निर्णय स्वविवेकले गर्न सक्नुहुन्न ?

काठमाडौंको एउटा बैंकमा कार्यरत ३२ वर्षीय रमेश (नाम परिवर्तन) प्राविधिक काममा निकै कुशल मानिन्छन्। तर, उनको दैनिक जीवनको एउटा पाटो भने निकै कष्टकर छ।

बिहान कुन रङको कमिज लगाउने भन्ने निर्णय गर्न पनि रमेशलाई श्रीमतीको सहमति चाहिन्छ। श्रीमतीले 'जुन लगाए पनि हुन्छ' भनिदिइन् भने उनी अत्तालिन्छन् र पटक-पटक सोधेर उहीबाट निर्णय गराउन खोज्छन्। कार्यालयमा काम गर्ने क्रममा पनि साधारण इमेलको उत्तर पठाउनुअघि उनी सहकर्मीलाई कम्तीमा तीन पटक हेर्न लगाउँछन्। साथीहरूले 'तिमी आफैं निर्णय गर न, तिमी सक्षम छौ' भन्दा उनी भित्रभित्रै डरले काँप्छन्। सोच्छन् - ‘कतै मैले गलत निर्णय गरेर सबैले मलाई छाडिदिने त होइनन् ?’

रमेशको जीवनको सबैभन्दा ठूलो भय नै एक्लो हुनु हो। श्रीमती वा नजिकका साथीहरू थोरै समयका लागि बाहिर जाँदा पनि उनलाई आफू पूर्ण रूपमा असहाय भएको महसुस हुन्छ। आफ्ना व्यक्तिगत रुचि, विचार वा इच्छालाई उनी पूर्ण रूपमा दबाउँछन्, ताकि अरू कोही उनीसँग बेखुसी नहोस्। अरूको मन राख्न उनी आफूलाई मन नपर्ने वा आफ्नो अहित हुने काम गर्न पनि तयार हुन्छन्।

अब अर्को कथा,

ललितपुरकी २९ वर्षीया सुनीता (काल्पनिक) एउटा बहुराष्ट्रिय कम्पनीमा मार्केटिङ अधिकृतका रूपमा काम गर्छिन्। हेर्दा उनी शान्त छिन्। मिहिनेती देखिन्छिन्। उनको भित्री मन भने सधैं एउटा अदृश्य डरले घेरिएको हुन्छ।

घरमा हुँदा उनलाई बिहान कुन बाटो भएर अफिस जाने वा दिउँसो खाजा के खाने भन्ने निर्णय गर्न पनि आमा वा दाइको स्वीकृति चाहिन्छ। यदि दाइले 'तँ आफैं छान न' भनिदिए भने उनी छटपटाउन थाल्छिन् र निर्णय लिन नसकेर घण्टौँ अलमलिन्छिन्। कार्यालयमा उनी नयाँ सोच र योजनाहरू बनाउन सक्षम छिन्, तर कुनै पनि प्रस्ताव अघि बढाउनुअघि सहकर्मीलाई 'यो ठीक छ त ? मैले गल्ती त गरिनँ ?' भन्दै पटक-पटक सोधिरहन्छिन्।

उनको सबैभन्दा ठूलो समस्या आफ्ना श्रीमानसँगको सम्बन्धमा देखिन्छ। श्रीमानले उनका साना-ठूला सबै निर्णय नियन्त्रण गर्छन्। कुन साथीसँग बोल्ने, कस्ता लुगा किन्ने र फुर्सदमा के गर्ने भन्ने सम्म। श्रीमान्‌का कतिपय व्यवहार र निर्णयहरू उनलाई मन पर्दैनन्, तर उनी कहिल्यै नाइँ भन्न सक्दिनन्। 'यदि मैले असहमति जनाए भने उहाँ रिसाउनुहुनेछ र मलाई छाडेर जानुहुनेछ' भन्ने गहिरो डरले उनलाई गाँजेको छ। आफू एक्लो भइने र कसैको सहारा नरहने भयका कारण उनी आफ्ना सबै इच्छा र आत्म-सम्मान दबाएर पूर्ण रूपमा श्रीमानमै निर्भर भएर बसेकी छन्।

श्रीमान् कामको सिलसिलामा केही दिनका लागि बाहिर जाँदा सुनीतालाई घरमा एक्लै बस्न असम्भव जस्तै हुन्छ। उनी साधारण काम गर्न वा निर्णय लिन पनि असमर्थ हुन्छिन् र तीव्र अत्तालिने समस्या (Panic) बाट ग्रसित हुन्छिन्।

रमेश र सुनीताको यो व्यवहार डिपेन्डेन्ट पर्सनालिटी डिसअर्डर (DPD) को उदाहरण हो, जहाँ व्यक्तिले एक्लोपनको डर र असहायताका कारण आफ्नो जीवनको सम्पूर्ण साँचो अरूकै हातमा सुम्पिन्छ। यो अवस्था प्राकृतिक स्वभाव होइन। यो लेख पढिरहँदा तपाईं आफैंलाई सोध्नुस् - 'के म कुनै पनि कामका लागि आफैं निर्णय लिन्छु? या अरुको भर पर्छु ?' कामका प्रकृतिअनुसार सहमति/स्वीकृति अनिवार्य हुने कुरा बेग्लै हुन्। तर, स्वतन्त्र निर्णय लिनुपर्ने ठाउँमा आफ्नो काम गराइलाई हेक्का राख्नुस्। तपाइँ के गर्नुहुन्छ ?

