सुत्नुस्, मज्जाले सुत्नुस्

मानव जीवनका तीन आधारस्तम्भ - आहार, विहार र निद्रा। यिनमा निद्रालाई सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। धेरैलाई लाग्न सक्छ निद्रा भनेको कामपछिको विश्राम मात्र हो, तर वास्तवमा यो शरीर र मस्तिष्कले गर्ने एउटा सक्रिय 'मर्मत कार्य' हो। जसरी एउटा स्मार्टफोनलाई राम्ररी चलाउन दिनहुँ चार्ज गर्नुपर्छ, ठ्याक्कै त्यसरी नै हाम्रो शरीर र मस्तिष्कलाई पुनर्जीवित गर्न गुणस्तरीय निद्राको आवश्यकता पर्छ। निद्रा शरीरको मर्मत र मस्तिष्कको 'रिसेट' बटन हो।

निद्रा मानिसका लागि मात्र होइन पृथ्वीका लगभग सबै जीवित प्राणीहरूका लागि अनिवार्य छ। साना कीरादेखि लिएर विशाल ह्वेल माछासम्म, सबैलाई कुनै न कुनै रूपमा निद्रा वा 'निद्रा जस्तै' विश्रामको अवस्था आवश्यक पर्छ।

प्रकृतिमा निद्राको विविधता निकै रोचक छ। जनावर र चराचुरुङ्गीमा सबै स्तनधारी जनावर, चरा, उभयचर (भ्यागुता आदि) र घस्रिने जनावरहरू सुत्छन्। तर उनीहरूको सुत्ने शैली फरक हुन्छ। 

• एकतर्फी मस्तिष्क निद्रा (Unihemispheric Sleep): डल्फिन र केही प्रजातिका चराहरू सुत्दा उनीहरूको मस्तिष्कको एउटा आधा भाग मात्र सुत्छ भने अर्को आधा भाग जागै रहन्छ। यसले गर्दा उनीहरू पौडी खेलिरहन वा उडिरहन सक्छन् र शत्रुबाट पनि जोगिन्छन्।

• धेरै सुत्ने र थोरै सुत्ने: कोआला (Koala) दिनको २०-२२ घण्टा सुत्छ भने हात्तीलाई दिनमा २-३ घण्टाको निद्रा मात्र पर्याप्त हुन्छ।

कीराफट्याङ्ग्राहरूमा माहुरी र झिँगाहरूमा पनि निद्राको अवस्था पाइन्छ। अनुसन्धानले देखाएको छ कि यदि माहुरीलाई सुत्न दिइएन भने उनीहरूले बाटो बिर्सन्छन् र अरू माहुरीसँग 'सञ्चार' गर्न सक्दैनन्। माछाहरूको आँखाको ढकनी नभए पनि उनीहरू एक ठाउँमा स्थिर रहेर वा सुस्त गतिमा पौडिएर 'विश्राम' लिन्छन्। 

कुकुरहरू औसतमा दिनको १२ देखि १४ घण्टा सुत्छन्। उनीहरूको निद्राको शैली मानिससँग धेरै मिल्दोजुल्दो हुन्छ। सुतिरहेको बेला कुकुरले खुट्टा चलाउने, सानो स्वरमा भुक्ने वा पुच्छर हल्लाउने गरेको हामीले देख्छौँ। यो उनीहरू 'REM' (Rapid Eye Movement) निद्राको अवस्थामा पुगेका बेला हुन्छ, जतिबेला उनीहरूले सपना देखिरहेका हुन्छन्। कुकुरहरू निकै गहिरो निद्रामा भए पनि कुनै सानो अपरिचित आवाज सुन्नेबित्तिकै तुरुन्तै ब्युँझिन सक्छन्। यो उनीहरूको सुरक्षात्मक स्वभाव हो। जंगली अवस्थामा आफ्ना आन्तरिक अंगहरूलाई सुरक्षित राख्न र शरीरको तापक्रम जोगाउन कुकुरहरू गोलो परेर सुत्ने गर्थे, जुन बानी अहिलेका घरपालुवा कुकुरमा पनि देख्न सकिन्छ।

बिरालोलाई 'स्लिपिङ मेसिन' नै भन्दा पनि हुन्छ, किनकि उनीहरू दिनको १६ देखि २० घण्टासम्म सुत्छन्। प्रकृतिमा बिरालो एक सिकारी जीव हो। सिकार गर्नका लागि अचानक धेरै ऊर्जाको आवश्यकता पर्ने हुनाले उनीहरू धेरै सुतेर ऊर्जा सञ्चय गर्छन्। बिरालो धेरै समय सुते पनि ७०-७५ प्रतिशत समय 'हल्का निद्रा' मा हुन्छन्। उनीहरूको कान र नाक सधैं सक्रिय रहन्छन् ताकि कुनै खतरा वा सिकारको संकेत पाउनेबित्तिकै उनीहरू एक्सनमा आउन सकून्। बिरालोहरू बाँकी २५ प्रतिशत समय मात्र निकै गहिरो निद्रामा हुन्छन्, जसमा उनीहरूको शरीर पूर्ण रूपमा शिथिल हुन्छ।

मानिसको निद्रा पनि प्रकृति र जीवजन्तुको त्यही 'जैविक मर्मत' को सिद्धान्तमा आधारित छ, तर हाम्रो सामाजिक र बौद्धिक जीवनशैलीका कारण यो केही विशेष र जटिल छ। मानिस एकै पटक गहिरो निद्रामा जाँदैन। हाम्रो निद्रा ९० मिनेटको विभिन्न चक्रमा घुमिरहन्छ। 

