अनुकूलन हुनु, अमूर्त सोच राख्नु र समस्याको समाधान पहिल्याउनु हो।

बौद्धिकताको यो मनोविज्ञानलाई बुझ्न दुई विपरीत र परिपूरक दृष्टिकोण राख्ने मनोवैज्ञानिकहरूको व्याख्या प्रसिद्ध छ। 

जन्मजातको सिद्धान्त : चार्ल्स डार्विनका भाइ पर्ने ब्रिटिस मनोवैज्ञानिक सर फ्रान्सिस गाल्टनले सन् १८६९ मा लन्डनबाट प्रकाशित आफ्नो पुस्तक 'Hereditary Genius' मा बौद्धिकता मुख्यतः वंशानुगत (जन्मजात) हुने दाबी गरे। उनले सफल र प्रतिष्ठित परिवारहरूको अध्ययन गर्दै श्रेष्ठ बुद्धि र क्षमता पुस्तान्तरण हुने तर्क अघि सारे। गाल्टनको यो सिद्धान्तले बौद्धिकता जैविक रूपमा पहिल्यै निर्धारित हुने वकालत गर्छ, जसलाई आज पनि 'नेचर भर्सेज नर्चर' (Nature vs Nurture) को बहसमा 'नेचर' (प्रकृति/वंशानुगत) पक्षको जग मानिन्छ।

आर्जितको मनोविज्ञान : स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयकी मनोविज्ञान प्राध्यापक क्यारोल ड्वेकले सन् २००६ मा अमेरिकाबाट प्रकाशित आफ्नो क्रान्तिकारी पुस्तक 'Mindset : The New Psychology of Success' मा बौद्धिकतालाई हेर्ने दृष्टिकोण नै बदलिदिइन्। ड्वेकले दुई प्रकारका मानसिकता (Mindset) को व्याख्या गरेकी छन्।

• फिक्स्ड माइन्डसेट (Fixed Mindset) : जसले सोच्छन् बुद्धि जन्मजात र निश्चित हुन्छ (गाल्टनको जस्तै सोच)। यस्ता मानिसहरू असफल हुँदा आफूलाई 'मूर्ख' ठान्छन् र प्रयास गर्न छोड्छन्। यस्तो मानसिकताले गर्दा मानिसहरू नयाँ चुनौतीहरूबाट पन्छिन खोज्छन्, किनकि उनीहरूलाई असफल भएमा आफ्नो कमजोरी उदाङ्गिने डर हुन्छ। उनीहरू मिहिनेत र परिश्रमलाई बेकार ठान्छन् र अरूको सफलतालाई आफ्नो अयोग्यताको रूपमा लिँदै ईर्ष्या गर्न थाल्छन्। यसले व्यक्तिको रचनात्मकता, सिक्ने भोक र जीवनमा अघि बढ्ने सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा कुण्ठित पारिदिन्छ।
• ग्रोथ माइन्डसेट (Growth Mindset) : जसले विश्वास गर्छन् कि कडा मिहिनेत, सही रणनीति र अभ्यासद्वारा बुद्धिलाई निरन्तर बढाउन र तिखार्न सकिन्छ। यस्तो सोच भएका व्यक्तिहरू असफलतालाई यात्राको अन्त्य मान्दैनन्, बरु यसलाई सिक्ने र अझ राम्रो गर्ने एउटा सुनौलो अवसरका रूपमा लिन्छन्। उनीहरू नयाँ चुनौतीहरू सामना गर्न कहिल्यै डराउँदैनन् र अरूको प्रगतिबाट ईर्ष्या गर्नुको साटो प्रेरणा लिन्छन्। निरन्तरको मिहिनेतले नै प्रतिभा र बुद्धिलाई तिखार्छ भन्ने दृढ विश्वासले उनीहरूलाई कठिन परिस्थितिमा पनि अघि बढ्न ऊर्जा दिन्छ।

ड्वेकको अनुसन्धानले प्रमाणित गर्छ कि जन्मजात रूपमा केही मानिसको दिमागी सक्षमता बढी होला, तर 'ग्रोथ माइन्डसेट' राखेर निरन्तर सिक्ने मानिसले जन्मजात तीक्ष्ण भनिएकाहरूलाई पनि उछिन्न सक्छ। बौद्धिकता र मानसिकताको यो रोचक मनोविज्ञान बुझ्नका लागि फ्रान्सिस गाल्टनको ऐतिहासिक पुस्तक 'Hereditary Genius' (जुन अनलाइन Archive.org मा निःशुल्क उपलब्ध छ) र क्यारोल ड्वेकको आधुनिक क्लासिक पुस्तक 'Mindset' (जुन अमेजन, पुस्तक पसल वा गुगल बुक्समा उपलब्ध छ) पढ्न सकिन्छ।

चाहदैमा बन्न सकिन्छ बुद्धिमान ? 

