युफोरिया अर्थात आनन्दको उत्कर्ष

झन्डै १० वर्षदेखि एउटै कर्पोरेट अफिसको एउटा कुनामा बसेर फाइलहरूसँग खेल्ने सुवासको दैनिकी एकदमै सोझो रेखामा चलिरहेको थियो। न धेरै खुसी, न धेरै दुःख। तर, एकदिन उनले वर्षौंदेखि देखेको एउटा ठूलो सपना पूरा भयो। अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको एउटा ठूलो पुरस्कार जित हात पर्‍यो र पदोन्नति सिधै म्यानेजिङ डाइरेक्टरमा भयो।

पुरस्कार घोषणा भएको त्यो क्षण सुवासको लागि सामान्य खुसी मात्र थिएन। अचानक उनको शरीरमा एउटा अनौठो ऊर्जा दौडियो। लाग्यो, मानौँ उनी जमिन होइन, हावामा तैरिरहेका छन्। अफिसका सबैले ताली बजाइरहँदा उनलाई सबै आवाजहरू संगीत जस्तै लाग्न थाल्यो। उनलाई महसुस भयो, आफू अब संसारकै सबैभन्दा शक्तिशाली व्यक्ति बनेको छु र जे चाह्यो त्यही गर्न सक्छु।

त्यो रात सुवासलाई निद्रा लागेन। ज्यानमा थकानको नामनिसान थिएन। ऐना अगाडि उभिएर आफैंलाई हेर्दै उनी मुस्कुराइरहे। त्यो मुस्कानमा एउटा छुट्टै चमक थियो। उनले आफ्ना पुराना सबै डर, चिन्ता र तनावहरू एकैपटक बिर्सिए। लाग्यो, जीवनको असली अर्थ नै यही 'शिखर' मा हुनु हो।

मनोविज्ञानको भाषामा सुवासले त्यसबेला जे महसुस गरिरहेका थिए, त्यो नै 'Euphoria' (परमानन्द) हो। यो एउटा यस्तो मानसिक अवस्था हो जहाँ मानिस वास्तविकताभन्दा माथि उठेर अत्यधिक हर्षको संसारमा पुग्छ। सुवासले अनुभव गरेको अवस्थालाई धेरैले केवल 'धेरै खुसी भएको' भनेर बुझ्न सक्छन्। तर, मनोविज्ञानले यसलाई अलि फरक र गहिरो गरी व्याख्या गर्छ।

Euphoria शब्द ग्रीक भाषाको 'Euphoros' बाट आएको हो, जसको अर्थ हुन्छ - स्वस्थ वा राम्रो महसुस गर्नु। यो केवल साधारण खुसी मात्र होइन; यो त भावनाहरूको यस्तो बाढी हो, जसले व्यक्तिको सोच्ने र बुझ्ने क्षमतालाई केही समयका लागि ओझेलमा पारिदिन्छ।

जब हामी कुनै ठूलो सफलता पाउँछौँ वा गहिरो प्रेममा पर्छौं, हाम्रो मस्तिष्कको 'रिफार्ड पाथवे' (Reward Pathway) सक्रिय हुन्छ। यस्तो बेला मस्तिष्कले डोपामाइन (Dopamine) नामक रसायन ठूलो मात्रामा उत्सर्जन गर्छ। यसले गर्दा हामीलाई एउटा छुट्टै किसिमको 'हाई' (High) महसुस हुन्छ, जसलाई हामी Euphoria भन्छौँ।

परमानन्दका दुई पाटो : प्राकृतिक र कृत्रिम

• प्राकृतिक: कुनै कठिन हिमाल आरोहण गर्दा, खेल जित्दा, वा सिर्जनात्मक काममा सफलता मिल्दा प्राप्त हुने Euphoria स्वास्थ्यका लागि राम्रो मानिन्छ। यसले मानिसलाई थप प्रगति गर्न प्रेरित गर्छ।

• कृत्रिम: कतिपय अवस्थामा मानिसहरू लागूऔषध वा मद्यपानको सहारामा यो अवस्थामा पुग्न खोज्छन्। यो अत्यन्तै खतरनाक हुन्छ किनभने यसले मस्तिष्कको प्राकृतिक कार्यप्रणालीलाई ध्वस्त पारिदिन्छ र व्यक्तिलाई लत (Addiction) तिर धकेल्छ।