यसमा मुख्यतया दुई अवस्थाहरू हुन्छन्। पहिलो हो, निदाएका बेला कोषहरूको पुनर्निर्माण, तन्तुहरूको मर्मत र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बलियो बन्ने काम हुन्छ। दोस्रो, यो अवस्थामा मस्तिष्क निकै सक्रिय हुन्छ र हामी सपना देख्छौँ। यसले हाम्रो भावनालाई सन्तुलित राख्ने र स्मृति (Memory) लाई सुदृढ बनाउने काम गर्छ। जसरी माहुरीले सुत्न नपाउँदा बाटो बिर्सिन्छ, मानिसले पनि निद्राको अभावमा नयाँ कुरा सिक्न र पुराना कुरा सम्झन सक्दैन। हामीले दिनभरि जे पढ्छौँ वा अनुभव गर्छौँ, सुतेको बेला मस्तिष्कले त्यसलाई 'फाइल' गरेर दीर्घकालीन स्मृतिमा सुरक्षित राख्छ। प्रकृतिमा अरू जीवहरू जस्तै हाम्रो शरीर पनि सूर्यको प्रकाशसँग बाँधिएको छ। हाम्रो मस्तिष्कमा रहेको 'जैविक घडी' ले उज्यालो हुँदा सक्रिय रहने र अँध्यारो भएपछि 'मेलाटोनिन' (Melatonin) नामक हर्मोन उत्पादन गरी निद्रा लगाउने काम गर्छ।

सबैलाई निद्रा चाहिन्छ यो जैविक आवश्यकता हो। मानिसलाई मात्र होइन, प्रकृतिले निद्रालाई 'जैविक मर्मत' (Biological Repair) को समयको रूपमा विकास गरेको छ। यसका मुख्य कारणहरू हुन् :

• ऊर्जा संरक्षण : जब खानाको खोजी वा प्रजननको काम हुँदैन, शरीरलाई न्यूनतम ऊर्जामा राख्न निद्रा आवश्यक हुन्छ।

• कोषहरूको मर्मत : सबै जीवित प्राणीका कोषहरू (Cells) दिनभरिको क्रियाकलापले थाकेका हुन्छन्। निद्रामा ती कोषहरूको पुनःनिर्माण हुन्छ।

• स्मृति र सिकाइ : जनावरहरूले पनि दिनभरि सिकेका कुराहरू (जस्तै: सिकार गर्ने ठाउँ वा शत्रुको पहिचान) निद्राकै क्रममा मस्तिष्कमा भण्डारण गर्छन्। वैज्ञानिकहरूले त अझ 'जेलीफिस' जस्ता मस्तिष्क नै नभएका जीवहरूमा पनि निद्राको एउटा प्रारम्भिक स्वरूप (Sleep-like state) फेला पारेका छन्। यसको अर्थ निद्रा मस्तिष्कको विकास हुनुभन्दा पनि पुरानो र आधारभूत आवश्यकता हो।

***

हामी निदाउने प्रक्रिया केवल शरीर बन्द हुने अवस्था मात्र होइन, यो एक अत्यन्त सक्रिय र जटिल जैविक प्रक्रिया हो। विज्ञानले यसलाई विशेषगरी दुईवटा प्रणाली - सार्काडियन रिदम (Circadian Rhythm) र स्लीप प्रेसर (Sleep Pressure) को सन्तुलनको रूपमा व्याख्या गर्छ। यसको संरचनात्मक र वैज्ञानिक पक्षहरू छन्।

१. निद्रालाई नियन्त्रण गर्ने जैविक घडी (Circadian Rhythm)

हाम्रो मस्तिष्कको हाइपोथ्यालामसमा सुप्राकास्म्याटिक न्यूक्लियस (SCN) नामक एउटा सानो भाग हुन्छ, जसलाई शरीरको 'मास्टर क्लक' भनिन्छ।

• प्रकाश र अँध्यारो: जब साँझ पर्छ, उज्यालो घट्छ, SCN ले मस्तिष्कको पिनियल ग्ल्यान्ड (Pineal Gland) लाई मेलाटोनिन हर्मोन उत्सर्जन गर्न संकेत दिन्छ। मेलाटोनिनले शरीरलाई 'अब सुत्ने बेला भयो' भन्ने सन्देश दिन्छ।

• तापक्रम: निदाउने बेला शरीरको आन्तरिक तापक्रम करिब १ डिग्री सेल्सियससम्म घट्छ, जसले गहिरो निद्रामा जान मद्दत गर्छ।

२. स्लीप प्रेसर र एडेनोसिन (Adenosine)

हामी दिनभरि जति धेरै काम गर्छौं वा बिउँझै बस्छौं, हाम्रो मस्तिष्कमा एडेनोसिन (Adenosine) नामक रसायन जम्मा हुँदै जान्छ।

• यो रसायनले मस्तिष्कलाई थकित बनाउँछ र निद्राको तीव्र इच्छा जगाउँछ, जसलाई 'स्लीप ड्राइभ' भनिन्छ।

• जब हामी सुत्छौं, मस्तिष्कले यो एडेनोसिनलाई सफा गर्छ र बिहान उठ्दा हामी फ्रेस महसुस गर्छौं। (नोट : कफीमा हुने क्याफिनले यही एडेनोसिनलाई रोक्ने काम गर्छ, जसले गर्दा हामीलाई थकाइ लागे पनि निद्रा लाग्दैन।)

३. निद्राका चरणहरू (Sleep Architecture)

वैज्ञानिक अध्ययन अनुसार निद्रा एकैनाशको हुँदैन, यो चक्रहरूमा चल्छ:

• NREM Stage 1 (हल्का निद्रा): यो केही मिनेटको हुन्छ। मुटुको धड्कन र श्वासप्रश्वास सुस्त हुन थाल्छ।
• NREM Stage 2 (मध्यम निद्रा): शरीरको तापक्रम अझै घट्छ। यो चरणमा हामी सबैभन्दा धेरै समय बिताउँछौं।
• NREM Stage 3 (गहिरो निद्रा): यसलाई 'Slow Wave Sleep' भनिन्छ। यस चरणमा शरीरको मर्मत सम्भार (Tissue repair), हड्डी र मांसपेशीको वृद्धि, र प्रतिरक्षा प्रणाली (Immune system) बलियो हुने काम हुन्छ।
• REM Sleep (सपना देख्ने निद्रा): आँखाका नानीहरू छिटो-छिटो हल्लिन्छन् (Rapid Eye Movement)। यस चरणमा मस्तिष्क असाध्यै सक्रिय हुन्छ र दिनभरिका जानकारीलाई 'प्रोसेस' गरेर दीर्घकालीन स्मृतिमा भण्डारण गर्छ।