तपाईं-हामीलाई कहिलेकाहीँ कार्यालयमा काम गर्दा वा सहकर्मीहरूसँग छलफलमा बस्दा 'म त अरू जत्तिको बुद्धिमान् छैन कि क्या हो ?' भन्ने हीनताबोध हुन्छ ? के हामीले चाहेकै भरमा आफ्नो बुद्धिको स्तरलाई बढाउन सक्छौँ त ?

यसको सीधा र वैज्ञानिक जवाफ हो - अवश्य सम्भव छ, तर यसको एउटा निश्चित सीमा र प्रक्रिया हुन्छ। कुनै जादुको छडी हुँदैन जसलाई हल्लाउनासाथ मानिस रातारात महाज्ञानी बनोस्। बुद्धिमान बन्ने प्रक्रिया शारीरिक तन्दुरुस्ती (Physical Fitness) जस्तै हो, जहाँ नियमित जिम र सही खानपानले मात्र शरीर बदलिन्छ।

बुद्धिको यो विकास हाम्रो मानसिक कसरत र सचेत प्रयासमा निर्भर गर्दछ। जसरी जिममा नियमित भार उठाउँदा मांसपेशीहरू बलिया हुन्छन्, त्यसरी नै मस्तिष्कलाई निरन्तर नयाँ चुनौती, गहिरो अध्ययन र तार्किक विश्लेषणमा अभ्यस्त गराउँदा दिमागका कोषिकाहरू सक्रिय बन्छन्। यसले सोच्ने, बुझ्ने र सही निर्णय लिने क्षमतालाई क्रमशः तिखार्दै लैजान्छ। त्यसैले, हीनताबोध त्यागेर सही रणनीति र धैर्यताका साथ नियमित रूपमा मानसिक अभ्यास गर्ने हो भने आफ्नो बौद्धिक स्तरलाई सोचेजस्तै सुधार्न र अघि बढाउन पूर्ण रूपमा सम्भव छ।

बुद्धिका दुई रूप : कुन बढ्छ ?

मनोवैज्ञानिकहरू रेमन्ड क्याटेल र जोहन हर्नका अनुसार बुद्धिका दुईवटा आयाम हुन्छन्। 

• तरल बुद्धि (Fluid Intelligence): नयाँ परिस्थितिमा तुरुन्तै तार्किक उपाय निकाल्ने जन्मजात क्षमता। यो हाम्रो जैविक संरचनासँग जोडिएको हुन्छ र २५-३० वर्षको उमेरपछि प्राकृतिक रूपमै घट्न थाल्छ। 
• ठोस बुद्धि (Crystallized Intelligence): जीवनभरिको शिक्षा, अनुभव र संस्कृतिबाट आर्जन गरेको ज्ञान र सीपको भण्डार। यो बुद्धि भने मानिसको उमेर बढेसँगै र नयाँ कुरा सिकेसँगै जीवनको अन्तिम कालसम्म पनि बढिरहन सक्छ।

त्यसैले, जो कसैले म बुद्धिमान बन्छु भन्छ भने उसले आफ्नो जैविक क्षमता (तरल बुद्धि) लाई बदल्न नसके पनि आफ्नो ज्ञान र निर्णय गर्ने कला (ठोस बुद्धि) लाई असीमित रूपमा बढाउन सक्छ।

