फ्रेमिङ इफेक्ट

मानिसले कुनै पनि सूचना, परिस्थिति वा विकल्पलाई कसरी प्रस्तुत गरिएको छ (अर्थात् त्यसको 'फ्रेम' वा ढाँचा के छ) भन्ने आधारमा आफ्नो निर्णय बदल्छ भने त्यसलाई मनोविज्ञानमा फ्रेमिङ इफेक्ट (Framing Effect) भनिन्छ।

सरल भाषामा भन्नुपर्दा, कुनै घटना वा तथ्य आफैंमा अपरिवर्तनीय भए पनि त्यसलाई देखाउने वा भन्ने तरिकाले मानिसको सोच्ने र निर्णय गर्ने क्षमतामा ठूलो असर पार्छ। जब सूचनालाई सकारात्मक ढंगले (लाभ वा फाइदालाई अगाडि सारेर) राखिन्छ, मानिसहरू सुरक्षा र न्यूनतम जोखिम छान्छन्। तर जब त्यही सूचनालाई नकारात्मक ढंगले (घाटा वा जोखिमलाई अगाडि सारेर) प्रस्तुत गरिन्छ, मानिसहरू डर वा घाटाबाट बच्न थप जोखिम मोल्न तयार हुन्छन्।

यो वस्तुनिष्ठ तथ्यभन्दा पनि सूचना प्रस्तुतकर्ताको भाषा, शैली र संरचनाबाट प्रभावित हुने एक प्रमुख संज्ञानात्मक पूर्वाग्रह (Cognitive Bias) हो।

दुई व्यावहारिक प्रसंग

लगानी र वित्तीय निर्णयमा रमेशको अलमल

रमेश (वर्ष ३८) सेयर बजार र वित्तीय लगानीमा चासो राख्छन्। उनले हालै दुईवटा फरक-फरक म्युचुअल फन्ड कम्पनीका विवरण पत्र (Prospectus) अध्ययन गरे। 

• फन्ड 'क' - 'हाम्रो फन्डले विगत ५ वर्षमा ८० प्रतिशत सफलता दर कायम गरेको छ र लगानीकर्ताको साँवा सुरक्षित राखेको छ।' 
• फन्ड 'ख' - 'हाम्रो फन्डमा विगत ५ वर्षको अवधिमा केवल २० प्रतिशत पटक मात्र उतारचढाव वा घाटाको जोखिम देखिएको छ।'

तथ्यांकीय हिसाबले फन्ड 'क' र फन्ड 'ख' को नतिजा ठ्याक्कै एउटै थियो। ८० प्रतिशत सफलताको अर्थ २० प्रतिशत जोखिम नै हो। तर, रमेशले फन्ड 'क' को सफलता सकारात्मक फ्रेम मात्र देखे। उनलाई फन्ड 'ख' जोखिमपूर्ण र असुरक्षित लाग्यो। उनले बिना कुनै गहिरो वित्तीय विश्लेषण फन्ड 'क' मा आफ्नो ठूलो रकम लगानी गरे।

यो प्रसंगमा रमेश तथ्यबाट होइन, सूचनालाई कुन शब्दमा सजाएर प्रस्तुत गरियो भन्ने कुराबाट नियन्त्रित भए।

स्वास्थ्य उपचारमा सुनिताको त्रास र निर्णय

सुनिता (वर्ष ५२) विगत केही समयदेखि घुँडाको कडा दुखाइबाट पीडित थिइन्। चिकित्सकले उनलाई एउटा सानो शल्यक्रियाको सुझाव दिए। सुनिताले निर्णय लिन नसकेर दुईजना फरक चिकित्सकसँग सल्लाह लिइन्। पहिलो चिकित्सकले भने - 'सुनिताजी, यो प्रविधिको शल्यक्रियामा ९५ प्रतिशत बिरामी पूर्ण रूपमा निको भएर सामान्य जीवनमा फर्किएका छन्। सफलताको दर निकै उच्च छ।'