सबैलाई 'परनिर्भरता' रोगजस्तो भएको हुँदैन। तर, कसै कसैलाई देखिन्छ, आफूले निर्णय लिँदा जोखिम हुन्छ भन्छन्, डराउँछन्, अरुकै स्वीकृति खोज्छन्। निर्णय गर्न सधैंजसो अरुमै निर्भरता नै  डिपेन्डेन्ट पर्सनालिटी डिसअर्डर (DPD) हो।

वास्तवमा के हो डीपीडी ?

डिपेन्डेन्ट पर्सनालिटी डिसअर्डर (DPD) एक प्रकारको मानसिक स्वास्थ्य अवस्था हो, जसलाई मनोविज्ञानमा 'क्लस्टर सी' (Cluster C) पर्सनालिटी डिसअर्डर अन्तर्गत राखिन्छ। यस अवस्थामा व्यक्तिमा अत्यधिक चिन्ता, डर र अरूमाथि पूर्ण रूपमा निर्भर रहने व्यवहार देखिन्छ।

यसबाट पीडित व्यक्तिमा दैनिक जीवनका साना-तिना निर्णयहरू (जस्तै: के खाने, के लगाउने, फुर्सदमा के गर्ने) गर्नका लागि पनि अरूको अत्यधिक सल्लाह र ढाडसको आवश्यकता पर्छ। उनीहरूलाई आफू एक्लै कुनै काम गर्न सक्षम छु भन्ने आत्मविश्वास हुँदैन। अरूले छाडेर जाने वा एक्लो भइने डर (Fear of Abandonment) का कारण उनीहरू अरूको गलत कुरामा पनि नाइँ भन्न सक्दैनन् र आफ्नो जीवनको सम्पूर्ण बागडोर अरूकै हातमा सुम्पिन्छन्।

यो कसकसलाई हुन्छ ?

DPD कुनै खास वर्ग, पेसाका वा उमेरका मानिसलाई मात्र हुन्छ भन्ने छैन। तर, अनुसन्धानहरूका अनुसार यो समस्या पुरुषको तुलनामा महिलाहरूमा बढी भएको पाइन्छ। यसका पछाडि जैविक, मनोवैज्ञानिक र सामाजिक कारणहरू हुन्छन्।

• बाल्यकालको हुर्काइ : अभिभावकहरू अत्यधिक सुरक्षात्मक (Overprotective) वा नियन्त्रणमुखी (Authoritarian) हुँदा बालबालिकामा आफैं निर्णय गर्ने क्षमताको विकास हुन पाउँदैन। अत्यधिक नियन्त्रण वा अति-सुरक्षाले बालबालिकालाई 'हेल्पलेसनेस' (असहायता) सिक्न बाध्य पार्छ। हरेक साना पाइलामा अभिभावकले नै निर्णय गरिदिँदा बालबालिकामा आफूप्रतिको विश्वास घट्छ। परिणामस्वरूप, हुर्किसकेपछि पनि उनीहरूमा आफ्नै क्षमतामाथि शंखा रहिरहन्छ र उनीहरू आफ्ना व्यक्तिगत, पेसागत वा सामाजिक निर्णयका लागि सधैं अरूकै सहारा खोज्ने DPD जस्तो मानसिक अवस्थातर्फ धकेलिन्छन्।
• शारीरिक वा मानसिक आघात : बाल्यकालमा उपेक्षा (Neglect), शारीरिक/मानसिक शोषण वा गम्भीर शारीरिक रोग भोगेका व्यक्तिहरूमा यो डिसअर्डर विकसित हुने जोखिम बढी हुन्छ। बाल्यकालमा आघात वा उपेक्षा भोगेका बालबालिकाले संसारलाई असुरक्षित स्थानका रूपमा बुझ्छन्। उनीहरूमा 'म एक्लै सुरक्षित छैन' भन्ने गहिरो डर बस्छ। फलस्वरूप, ठूलो हुँदा उनीहरू सुरक्षा र स्वीकृतिको खोजीमा अरूमाथि अत्यधिक निर्भर हुन पुग्छन्। आघातले उनीहरूको आत्म-सम्मान कमजोर बनाउँछ, जसले गर्दा उनीहरू आफ्नै निर्णयमा भरोसा गर्न नसकी DPD को जोखिममा पर्छन्।
• वंशानुगत कारण : परिवारमा पहिले कसैलाई चिन्ता वा अन्य पर्सनालिटी डिसअर्डर भएको इतिहास छ भने पनि यसको सम्भावना रहन्छ। आनुवंशिक गुणहरूले व्यक्तिको स्नायु प्रणाली र आवेग व्यवस्थापन गर्ने क्षमतामा प्रत्यक्ष असर पार्छन्। परिवारमा चिन्ता (Anxiety) वा पर्सनालिटी डिसअर्डरको इतिहास भएमा बालबालिकामा जन्मजात नै अत्यधिक संवेदनशील वा डराउने स्वभाव (Insecure Temperament) सर्न सक्छ। यसले गर्दा उनीहरू तनावपूर्ण अवस्थामा सजिलै अत्तालिन्छन् र आफूलाई सुरक्षित राख्नका लागि अरूमाथि पूर्ण रूपमा निर्भर हुने DPD को जोखिम बढाउँछ।