४. शारीरिक बनोट र संरचनाको भूमिका

विज्ञानका अनुसार निद्राले शरीरको संरचनामा निम्न प्रभाव पार्छ:

• मस्तिष्कको ढल निकास प्रणाली (Glymphatic System) : सुतेको बेला मस्तिष्कको यो प्रणाली सक्रिय हुन्छ, जसले मस्तिष्कमा जम्मा भएका विषाक्त पदार्थहरू (जस्तै: एमाइलोइड बिटा प्रोटिन) सफा गर्छ। यो सफाइ नहुँदा अल्जाइमर जस्ता रोगको जोखिम बढ्छ।

• हर्मोन सन्तुलन : निद्राले भोक नियन्त्रण गर्ने हर्मोनहरू (लेप्टिन र घ्रेलिन) लाई सन्तुलनमा राख्छ। पर्याप्त ननिदाउँदा घ्रेलिन बढ्छ र मानिसलाई धेरै भोक लाग्ने वा मोटोपन बढ्ने हुन्छ।

• मुटु र नसा : गहिरो निद्राको बेला रक्तचाप घट्छ, जसले मुटुलाई आराम दिन्छ।

विज्ञानले भन्छ कि निद्रा भनेको केवल आराम मात्र होइन, यो मस्तिष्कको डेटा प्रोसेसिङ र शरीरको जैविक मर्मतको समय हो। यदि हामी मज्जाले पुरा समय निदाउँदैनौं भने शरीरको यो 'सफाइ र मर्मत' प्रक्रिया अवरुद्ध हुन्छ, जसले मानसिक र शारीरिक दुवै स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्छ। 

***

निद्रा किन आवश्यक छ?

• शारीरिक पुनरुत्थान (Physical Repair): सुतेको बेला हाम्रो शरीरले क्षतिग्रस्त तन्तुहरूको मर्मत गर्छ, प्रोटिन संश्लेषण गर्छ र वृद्धि हर्मोनहरू (Growth Hormones) उत्सर्जन गर्छ। यसले हाम्रो रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता (Immunity) लाई बलियो बनाउँछ।

• मस्तिष्कको सफाइ (Brain Detox): दिनभरिको मानसिक क्रियाकलापबाट मस्तिष्कमा जम्मा भएका विषाक्त पदार्थहरू (Toxins) सुतेको बेला 'ग्लिम्फ्याटिक प्रणाली' मार्फत सफा हुन्छन्।

• भावनात्मक सन्तुलन: निद्राले हाम्रा भावनाहरूलाई प्रशोधन गर्छ। पर्याप्त निद्राले तनाव कम गर्ने र खुसी राख्ने न्युरोट्रान्समिटरहरूलाई सन्तुलनमा राख्छ।

हामीले निद्राबाट चोर्ने हरेक एक घण्टाले हाम्रो अर्को दिनको उत्पादकत्व, निर्णय क्षमता र शारीरिक स्वास्थ्यबाट ठूलो मूल्य असुल गरिरहेको हुन्छ। पर्याप्त निद्रा नपुग्नेलाई दीर्घकालीन रोग मुटुको समस्या, मधुमेह र मोटोपन आदिले सताउने अनुसन्धानले देखाएका छन्।

पर्याप्त निद्राको अभाव केवल भोलिपल्टको थकानमा मात्र सीमित हुँदैन, यो बिस्तारै गम्भीर र दीर्घकालीन शारीरिक समस्याको जड बन्न पुग्छ। जब हामी पर्याप्त सुत्दैनौँ, शरीरको आन्तरिक सन्तुलन बिग्रिन्छ र यसले मुख्यतया तीनवटा ठूला जोखिम निम्त्याउँछ:

१. मुटुको समस्या: निद्राको कमीले शरीरमा 'स्ट्रेस हर्मोन' (Cortisol) बढाउँछ र रक्तचापलाई उच्च बनाउँछ। सुतेको बेला हाम्रो मुटुको गति र रक्तचाप प्राकृतिक रूपमा कम हुनुपर्छ; यो प्रक्रिया अवरुद्ध हुँदा हृदयाघात र स्ट्रोकको जोखिम निकै बढ्छ।

२. मधुमेह (Diabetes): निद्रा नपुग्दा शरीरले चिनीलाई ऊर्जामा बदल्ने प्रक्रिया (Insulin sensitivity) कमजोर हुन्छ। यसले रगतमा ग्लुकोजको मात्रा बढाई 'टाइप-२ मधुमेह' को खतरा निम्त्याउँछ।

३. मोटोपन (Obesity): निद्राको अभावले भोक जगाउने हर्मोन 'घ्रेलिन' बढाउँछ र पेट भरिएको संकेत दिने हर्मोन 'लेप्टिन' घटाउँछ। नतिजास्वरूप, मानिसले बढी क्यालोरीयुक्त र जंक फूड खान खोज्छ, जसले अन्ततः मोटोपन बढाउँछ।

यसबाहेक, कमजोर रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता र मानसिक चिन्ता जस्ता समस्याहरूले मानिसको आयु नै घटाउन सक्छन्। त्यसैले, निद्रालाई विलासिता होइन, दीर्घायुको 'औषधि' का रूपमा लिनु आवश्यक छ। 

अब निद्रा अभावले 'निर्णय लिने क्षमता' मा पार्ने विशिष्ट असरहरू तर्फ लागौँ? निद्रा र मनोविज्ञानको सम्बन्ध निकै गहिरो छ। निद्रा केवल शरीरलाई आराम दिने समय मात्र होइन, यो मस्तिष्कलाई 'रिसेट' गर्ने र भावनाहरूलाई व्यवस्थित गर्ने महत्त्वपूर्ण प्रक्रिया हो।

पर्याप्त निद्रा नपुग्दा हाम्रो निर्णय लिने क्षमता र भावनामा पर्ने प्रभाव यस्ता हुन्छन् - 

१. भावनात्मक सन्तुलनमा गडबडी (Emotional Dysregulation)