मस्तिष्कको जादु : न्यूरोप्लास्टिसिटी

आधुनिक मस्तिष्क विज्ञान (Neuroscience) को सबैभन्दा ठूलो खोज नै न्यूरोप्लास्टिसिटी हो। यसको अर्थ हो - हाम्रो मस्तिष्कले नयाँ अनुभव र सिकाइका आधारमा आफ्ना कोषिकाहरू (Neurons) बीच नयाँ कनेक्सनहरू बनाउँछ र आफ्नो भौतिक संरचना नै बदल्न सक्छ। जब हामी कुनै नयाँ भाषा, सफ्टवेयर वा जटिल विषय सिक्छौं, मस्तिष्कको कार्यक्षमता स्वतः तीव्र बन्छ।

यसले यो प्रमाणित गर्छ कि हाम्रो दिमाग कुनै कठोर ढुंगा होइन, बरु माटोजस्तै लचिलो छ जसलाई इच्छाअनुसार ढाल्न सकिन्छ। हामीले जति नयाँ र अप्ठ्यारा चुनौतीहरू मस्तिष्कलाई दिन्छौँ, त्यति नै यसका नयाँ सञ्जालहरू बलिया हुँदै जान्छन्। तसर्थ, उमेर जतिसुकै भए पनि निरन्तर सिक्ने र अभ्यास गर्ने बानीले हाम्रो दिमागलाई सधैँ युवा, फुर्तिलो र तीक्ष्ण बनाइराख्न मद्दत गर्दछ।

बुद्धिमान कसरी बन्ने ? यस्ता छन् व्यावहारिक रणनीति

मनोवैज्ञानिक क्यारोल ड्वेकले आफ्नो पुस्तक 'Mindset' मा 'ग्रोथ माइन्डसेट' (Growth Mindset) को व्याख्या गरेकी छन्। बुद्धि जन्मजात र स्थिर हुन्छ भन्ने भ्रम त्यागेर 'म कडा मिहिनेत र अभ्यासद्वारा सिक्न सक्छु' भन्ने विश्वास राख्नु नै बुद्धिको पहिलो पाइला हो। वास्तविक रूपमा बुद्धिमान बन्न यी उपायहरू अपनाउन सकिन्छ।

• गहिरो कार्य (Deep Work) : सामाजिक सञ्जालको सस्तो आकर्षणबाट टाढा रहेर दैनिक १-२ घण्टा कुनै जटिल पुस्तक पढ्ने वा कठिन समस्या हल गर्ने अभ्यास गर्नुस्। मस्तिष्कलाई जति चुनौती दियो, यसको क्षमता त्यति नै बढ्छ।
• संगत र वातावरण : रुसी मनोवैज्ञानिक लेभ भायगोट्स्कीका अनुसार व्यक्तिको बौद्धिक विकासमा उसको सङ्गतको ठूलो हात हुन्छ। आफूभन्दा बढी जान्ने र तार्किक मानिसहरूसँग उठबस गर्दा हाम्रो सोच्ने दायरा स्वतः फराकिलो हुन्छ।
• आफ्नो सोच्ने शैली बुझ्नुस् : कुनै पनि निर्णय लिनुअघि 'म कतै आफ्नो रिस वा पूर्वाग्रहको फेदमा त छैन?' भनी सोच्ने बानी (Metacognition) बसाल्नुस्।

हामी चाहेकै भरमा रातारात आइन्स्टाइन बन्न त सक्दैनौँ, किनकि हाम्रा केही जैविक सीमाहरू हुन्छन्। तर, आजैका दिनदेखि आफ्नो सोच्ने तरिका र सिक्ने बानी बदलेर हामी विगतको आफ्नो संस्करणभन्दा गुणात्मक रूपमा बढी बुद्धिमान र तार्किक बन्न पूर्ण रूपमा सम्भव छ। बुद्धिको ढोका सधैं ती मानिसहरूका लागि खुल्ला रहन्छ, जो सिक्नका लागि आफ्नो अहंकार त्याग्न तयार हुन्छन्।

कसरी बनाउने आफूलाई संवेगात्मक बौद्धिकतायुक्त ?