दोस्रो चिकित्सकले भने - 'यो शल्यक्रिया गर्दा ५ प्रतिशत बिरामीमा जटिलता आउने वा अन्य असर देखिने जोखिम रहन्छ।' पहिलो डाक्टरका कुरा सुन्दा सुनिताको मनमा आशा र भरोसा जाग्यो। तर जब उनले दोस्रो डाक्टरलाई सुनिन्,  दिमागमा त्यो '५ प्रतिशत जोखिम' ले यति ठूलो रूप लियो कि उनले अहिले अपरेसन नै नगर्ने सोच बनाइन्।

दुवै डाक्टरले भनेका कुरा एउटै थियो, तर 'सफलता' र 'जोखिम' को फरक-फरक फ्रेमिङले सुनिताको मानसिक स्थितिमा गहिरो अन्योल र डर पैदा गरिदियो।

मनोवैज्ञानिक के भन्छन् ? 

फ्रेमिङ इफेक्टको सिद्धान्त र व्यावहारिक अध्ययनमा तीन जना प्रख्यात मनोवैज्ञानिकहरूको योगदान विश्वभर आधारभूत मानिन्छ।

अध्ययनको ऐतिहासिक सन्दर्भ : सन् १९८१ मा काहनेमान र त्वेर्स्कीले 'Asian Disease Problem' नामको एउटा प्रसिद्ध प्रयोग गरेका थिए। जसमा ६०० जना मानिसको ज्यान जोखिममा रहेको काल्पनिक महामारीको स्थितिमा सहभागीहरूलाई दुई फरक-फरक तरिकाले विकल्पहरू (फ्रेम) दिइएको थियो। जब मानिस बचाउने कुरा सकारात्मक रूपमा राखियो, सहभागीहरूले निश्चित विकल्प रोजे। 

तर जब उही अवस्थालाई मानिस मर्ने नकारात्मक फ्रेममा राखियो, सहभागीहरूले अनिश्चित र जोखिमपूर्ण विकल्प रोजे। यस अध्ययनले मानव तर्कहीनता (Human Irrationality) लाई विश्वसामु छर्लङ्ग पारिदियो।

के यो कुनै खास उमेर वा उमेर समूहलाई हुन्छ?

फ्रेमिङ इफेक्ट कुनै खास उमेर वा उमेर समूहमा मात्र सीमित हुँदैन। यो मानव मस्तिष्कको सोच्ने र सूचना प्रशोधन गर्ने (Information Processing) स्वाभाविक संरचनासँग जोडिएको विषय भएकाले सबै उमेरका व्यक्तिमा देखिन्छ।

यद्यपि, उमेर र जीवनको अनुभव अनुसार यसको प्रभावको मात्रा फरक हुन सक्छ।

• बालबालिका र किशोरकिशोरी : यिनीहरूको मस्तिष्कको अघिल्लो भाग (Prefrontal Cortex) पूर्ण रूपमा विकसित भइसकेको हुँदैन। त्यसैले यिनीहरू विज्ञापन, साथीभाइको दबाब (Peer Pressure) र आकर्षक शब्दहरूमा सजिलै प्रभावित हुन्छन्।

• वयस्क (Adults) : पेसागत, वित्तीय, राजनीतिक र पारिवारिक निर्णय गर्दा वयस्कहरू निरन्तर फ्रेमिङको शिकार भइरहेका हुन्छन्। अत्यधिक तनाव वा हतारमा निर्णय गर्दा वयस्कहरूमा यो पूर्वाग्रह झनै बढी देखिन्छ।

• वृद्धवृद्धा : उमेर ढल्किँदै जाँदा जटिल सूचनाहरू विश्लेषण गर्ने क्षमता (Fluid Intelligence) मा केही कमी आउन सक्छ। अध्ययनहरूका अनुसार, वृद्धवृद्धामा सकारात्मक फ्रेम (Positive Framing) तर्फ बढी आकर्षित हुने प्रवृत्ति (Socioemotional Selectivity) देखिन्छ।

फ्रेमिङ इफेक्टका लक्षणहरू कसरी थाहा पाउने?