मस्तिष्कमा एमिग्डाला (Amygdala) नामक भाग हुन्छ जसले भावनाहरू (विशेषगरी डर र रिस) लाई नियन्त्रण गर्छ। जब हामी पर्याप्त सुत्दैनौँ, यो भाग ६० प्रतिशतसम्म बढी सक्रिय हुन्छ। परिणाम, स-साना कुरामा पनि बढी रिस उठ्ने, झर्को लाग्ने, र सानो तनावलाई पनि ठूलो समस्याका रूपमा लिने प्रवृत्ति बढ्छ।

२. निर्णय लिने क्षमतामा ह्रास (Impaired Decision Making)

निर्णय लिने र तर्क गर्ने काम मस्तिष्कको प्रिफ्रन्टल कर्टेक्स (Prefrontal Cortex) ले गर्छ। निद्राको कमीले यो भाग र एमिग्डालाबीचको सम्पर्क कमजोर बनाइदिन्छ। परिणाम, मानिसले भावनामा बहकिएर हतारमा निर्णय लिन्छ। जोखिमपूर्ण काम गर्ने र त्यसको परिणामबारे सोच्न नसक्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ।

३. ध्यान र एकाग्रतामा कमी (Lack of Focus)

निद्रा नपुग्दा मस्तिष्कका न्युरोन्सहरू थाकेका हुन्छन्, जसले गर्दा सूचना आदानप्रदान ढिलो हुन्छ। परिणाम, नयाँ कुरा सिक्न गाह्रो हुने, सम्झने शक्ति घट्ने र काममा ध्यान केन्द्रित गर्न नसकिने हुन्छ। यो अवस्था कहिलेकाहीँ मद्यपान गरेको व्यक्ति जस्तै असन्तुलित हुन सक्छ।

४. नकारात्मक सोचको घेरा (Negative Bias)

अनुसन्धानका अनुसार निद्रा नपुगेको मस्तिष्कले सकारात्मक कुराभन्दा नकारात्मक कुरालाई बढी प्राथमिकता दिन्छ। परिणाम, मानिसले अरूका सामान्य कुरालाई पनि नकारात्मक रूपमा अर्थ्याउन थाल्छ, जसले सामाजिक र व्यक्तिगत सम्बन्धमा दरार ल्याउन सक्छ।

५. मानसिक स्वास्थ्य र निद्रा

लामो समयसम्मको निद्राको कमीले एन्जाइटी (Anxiety) र डिप्रेसनको जोखिम बढाउँछ। निद्रा नपुग्दा शरीरमा 'कोर्टिसोल' जस्ता तनाव बढाउने हर्मोनको मात्रा बढ्छ, जसले गर्दा मन अशान्त रहन्छ। 

एक स्वस्थ वयस्कका लागि दैनिक ७ देखि ९ घण्टाको गुणस्तरीय निद्रा अनिवार्य मानिन्छ। मस्तिष्कले दिनभरि प्राप्त गरेका भावना, तनाव र सूचना राति प्रशोधन गर्छ। जब व्यक्ति निद्राविहीन (insomnia) हुन्छ, यो प्रक्रिया अवरुद्ध हुन्छ। परिणामस्वरूप चिन्ता (anxiety) बढ्छ, सोच अव्यवस्थित हुन्छ, सानो समस्या पनि ठूलो जस्तो लाग्न थाल्छ। गहिरो निद्राको औषधिले मस्तिष्कलाई 'pause' दिएर पुनः सन्तुलनमा फर्किन मद्दत गर्छ। 

डिप्रेसन, चिन्ता वा आघात (trauma) भएका व्यक्तिमा मस्तिष्क लगातार 'अति सक्रिय (hyperactive) अवस्थामा हुन्छ। गहिरो निद्राले Amygdala (डर/भावना केन्द्र) को सक्रियता घटाउँछ, Prefrontal cortex (तर्क गर्ने भाग) लाई पुनः सक्रिय बनाउँछ। यसले भावनात्मक उतारचढाव कम गर्छ।

धेरै मानसिक समस्यामा यस्तो चक्र हुन्छ, तनाव → निद्रा नलाग्ने → अझ बढी तनाव → अझ खराब मानसिक अवस्था। औषधिले यो चक्र तोड्ने काम गर्छ। एक-दुई रात राम्रो निद्रा भएपछि मन शान्त हुन्छ, उपचार (therapy) प्रभावकारी हुन थाल्छ। 

गम्भीर अवस्थाहरूमा तुरुन्त राहत हुन्छ। कहिलेकाहीँ अवस्था यति गम्भीर हुन्छ। कोही धेरै दिन निदाउन सकेका हुँदैनन्, आत्महानिको जोखिम हुन्छ, अत्यधिक छटपटी (agitation) हुन्छ। यस्ता अवस्थामा तुरुन्त स्थिरीकरण (stabilization) का लागि निद्राको औषधि आवश्यक हुन्छ।

अन्य उपचारलाई सहयोग गर्न पनि निद्रा ठीक नभएसम्म मनोचिकित्सा (psychotherapy) प्रभावकारी हुँदैन। औषधि (antidepressants, etc.) ले काम गर्न ढिलो हुन्छ। त्यसैले, निद्रालाई पहिले स्थिर बनाइन्छ, जसले बाँकी उपचारलाई आधार तयार गर्छ। तर, एउटा महत्वपूर्ण कुरा के हो भने गहिरो निद्राको औषधि मानसिक समस्याको स्थायी समाधान होइन। यस्ता औषधि बिरामीलाई दिनुपर्दा प्रायः छोटो अवधिका लागि दिइन्छ। यसको लत लाग्ने (dependence) जोखिम हुन सक्छ। त्यसैले चिकित्सकको सल्लाह बिना कसैले पनि आफूखुसी प्रयोग गर्नु हुँदैन।

निद्राको औषधि मनलाई escape गराउने माध्यम होइन, बरु थाकेको, अराजक र तनावग्रस्त मस्तिष्कलाई पुनः सन्तुलनमा फर्काउने एउटा अस्थायी पुल (bridge) हो।

***

मान्छेलाई आखिर निद्रा किन चाहिएको हो भन्ने बुझ्न विज्ञान र मनोविज्ञानको इतिहासमा धेरै प्रयोगहरू भएका छन्। तीमध्ये प्रसिद्ध प्रयोग 'र्यान्डी गार्डनरको निद्राहीनता प्रयोग' (Randy Gardner's Sleep Deprivation Experiment) हो। यसले मानव मस्तिष्क र शरीरमा निद्राको अभावले कस्तो असर पार्छ भन्ने स्पष्ट पारेको थियो।