मनोवैज्ञानिकका व्याख्या र ऐतिहासिक सन्दर्भ

DPD र यससँग सम्बन्धित निर्भरताको सिद्धान्तलाई मनोविश्लेषण र आधुनिक मनोविज्ञानमा विभिन्न दृष्टिकोणबाट व्याख्या गरिएको छ। यसबारे उल्लेख गर्ने दुई प्रमुख मनोवैज्ञानिकमा पर्छन् सिग्मन्ड फ्रायड र  आरोन टी. बेक। 

ओरल स्टेज र निर्भरता ः मनोविश्लेषणका संस्थापक सिग्मन्ड फ्रायडले व्यक्तित्व विकासको क्रममा बालबालिकाको प्रारम्भिक अवस्थालाई व्याख्या गर्दै 'ओरल स्टेज' (Oral Stage) को अवधारणा अघि सारेका थिए।सन् १९०५ मा प्रकाशित आफ्नो प्रसिद्ध कृति 'Three Essays on the Theory of Sexuality' मा फ्रायडले यसको जग बसालेका थिए। पछि सन् १९१६/१७ मा भियना विश्वविद्यालयमा दिएका व्याख्यानहरूको सङ्ग्रह 'Introductory Lectures on Psycho-Analysis' मा उनले यसलाई थप स्पष्ट पारे।

उनका अनुसार बाल्यकालको पहिलो वर्ष (ओरल स्टेज) मा यदि शिशुको पोषण वा स्नेहतर्फको आवश्यकता अत्यधिक पूर्ति भयो वा एकदमै कम भयो भने व्यक्तिमा 'ओरल फिक्सेसन' (Oral Fixation) हुन्छ। यसले गर्दा वयस्क अवस्थामा पुग्दा व्यक्तिमा अरूमाथि निर्भर रहने, असहाय महसुस गर्ने र स्वीकृतिको खोजी गरिरहने प्रवृत्ति देखिन्छ। यो व्याख्या फ्रायडका उल्लिखित पुस्तकहरू तथा मनोविश्लेषणका आधारभूत ग्रन्थहरूमा विस्तृत रूपमा पढ्न पाइन्छ।

ओरल फिक्सेसनले व्यक्तिमा बाह्य स्रोतबाट निरन्तर सन्तुष्टि र सुरक्षा खोज्ने बानी बसाल्छ। बाल्यकालमा स्तनपान वा स्नेहको आवश्यकता अधुरो वा अत्यधिक हुँदा शिशुमा आत्म-निर्भरताको जग बस्न पाउँदैन। यही अतृप्त वा अत्यधिक निर्भरता वयस्क अवस्थामा पुग्दा अरूको स्वीकृति, निरन्तर ढाडस र निर्णयमा अरूकै वैशाखी खोज्ने DPD को व्यवहारमा रूपान्तरित हुन्छ।

संज्ञानात्मक दृष्टिकोण (Cognitive Perspective) ः आधुनिक संज्ञानात्मक थेरापी (Cognitive Therapy) का जनक मानिने आरोन टी. बेकले पर्सनालिटी डिसअर्डरलाई व्यक्तिको सोच्ने तरिका र आधारभूत विश्वास (Core Beliefs) सँग जोडेर व्याख्या गरेका छन्। बेक र उनका साथीहरूले सन् १९९० मा प्रकाशित गरेको ऐतिहासिक पुस्तक 'Cognitive Therapy of Personality Disorders' मा DPD को विस्तृत संज्ञानात्मक व्याख्या गरेका छन्।

बेकका अनुसार DPD भएका व्यक्तिहरूमा दुईवटा मुख्य गलत धारणा वा कोर बिलिफ हुन्छन्। पहिलो हो, 'म आफैंमा असहाय छु र एक्लै बाँच्न वा निर्णय गर्न सक्दिनँ।' दोस्रो, 'म तब मात्र सुरक्षित हुन सक्छु जब मलाई कसैको निरन्तर सहारा वा संरक्षण प्राप्त हुन्छ।'

बेकले आफ्नो अनुसन्धान र पुस्तकमा उल्लेख गरे अनुसार, यी गलत सोच्ने ढाँचाका कारण व्यक्तिले आफूलाई कमजोर र अरूलाई शक्तिशाली देख्छ, जसले गर्दा उसमा निर्भर रहने व्यवहार बलियो बन्दै जान्छ। यी त्रुटिपूर्ण कोर बिलिफहरूले व्यक्तिमा निरन्तर नकारात्मक 'स्वचालित सोच' (Automatic Thoughts) सिर्जना गर्छन्। उनीहरू आफ्नो वास्तविक क्षमतालाई सधैं कम आँक्छन् भने अरूको सामर्थ्यलाई अत्यधिक बढाएर हेर्छन्। यसले गर्दा सामान्य चुनौती आउँदा पनि उनीहरू अत्तालिन्छन् र आफैं हल खोज्नुको सट्टा पछि हट्छन्। बेकका अनुसार कग्निटिभ थेरापीमार्फत यी पुराना सोचका ढाँचालाई पहिचान गरी पुनःसंरचना (Cognitive Restructuring) नगरेसम्म व्यक्तिमा आत्म-मूल्यांकन, निर्णय क्षमता र वास्तविक आत्मनिर्भरताको विकास हुन सक्दैन। फलस्वरूप, व्यक्ति जीवनभर अरूकै निर्णय र वैशाखीमा टिकिरहने परिस्थितिमा बाँधिएर रहन्छ।

के यो कुनै खास उमेर वा उमेर समूहलाई हुन्छ ?