फ्रेमिङ इफेक्ट कुनै शारीरिक वा बाह्य बिरामी होइन, त्यसैले यसका लक्षणहरू व्यक्तिको सोच, शब्द चयन र निर्णय प्रक्रियामा देखिन्छन्:

• तथ्यभन्दा भाषा वा शब्दमा बढी बहकिनु : सूचनाको भित्री सत्यता नजाँची प्रयोग गरिएका आकर्षक वा डर लगाउने शब्द (उदाहरण : 'अन्तिम मौका,' '९९ प्रतिशत सुरक्षित') को आधारमा निर्णय लिनु।

• तुलनात्मक अध्ययन नगर्नु : एउटै कुरालाई उल्टो पाटोबाट (नकारात्मक वा सकारात्मक) हेर्न असमर्थ हुनु वा अल्छी गर्नु।

• हानिको डर (Loss Aversion) ले सिर्जित अस्वाभाविक व्यवहार : लाभ प्राप्त गर्ने सम्भावनाभन्दा पनि अलिकति हुने घाटा वा नोक्सानीबाट बच्न अनुचित जोखिम मोल्नु वा बिल्कुलै पछि हट्नु।

• बाह्य प्रभावमा तुरुन्तै धारणा बदल्नु : एउटै घटनालाई एउटा सञ्चारमाध्यम वा व्यक्तिले सकारात्मक भनिदिँदा प्रफुल्ल हुनु र अर्कोले नकारात्मक ढाँचामा प्रस्तुत गर्दा तुरुन्तै निराश वा क्रुद्ध हुनु।

• आवेगात्मक र हतारको निर्णय : गहन विश्लेषण गर्नुको साटो सूचना प्रस्तुतकर्ताले दिएको निष्कर्षलाई नै अन्तिम सत्य मान्नु।

यो कुनै विशिष्ट मनोरोग हो वा कुनै रोगको सुरुवाती लक्षण?

होइन, फ्रेमिङ इफेक्ट कुनै मनोरोग वा मानसिक विकार (Psychiatric Disorder) होइन।

यो मानव मस्तिष्कको एक सामान्य संज्ञानात्मक पूर्वाग्रह हो। मानिसको दिमागले दैनिक हजारौँ निर्णयहरू लिनुपर्ने हुन्छ। समय र ऊर्जा बचाउन मस्तिष्कले केही मानसिक छोटा बाटोहरू (Heuristics वा Mental Shortcuts) को प्रयोग गर्छ। फ्रेमिङ इफेक्ट यही मानसिक सर्टकटको एउटा उप-उत्पादन (By-product) मात्र हो।

मानसिक स्वास्थ्यसँग यसको सम्बन्ध : यद्यपि यो रोग होइन, तर केही मानसिक स्वास्थ्य अवस्था भएका व्यक्तिहरूमा यसको असर गम्भीर वा अस्वाभाविक हुन सक्छ:

• चिन्ताजन्य समस्या (Anxiety Disorder) : चिन्ता वा एन्जाइटी भएका मानिसहरू 'Loss Frame' वा नकारात्मक फ्रेमप्रति अत्यधिक संवेदनशील हुन्छन्। साना नकारात्मक शब्दले पनि उनीहरूमा तीव्र त्रास उत्पन्न गराउन सक्छ।

• उदासीनता (Depression) : डिप्रेसनमा रहेका व्यक्तिहरूले सकारात्मक फ्रेमहरूलाई बेवास्ता गर्ने र नकारात्मक फ्रेमहरूलाई मात्र सत्य मान्ने सम्भावना बढी हुन्छ।

आफूलाई कसरी जाँच्ने ? (Self-Assessment Test)

तपाईं फ्रेमिङ इफेक्टबाट कत्तिको प्रभावित हुनुहुन्छ भनेर थाहा पाउन आफ्ना दैनिक व्यवहार र विगतका निर्णयहरूलाई निम्न प्रश्नहरूको कसीमा ढालेर हेर्न सक्नुहुन्छ।