यो प्रयोग सन् १९६४ मा सान डिएगो, क्यालिफोर्निया, अमेरिकामा १७ वर्षीय विद्यार्थी र्यान्डी गार्डनरले यो गरेका थिए। उनको साथमा स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयका प्रसिद्ध निद्रा अनुसन्धानकर्ता डा. विलियम डीमेन्ट र जोन जे. रस संलग्न थिए। प्रयोग सुरुमा केवल एउटा 'साइन्स फेयर' प्रोजेक्टको रूपमा सुरु भएको थियो। यसको मुख्य उद्देश्य मानिस नसुती कति समयसम्म बस्न सक्छ र त्यसले उसको मानसिक र शारीरिक क्षमतामा कस्तो असर गर्छ भन्ने पत्ता लगाउनु थियो।

र्यान्डी गार्डनर लगातार ११ दिन (२६४ घण्टा) नसुती बसेका थिए। यस अवधिमा उनको अवस्था यसरी परिवर्तन हुँदै गयो। दोस्रो दिन, उनलाई ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो भयो र आँखाले वस्तुहरू ठम्याउन गाह्रो मान्यो। तेस्रो दिन, मुड परिवर्तन हुने (Mood swings) र बोल्नमा समस्या देखियो। चौथो दिन, भ्रम (Hallucination) हुन थाल्यो। उनले आफूलाई प्रसिद्ध फुटबल खेलाडी सम्झिन थाले र सडकको साइनबोर्डलाई मान्छे देख्न थाले। अन्तिम दिनहरूमा उनको स्मरणशक्ति हराउन थाल्यो, उनी कुनै कुराको बीचमै के भन्दै थिएँ भन्ने बिर्सिन्थे। उनको हात काम्न थाल्यो र बोल्दा शब्दहरू लर्बराउन थाले।

यो प्रयोगबाट निद्राको बारेमा केही महत्त्वपूर्ण निष्कर्षहरू निकालिए:

• मस्तिष्कको 'सटडाउन': निद्राको अभावमा मस्तिष्कले शरीरको सन्तुलन गुमाउँछ र निर्णय गर्ने क्षमता (Cognitive Function) पूर्ण रूपमा ध्वस्त हुन्छ।

• पुन: प्राप्ति (Recovery): ११ दिनपछि जब र्यान्डी सुते, उनी झन्डै १४ घण्टा सुते। रोचक कुरा के छ भने, उनले ११ दिनको सबै 'बाँकी निद्रा' पुर्‍याउनु परेन। उनको शरीरले गहिरो निद्रा (REM sleep) मार्फत छोटो समयमै मस्तिष्कलाई रिपेयर गर्‍यो।

• सुरक्षा संयन्त्र: निद्रा केवल आराम होइन, यो मस्तिष्कको 'क्लिन्जिङ प्रोसेस' हो जसमा हानिकारक तत्वहरू सफा गरिन्छ।

यस प्रयोगको बारेमा गिनीज बुक अफ वर्ल्ड रेकर्ड्समा लामो समयसम्म चर्चा थियो। तर, पछि निद्राको अभावले स्वास्थ्यमा गम्भीर खतरा पुग्ने (जस्तै: पागलपन वा मृत्यु) हुनाले गिनीज बुकले यस्ता 'निद्रा नलाग्ने' रेकर्डहरू राख्न बन्द गर्‍यो। एक वयस्क मानिसलाई स्वस्थ रहन दैनिक ७ देखि ९ घण्टा निद्रा आवश्यक छ। र्यान्डी गार्डनरको प्रयोगले प्रमाणित गर्‍यो कि निद्राको अभावले हाम्रो सोच्ने शक्ति, भावना र शारीरिक स्वास्थ्यलाई केही दिनमै तहसनहस पार्न सक्छ।

***

पासेर र स्मिथद्वारा लिखित 'मनोविज्ञान : मस्तिष्क र व्यवहारको विज्ञान' (Psychology : The Science of Mind and Behavior) पुस्तक र विभिन्न स्लीप रिसर्च जर्नलहरू केलाउँदा निद्राको आवश्यकता र यसको कमीले पार्ने प्रभावबारे अर्को एउटा निकै महत्त्वपूर्ण प्रयोग भएको छ, जसलाई 'ट्रिप र्याट' (Tripp Rat) प्रयोग वा सामान्य भाषामा पिटर ट्रिपको निद्राहीनता अनुभव भनिन्छ। र्यान्डी गार्डनरको प्रयोगभन्दा यो केही वर्ष पहिले भएको थियो र यसले निद्रा र मानसिक स्वास्थ्य बीचको सम्बन्धलाई अझ गहिरोसँग उजागर गरेको थियो।

सन् १९५९ मा न्यूयोर्क (टाइम्स स्क्वायर), अमेरिकामा पिटर ट्रिप (Peter Tripp)ले नसुते के हुँदो रहेछ भन्ने हेर्न प्रयोग गरे। जो त्यस समयका एक प्रसिद्ध रेडियो डीजे थिए। उनले एउटा च्यारिटीका लागि २०१ घण्टा (झण्डै साढे ८ दिन) नसुती रेडियो बजाउने चुनौती लिएका थिए। उनको निगरानी वैज्ञानिकहरू र मनोवैज्ञानिकहरूले गरेका थिए।

र्यान्डी गार्डनरको तुलनामा पिटर ट्रिपमा देखिएका असरहरू निकै डरलाग्दा र मनोवैज्ञानिक रूपमा जटिल थिए।

• ह्यालुसिनेसन (Hallucinations): करिब १०० घण्टापछि उनलाई भ्रम हुन थाल्यो। उनले टेबलमा माकुराहरू हिँडिरहेको देखे र आफ्नो कोटमा आगो लागेको महसुस गरे।