डिपेन्डेन्ट पर्सनालिटी डिसअर्डरको लक्षण सामान्यतया प्रारम्भिक वयस्क अवस्था (Early Adulthood) अर्थात् १८ देखि २५ वर्षको उमेर आसपासबाट स्पष्ट रूपमा देखिन थाल्छ।

किशोरावस्थामा केही हदसम्म अरूमाथि निर्भर हुनु वा निर्णय गर्दा साथीभाइ र अभिभावकको सहयोग लिनु सामान्य मानिन्छ। त्यसैले १८ वर्षभन्दा कम उमेरका बालबालिका वा किशोरकिशोरीमा यसको औपचारिक निदान (Diagnosis) विरलै गरिन्छ। तर, जब व्यक्ति वयस्क भएर आफ्नै निर्णय आफैं गर्नुपर्ने, जिम्मेवारी लिनुपर्ने र स्वतन्त्र रूपमा जिउनुपर्ने उमेरमा पुग्छ, अनि मात्र यो समस्या डिसअर्डरको रूपमा बाहिर आउँछ। उमेर ढल्कँदै जाँदा उपचार नपाएमा यो समस्या झनै जटिल बन्दै जान सक्छ।

यसका साथै, वृद्धवस्था वा उमेर ढल्कँदै जाँदा जीवनमा आउने ठूला परिवर्तनहरू जस्तै, जीवनसाथीको निधन, शारीरिक अशक्तता, वा सेवानिवृत्ति (Retirement)का कारण पहिलेदेखि सुषुप्त रूपमा रहेको DPD को लक्षण झनै तीव्र भएर आउन सक्छ। यस्ता जीवनका जटिल मोडहरूमा साना-तिना कामका लागि पनि अरूमाथि निर्भर रहनुपर्ने बाध्यताले मानिसमा असहायताको भावनालाई थप बढावा दिन्छ।

अर्कोतर्फ, युवावस्थामा करिअर, विवाह, र सामाजिक उत्तरदायित्व जस्ता महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीहरू एकैपटक सम्हाल्नुपर्ने भएकाले यो उमेर समूहमा यसको मानसिक प्रभाव सबैभन्दा बढी देखिन्छ। तसर्थ, DPD को जग बाल्यावस्थाका अनुभवहरूसँग जोडिए पनि यसको वास्तविक असर र पहिचान भने मुख्य गरी १८ देखि २५ वर्षको उमेर समूहबाट सुरु भएर व्यक्तिले जीवनका नयाँ-नयाँ जिम्मेवारीहरू वहन गर्नुपर्ने प्रत्येक उमेर चरणमा फरक-फरक रूपमा प्रकट हुने गर्छ।

कसरी पाउने उन्मुक्ति ?

DPD बाट पूर्ण रूपमा बाहिर निस्कन समय र धैर्य चाहिन्छ, तर सही मनोवैज्ञानिक उपचार र अभ्यासबाट यसबाट उन्मुक्ति पाउन सम्भव छ। मनोवैज्ञानिकहरूले मुख्य रूपमा निम्न उपायहरू सुझाएका छन् -

१. कग्निटिभ बिहेभियरल थेरापी (CBT)

आरोन बेकद्वारा प्रतिपादित कग्निटिभ बिहेभियरल थेरापी (CBT) लाई डिपेन्डेन्ट पर्सनालिटी डिसअर्डर (DPD) को उपचारमा सर्वाधिक प्रभावकारी र वैज्ञानिक मानिन्छ। अमेरिकन साइकोलोजिकल एसोसिएसन (APA) का उपचार निर्देशिकाहरूमा स्पष्ट पारिए अनुसार, CBT ले DPD को मुख्य जड—अर्थात् त्रुटिपूर्ण सोच र व्यवहारलाई एकसाथ रूपान्तरण गर्न मद्दत गर्छ। 

CBT ले बिरामीलाई आफ्ना नकारात्मक र असन्तुलित स्वचालित सोचहरूलाई तटस्थ भएर विश्लेषण गर्न सिकाउँछ। यस प्रक्रियामा थेरापिस्टले व्यक्तिलाई डर उत्पन्न गराउने काल्पनिक परिस्थितिहरूको सामना गर्न व्यावहारिक गृहकार्य (Homework Assignments) दिन्छन्।

उदाहरणका लागि, दैनिक जीवनका निर्णयहरूको सूची बनाएर साना कामहरू आफैं गर्ने र त्यसपछि उत्पन्न हुने अनुभूतिहरूलाई डायरीमा टिप्ने अभ्यास गराइन्छ। यसले बिरामीमा बिस्तारै "म आफैँ निर्णय लिन सक्छु" भन्ने नयाँ विश्वासको विकास गराउँछ। नियमित अभ्यासले अरूको स्वीकृतिको आवश्यकतालाई घटाउँदै लैजान्छ र व्यक्तिमा स्थायी रूपमा समस्या समाधान गर्ने क्षमता तथा आत्मनिर्भरता अभिवृद्धि गर्छ।