सधैं सकारात्मक मात्र हुँदैन

मनोविज्ञानले भन्छ कि यदि कुनै बाह्य कारण बिना नै कसैले बारम्बार वा लामो समयसम्म Euphoria महसुस गर्छ भने, यो 'बाइपोलर डिसअर्डर' जस्ता मानसिक समस्याको लक्षण पनि हुन सक्छ। अत्यधिक उत्साहले कहिलेकाहीँ मानिसलाई जोखिमपूर्ण निर्णय लिन उक्साउँछ।

Euphoria जीवनको एउटा यस्तो रंगिन क्षण हो, जसले हामीलाई अद्भूत आनन्द दिन्छ। तर, मनोविज्ञानले सिकाउँछ कि जीवनको सन्तुलनका लागि यो 'शिखर' को अनुभवसँगै फेरि सामान्य र शान्त मानसिक अवस्थामा फर्कनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। वास्तविक खुसी सधैं चरम सीमामा हुँदैन, बरु त्यो त हाम्रो दैनिक जीवनको शान्ति र सन्तोषमा लुकेको हुन्छ।

***

Euphoria (परमानन्द) लाई विभिन्न समयमा मनोवैज्ञानिक र दार्शनिकहरूले फरक-फरक दृष्टिकोणबाट परिभाषित गरेका छन्। यसका दुई प्रचलित परिभाषा र प्रसंग यस्ता छन् :

सिग्मण्ड फ्रायड : 'प्लेजर प्रिन्सिपल' (Pleasure Principle)

प्रसंग : सन् १९२० को दशकमा मनोविश्लेषण (Psychoanalysis) को विकासका क्रममा।

के भने : फ्रायडले 'Euphoria' लाई मानव मनको सबैभन्दा आदिम र शक्तिशाली इच्छाको रूपमा व्याख्या गरे। उनका अनुसार हाम्रो 'Id' (अचेतन मन) ले सधैं तत्कालै चरम आनन्द प्राप्त गर्न चाहन्छ।

परिभाषा : उनले यसलाई 'तनावबाट पूर्ण मुक्ति र इच्छाको तत्काल पूर्ति पछिको अवस्था' भनेका छन्। फ्रायडका अनुसार जब मानिसले आफ्नो भित्री दमित इच्छा (Suppressed Desire) पूरा गर्छ, तब उसले 'Euphoria' महसुस गर्छ।

अब्राहम मास्लो : 'चुचुरोमा पुगेकोजस्तो अनुभव' (Peak Experience)

प्रसंग : सन् १९६० को दशकमा 'ह्युमानिस्टिक साइकोलोजी' (मानवतावादी मनोविज्ञान) को उदयसँगै।

के भने : अमेरिकी मनोवैज्ञानिक मास्लोले मानिसको उच्चतम खुसीको बारेमा अनुसन्धान गर्दा यसलाई 'पिक एक्सपेरियन्स' नाम दिए।

परिभाषा : मास्लोका अनुसार Euphoria भनेको 'मानवीय चेतनाको यस्तो क्षण हो जहाँ व्यक्तिले विस्मय, परमानन्द र पूर्णता महसुस गर्छ।' उनले यो कुनै ड्रग्स वा कृत्रिम माध्यमबाट नभई आत्म-बोध (Self-actualization), कला, संगीत वा प्रकृतिको सामीप्यबाट प्राप्त हुने उच्चतम विन्दु हो भनेका छन्।

मुख्य भिन्नता:

• फ्रायडले यसलाई शारीरिक र अचेतन इच्छाको शान्तिसँग जोडेर हेरे।

• मास्लोले यसलाई आध्यात्मिक र बौद्धिक पूर्णताको 'उत्कर्ष' (Peak) सँग जोडेर व्याख्या गरे।

युफोरियालाई नेपालीमा 'परमानन्द' वा 'अत्यधिक हर्ष' पनि भन्न सकिन्छ। मनोविज्ञानले सामान्य खुसीभन्दा निकै माथिको अवस्था मानेको यसको परिभाषा बारे भनेको छ - यो केवल चित्त बुझ्नु मात्र होइन, यो एक 'अतिशय सुखद' (Intense Pleasure) अवस्था हो। यसमा व्यक्तिलाई संसारका सबै समस्याहरू हराएको जस्तो लाग्छ र ऊ आफूलाई अत्यन्तै शक्तिशाली, सुरक्षित, र सफल महसुस गर्छ।

मुख्य कारण

मनोविज्ञान र न्यूरो-साइन्सले यसलाई दुई दृष्टिकोणबाट हेर्छ :