• शब्दावलीको प्रभाव: के म कुनै उत्पादन किन्दा '१०% बोनस' लेखिएको देख्दा आकर्षित हुन्छु तर '१०% मूल्य वृद्धि' भनियो भने तुरुन्तै पछि हट्छु, भले नै दुवैको अन्तिम मूल्य उस्तै किन नहोस् ?
• उल्टो पाटोको खोजी : जब मलाई कसैले कुनै प्रस्ताव वा योजना दिन्छ, के म आफैंलाई 'यसको दोस्रो वा नकारात्मक पाटो के हुन सक्छ?' भनेर प्रश्न गर्छु ?
• सञ्चारमाध्यमको समाचार : के म कुनै समाचार पढेपछि त्यसको शीर्षकको भावना (Heading Tone) बाट प्रभावित न भई भित्री तथ्यांक मात्र विश्लेषण गर्न सक्छु ?
• जोखिमको मूल्यांकन : के म साना घाटा वा गल्तीहरूबाट बच्नका लागि आफ्नो तर्क र क्षमताभन्दा बाहिर गएर जोखिम लिने गर्छु ?
• प्रस्तुतकर्ताप्रतिको भरोसा : के मेरो निर्णय सूचनाको विश्वसनीयतामा भन्दा सूचना दिने व्यक्तिको प्रस्तुति शैलीमा बढी निर्भर हुन्छ?

यदि यी प्रश्नहरूमा तपाईंको उत्तर धेरैजसो 'म शब्द र प्रस्तुतिबाटै तुरुन्तै प्रभावित हुन्छु' भन्ने आउँछ भने, तपाईं आफ्नो निर्णय प्रक्रियामा फ्रेमिङ इफेक्टबाट बाक्लो रूपमा प्रभावित हुनुहुन्छ।

फ्रेमिङ इफेक्टबाट मुक्तिका अभ्यास र व्यावहारिक उपायहरू

फ्रेमिङ इफेक्ट मानव स्वभावकै एक हिस्सा भएकाले यसलाई शतप्रतिशत उन्मूलन गर्न नसकिए पनि सचेत अभ्यासद्वारा यसको असरलाई न्यून पार्न र परिपक्व निर्णय लिन सकिन्छ। यसका लागि निम्न अभ्यासहरू उपयोगी हुन्छन् -

+------------------------------------+-----------------------+
| अभ्यास/रणनीति                     | व्यावहारिक कार्यान्वयन विधि।
+------------------------------------+------------------------+
| १. फ्रेम रिभर्सल । प्राप्त सूचनालाई उल्टो ढाँचामा रूपान्तरण गरेर हेर्ने। 
| २. वस्तुनिष्ठ डेटामा ध्यान । भावनात्मक शब्दहरू हटाएर शुद्ध अंक/तथ्यांक मात्रै टिप्ने। 
| ३. ६० सेकेन्डको ढिलाइ (पज रुल)। सूचना पाउनेबित्तिकै निर्णय नलिनु, विश्लेषणात्मक सोच्ने।
| ४. तेस्रो व्यक्तिको दृष्टिकोण । 'मेरो ठाउँमा अर्कै कोही भए उसले कसरी हेर्थ्यो?'भनी सोच्ने|
| ५. चेकलिस्ट विधि । निर्णयका फाइदा र घाटाका वस्तुनिष्ठ सूचकहरू सूचीकृत गर्ने। 
+------------------------------------+-------------------------+

१. सूचनाको पुनर्संरचना (Frame Reversal Technique) जब तपाईंको अगाडि कुनै सूचना वा प्रस्ताव आउँछ, त्यसलाई तुरुन्तै उल्टो फ्रेममा रूपान्तरण गर्नुहोस्। यदि कसैले "यो लगानीमा ९०% सफलताको सम्भावना छ" भन्छ भने, मनमै त्यसलाई "यसमा १०% सावाँ डुब्ने जोखिम छ" भनेर अनुवाद गर्नुहोस्। दुवै ढाँचालाई अगाडि राखेर हेर्दा दिमागले सन्तुलित रूपमा विश्लेषण गर्न पाउँछ।

