Monday, March 24, 2014

क्षयरोगको जोखिम

सप्तरीको बदगामाकी ५० वर्षीया महिला आइतबार कञ्चनपुरबाट सार्वजनिक बस चढेर यहाँ आइपुगिन् । स्वास्थ्य परीक्षणको केही पुर्जी बोकेकी उनलाई भेटेलगत्तै क्षयरोग निवारण संघका कार्यक्रम संयोजक घनश्याम कोइराला अत्तालिए । चिन्ता थियो, रोगले निकै ग्रस्त भइसकेकी उनले बसमा अरू कतिलाई सारिन् होला ? 'उनले सास फेर्दा नजिक भएकालाई हावाबाट संक्रमण हुने एकदमै जोखिम छ,' कोइरालाले भने, 'हामीसँग उनलाई राख्न खाली बेड छैन । फर्काउनु भनेको पनि अरूका लागि जोखिम बढाउनु हो । त्यसैले बरन्डामै बसाएका छौं ।' 
केहीअघि कञ्चनपुर स्वास्थ्य केन्द्रमा परीक्षण गराएकी ती महिलाका आफन्तको अत्तोपत्तो छैन । बेखर्ची भएर सडकमा मागी हिँड्ने उनी सामान्य मुखौटो लगाएर विराटनगर बसपार्कबाट अस्पतालरोडस्थित संघको उपचार केन्द्र आइपुगेकी हुन् ।

उनलाई प्रत्यक्ष निगरानीमा उपचार गराउनुपर्ने अवस्था रहेको उल्लेख गर्दै कोइरालाले भने, 'क्षयरोगीका हकमा यो एउटा प्रतिनिधि घटना हो । यस्ता एक संक्रमितले वर्षमा १० देखि १५ जनालाई रोग सार्ने खतरा हुन्छ ।' जिल्लामा बर्सेनि १ हजार ४ सय नयाँ रोगी थपिने गरेको जनस्वास्थ्य, मोरङको तथ्यांक छ । पूर्वाञ्चल स्वास्थ्य निर्देशनालयका क्षय-कुष्ठ अधिकृत ध्रुव उरावका अनुसार यो वर्ष मात्रै पूर्वका १६ जिल्लामा २ हजार ८ सय ४८ रोगी पहिचान भए । यो अघिल्लो वर्षको भन्दा ३२ जनाले बढी हो ।

हावाबाट सर्ने भए पनि एकदमै त्रास मान्नु नपर्ने उनी बताउँछन् । 'रोगीले हाच्छ्युँ गर्दा हावाबाट सर्ने जोखिम हुन्छ तर प्रतिरोधात्मक क्षमता कम भएकाले मात्रै सचेत भए पुग्छ । जोसुकैलाई सर्छ भन्ने छैन,' उनले भने । 
कोइरालाका अनुसार क्षयरोग संक्रमणको पहिलो अवस्था जोखिमको हुँदैन । 'थाहा भएन र वर्ष बित्यो भने त्यो अलि जोखिमको दोस्रो अवस्था हो,' उनले भने, 'त्यस्तालाई हामी यहीं राखेर २४ महिनासम्म उपचार गर्छौं ।' उनका अनुसार यस्तो आवधिक गृहको सुविधा पूर्वक्षेत्रमा विराटनगरमा मात्रै हो । अन्यमा भने परीक्षण र डट्स (प्रत्यक्ष निगरानीमा उपचार विधि) उपलब्ध छ । उरावका अनुसार अब पूर्वका सात जिल्लाका ९ ठाउँमा 'जिन एक्स्पर्ट' प्रविधिबाट क्षयरोगीको परीक्षण गर्न थालिएको छ । 'बेलैमा रोग पहिचान भए उपचार सम्भव छ,' उनले भने, 'बिरामीले आफ्नो खर्च गर्नु पर्दैन ।'
संघको आवधिक गृहले ५ वर्षयता यहाँ उपचार गरिनेलाई घरेलु उद्यम, सवारी चालक, मोबाइल, साइकल मर्मत, सिलाइ-बुनाइलगायत तालिम र निको भई र्फकने बेलामा सीपसम्बन्धी काम गर्ने सामग्री पनि दिने गरेको छ । अहिलेसम्म करिब ८० जना निको भई तालिम लिएर घर फर्किएका छन् । नर्वेजियन दातृ निकायको सहयोगमा संघको विराटनगर कार्यालयमा १० शय्याको आवधिक गृह सञ्चालित छ । 
उपचारपछि घर फर्केर टेलरिङको काम गरिरहेका सप्तरी जगतपुर १ का राजकुमार यादवले विश्व क्षयरोग दिवसको अघिल्लो दिन आइतबार भने, 'म आठ महिना उपचारमा बसें । घर आउने बेला पाएको सिलाइ मेसिनले गुजारा गरेर खाएको छु ।'