• 'म असहाय छु' भन्ने सोचलाई चुनौती (Cognitive Restructuring): DPD भएका व्यक्तिहरूमा 'म एक्लै केही गर्न सक्दिनँ' भन्ने गहिरो विश्वास (Core Belief) हुन्छ। CBT थेरापिस्टले बिरामीलाई आफ्ना यस्ता नकारात्मक सोचहरू पहिचान गर्न र तिनीहरूको वैज्ञानिक परीक्षण गर्न सिकाउँछन्। 'यदि मैले यो निर्णय एक्लै गरेँ भने के साच्चै ठूलो विपत्ति आउँछ ?' जस्ता प्रश्नहरू मार्फत उनीहरूलाई आफ्नो क्षमताको यथार्थपरक मूल्याङ्कन गर्न सक्षम बनाइन्छ।
• साना-तिना निर्णयहरूको व्यावहारिक अभ्यास (Behavioral Experiments): सोच परिवर्तनसँगै CBT ले व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउन ससाना कदमहरू चाल्न लगाउँछ। सुरुमा कपडा छान्ने, खाना अर्डर गर्ने वा एक्लै पसल जाने जस्ता साना निर्णयहरू आफैं गर्न दिइन्छ। जब बिरामीले यी निर्णयहरू सफलतापूर्वक गर्छन्, उनीहरूमा 'म पनि सक्छु' भन्ने नयाँ आत्मविश्वास पलाउँछ।

यसरी CBT ले एकातिर व्यक्तिभित्र रहेको असहायताको काल्पनिक भयलाई हटाउँछ भने अर्कोतिर व्यावहारिक अभ्यासका माध्यमबाट आत्मनिर्भरताको जग बसाल्छ। नतिजास्वरूप, व्यक्ति अरूको वैशाखी बिना आफ्ना साना-ठूला निर्णयहरू आफैँ लिन सक्ने बन्छ।

२. असर्टिभनेस ट्रेनिङ (Assertiveness Training) ः 

यस तालिम मार्फत व्यक्तिलाई अरूको अगाडि आफ्ना विचार, इच्छा र असहमतहरू नडराइकन स्पष्ट रूपमा राख्न सिकाइन्छ। अरूलाई 'नाइँ' भन्न सिक्नु यस थेरापीको मुख्य भाग हो।

असर्टिभनेस ट्रेनिङले व्यक्तिलाई आफ्नो आत्म-सम्मान पुनः प्राप्त गर्न ठूलो मद्दत गर्छ। DPD भएका व्यक्तिहरू अरूलाई असन्तुष्ट बनाएर उनीहरूको साथ छुट्ने डरले सधैं 'हुन्छ' भन्न बाध्य हुन्छन्। यस तालिममा रोल-प्लेइङ (Role-playing) र व्यावहारिक अभ्यास मार्फत विनम्र तर दृढतापूर्वक आफ्ना आवश्यकताहरू व्यक्त गर्न सिकाइन्छ। यसले व्यक्तिमा अरूको मन राख्न आफ्ना इच्छा मार्नुपर्दैन भन्ने बोध गराउँछ। बिस्तारै सीमाहरू तोक्न (Boundary Setting) र नाइँ भन्न सक्ने क्षमताको विकास भएपछि अरूमाथिको निर्भरता घट्दै जान्छ र आत्म-विश्वास बलियो बन्छ।

३. एक्सपोजर थेरापी (Self-Reliance Practice)

बिरामीलाई बिस्तारै एक्लै काम गर्ने बानी पारिन्छ। सुरुमा साना कामहरू (जस्तै: एक्लै पसल जाने, एक्लै फिल्म हेर्ने) बाट सुरु गरेर पछि ठूला निर्णयहरू आफैँ गर्ने क्षमताको विकास गराइन्छ। 

एक्सपोजर थेरापी वा 'सेल्फ-रिलायन्स प्राक्टिस' ले व्यक्तिभित्र रहेको एक्लोपन र असहायताको डरलाई बिस्तारै निष्प्रभावी बनाउँछ। यस प्रक्रियामा थेरापिस्टको निर्देशनमा व्यक्तिलाई उसलाई डर लाग्ने परिस्थितिहरूसँग क्रमबद्ध रूपमा (Graded Exposure) सामना गराइन्छ।

सुरुमा एक्लै कफी पिउन जाने वा एक्लै किनमेल गर्ने जस्ता कम जोखिमयुक्त कामहरूबाट अभ्यास सुरु गरिन्छ। जब व्यक्तिले यस्ता परिस्थितिमा कुनै ठूलो विपत्ति पर्दैन र आफू सुरक्षित छु भन्ने प्रत्यक्ष अनुभव गर्छ, उसको मस्तिष्कमा रहेको 'एक्लोपनको भय' कम हुँदै जान्छ। यसले व्यक्तिमा बिस्तारै जटिल सामाजिक, व्यक्तिगत र पेसागत निर्णयहरू पनि अरूको सहायता बिना स्वतन्त्र रूपमा लिन सक्ने आँट र आत्मविश्वास भर्दछ।

४. ग्रुप थेरापी (Group Therapy)