• व्यक्तित्व परिवर्तन (Personality Change): उनी निकै आक्रामक र शंकालु स्वभावका भए। उनले आफूलाई निगरानी गरिरहेका डाक्टरहरूले नै आफूविरुद्ध षड्यन्त्र गरिरहेको आरोप लगाउन थाले।

• साइकिक क्राइसिस (Psychic Crisis): वैज्ञानिकहरूका अनुसार उनको मस्तिष्क सुतेको बेला हुने 'REM Sleep' (जसमा हामी सपना देख्छौँ) को अवस्थामा पुग्न खोजिरहेको थियो, तर उनी बिउँझै भएकाले सपना र वास्तविकता बीचको भिन्नता छुट्टाउन सकेनन्। अर्थात्, उनी 'बिउँझै सपना' देखिरहेका थिए।

यो प्रयोगले निद्राका बारेमा केही नयाँ तथ्यहरू बाहिर ल्यायो।

• सपनाको महत्त्व: वैज्ञानिकहरूले पत्ता लगाए कि मानिसलाई शरीर मात्र होइन, मन र मस्तिष्क स्वस्थ राख्न पनि निद्रा चाहिन्छ। सपना देख्ने समय (REM sleep) नपुग्दा मानिस पागलपनको नजिक पुग्न सक्छ।

• दीर्घकालीन असर: र्यान्डी गार्डनर प्रयोगपछि सामान्य अवस्थामा फर्किएका थिए, तर पिटर ट्रिपको जीवनमा यसले नराम्रो असर पार्‍यो। उनको स्वभावमा आएको परिवर्तनका कारण उनको वैवाहिक सम्बन्ध र करियरमा समस्या आएको बताइन्छ।

अर्को वैज्ञानिक प्रयोग छ पिटर हउरीको 'इन्सम्निया' अध्ययनको। यदि हामीले निद्रा किन आवश्यक छ? भन्ने प्रश्नको अर्को पाटो (Sleep Efficiency) हेर्ने हो भने, मनोवैज्ञानिक पिटर हउरीका अध्ययनहरू महत्त्वपूर्ण हुन सक्छन्। उनले गहिरो निद्रामा पर्ने मानिसहरू र अनिद्रा (Insomnia) बाट पीडित मानिसहरूको तुलनात्मक अध्ययन गरे। पत्ता लगाए कि निद्राको 'क्वान्टिटी' (कति घण्टा) भन्दा पनि 'क्वालिटी' (कति गहिरो) भन्ने कुराले मानिसको संज्ञानात्मक क्षमता (Cognitive Ability) निर्धारण गर्छ। उनले 'स्लीप हाइजिन' (Sleep Hygiene) को अवधारणालाई स्थापित गर्न मद्दत गरे, जसले मानिसलाई कसरी राम्रोसँग निदाउने भन्ने सिकाउँछ। यी प्रयोगहरूले एउटै कुरा प्रमाणित गर्छन्, निद्रा विलासिता होइन, यो मस्तिष्कलाई जीवित र सन्तुलित राख्ने अनिवार्य प्रक्रिया हो।

***

धेरै सुते के हुन्छ ?

निद्रा जीवनको आधार हो। थाकेको शरीर र थाकेको मनलाई पुनः ऊर्जा दिने सबैभन्दा प्राकृतिक प्रक्रिया यही हो। तर आजको व्यस्त जीवनमा एउटा प्रश्न बारम्बार उठ्छ। सुत्नु आवश्यक छ, तर धेरै सुत्नु पनि त राम्रो होइन होला नि? यो प्रश्न सरल जस्तो देखिए पनि यसको जवाफ मनोविज्ञान, शरीर विज्ञान र जीवनशैली तीनैसँग जोडिएको छ।

निद्राको समयमा शरीरका भित्री पाटपुर्जाको काम बन्द हुँदैन, बरु अत्यन्त सक्रिय हुन्छ। मस्तिष्कले दिनभरि संकलन गरेका सूचनालाई क्रमबद्ध गर्छ, भावनालाई स्थिर बनाउँछ र शरीरले आफ्ना कोशिकाहरू पुनः निर्माण गर्छ। यदि निद्रा पर्याप्त भएन भने ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुन्छ, चिडचिडापन बढ्छ, निर्णय क्षमता कमजोर हुन्छ। यसैले निद्रा केवल आराम होइन, जीवन सञ्चालन गर्ने जैविक प्रक्रिया हो।

तर धेरै सुत्नु के सामान्य हो?

वयस्कका लागि औसत ७ देखि ९ घण्टा निद्रा सामान्य मानिन्छ। तर कहिलेकाहीँ मानिसहरू १०–१२ घण्टासम्म पनि सुत्छन्। यस्तो अवस्थामा प्रश्न उठ्छ - यो सामान्य हो वा समस्या? यसको उत्तर सधैं एउटै हुँदैन। कारण बुझ्न जरुरी हुन्छ।

जब धेरै सुत्नु शरीरको संकेत हुन्छ, कहिलेकाहीँ बढी सुत्नु आलस्य होइन, शरीरको संकेत हो। उदाहरणका लागि मानसिक थकान वा burnout, निरन्तर तनाव, निद्राको गुणस्तर कमजोर हुनु, मनोवैज्ञानिक अवस्था जस्तै Depression आदि। यस्ता अवस्थामा व्यक्ति धेरै सुत्छ, तैपनि ज्यानलाई आराम पुगेको महसुस हुँदैन।

मनोविज्ञानमा धेरै सुत्नु कहिलेकाहीँ escape behavior जस्तो पनि देखिन्छ। अर्थात्, मनले वास्तविक तनाव वा भावनाबाट टाढा हुन निद्रालाई माध्यम बनाउँछ। तर यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने समस्या सुत्नु होइन, बरु मन किन थाकिरहेको छ भन्ने हो।

धेरै सुत्दा के असर पर्न सक्छ?