साभार ; कान्तिपुर दैनिक ।  (  'सर्ला है क्षयरोग ! ' शीर्षकमा  २०७० चैत १० मा प्रकाशित )

दस हजार क्षयरोगी जचाउनै जाँदैनन्
काठमाडौं- सरकारले वर्षौंदेखि देशभरका सम्पूर्ण स्वास्थ्य संस्थाबाट क्षयरोगको उपचार निःशुल्क दिएपछि सेवाबारे उचित जानकारी नहुँदा प्रत्येक वर्ष दस हजार क्षयरोगी उपचारको दायरामै आइपुग्दैनन्। सरकारले सेवाबारे जानकारी दिनकै लागि सञ्चार माध्यमबाट विज्ञापन, अन्तर्क्रिया र प्रचारप्रसारका नाममा करोडौं खर्च गरिरहे पनि सेवाको दायरामा नआएकालाई समेट्न सकेको छैन ।
राष्ट्रिय क्षयरोग केन्द्रका निर्देशक डा. राजेन्द्र पन्तले श्वासप्रश्वास र हावाको माध्यमबाट सजिलै सर्ने क्षयरोगका बिरामी ठूलो संख्यामा समुदायमै हराउनुले क्षयरोग निवारण नेपालका लागि ठूलो चुनौती बनेको बताए । 
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार नेपालमा प्रत्येक वर्ष ४५ हजारलाई क्षयरोग हुन्छ। जसमध्ये ३५ हजार ५ सय हाराहारी मात्रै सरकारी उपचारको दायरामा छन्। 'छुटेका दस हजार क्षयरोगीको खोजी नगरे निको नपर्दासम्म अरु ३५ हजारलाई पनि घटाउन सकिन्न,' डा. पन्तले भने।
चिकित्सकका अनुसार उपचारको दायरामा नआउँदा बिरामीले समुदायमा तीव्र रुपमा रोग फैलाउने भएकाले रोग निवारणका लागि प्रत्येक बिरामीलाई उपचारको दायरामा ल्याउन सकेमात्र रोग निवारण सम्भव हुन्छ। विज्ञका अनुसार एक जना क्षयरोगीले रोग थाहा भएर मृत्यु हुने समयसम्म ग्रामीण क्षेत्रमा १० जना र सहरी क्षेत्रमा १५ जनालाई संक्रमण सार्छ । सरकारले देशभरका ४१ हजार केन्द्र र उपकेन्द्रमार्फत सम्पूर्ण औषधि निःशुल्क वितरण गर्नुका साथै ५ सय ५३ माइक्रोस्कोपिक सेन्टरबाट यसको परीक्षण हुन्छ। सरकारले प्रत्येक वर्ष क्षयरोगका नाममा १ अर्ब ४५ करोड खर्च गर्छ। जसमध्ये ७५ करोड औषधि उपचारमा मात्र खर्च हुन्छ। 
डा. पन्तले केही जिल्लामा माइक्रोस्कोपिक सेन्टर कम हुनु, स्वास्थ्य क्षेत्रका व्यवस्थापकीय कमजोरीसँगै समुदायमा रोग र निःशुल्क उपचारबारे पर्याप्त ज्ञान कमीले पनि सबै बिरामी उपचारमा नआएको हुनसक्ने बताए।
'लगातार खोकी लागे चुरोटले, छाती दुख्दा कामको चापले र दुब्लाउँदा गरिबीले भन्दै घरैमा बस्ने चलन छ,' उनले भने, 'यस्ता लक्षण क्षयरोगको हुनसक्छ, तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था गएर जचाउने र औषधि खाए रोग निको हुन्छ भन्ने जानकारी नै कमी छ,' उनले भने । उनले सहरी क्षेत्रमा केही मानिसले निजी अस्पतालबाट उपचार लिनसक्ने र त्यो पनि सरकारी उपचार प्रणालीमा नआएको बताए । 