• प्राकृतिक कारण: कडा शारीरिक व्यायाम (जस्तै: 'Runner's High'), गहिरो ध्यान (Meditation), प्रेममा पर्नु, वा कुनै ठूलो सफलता प्राप्त गर्दा मस्तिष्कमा Dopamine र Endorphins जस्ता 'Feel-good' हर्मोनहरू उत्सर्जन हुन्छन्, जसले गर्दा Euphoria महसुस हुन्छ।

• अप्राकृतिक कारण: लागूऔषधको सेवन (जस्तै: Opioids वा Stimulants) ले मस्तिष्कलाई कृत्रिम रूपमा यो अवस्थामा पुर्‍याउँछ, जुन स्वास्थ्यका लागि निकै हानिकारक र लत लगाउने खालको हुन्छ।

मानसिक स्वास्थ्य र Euphoria

मनोविज्ञानले Euphoria लाई सधैं सकारात्मक मात्र मान्दैन। यसलाई कहिलेकाहीँ केही मानसिक समस्याहरूको लक्षणको रूपमा पनि लिइन्छ:

• Bipolar Disorder: यस रोगको 'Mania' (उन्माद) को अवस्थामा बिरामीले अत्यधिक Euphoria महसुस गर्छ। यस्तो बेला व्यक्तिले बिना सोचविचार ठूला र जोखिमपूर्ण निर्णयहरू लिन सक्छ।

• Cyclothymia: यसमा व्यक्तिको मुड छिनछिनमा परिवर्तन भइरहन्छ, जहाँ कहिले ऊ निकै उत्साहित (Euphoric) हुन्छ त कहिले एकदमै दुःखी।

Euphoria का लक्षणहरू

जब कोही व्यक्ति यो अवस्थामा हुन्छ, उसमा निम्न परिवर्तनहरू देखिन सक्छन्:

• अत्यधिक आत्मविश्वास बढ्नु।

• धेरै बोल्नु वा छिटोछिटो कुरा गर्नु।

• शारीरिक ऊर्जामा अचानक वृद्धि हुनु।

• तनाव वा दुखाइको महसुस नहुनु।

'Euphoria' र 'Happiness' बीचको भिन्नता

परमानन्द र खुसी हुनलाई मनोविज्ञानले दुई फरक-फरक अवस्थाका रुपमा व्याख्या गर्छ। 

• Happiness (खुसी): यो एक स्थिर र सन्तुलित भावना हो जुन बाह्य परिस्थिति र आन्तरिक सन्तोषमा आधारित हुन्छ।

• Euphoria: यो एक क्षणिक र तीव्र अवस्था हो। यो प्रायः लामो समयसम्म टिकिरहदैन र यो सकिएपछि व्यक्ति कहिलेकाहीँ 'Emotional Crash' वा डिप्रेसन जस्तो महसुस गर्न सक्छ।

***

मनोविज्ञानमा 'परमानन्द'को अध्ययन गर्न गरिएका दुई प्रमुख प्रयोगहरू यस प्रकार छन् :

१. 'श्याक्टर-सिंगर' प्रयोग (१९६२)

कहिले/कहाँ : सन् १९६२ मा कोलम्बिया विश्वविद्यालयमा।

कसले/किन : मनोवैज्ञानिक स्ट्यान्ली श्याक्टर र जेरोम सिंगरले मानिसको संवेग (Emotions) र शारीरिक प्रतिक्रियाबीचको सम्बन्ध बुझ्न यो प्रयोग गरे।

कसरी : सहभागीहरूलाई 'एपिनेफ्रिन' (Epinephrine) नामक सुई दिइयो, जसले ढुकढुकी बढाउँछ। एउटा समूहलाई खुसी र उत्साहित व्यक्ति (Euphoric actor) सँग राखियो।

निष्कर्ष : सहभागीहरूले आफ्नो शारीरिक उत्तेजनालाई वातावरण अनुसार व्याख्या गरे। खुसी व्यक्तिसँग बस्नेहरूले चरम आनन्द (Euphoria) महसुस गरेको बताए। यसले प्रमाणित गर्‍यो कि हाम्रो मस्तिष्कले वरपरको वातावरण हेरेर मात्र 'म कति खुसी छु' भन्ने निर्णय गर्छ।

२. 'ओल्ड्स र मिल्नर' को मुसामाथिको प्रयोग (१९५४)

कहिले/कहाँ : सन् १९५४ मा म्याकगिल विश्वविद्यालयमा।

कसले/किन : जेम्स ओल्ड्स र पिटर मिल्नरले मस्तिष्कको 'आनन्द केन्द्र' (Pleasure Center) पत्ता लगाउन।

कसरी : मुसाको मस्तिष्कमा इलेक्ट्रोड जडान गरियो, जुन एउटा लिभर थिच्दा सक्रिय हुन्थ्यो।

निष्कर्ष : मुसाले आनन्द र Euphoria पाउनका लागि खाना र पानी समेत छाडेर प्रति घण्टा ७,००० पटकसम्म लिभर थिचिरह्यो। यसबाट के देखियो भने मस्तिष्कमा 'डोपामाइन' सक्रिय हुँदा प्राप्त हुने परमानन्द यति शक्तिशाली हुन्छ कि यसले जीवनका आधारभूत आवश्यकतालाई समेत बिर्साउन सक्छ।

***

मनोविज्ञानको इतिहासमा 'Euphoria' र यसले सिर्जना गर्ने 'लत' (Addiction) को प्रकृति बुझ्नका लागि गरिएको सबैभन्दा चर्चित र क्रान्तिकारी व्याख्या 'ऱ्याट पार्क' (Rat Park) प्रयोग हो।

प्रसंग र प्रयोग (१९७० को दशक):

सन् १९७० को दशकमा क्यानडाका मनोवैज्ञानिक ब्रुस एलेक्जेन्डरले यो प्रयोग गरेका थिए। त्यसबेलासम्मको मान्यता के थियो भने यदि कसैले एक पटक चरम आनन्द (Euphoria) दिने वस्तु (जस्तै लागूऔषध) प्रयोग गर्छ भने, त्यो वस्तुको रासायनिक शक्तिले उसलाई सधैँका लागि दास बनाउँछ। तर एलेक्जेन्डरले यसलाई फरक ढंगले हेरे।

कसरी गरियो प्रयोग?

उनले मुसाहरूलाई दुईवटा फरक वातावरणमा राखे :

१. एक्लो खोर : जहाँ मुसा एक्लै थियो र त्यहाँ केवल दुईवटा पानीका विकल्प थिए, एउटा सादा पानी र अर्कोमा 'मोर्फिन' (चरम आनन्द दिने ड्रग) मिसाइएको पानी।

२. ऱ्याट पार्क : यो एउटा भव्य र खुल्ला ठाउँ थियो, जहाँ मुसाहरूका लागि खेल्ने सामग्री, मीठो खानेकुरा र धेरै साथीहरू (सामाजिक अन्तरक्रिया) थिए। यहाँ पनि ती दुवै प्रकारका पानी राखिएका थिए।

नतिजा र निष्कर्ष:

एक्लो खोरमा भएका मुसाहरूले बारम्बार ड्रग मिसाइएको पानी पिए र अन्ततः ओभरडोजका कारण मरे। तर, 'ऱ्याट पार्क' मा भएका मुसाहरूले भने त्यो कृत्रिम Euphoria दिने पानीलाई बेवास्ता गरे। उनीहरूले आफ्नो सामाजिक खेल र प्राकृतिक खुसीलाई नै रोजे।

के भनियो?

ब्रुस एलेक्जेन्डरले यो प्रयोगबाट एउटा शक्तिशाली निष्कर्ष निकाले - 'Euphoria को खोजी केवल रसायनको खेल होइन, बरु यो त जीवनको रिक्तता भर्ने प्रयास हो।' उनले व्याख्या गरे कि जब मानिसको जीवनमा सामाजिक सम्बन्ध, उद्देश्य र प्राकृतिक खुसी (Natural Euphoria) हुँदैन, तब मात्र उसले कृत्रिम र हानिकारक मार्गबाट परमानन्द खोज्न थाल्छ। यो प्रयोगले 'लत' को उपचारमा सामाजिक सम्बन्ध र वातावरणको महत्त्वलाई विश्वभर स्थापित गरिदियो।

***

मनोविज्ञान र न्यूरो-साइन्सका अनुसार, 'परमानन्द' अनुभव र मानिसको उमेर वा लिंगबीच निकै रोचक र वैज्ञानिक सम्बन्ध छ। यसलाई निम्न बुँदाहरूमा बुझ्न सकिन्छ :

१. उमेरसँगको सम्बन्ध (Age and Euphoria)