ड्यानियल गोलम्यानले संवेगात्मक बौद्धिकताका पाँचवटा मुख्य स्तम्भहरू बताएका छन्। तिनै स्तम्भहरूमा काम गरेर हामी आफूलाई बदल्न सक्छौँ।

• आत्म-जागरूकता (Self-Awareness): आफ्नो भावना चिन्नुस्। मलाई अहिल्यै रिस किन उठ्यो? म किन उदास भएँ? यो कुराको हेक्का हुनुपर्छ। यसले आफ्ना सबल र कमजोर पक्ष चिन्न सघाउँछ, जसले गर्दा हतारमा निर्णय लिनुको साटो परिस्थितिलाई संयमित भएर बुझ्न र जीवनमा सही बाटो रोज्न मद्दत पुग्छ।

• आत्म-नियमन (Self-Regulation): भावनाको आवेगमा निर्णय नलिनुस्। रिस उठ्दा तुरुन्तै प्रतिक्रिया (React) जनाउनुको साटो केही समय पर्खिएर जवाफ (Respond) दिने बानी बसाल्नुस्। यसले आवेगमा आएर पछि पछुताउनुपर्ने गल्तीहरूबाट जोगाउँछ। मानसिक सन्तुलन कायम राख्दै कठिन परिस्थितिमा पनि संयमित व्यवहार प्रदर्शन गर्न र कार्यक्षेत्रमा व्यावसायिक छवि जोगाउन यो सीप अपरिहार्य हुन्छ।

• आन्तरिक अभिप्रेरणा (Motivation): पैसा वा पदका लागि मात्र होइन, कामप्रतिको लगाव र आन्तरिक सन्तुष्टिका लागि अघि बढ्नुस्। यसले संकट र चुनौतीको समयमा पनि ऊर्जा दिन्छ र असफलताबाट निराश हुन दिँदैन। आन्तरिक रूपमा अभिप्रेरित व्यक्ति आफ्नो लक्ष्यप्रति सधैँ दृढ रहन्छ। बाहिरी दबाब वा प्रलोभन बिना नै निरन्तर नयाँ सिर्जना गर्न, सिक्न र कार्यक्षेत्रमा विशिष्टता हासिल गर्न यसले मद्दत पुर्‍याउँछ।

• सहानुभूति (Empathy): अरूको ठाउँमा उभिएर संसारलाई हेर्नुस्। तपाईंका सहकर्मी वा परिवारका सदस्यले किन त्यस्तो व्यवहार गरे होलान् भनी उनीहरूको दृष्टिकोण बुझ्ने प्रयास गर्नुस्। यसले आपसी असमझदारी हटाएर सम्बन्धमा प्रगाढता ल्याउँछ। अरूको पीडा र भावनालाई आत्मसात् गर्न सक्ने व्यक्तिले नै समाज र कार्यक्षेत्रमा विश्वासिलो वातावरण बनाउँछ। सहानुभूतिले नेतृत्व क्षमता बढाउनुका साथै टोलीमा एकता कायम राख्न र सामूहिक उद्देश्य हासिल गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

• सामाजिक सीप (Social Skills): अरूसँग मधुर सम्बन्ध बनाउने, विवाद सुल्झाउने र टोलीमा मिलेर काम गर्ने कलाको विकास गर्नुस्। यसले कार्यक्षेत्रमा स्वस्थ सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्छ र जटिल असमझदारीहरूलाई वार्ताद्वारा सहजै समाधान गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ। बलियो सामाजिक सीप भएका व्यक्तिहरूले सजिलै अरूको मन जित्न, प्रभावकारी नेतृत्व प्रदान गर्न र व्यक्तिगत एवं व्यावसायिक जीवनमा दिगो र सहयोगी सम्बन्धहरूको सञ्जाल विस्तार गर्न सक्छन्।

यो गुण नभए जीवनमा के हुन्छ?

यदि कुनै व्यक्तिमा संवेगात्मक बौद्धिकताको कमी छ भने उसको जीवन उतारचढाव र तनावले भरिन्छ।

• व्यावसायिक जीवनमा : कार्यक्षेत्रमा सानो कुरामा चित्त दुख्ने वा रिसाउने हुँदा सहकर्मीहरूसँग सम्बन्ध बिग्रिन्छ। नेतृत्व क्षमता कमजोर हुन्छ। जतिसुकै योग्य भए पनि कामको जस पाउन गाह्रो हुन्छ। यसले गर्दा कार्यालयमा नकारात्मक वातावरण सिर्जना हुन्छ र समूहमा काम गर्न कठिनाइ उत्पन्न हुन्छ। भावना व्यवस्थापन गर्न नसक्ने व्यक्तिमाथि व्यवस्थापनले महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी सुम्पन हिचकिचाउँछ, जसले गर्दा वृत्तिविकासका अवसरहरू गुम्छन् र व्यक्ति जतिसुकै दक्ष भए पनि ओझेलमा पर्छ।

• व्यक्तिगत जीवनमा : सानो मतभेद पनि ठूलो झगडामा परिणत हुन्छ। वैवाहिक जीवन, मित्रता र पारिवारिक सम्बन्धहरू टुट्न सक्छन्। यसले परिवारमा निरन्तर तनाव र अविश्वासको वातावरण सिर्जना गर्छ, जहाँ साना कुरा पनि प्रतिष्ठाको लडाइ बन्छन्। भावनामा नियन्त्रण नहुँदा मानिस नजिकका व्यक्तिहरूसँग टाढिँदै जान्छ। अन्ततः, यसले व्यक्तिलाई सामाजिक रूपमा एक्लो बनाउँछ र जीवनको सुख-दुःख बाँड्ने भरपर्दो चौतारी वा आत्मीय सम्बन्धहरू सदाका लागि गुम्न पुग्छन्।

• मानसिक स्वास्थ्यमा : भावनाहरूलाई व्यवस्थापन गर्न नसक्दा मानिस छिट्टै डिप्रेसन, एन्जाइटी र कडा तनावको सिकार बन्न पुग्छ। निरन्तरको मानसिक उथलपुथलले निद्रा र भोक बिगार्छ, जसले गर्दा शारीरिक स्वास्थ्य समेत कमजोर हुन थाल्छ। आफ्ना भावना व्यक्त गर्न र तिनलाई सम्हाल्न नसक्दा मनभित्रै नकारात्मक विचारको चाङ लाग्छ। यसले आत्मबल पूर्ण रूपमा गिराउँछ र व्यक्ति जीवनप्रति नै चरम निराशावादी बन्दै मानसिक रूपमा निकै कमजोर र असहाय महसुस गर्न पुग्छ।

सुधारका लागि तयारी यसरी गर्नुस्

यदि तपाईंलाई आफ्नो इक्यू कमजोर छ जस्तो लाग्छ भने आत्तिनु पर्दैन। आजैबाट निम्न लिखित व्यावहारिक कदमहरू चालेर तयारी सुरु गर्न सक्नुहुन्छ -

• प्रतिक्रिया दिनुअघि 'पज' (Pause) बटन थिच्नुस् : जब कसैले तपाईंको आलोचना गर्छ वा चित्त नबुझ्ने कुरा भन्छ, मनमनै १ देखि १० सम्म गन्नुस् वा लामो सास तान्नुस्। तत्कालै नबोल्नुस्।
• 'एक्टिभ लिसनिङ' (सक्रिय श्रवण) को अभ्यास गर्नुस् : मानिसहरू अक्सर जवाफ फर्काउनका लागि सुन्छन्, बुझ्नका लागि होइन। अबदेखि कसैले बोल्दा उसको कुरा ध्यान दिएर सुन्नुस्, बीचमै नकाट्नुस्।
• भावनाहरूको डायरी (Emotional Journaling) लेख्नुस् : दिनभरि तपाईंलाई कतिबेला रिस उठ्यो, कतिबेला खुसी लाग्यो र तपाईंले कसरी व्यवहार गर्नुभयो, त्यसलाई राति डायरीमा टिप्नुस्। यसले तपाईंको आत्म-समीक्षा गर्न मद्दत गर्छ।
• आलोचनालाई व्यक्तिगत रूपमा नलिनुस् : कार्यक्षेत्रमा कसैले तपाईंको कामको कमजोरी औंल्याउँछ भने त्यसलाई तपाईंको व्यक्तित्वमाथिको प्रहार नसम्झी काम सुधार्ने अवसरको रूपमा लिनुस्।
• विज्ञको सहयोग लिनुस् : यदि आफ्ना संवेगहरू आफैंले नियन्त्रण गर्नै नसकिने गरी हावी भइरहेका छन् भने काउन्सेलर वा मनोवैज्ञानिकको परामर्श लिन हिचकिचाउनु हुँदैन।