स्वास्थ्य सेवा विभागका महानिर्देशक डा. लखनलाल साह जटिल भएपछि मात्र उपचारमा आउने भएकाले त्यतिबेलासम्म धेरैलाई सरिसकेको हुने बताए । 'उपचारमै आउँदा पनि शंकास्पद लक्षण देखिनासाथ उपचारमा आउनू भन्ने सन्देश दिन जरुरी छ,' डा. साहले थपे, 'लगातार खोकी लागे शंका गर्नुपर्छ, खकार जाँचबाट परीक्षण हुन्छ, उपचार निको हुने र निःशुल्क उपचार सम्भव छ भन्ने सन्देश मात्र सबैमा पुर्यानउन सके रोक निवारण सजिलो हुन्छ,' 
गत वर्ष ३५ हजार ४३८ बिरामीमध्ये १५ हजार ९९ ले अरुलाई सार्ने खालको फोक्सोको क्षयरोग पाइएको थियो। बाँकी शरीरमा अन्य भागमा लाग्ने तर नसर्ने क्षयरोग थियो। केन्द्रका अनुसार हाल पत्ता लाग्ने दर ७८ प्रतिशत र निको हुनेदर नेपालमा ९० प्रतिशत छ। पछिल्लो तथ्यांकअनुसार नेपालमा प्रत्येक वर्ष क्षयरोगबाट ५ देखि ७ हजारले ज्यान गुमाउँछन् ।
हाल क्षयरोगको नियमित औषधि उपचार गरेर निको नभई पुनः बल्झेका र त्यसमा एचआइभी संक्रमणले बर्सेनि बहुऔषधि प्रतिरोधी क्षयरोग (एमडिआर टिबी) का बिरामीको संख्या बढिराख्नु चुनौतीपूर्ण भएको केन्द्रको भनाइ छ। चिकित्सकका अनुसार अहिले उपचारमा नआएका केही मृत्यु हुने, केही क्रोनिक हुने, उपचार छोड्ने, केही एचआइभी, कानुनले बाध्य बनाउने बहस, प्राकृतिक औषधि टिबीको ब्याक्टेरियाले नयाँ स्वरुप लिन्छ ।
अहिले पनि नेपालमा झन्डै आधा जनसंख्यामा क्षयरोगका किटाणु भएको अनुमान गरिएको छ । तर, ती किटाणुले मानिसलाई अन्य हिसाबले शरीरमा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भएको अवस्थामा आक्रमण गर्छन् । फोक्सोमा क्षयरोग हुनेको संख्या ८० प्रतिशत हुने अनुमान गरिएपछि अन्य अंग ग्रन्थी, पेट, आन्द्रा, लिंग, हड्डी, जोर्नी, छाला, आँखा, मुटु, पाठेघर, मिर्गौला र मस्तिष्क आदिमा पनि क्षयरोग हुन्छ । फोक्सोको क्षयरोग भए लगातार तीन हप्ता खोकी लाग्ने, खकारमा रगत देखापर्ने, छाती दुख्ने, श्वासप्रश्वासमा अप्ठेरो हुने र अन्य जुनसुकै क्षयरोग भए दुब्लाउँदै जाने, खान मन नलाग्ने, पेटको क्षयरोग भए पेट दुख्ने भएको अवस्थामा नजिकैको स्वास्थ्य संस्थामा पुगेर खकार परीक्षण गर्नुपर्छ । 
चिकित्सकका अनुसार क्षयरोगीले खोक्दा, थुक्दा, हाछ्युँ गर्दा र कुरा गर्दा उसको फोक्सोभित्र रहेका असंख्या किटाणु खकारको माध्यमबाट बाहिर निस्कन्छ, र निरोगी स्वास्थ्य मानिसले श्वास लिँदा ती किटाणु फोक्सोभित्र प्रवेश गरेर यो रोग लाग्छ। फोक्सोमा भएको क्षयरोग तुरुन्त सर्छ ।
साभार ; नागरिक दैनिक, २०७० चैत १० 

No comments: