Saturday, July 9, 2011

पत्रकारको नाटक : मुर्दों का सहर


नाटक हेरेको दिन अफिस फिर्दा साँझ ८ बज्यो । केही लेख्न र तस्बिर पठाउन मन लागेन । कारण, उनको नाटक नौलो थियो - कुनै एब्स्ट्रयाक्ट आर्ट जस्तो । मलाई हिन्दी बुझन, लेख्न र संवाद गर्न समस्या छैन । तर, कोलकाताका पत्रकार प्रणव मुखर्जीको नाटक 'मुर्दों का सहर' धेरै बिम्बहरूको प्रयोग गरिएका थिए । उनले ल्यापटपमा भिज्युअल देखाएर केही सांकेतिक वस्तुका आधारमा स्वतन्त्रता कति प्यारो हुन्छ भन्ने देखाए । उनका गहिरा सबै कुरा मेरो जस्तो ४० जीबी डिस्क स्पेश र ६४ एम्बी र्‍यामको दिमागले सहज मानेको थिएन । 
अफिस आएर उनको नाम गुगलमा टाइप गर्दा भारतका विदेशमन्त्री तथा बंगालका पुराना नेता प्रणव मुखर्जीमात्रै देखायो । एउटा लिंकमा उनको नाटकको नामबाट एउटा साइट भेटियो । तर, त्यसमा विस्तृत जानकारी थिएन । अर्को एउटा साइट कुनै अखबारको थियो, त्यसले सम्पादकीयमा उक्त नाटकले बोलेका कुरालाई उदाहरण बनाएर समाजलाई गम्भिर बनाउने मुद्दा उठाएको उल्लेख गरेको थियो । जे होस, प्रणव र उनको नाटकबारे खोज्न नजानेर नै होला, मैले विस्तृत जानकारी लिने साइट फेला पार्न सकिन । राती विराटनगर गुरूकुलका दाजु विवश पोखरेललाई फोन गरे भने 'म प्रणवलाई भेट्न चाहन्छु । कृपया भन्दिनोस् ।' उहाँले ' भोली दिउँसो २ बजे काठमाडौं फिर्ने भएकाले विहान आए भेट्न सकिने ' बताउनुभयो ।
नाटक सुरू गर्नुअघि विषय प्रवेशमा सहजीकरण गरेका गुरूकुलका रंगकर्मी अनिल पोखरेलले भनेका थिए - विराटनगरमा पत्रकारमाथि भएको कुटपिटको घटना थाहा पाएपछि प्रणवजी यहाँ आफ्नो नाटक लिएर आउनु भएको हो । उहाँ आफ्नै खर्चमा आउनुभएको छ । काठमाण्डुको मार्टिन चौतारीमा एउटा शो गरेपछि  सीधै विराटनगर आउनुभएको हो ।' नाटकमा पत्रकारिता थिएन । बरू पत्रकारिताका लागि नभइ नहुने मुद्दा बोलेको थियो । विहान भेट्न पुग्दा एकल नाटकका सर्जक र कलाकार मुखर्जी भेडेटार जाने तयारीमा थिए । 
कुराका लागि थोरै समय मिल्यो । हतारमा कुरा गरियो । उनले बताए । धेरैपटक काठमाडौं आएका छन् । गुरूकुलका सबैजसो नाटक महोत्सवमा आएका हुन् । द्वन्द्वका बेला पनि आएका थिए । नेपालबारे उनी धेरै अप्डेट थिए । उनले कर्णाली, मुगु र मधेस मुद्दाका कुरा गरे । जहाँ पुगिन्छ, त्यहाँका भिज्युअल खोजेर हाल्ने नाटकलाई त्यही परिवेशमा अर्थ्याउने उनको प्रयास रहेछ । स्वतन्त्रता खोसिनु हुँदैन । प्राप्तिको लडाइ सरल हुँदैन । यस्ता सन्देशमुलक तीन सिरिजमध्ये मुर्दों का सहर तेस्रो तथा अन्तिम कडी भएको उनले बताए । पत्रकारहरू स्वतन्त्रता भएन भने काम गर्न सक्दैनन् । स्वतन्त्रता अपरिहार्य छ पत्रकारिताका लागि ।