समान समस्या भएका मानिसहरूको समूहमा बसेर अन्तरक्रिया गर्दा व्यक्तिलाई आफू मात्र यो अवस्थामा नभएको महसुस हुन्छ र अरूको प्रगति देखेर आत्मविश्वास बढ्छ।

यी सम्पूर्ण उपायहरू मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धी प्रमुख ग्रन्थहरू, जस्तै: अमेरिकन साइकियाट्रिक एसोसिएसनको DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) र विभिन्न क्लिनिकल साइकोलोजीका पाठ्यपुस्तकहरूमा विस्तृत रूपमा उल्लेख गरिएका छन्।

समूह थेरापी (Group Therapy) ले DPD भएका व्यक्तिहरूलाई आफ्नो भावना बाँड्ने एउटा सुरक्षित र सहानुभूतिपूर्ण वातावरण प्रदान गर्छ। प्रायः यस्ता व्यक्तिहरू आफूलाई एकदमै कमजोर र फरक ठान्छन्, तर समान समस्या भोगिरहेका अन्य मानिसहरूसँग अन्तरक्रिया गर्दा उनीहरूको "म मात्र एक्लो छु" भन्ने हीनभाव मेटिन्छ।

यस प्रक्रियामा समूहका अन्य सदस्यहरूले कसरी आत्मनिर्भर बन्ने प्रयास गरिरहेका छन् र सफलता पाइरहेका छन् भन्ने देख्दा उनीहरूमा पनि नयाँ आशा र प्रेरणा जाग्छ। यसले उनीहरूलाई सामाजिक रूपमा घुलमिल हुन, अरूको रचनात्मक प्रतिक्रिया (Feedback) स्वीकार्न र पारस्परिक सहयोगका माध्यमबाट आफ्नो आत्मविश्वास र निर्णय क्षमता अभिवृद्धि गर्न ठूलो मद्दत पुर्‍याउँछ।

सहारा लिनै नहुने होइन

मानिस एक सामाजिक प्राणी हो। समाजमा एक-अर्कासँग मिलेर बस्नु, आपसमा सहकार्य गर्नु र परिआउँदा सहयोगको आदानप्रदान गर्नु मानव सभ्यताको सौन्दर्य मात्र होइन, यसको आधारभूत आवश्यकता पनि हो। जीवनका अनेकौँ मोडहरूमा हामीलाई अरूको सहारा चाहिन्छ र हामीले पनि परेका बेला अरूलाई आड-भरोसा दिनुपर्छ। दुख-सुख बाँड्नु, समस्यामा पर्दा सल्लाह-सुझाव लिनु र एक-अर्काको परिपूरक बनेर बाँच्नु स्वस्थ सामाजिक जीवनको लक्षण हो।

सहयोग लेनदेनसम्मको व्यवहार बिल्कुलै स्वाभाविक र स्वागतयोग्य छ। तर, जब यो सहयोगको अपेक्षा अत्यधिक निर्भरता (Over-dependence) मा परिणत हुन्छ, तब यसले समस्याको रूप लिन्छ। अरूको सहयोग लिनु र आफ्नो अस्तित्व नै अरूको हातमा सुम्पिनु बीच ठूलो भिन्नता छ।

यसै सन्दर्भमा प्रसिद्ध जर्मन-अमेरिकी समाजशास्त्री तथा मनोविद् एरिच फ्रोम (Erich Fromm) को विचार निकै सान्दर्भिक देखिन्छ। फ्रोमले आफ्नो चर्चित पस्तक 'Escape from Freedom'(१९४१) मा सामाजिक सम्बन्ध र मानव स्वतन्त्रताबारे गहन व्याख्या गरेका छन्।

उनका अनुसार समाजमा मानिसहरू बीच दुई प्रकारका सम्बन्ध हुन्छन् - 'सिम्बायोटिक युनियन' (Symbiotic Union) र 'मेच्योर लभ/कोअपरेसन' (Mature Love/Cooperation)।

• सिम्बायोटिक युनियन (अस्वस्थ निर्भरता) : यस अवस्थामा व्यक्ति एक्लै उभिन डराउँछ र आफ्नो स्वतन्त्रता तथा आत्म-निर्णयको अधिकार अरूलाई सुम्पिन्छ। फ्रोमका अनुसार यो अवस्थामा मानिसले एक्लोपन र असुरक्षाबाट बच्नका लागि अरूमाथि अत्यधिक निर्भर हुने बाटो रोज्छ, जसले उसको व्यक्तिगत विकास र आत्म-सम्मानलाई समाप्त पार्छ।
• परस्पर सहयोग (स्वस्थ अन्तरनिर्भरता) : फ्रोमले 'मेच्योर लभ' वा स्वस्थ सहकार्यको व्याख्या गर्दै भनेका छन् कि वास्तविक सामाजिक सम्बन्ध तब मात्र सम्भव हुन्छ जब व्यक्तिहरू आफ्नै खुट्टामा उभिन सक्षम हुन्छन्। दुईवटा स्वतन्त्र व्यक्तिले एक-अर्काको व्यक्तित्वको सम्मान गर्दै गर्ने सहयोगले समाजलाई बलियो बनाउँछ।