उमेर अनुसार मस्तिष्कको संरचना र हर्मोनको अवस्था परिवर्तन हुने भएकाले परमानन्दको तीव्रता पनि फरक हुन्छ:

• किशोरावस्था (Adolescence): यो उमेरमा मानिसले सबैभन्दा तीव्र 'Euphoria' महसुस गर्छ। किशोरको मस्तिष्कमा रहेको Prefrontal Cortex (सोच्ने र नियन्त्रण गर्ने भाग) पूर्ण विकसित भएको हुँदैन, तर Limbic System (भावना र पुरस्कार केन्द्र) निकै सक्रिय हुन्छ। त्यसैले साना सफलता वा नयाँ अनुभवमा पनि उनीहरूले 'चरम उत्साह' महसुस गर्छन्।

• वयस्क र वृद्धावस्था: उमेर बढ्दै जाँदा मस्तिष्कमा 'Dopamine' रिसेप्टरहरूको संवेदनशीलता बिस्तारै कम हुँदै जान्छ। वयस्कहरूमा खुसी बढी स्थिर र सन्तुलित हुन्छ, जसलाई 'Contentment' (सन्तोष) भनिन्छ। वृद्धहरूमा भने परमानन्दको अनुभव कम तीव्र तर मानसिक शान्तिमा बढी आधारित हुन्छ।

२. लिंगसँगको सम्बन्ध (Gender and Euphoria)

जैविक र हर्मोनल बनावटले गर्दा महिला र पुरुषमा यसको अनुभव गर्ने शैलीमा केही भिन्नता पाइएको छ:

• हर्मोनको भूमिका: महिलाहरूमा Estrogen र पुरुषहरूमा Testosterone ले मस्तिष्कको 'रिवार्ड सिस्टम' लाई फरक ढंगले प्रभावित गर्छन्। अनुसन्धानहरूका अनुसार, महिलाहरूमा सामाजिक सम्बन्ध, सहानुभूति र भावनात्मक कुराकानीबाट प्राप्त हुने Euphoria बढी सक्रिय हुन्छ (Oxytocin हर्मोनका कारण)।

• पुरुषको प्रवृत्ति: पुरुषहरूमा प्रायः प्रतिस्पर्धा, शारीरिक जोखिम, वा 'Adrenaline' बढाउने क्रियाकलापहरूबाट प्राप्त हुने परमानन्दको तीव्रता बढी देखिन्छ।

• भावनाको अभिव्यक्ति: मनोवैज्ञानिक अध्ययनहरू भन्छन् कि महिलाहरूले आफ्ना सुखद अनुभवहरूलाई व्यक्त गर्ने दर बढी हुन्छ, जबकि पुरुषहरूले त्यसलाई भित्री ऊर्जा वा उत्साहको रूपमा बढी प्रयोग गर्छन्।

३. मानसिक स्वास्थ्य र संवेदनशीलता

• मूड डिसअर्डर: तथ्यांक अनुसार लिंग र उमेरको आधारमा 'Bipolar Disorder' वा 'Depression' को जोखिम फरक हुने हुँदा, असामान्य Euphoria (Mania) को अनुभव गर्ने दर पनि फरक हुन सक्छ। जस्तै, महिलाहरूमा प्रसवपछिको हर्मोनल परिवर्तनले पनि भावनात्मक उतारचढाव ल्याउन सक्छ।

निष्कर्षमा परमानन्दको अनुभव सबैमा हुन्छ, तर किशोरावस्थामा यो सबैभन्दा तीव्र हुन्छ। लिंगका आधारमा भन्नुपर्दा पुरुष र महिलामा यसको 'अनुभव' गर्ने कारणहरू र व्यक्त गर्ने 'तरिका' फरक हुन सक्छन्, तर क्षमता भने दुवैमा समान हुन्छ।

***

किन बदलिन्छ उमेरसँगै खुसी?