यदि लामो समयसम्म अत्यधिक निद्रा चलिरह्यो भने शरीरमा सुस्ती र भारीपन, दिनको ऊर्जा घट्नु, जैविक घडी (body clock) बिग्रिनु, मानसिक आलस्य बढ्नु आदि हुन सक्छ। तर यी असरहरू सबैमा अनिवार्य हुँदैनन्। यो व्यक्तिको शारीरीक अवस्था अनुसार फरक पर्छ।

कहिलेकाहीँ धेरै सुत्नु उपयोगी पनि हुन्छ। सबै बढी निद्रा खराब हुँदैन। कहिलेकाहीँ शरीरले आफैंलाई पुनः निर्माण गर्न बढी समय मागिरहेको हुन्छ। जस्तै, बिरामीपछि recovery, अत्यधिक काम वा तनावपछि विश्राम, लामो समय निद्रा अभाव (sleep debt) पूरा गर्न। यस्ता अवस्थामा बढी सुत्नु प्राकृतिक repair process हो।

प्रश्न सुताइमा होइन, रुटिनको सन्तुलनमा हुनुपर्छ। निद्रा न विलासिता हो, न त कमजोरी। यो शरीर र मनको सन्तुलन हो। धेरै सुत्नु सधैं खराब हुँदैन, तर यदि लगातार भइरहेको छ भने त्यसको पछाडि कुनै कारण लुकेको हुन सक्छ। त्यसैले मुख्य प्रश्न सधैं यही हो - म धेरै सुतिरहेको छु? होइन, 'म किन यति धेरै थाकिरहेको छु?' यही प्रश्नको उत्तरमा स्वास्थ्य र मानसिक सन्तुलनको कारण लुकेको हुन्छ।

***

दुनियाँ बिर्सेर सुत्नुस् मज्जाले सुत्नुस्। के भो ? निन्द्रा लागेन ? यो पनि अर्को समस्या छ। सबैथोक पुग्दा पनि हामीलाई जब निन्द्रा लाग्दैन, त्यसबेला बिरामी पर्ने लागेको संकेत भन्ने बुझ्नुस्। 

• निलो प्रकाश (Blue Light) को असर: आधुनिक समयमा मोबाइल र ल्यापटपको स्क्रिनबाट निस्कने 'ब्लु लाइट'ले कसरी मेलाटोनिन हर्मोनलाई रोक्छ र निद्रा बिगार्छ। हाम्रो आँखा सुत्नुअघि पनि मोबाइल र ल्यापटपको स्क्रिनमा टाँसिएका हुन्छन्। यी उपकरणबाट निस्कने निलो प्रकाशले हाम्रो निद्राको चक्रलाई प्रत्यक्ष असर गर्छ।

वैज्ञानिक रूपमा भन्नुपर्दा, हाम्रो मस्तिष्कले प्रकाशको आधारमा दिन र रात छुट्ट्याउँछ। साँझ परेपछि मस्तिष्कको 'पिनियल ग्ल्यान्ड'ले मेलाटोनिन (Melatonin) नामक हर्मोन उत्पादन गर्छ, जसले शरीरलाई निद्राको अवस्थामा लैजान्छ। तर, जब हामी राति मोबाइल चलाउँछौँ, त्यसको निलो प्रकाशले मस्तिष्कलाई "अझै दिन नै छ" भन्ने भ्रम पैदा गरिदिन्छ।

नतिजास्वरूप, मेलाटोनिनको उत्पादन रोकिन्छ वा ढिलो हुन्छ। यसले गर्दा ओछ्यानमा पल्टिए पनि छिटो निद्रा लाग्दैन, लागे पनि गहिरो हुँदैन। निलो प्रकाशले हाम्रो सार्काडियन रिदम (जैविक घडी) लाई नै बिगारिदिने हुनाले भोलिपल्ट बिहान उठ्दा थकान महसुस हुने र एकाग्रतामा कमी आउने जस्ता समस्या देखिन्छन्। त्यसैले, गुणस्तरीय निद्राका लागि सुत्नुभन्दा कम्तीमा १ घण्टा अघि डिजिटल पर्दाबाट टाढा रहनु वा 'ब्लु लाइट फिल्टर' प्रयोग गर्नु आवश्यक छ।

• स्लीप एप्निया (Sleep Apnea): धेरै सुत्ने तर पनि थकाई लाग्ने समस्याको एउटा प्रमुख शारीरिक कारण 'स्लीप एप्निया' (निद्रामा सास रोकिने) पनि हुन सक्छ। धेरैलाई लाग्न सक्छ कि १०-१२ घण्टा सुत्नु शरीरका लागि लाभदायक छ, तर यदि तपाईं धेरै सुतेर पनि बिहान उठ्दा थकान, टाउको दुखाइ वा सुस्ती महसुस गर्नुहुन्छ भने यो 'स्लीप एप्निया'को संकेत हुन सक्छ।

यो एक गम्भीर विकार हो जसमा निद्राको समयमा सास फेर्ने प्रक्रिया पटक-पटक रोकिन्छ र पुनः सुचारु हुन्छ। जब निद्रामा श्वासप्रश्वासको नली साँघुरो हुन्छ वा मस्तिष्कले श्वास फेर्ने मांसपेशीलाई सही संकेत पठाउन सक्दैन, शरीरमा अक्सिजनको कमी हुन्छ। यसले गर्दा मस्तिष्कले शरीरलाई बचाउन बारम्बार 'झट्का' दिएर ब्युँझाउँछ। यस्तो अवस्थामा व्यक्ति पूर्ण रूपमा नब्युँझिए पनि उसको 'गहिरो निद्रा' (Deep Sleep) खण्डित हुन्छ।

यसरी रातभर निद्रा बिग्रिरहने भएकाले शरीरले आवश्यक मर्मत गर्न पाउँदैन। परिणामस्वरूप, पर्याप्त सुतेको जस्तो लागे पनि शरीर र मस्तिष्क वास्तवमा थकित नै रहन्छन्। यदि समयमै यसको उपचार गरिएन भने यसले उच्च रक्तचाप, मुटुको समस्या र मधुमेह जस्ता दीर्घकालीन रोगहरूको जोखिम बढाउँछ। त्यसैले धेरै सुत्नु मात्र पर्याप्त होइन, निद्राको गुणस्तर (Quality) सही हुनु अनिवार्य छ।