तसर्थ, समाजमा अरूको सहारा लिनु वा दिनु आफैंमा नराम्रो होइन। तर आफ्नो निर्णय क्षमता र अस्तित्व नै गुमाउने गरी अरूमाथि अश्रित हुनु भनेको फ्रोमले भनेझैँ 'आफ्नो स्वतन्त्रताबाट भाग्नु' हो। सामाजिक अन्तरनिर्भरता (Interdependence) र अत्यधिक निर्भरता (Dependency) बीचको सीमा बुझ्न सक्नु नै स्वस्थ जीवनको आधार हो।

के गर्दैछु भन्ने जाँच्नुस् आफैंलाई

डिपेन्डेन्ट पर्सनालिटी डिसअर्डर (DPD) बाट मुक्त हुने वा आत्मनिर्भर बन्ने नाममा आफूखुसी र मनलाग्दी निर्णय गर्नु झन् अर्को जोखिमपूर्ण कदम हुन सक्छ। अरूमाथि पूर्ण रूपमा निर्भर हुनु जति गलत हो, आत्मनिर्भरताको गलत अर्थ लगाएर परामर्श बिना जथाभावी निर्णय लिनु पनि उत्तिकै घातक हुन्छ। DPD को त्रासबाट जोगिने धुनमा हतारिएर गरिएका अपरिपक्व निर्णयले व्यक्तिगत र पेसागत जीवनमा थप जटिलता ल्याउन सक्छन्।

वास्तविक आत्मनिर्भरता भनेको कसैको कुरा नसुनी एक्लै हिँड्नु होइन। कतिपय परिस्थितिमा सरोकारवाला सबैका विचार, सुझाव र दृष्टिकोण सुन्नु अनिवार्य हुन्छ। विचार-विमर्श अरूबाट विचार संकलन गर्ने माध्यम हो, तर अन्तिम निर्णय भने आफूले विवेकपूर्ण ढंगले गर्नुपर्छ।

जब हामी सरोकारवालाहरूसँग पर्याप्त सरसल्लाह र छलफल गरेर निर्णयमा पुग्छौँ, त्यसको अपनत्व र जिम्मेवारी बाँडिन्छ। यस्तो अवस्थामा कुनै निर्णय गलत नै साबित भए पनि व्यक्ति एक्लो पर्दैन। टोली वा सहकर्मीहरूको साथ रहिरहन्छ। परिणाम राम्रो आउँदा सामूहिक प्रशंसा त पाइन्छ नै, यदि सोचेजस्तो नभए पनि एक्लैले गर्ने हतारोको निर्णयमा जस्तो सबै आलोचना र गालीको सिकार हुनुपर्दैन।

यसरी अरूका विचारलाई सम्मान गर्दै अन्तिम निर्णय आफैं लिने क्षमता नै सफल नेतृत्व (Leadership) को मुख्य आधार हो। एउटा असल नेता वा सफल व्यक्तिले अरूको कुरा सुन्छ, विश्लेषण गर्छ र निर्णयको पूर्ण जिम्मेवारी आफूले लिन्छ। DPD बाट बाहिर निस्कने क्रममा 'म अरूको कठपुतली पनि बन्दैनँ र विना-परामर्श मनलाग्दी पनि गर्दिनँ' भन्ने सन्तुलन कायम राख्नु नै परिपक्व व्यक्तित्वको पहिचान हो। त्यसैले, कुनै पनि कदम चाल्नुअघि आफैंलाई सोध्नुहोस् - 'म केवल डराएर पछि हट्दै छु कि विवेकपूर्ण ढंगले अघि बढ्दै छु ?'

आफूमा डीपीडी भए/नभएको यसरी थाहा पाउनुस्

हामी सबैलाई कतिपय अवस्थामा अरूको सल्लाह वा सहयोगको खाँचो पर्छ, तर साधारण सहयोगको अपेक्षा र डिपेन्डेन्ट पर्सनालिटी डिसअर्डर (DPD) बीच स्पष्ट रेखा हुन्छ। आफू वा आफ्नो कुनै नजिकको व्यक्तिमा DPD को समस्या छ कि छैन भनेर पहिचान गर्न मुख्य रूपमा निम्न व्यवहार र सोचका ढाँचाहरूलाई नियाल्न सकिन्छ -

• दैनिक निर्णयमा अरूकै भर : बिहान के लगाउने, के खाने वा फुर्सदमा के गर्ने जस्ता साना-तिना र साधारण निर्णय लिन पनि अरूको निरन्तर स्वीकृति वा ढाडस आवश्यक पर्नु।

• असहमति जनाउन नसक्नु : अरूको विचार वा निर्णय गलत नै लागे पनि उनीहरू रिसाउने वा छाडेर जाने डरले 'नाइँ' भन्न नसक्नु र आफ्ना इच्छा दबाउनु।

• आफ्नै क्षमतामा अविश्वास : आफूमा सीप र दक्षता भए तापनि 'म एक्लै केही गर्न सक्दिनँ' वा 'मैले गरे गल्ती हुन्छ' भन्ने गहिरो हीनभावना हुनु।

• सम्बन्ध छुट्ने अत्यधिक भय (Fear of Abandonment) : कसैले छाडेर जाला वा एक्लो भइएला भन्ने डरका कारण अरूको शोषण, दुर्व्यवहार वा थिचोमिचो सहेर पनि सम्बन्धमा टिकिरहनु।