उमेर बढ्दै जाँदा हामीले खुसीको परिभाषा बदलिएको महसुस हुनु केवल एक भावना मात्र होइन, यसको पछाडि ठोस मनोवैज्ञानिक र जैविक कारणहरू छन्। एउटा बच्चा चकलेट पाउँदा जति खुसी हुन्छ चकलेट पाउँदा त्यति नै खुसी किशोर, युवा, अधबैंसे वा वृद्ध हुँदैनन्। पहिलो तलब हात पर्दाको खुसी र नियमित मासिक तलब आउँदाको खुसीको स्तर फरक पर्दै जान्छ। मनोविज्ञानले यसलाई निम्न तीन प्रमुख आधारमा व्याख्या गर्छ :

१. 'डोपामाइन' बाट 'सेरोटोनिन' तिरको यात्रा

हाम्रो मस्तिष्कमा हुने रासायनिक परिवर्तनले खुसीको स्वरूप बदलिदिन्छ:

• जवानीमा: मस्तिष्कको 'रिवार्ड सिस्टम' निकै सक्रिय हुन्छ। नयाँ कुरा पाउनु, जित्नु वा रोमान्चक अनुभव गर्नुले Dopamine को लहर पैदा गर्छ, जसलाई हामी 'उत्साह' वा 'Euphoria' भन्छौँ।

• उमेर ढल्किँदा: मस्तिष्कले उत्तेजनाभन्दा बढी शान्ति र स्थिरता खोज्छ। यतिबेला Serotonin र Oxytocin जस्ता हर्मोनहरूले भूमिका खेल्छन्, जसले 'उत्तेजित खुसी' लाई 'गहिरो सन्तोष' मा बदलिदिन्छ।

२. 'Socioemotional Selectivity' सिद्धान्त

मनोवैज्ञानिक लौरा कार्टेन्सनले यो सिद्धान्त प्रतिपादन गरेकी हुन्। उनका अनुसार :

• जब हामी जवान हुन्छौँ, हामीलाई समय असीमित लाग्छ। त्यसैले हामी भविष्यका लागि ज्ञान बटुल्न, नयाँ मान्छे भेट्न र जोखिम लिनमा खुसी खोज्छौँ।

• उमेर बढ्दै जाँदा हामीलाई समयको सीमितताको आभास हुन्छ। त्यसैले हामी आफ्नो ऊर्जा 'अर्थहीन' कुरामा खर्च गर्नुभन्दा पुराना र नजिकका सम्बन्धहरू, परिवार र वर्तमान पलको आनन्दमा केन्द्रित हुन्छौँ।

३. 'U-Bend' अफ ह्यापिनेस

विश्वभर गरिएका अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि मानिसको खुसीको स्तर अङ्ग्रेजी अक्षर 'U' आकारमा चल्छ:

• २०-३० वर्ष: उच्च उत्साह तर भविष्यको चिन्ता।

• ४०-५० वर्ष (मध्य उमेर): करियर, परिवार र जिम्मेवारीको बोझले गर्दा खुसीको स्तर सबैभन्दा न्यून विन्दुमा पुग्छ।

• ६० वर्षपछि: जिम्मेवारीहरू कम हुँदै जान्छन् र मानिसले आफूसँग जे छ, त्यसैमा रमाउन सिक्छ। यसलाई मनोविज्ञानमा 'Paradox of Aging' भनिन्छ, जहाँ शारीरिक क्षमता घटे पनि मानसिक सन्तोष बढ्दै जान्छ।

सारमा भन्नुपर्दा जवानीको खुसी 'बाहिरी उपलब्धि' (के पाएँ?) सँग जोडिएको हुन्छ भने बुढ्यौलीको खुसी 'आन्तरिक शान्ति' (म कस्तो छु?) सँग जोडिएको हुन्छ। त्यसैले हिजो जुन कुराले हामीलाई उत्साहित बनाउँथ्यो, आज त्यही कुरा सामान्य लाग्नु र हिजो सामान्य लाग्ने 'मन्द मुस्कान' आज बहुमूल्य हुनु स्वाभाविक प्रक्रिया हो।

***

तर जे होस् परमानन्दको अवस्थालाई उमेरको बन्धन छैन। जो कसैलाई कुनै खास कारणले अनुभव हुन सक्छ।  मनोविज्ञानले Euphoria लाई एक शक्तिशाली मानसिक अवस्था मान्छ। यदि यो प्राकृतिक उपलब्धि वा स्वास्थ्य गतिविधिबाट आएको हो भने यो सुखद हुन्छ। तर, यदि यो बिना कारण वा लागूऔषधको कारणले भएको हो भने यसले मानसिक असन्तुलनको संकेत गर्दछ। यदि कसैले बिना कुनै ठूलो कारण हप्तौंसम्म अत्यधिक उत्साह महसुस गरिरहन्छ र निद्रा हराउँछ भने, त्यो स्वास्थ्य समस्या (Mania) हुन सक्छ र मनोपरामर्शदाताको सल्लाह लिनुपर्छ।