हतारको कुरा गराइमा उनका धेरै भनाइ बुझन सहज थिएन । तैपनि नाटककका बारे लेख्दै रहने प्रयासमा उनको नाटकबारे पनि लेखियो । कान्तिपुर कोसेलीको ०६८ असार २५ को पूर्वाञ्चल पृष्ठमा लेखोट प्रकाशित भएको छ । त्यो यस्तो छ -    
ल्यापटपमा प्ले गरिएको भिडियो फुटेज डीभीडी प्रोजेक्टरहुँदै भीत्ताको सेतो पर्दामा पुग्छ । दृश्य चलचित्र घरमा जस्तो चखिलो छैन । यद्यपि विषय भने ध्यान खिच्ने मर्मबाट सुरू हुन्छ । भारत, मणिपुरको एउटा गाउँमा सेनाको अपरेसन सुरू भएको छ । झाडीबुट्यानहुँदै वर्दी र हतियारधारी टुकडी पसेको छ । भेटिने ५/६ तन्नेरीलाई भेला पार्छ । लठ्ठीले कुट्दै सडकमा ल्याउँछ । 
पिटाइ खाएकाहरू मणिपुरे भाषामा मुक्तिको अनुनय विनय गर्छन् । चिच्याउँछन् । तर, वर्दीधारी लठ्ठी दिदै ती युवालाई आपसमा कुट्न लगाउँछन् । एउटाले अकोलाई कुट्छ, कुट्ने थाकेपछि कुटाइ खानेले उसलाई फेरि कुट्ने पालो । उनीहरूलाई सडकमा कुखुरा बनाइन्छ । 
करीव १० मिनेटको दृश्य अन्तिमतिर पुग्दा मधुरो प्रकाश केही तेजिलो पारिन्छ । झुस्स दाह्री पालेका, सादा चश्माधारी, करीव ५ फीट कदका प्रणव मुखर्जी मञ्चमा देखा पर्छन् । उनका कुरा मनस्थिति नियन्त्रणबाहिर भएका मान्छेका जस्ता  छन् । भन्छन् 'कल्पना गरौ, कसैलाई भेट्नु छ , नाम, ठेगाना र ठाउँ थाहा छैन । यिनले अर्थ पनि राख्दैनन् । बस भेट्नु छ ।'
उनले भेट्ने कल्पनाले किनबेचको कुरा उठाउँछ । बेच्न तयार हुनु/नहुनु सर्वसाधारणको अधिकार हो । तर, किनबेच त हुनै छ । खरिदकर्ताले प्रोटेष्ट अर्थात् प्रतिवाद किन्न माग्छ । बेच्ने किकर्तव्यमुढ भएरै पनि बेच्न तयार हुन्छ । खरिदकर्ता अब साइलेन्स अर्थात् मौनता किन्न चाहन्छ । पर्दामा दृश्य पनि चल्दैछ, पूर्वी टिमोरको आन्दोलनताकाका दृश्य । सन् १९९९ मा जब इन्डोनेशियाबाट पूर्वी टिमोरलाइ अलग बनाउन स्वाधिनताको आन्दोलन चलिरहेको थियो । त्यसबेला त्यहा सेनाले दमन गरेका थिए । स्वतन्त्रताको आन्दोलनमा लागेकाहरू फौजी पोशाक र हतियारमा छन् । फौजी पोशाकमा महिला पनि छन् । नारा पनि लागिरहेको छ - इण्डोनेशियालाई टिमोर छाड्ने आह्वानको । 
प्रतिवाद र मौनता बेचेपछि मान्छेसँग के जोगियो ? गर्दागर्दै उ कविता र सपना खरिद गर्न चाहन्छ । किनबेचका एकल संवाद चल्दाचल्दै पर्दामा सल्बलाएको दृश्य अब हेरिसक्नु छैन । किन बेच्ने ? प्रतिवाद, मौनता, कविता र सपनापछि मान्छेसँग बाकी के नै हुन्छ ? अन्यायको प्रतिवाद गर्न नपाइने, विरोध लेखन पनि गर्न नमिल्ने, अनि सपना पनि देख्न नपाइने भएपछि मान्छे हुनुका नाउँमा केही बाकी छैन । 