• सम्बन्ध टुटेमा तुरुन्तै अर्को सहारा खोज्नु : एउटा नजिकको सम्बन्ध वा सहारा समाप्त हुनेबित्तिकै संरक्षण र सहयोगका लागि हतार-हतार अर्को व्यक्तिमा आश्रित हुनु।

• जिम्मेवारी अरूलाई सुम्पिनु : आफ्नो जीवनका महत्त्वपूर्ण क्षेत्रहरू (जस्तै: करिअर, आर्थिक निर्णय, वा व्यक्तिगत जीवन) को पूर्ण जिम्मेवारी अरूकै हातमा छाडिदिनु।

यदि यी लक्षणहरूले तपाईंको दैनिक जीवन, कार्यक्षमता र व्यक्तिगत सम्बन्धमा लामो समयदेखि असर पारिरहेका छन् भने यो DPD को संकेत हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा आफैंले निष्कर्षमा पुग्नुभन्दा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ वा क्लिनिकल साइकोलोजिस्टसँग परामर्श गरी परीक्षण गराउनु उपयुक्त हुन्छ।

डीपीडीसँग डराउनुपर्छ ?

डराउनुपर्दैन।

DPD कुनै ज्यान लिने वा मानिसलाई पूर्ण रूपमा पागल बनाउने कडा खालको मनोरोग (Psychosis) होइन। यो त केवल व्यक्तिको विचार, भावना र व्यवहार गर्ने शैलीमा आएको एउटा असन्तुलन मात्र हो। सही जानकारी, आत्म-सचेतना र मनोवैज्ञानिक सहयोगको माध्यमबाट व्यक्तिले आफ्नो जीवनको नियन्त्रण पुनः आफ्नै हातमा लिन सक्छ। डराउनुको सट्टा यसलाई बुझ्नु र समयमै समाधानतर्फ लाग्नु बुद्धिमानी हुन्छ।

डीपीडीसँग अत्तालिनु वा डराउनु आवश्यक छैन, किनकि डरले समस्याको समाधान गर्दैन, बरु व्यक्तिलाई थप असहाय बनाउँछ। यो कुनै उपचार नै नहुने वा सुधार गर्न नसकिने जटिल अवस्था होइन। सही समयमा समस्याको पहिचान, मनोपरामर्श, र कग्निटिभ बिहेभियरल थेरापी (CBT) जस्ता मनोवैज्ञानिक उपचार पद्धतिको प्रयोगबाट व्यक्तिले आफ्ना सोच र व्यवहारमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

आफ्नो अवस्थालाई बुझेर साना-तिना निर्णयहरू आफैँ गर्ने अभ्यास गर्दा हराएको आत्मविश्वास बिस्तारै फर्कन्छ। परिवार र साथीभाइको सकारात्मक सहयोग एवं व्यावसायिक परामर्शले मानिसलाई पूर्ण रूपमा आत्मनिर्भर बन्न मद्दत गर्छ। त्यसैले, DPD सँग डराएर लुकाउनुको सट्टा सजग भई परामर्श र आत्म-सुधारको बाटो रोज्नु नै समझदारी हुन्छ।

के यो आफैं हट्छ/घट्छ?

धेरैलाई लाग्न सक्छ कि उमेर बढ्दै गएपछि वा वातावरण फेरिएपछि यो समस्या आफैं हराएर जान्छ। तर, यो आफैं हट्दैन, घट्दैन।

पर्सनालिटी डिसअर्डरहरू व्यक्तिको व्यक्तित्वको गहिरो भाग बनिसकेका हुन्छन्। यदि कुनै उपचार वा मनोवैज्ञानिक हस्तक्षेप भएन भने, समयसँगै यो झन् कडा हुँदै जान सक्छ। यसले गर्दा व्यक्ति थप डिप्रेसन, एन्जाइटी (चिन्ता) वा शोषणयुक्त सम्बन्ध (Abusive Relationships) को सिकार बन्न पुग्छ।

तथापि, उमेर ढल्कँदै जाँदा केही मानिसहरूमा बाह्य परिस्थिति (जस्तै: सहारा दिने व्यक्तिको निधन वा टाढा हुनु) का कारण बाध्य भएर केही काम आफैं गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ, तर भित्री डर र असहायताको भावना भने उपचार बिना मेटिँदैन। त्यसैले, यसका लागि विशेषज्ञ मनोवैज्ञानिक वा मनोचिकित्सकको परामर्श (Counseling/Therapy) लिनु नै उत्तम उपाय हो।

हामी सबैलाई जीवनमा अरूको साथ, सल्लाह र सहयोगको खाँचो पर्छ। तर जब त्यो सहयोग बिना हामी पाइला पनि चाल्न सक्दैनौँ र आफ्नो अस्तित्व नै अरूको भरमा छाडिदिन्छौँ, तब त्यो समस्या बन्छ। डिपेन्डेन्ट पर्सनालिटी डिसअर्डरलाई समयमै पहिचान गरेर आत्म-विश्वास बढाउने अभ्यास र मनोपरामर्श लिने हो भने जोकोही पनि आफ्नो जीवनको मालिक आफैं बन्न सक्छ। आफूलाई चिनौँ, आफ्ना निर्णयहरूमा विश्वास गरौँ।