२. भावनात्मक शब्द र भाषालाई अलग्ग्याउने (Decoupling Content from Tone) प्रस्तुतकर्ताले प्रयोग गरेका विशेषण (Adjectives) र प्रलोभन वा डर देखाउने शब्दहरूलाई हटाउनुहोस्। केवल शुद्ध तथ्यांक, सर्तहरू र गणितीय सम्भावनालाई मात्र एउटा कागजमा लेख्नुहोस्। जब सूचनाबाट 'भावनाको जलप' हट्छ, फ्रेमिङको प्रभाव स्वतः कमजोर हुन्छ।

३. निर्णय लिनुअघि 'पज' (Pause & Slow Down Strategy) ड्यानियल काहनेमानका अनुसार हाम्रो दिमागका दुई प्रणाली हुन्छन्: System 1 (छिटो, भावनात्मक र स्वचालित) र System 2 (सुस्त, तर्कपूर्ण र विश्लेषणात्मक)। फ्रेमिङ इफेक्टले System 1 मा प्रहार गर्छ। कुनै पनि महत्त्वपूर्ण निर्णय लिनुअघि केही समय (Pause) लिँदा System 2 सक्रिय हुन्छ, जसले फ्रेमिङको भ्रमलाई चिर्न मद्दत गर्छ।

४. विदेशी वा दोस्रो भाषाको प्रयोग (Foreign Language Effect) अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि मानिसहरूले आफ्नो मातृभाषा भन्दा दोस्रो वा वैदेशिक भाषामा सूचना प्रशोधन गर्दा बढी तर्कपूर्ण निर्णय लिन्छन्। मातृभाषामा भावना र पूर्वाग्रहहरू छिटो जागृत हुन्छन्। जटिल वा वित्तीय निर्णयहरू अध्ययन गर्दा अलि बढी तार्किक भाषामा सोच्ने प्रयास गर्दा फ्रेमिङको प्रभाव घट्छ।

५. तेस्रो व्यक्तिको दृष्टिकोणबाट हेर्ने (Perspective Taking) 'यदि यो निर्णय मैले होइन, मेरो कुनै तटस्थ साथी वा विज्ञले लिनुपरेको भए उसले कसरी हेर्थ्यो होला?' भनेर आफूलाई परिस्थितिबाट अलिकति बाहिर निकालेर (Detached) हेर्ने बानी बसाल्नुहोस्। यसले प्रस्तुतकर्ताले सिर्जना गरेको मानसिक जालबाट मुक्त हुन सहयोग पुर्याउँछ।

फ्रेमिङ इफेक्टलाई बुझ्नु भनेको अरूले आफ्ना विचार, उत्पादन वा एजेन्डा कसरी पस्कन्छन् भन्ने कुरामा सचेत हुनु हो। जब हामी शब्दको चमकभन्दा पर गएर तथ्यको वस्तुनिष्ठ मूल्यांकन गर्न थाल्छौँ, तब हाम्रा निर्णयहरू बढी परिपक्व, व्यावहारिक र लाभदायी बन्न पुग्छन्।

विज्ञापन, मार्केटिङ र राजनीतिमा फ्रेमिङको पकड

फ्रेमिङ इफेक्टको दायरा केवल लगानी र स्वास्थ्य उपचारमा मात्र सीमित छैन। यसले हाम्रो दैनिक उपभोग्य वस्तुको किनमेलदेखि लिएर सार्वजनिक नीति र राजनीतिक क्षेत्रका निर्णयहरूसम्म गहिरो प्रभाव पारेको हुन्छ। मानिसहरू कसरी विज्ञापनको भाषामा बहकिन्छन् र राजनीतिक दलहरूले यसको कसरी फाइदा उठाउँछन् भन्ने कुरा बुझ्न यो पक्ष महत्त्वपूर्ण छ।