संवेगात्मक बौद्धिकता र आत्म-सुधारको यो यात्रालाई अझ कसिलो बनाउन विश्वप्रसिद्ध पुस्तकका यी दुई व्यावहारिक अंश र व्याख्याहरूलाई मनन गर्नु आवश्यक छ, जसले हामीलाई दैनिक जीवनमा भावना व्यवस्थापन गर्न थप ऊर्जा दिन्छन्।

नाजी यातना शिविरको कारुणिक भोगाइबाट गुज्रिएका अस्ट्रियन न्यूरोलोजिस्ट र मनोवैज्ञानिक भिक्टर फ्रैंकलले आफ्नो विश्वप्रसिद्ध पुस्तक 'Man's Search for Meaning' मा संवेगात्मक नियन्त्रणको एउटा कालजयी सूत्र दिएका छन्। उनले भनेका छन् - 'उत्तेजना (Stimulus) र प्रतिक्रिया (Response) को बीचमा एउटा खाली ठाउँ हुन्छ। त्यो खाली ठाउँमा हाम्रो प्रतिक्रिया रोज्ने स्वतन्त्रता र शक्ति लुकेको हुन्छ। अनि हाम्रो प्रतिक्रियामै हाम्रो विकास र स्वतन्त्रता निर्भर गर्दछ।'

यो भनाइको सिधा अर्थ हुन्छ कि कार्यालयमा सहकर्मीले ढिलो काम बुझाउनु वा कसैले नराम्रो व्यवहार गर्नु 'उत्तेजना' हो। तर, त्यसमा तुरुन्तै चिच्याउनु वा संयमित भएर कुरा सम्हाल्नु हाम्रो आफ्नै रोजाइ हो। फ्रैंकलका अनुसार, हामीले त्यो बीचको खाली ठाउँ (पज) लाई जति बढाउन सक्छौँ, हाम्रो इक्यू र मानसिक परिपक्वता त्यति नै सुदृढ हुँदै जान्छ।

नोबेल पुरस्कार विजेता मनोवैज्ञानिक ड्यानियल केनम्यानले आफ्नो पुस्तक 'Thinking, Fast and Slow' मा मानव मस्तिष्कले कसरी काम गर्छ भन्ने प्रष्ट पारेका छन्। उनका अनुसार हाम्रो दिमागमा दुईवटा प्रणाली हुन्छन्।

• सिस्टम १ (System 1) : यसले द्रुत, स्वचालित र भावनात्मक रूपमा निर्णय लिन्छ। रिस उठ्दा तुरुन्तै गाली गलौजमा उत्रिनु यही प्रणालीको काम हो।
• सिस्टम २ (System 2) : यसले ढिलो, सचेत र तार्किक रूपमा सोचेर निर्णय लिन्छ।

केनम्यान तर्क गर्छन् कि संवेगात्मक रूपमा बौद्धिक बन्नु भनेको आफ्नो 'सिस्टम १' को संवेगात्मक आवेगलाई 'सिस्टम २' को तार्किक फिल्टरबाट गुज्रने समय दिनु हो। जब हामी हतारमा निर्णय लिनुको साटो सोचेर कदम चाल्छौँ, तब मात्र हामी व्यावसायिक र व्यक्तिगत जीवनमा सही निर्णय लिन सक्छौँ।

त्यसैले, सुधारको तयारी गर्दा सधैं यी दुई सिद्धान्तलाई सम्झनुस्: उत्तेजना र प्रतिक्रियाको बीचको दूरी बढाउनुस् र दिमागको 'सिस्टम २' लाई सक्रिय बनाएर मात्रै व्यवहार गर्नुस्।

अन्ततः हाम्रो जीवन एउटा डुंगा हो भने आईक्यू (बुद्धि) त्यसको इन्जिन हो जसले डुंगालाई अगाडि बढाउँछ, तर इक्यू (संवेगात्मक बौद्धिकता) त्यसको यस्तो स्टेयरिङ हो जसले आँधीबेहरीको बीचमा पनि डुंगालाई सही दिशा दिन्छ र डुब्नबाट जोगाउँछ। सफलताको शिखरमा पुग्न दिमाग मात्र होइन, मनको व्यवस्थापन पनि उत्तिकै जरुरी छ। त्यसैले आजैबाट आफ्ना भावनाहरूलाई दबाउने होइन, बुझ्ने र सही रूपमा व्यक्त गर्ने अभ्यास सुरु गरौँ।