कबुलियत हेरेर एकजना दुब्ला-पातला मान्छे केहीबेर सोच्छन् । अनि पाना पल्टाउदै धमाधम हस्ताक्षर गर्छन् । बाहिर निस्केर शरिरमा पेट्रोल खन्याउछन् । हेर्दाहेर्दै सल्कन्छन् । मुखर्जी चिच्च्याइरहेका छन् - यस्तो किन गर्‍यौ ? किन बेच्यौ ? स्वतन्त्रताको मुल्य लगाउन सकिदैन । उठ्ने आवाजका लागि संघर्ष सरल छैन । 
द्वन्द्वले बनाएका शरणार्थीका पीडा समेटिएका जर्ज हृयारिसनको गीतको बंगाली अनुवाद महिला स्वरमा नेपथ्यमा मधुर स्वरमा घन्कन्छ । सन् १९७१ मा भएको बंगाल युद्धका बेला धेरै शरणार्थी कोलकाता आएका थिए । भारतबाट पूर्वी पाकिस्तानका रूपमा रहेको बांगलादेश त्यस युद्धपछि बेग्लै राष्ट्र बनेको थियो । त्यसताकाको आन्दोलनले धेरैले पुरानो थातथलो छाडेका थिए । नाटकका सर्जक तथा कलाकार मुखर्जी भन्छन् 'त्यसैबेला यो गीत अंग्रेजीबाट बंगालीमा मौसम भौमिकले अनुवाद गरेका थिए ।' नेपथ्यको गीतसँगै उनले यस्ता किनबेचले मान्छे स्वतन्त्र हुन नसकेको सन्देश दिए । 
विराटनगरको सुशीला कोइराला नाटकघरमा गत साता बिम्ब र प्रतीकको उपयोग गर्दै स्वतन्त्रताका हकमा सन्देश दिने हिन्दी नाटक ' मुर्दों का सहर' को ८१ औं शो गरेका उनी पेशाले पत्रकार हुन् । एशियन एज दैनिकका लागि केही वर्ष काम गरेका उनी हाल किन्डल नामक युवा सरोकारको मासिक म्यागजिकमा काम गर्छन् । 'म घुमन्ते सम्पादक हो, गृहप्रशासन, मानवअधिकार मेरो रूची, उनले भने 'एउटा सहरमा २० दिनभन्दा बढि बस्दिन ।' मुर्दो का सहर नाटक सार्कका सातै देश लिएर पुगेका उनलाई जहाँ द्वन्द्व र असन्तुष्टी छ, त्यसले खिच्छ । भन्छन् 'यसपटक मैले नेपाल आउँदा यहाँका दृश्य उपयोग गरिनँ, कारण यहाँ शान्तिप्रक्रिया सुरू भएको छ ।' भारतको कोलकाता बस्ने मुखर्जी धेरैपटक नेपाल आएको यहाँका जल्दाबल्दा मुद्दाबारे उनले राखेका जानकारीबाट थाहा भयो । भने 'मलाइ काठमाडौं-पोखराको सौन्दर्यले प्रभावित पार्दैन, बरू मधेस-तराइ मुद्दा, मुगु, कर्णाली र बाजुराका समस्याले प्रभावित पार्छ ।' 
स्वतन्त्रताको आन्दोलनका लागि कुण्ठा पाल्नेहरूलाई जगाउने नाटक तयार पार्ने क्रममा तीन सिरिजमा बनाइएका नाटकमध्येको 'मुर्दों का सहर' तेस्रो भएको उनले सुनाए । तीनजना साथीहरू मिलेर काम गरेपनि यात्रामा उनी एक्लै छन् अहिले । एउटा ल्यापटपको भरमा उनले नाटक लिइ हिडेका छन् । भन्छन् 'विधा फरक रहेछ म जे कुरा पत्रकारिताबाट व्यक्त गर्न सक्तिन, त्यो नाटकमा भन्न सक्छु ।'     

1 comment:

सरोज कार्की said...

Saayad yo lekh waa sabda samuha padhera paathak haru le anubhav gare ki sushilaa koirala natak ghar pugerai natak herirahekaa hunn,
saachai tyo naatak amurta thiyo, maile tyo naatak maa sahabhaagi huna paaunu maa garv 6.