विज्ञापन र मार्केटिङमा भाषाको जादु : बजारमा सामान बेच्ने कम्पनीहरूले उपभोक्ताको मनोविज्ञानसँग खेल्नका लागि सधैं फ्रेमिङ इफेक्टको अत्याधुनिक प्रयोग गरिरहेका हुन्छन्। उदाहरणका लागि, कुनै खाद्य सामग्रीको प्याकेटमा '९९ प्रतिशत बोसोरहित (99% fat-free)' लेखिएको छ भने उपभोक्ताले त्यसलाई एकदमै स्वस्थकर र लाभदायक ठानेर हतारहतार किन्छन्। तर, यदि त्यही कुरालाई उल्टो पारेर '१% बोसोयुक्त' भनियो भने उपभोक्ताको मनमा हच्किने प्रवृत्ति देखिन्छ। 

गणितीय र वस्तुनिष्ठ हिसाबले हेर्दा दुवै वाक्यको अर्थ ठ्याक्कै एउटै हो, तर सकारात्मक फ्रेम (रहित/फाइदा) ले मानिसको मस्तिष्कमा तुरुन्तै सुरक्षित छ भन्ने भाव पैदा गर्छ। त्यस्तै, कपडा पसलहरूमा '३० प्रतिशत छुट (Discount)' भन्नु र 'अन्तिम ७०% मूल्य मात्र' भन्नुले पनि खरिद गर्ने निर्णयमा ठूलो फेरबदल ल्याउँछ।

राजनीति र सार्वजनिक नीतिमा जनमतको निर्माण : राजनीतिक क्षेत्रमा त फ्रेमिङ इफेक्टलाई एक शक्तिशाली हतियारकै रूपमा प्रयोग गरिन्छ। एउटै सरकारी नीति वा कर वृद्धिको प्रस्तावलाई सत्तारूढ दल र विपक्षी दलले आ-आफ्नो अनुकूलको फ्रेममा प्रस्तुत गर्छन्। सरकारले कर वृद्धिलाई 'देशको विकास, पूर्वाधार निर्माण र आत्मनिर्भरताको लगानी' भनेर सकारात्मक फ्रेममा राख्छ। 

यसले जनतामा राष्ट्रप्रतिको जिम्मेवारी र सकारात्मक भावना जगाउँछ। ठीक यसैको विपरीत, विपक्षी दलले सोही कर वृद्धिलाई 'जनताको ढाड सेक्ने करको भार' र 'महंगीको खाडल' भन्दै नकारात्मक फ्रेममा प्रस्तुत गर्छन्। यहाँ तथ्य (करको दर) एउटै भए पनि फरक-फरक फ्रेमिङका कारण आम नागरिकको धारणा पूर्ण रूपमा बदलिन्छ।

यसरी, विज्ञापनदाता, व्यापारीदेखि राजनैतिक नेताहरूसम्मले हाम्रो निर्णय क्षमतालाई प्रभावित गर्न शब्दहरूको कलात्मक प्रयोग गरिरहेका हुन्छन्। जबसम्म हामी यी अदृश्य फ्रेमहरूलाई चिनेर तिनको वस्तुनिष्ठ पाटो केलाउन सिक्दैनौँ, तबसम्म हामी बाह्य भाषा र शैलीको प्रभावबाट पूर्ण रूपमा मुक्त हुन सक्दैनौँ।

***

सन्दर्भ सामग्री 

• Kahneman, D., & Tversky, A. (1981).'The Framing of Decisions and the Psychology of Choice.' Science, 211(4481), 453–458.
• Kahneman, D. (2011).'Thinking, Fast and Slow.' Farrar, Straus and Giroux.
• Tversky, A., & Kahneman, D. (1986). 'Rational Choice and the Framing of Decisions.' Journal of Business, 59(S4), S251–S278.
• Carstensen, L. L. (2006). 'The Influence of a Sense of Time on Human Development: Socioemotional Selectivity Theory.' Science, 305(5681), 184–190.