***

हाम्रो निद्राका केही रोचक पक्ष

• सपनाको संसार: हामी रातभरिमा धेरै सपना देख्छौँ, तर बिहान उठ्दा प्रायः बिर्सिसकेका हुन्छौँ। सपनाले हाम्रो मानसिक तनाव कम गर्न मद्दत गर्छ। सपनाको संसार वास्तवमै रोचक र रहस्यमय छ। वैज्ञानिक शोधअनुसार, एउटा औसत मानिसले एक रातमा करिब ४ देखि ६ वटासम्म सपना देख्छ, तर बिउँझिएको ५ मिनेटभित्रै हामीले ९० प्रतिशत सपना बिर्सिसकेका हुन्छौँ। यसो हुनुको मुख्य कारण निद्राका बेला मस्तिष्कको 'हिप्पोक्याम्पस' (स्मृति भण्डारण गर्ने भाग) सूचना दर्ता गर्ने काममा निष्क्रिय रहनु हो।

  सपना केवल कल्पना मात्र होइनन्; यिनले 'इमोसनल फर्स्ट एड' (भावनात्मक प्राथमिक उपचार) को काम गर्छन्। दिनभरिको तनाव, डर र अधुरा इच्छालाई मस्तिष्कले सपनाको माध्यमबाट 'प्रोसेस' गर्छ, जसले गर्दा हाम्रो मानसिक बोझ हलुका हुन्छ। रोचक कुरा के छ भने, हामीले सपनामा देख्ने अनुहारहरू कतै न कतै वास्तविक जीवनमा देखेकै व्यक्तिहरू हुन्छन्, किनकि हाम्रो मस्तिष्कले आफैँ नयाँ अनुहार सिर्जना गर्न सक्दैन। तसर्थ, गुणस्तरीय निद्रा र सपनाले मानसिक स्वास्थ्यलाई सन्तुलित राख्न मद्दत पुर्‍याउँछन्।

• उमेर अनुसारको आवश्यकता: एउटा नवजात शिशुलाई १८ घण्टासम्म निद्रा चाहिन्छ भने वयस्कलाई ७ देखि ९ घण्टा। वृद्धावस्थामा पुगेपछि निद्राको ढाँचा अझै परिवर्तन हुन्छ। मानिसमा जस्तै अन्य जीवजन्तुमा पनि उमेर अनुसार निद्राको आवश्यकता र ढाँचामा ठूलो परिवर्तन आउँछ। लगभग सबै स्तनधारी प्राणीका बच्चाहरू वयस्कको तुलनामा धेरै सुत्छन्। उदाहरणका लागि, भर्खरै जन्मेका कुकुरका छाउरा र बिरालाका बच्चाहरू दिनको ९० प्रतिशत समय सुतेरै बिताउँछन्। उनीहरूको शारीरिक विकास र स्नायु प्रणालीको परिपक्वताका लागि यो 'अत्यधिक निद्रा' अनिवार्य हुन्छ। 

सिंह जस्ता सिकारी जनावरका बच्चाहरू ढुक्कले धेरै समय सुत्न सक्छन्, तर मृग वा जेब्रा जस्ता 'शिकार' हुने जीवका बच्चाहरू जन्मेको केही समयमै हिँड्नुपर्ने र सतर्क रहनुपर्ने भएकाले उनीहरूमा वयस्कको तुलनामा निद्राको अवधि छोटो तर पटक-पटक लिने (Short bursts) प्रकृतिको हुन्छ। उमेर बढ्दै जाँदा जनावरहरूको निद्रा पनि मानिसको जस्तै खण्डित (Fragmented) हुन थाल्छ। वृद्ध कुकुर वा घोडाहरूमा गहिरो निद्रा (Deep Sleep) को मात्रा घट्छ र उनीहरू पटक-पटक बिउँझने गर्छन्।

डल्फिन र ह्वेलका बच्चाहरूको हकमा भने रोचक तथ्य छ। जन्मेको पहिलो केही हप्तासम्म उनीहरू र उनीहरूका माउहरू बिल्कुलै सुत्दैनन्। उनीहरूलाई निरन्तर पौडिरहनुपर्ने र सास फेर्न सतहमा आइरहनुपर्ने भएकाले यो अवधिमा उनीहरू 'अनिदो' नै रहन्छन्, जुन वयस्क भएपछि मात्र परिवर्तन हुन्छ।

• सामाजिक प्रभाव : जनावरहरू जैविक आवश्यकता अनुसार सुत्छन्, तर मानिसहरू कामको चाप, स्क्रिनको प्रयोग (Mobile/Laptop) र तनावका कारण आफ्नो प्राकृतिक निद्राको चक्र बिगार्ने एक मात्र प्राणी हुन्। हामीले प्रविधिलाई ओछ्यानसम्मै पुर्‍याएका छौँ। मोबाइल र ल्यापटपको स्क्रिनबाट निस्कने 'निलो प्रकाश' (Blue Light) ले हाम्रो मस्तिष्कलाई दिउँसोको भ्रम दिन्छ, जसले गर्दा निद्रा लगाउने 'मेलाटोनिन' हर्मोनको उत्पादन रोकिन्छ। जनावरहरू सूर्यास्तपछि प्रकृतिको लयसँगै विश्राम गर्छन्, तर मानिस 'थप उत्पादक' बन्ने होडमा रातभरि जाग्राम बस्ने गर्छ।

  यसरी कृत्रिम प्रकाश र सामाजिक दबाबका कारण हामीले आफ्नो प्राकृतिक 'सर्कडियन रिदम' लाई चुनौती दिइरहेका छौँ। यो स्वेच्छिक अनिदोले मानिसमा मात्र पाइने उच्च रक्तचाप, चिन्ता र मोटोपन जस्ता समस्या निम्त्याइरहेको छ। अन्ततः प्रकृतिसँगको यो सम्बन्ध विच्छेदले हामीलाई शारीरिक रूपमा मात्र नभई मानसिक रूपमा पनि कमजोर बनाउँदै लगेको छ। निद्रालाई कामपछिको 'बचत' समय ठान्नु नै आधुनिक मानवको ठुलो भूल हो।

***

शारीरिक श्रम गर्नुस्, मज्जाले निदाउनुस् 

काम गरेर थाकेको ज्यान छिटो निदाउँछ। हामी दिमागी काम जतिसुकै गरौँ, जिउ गलाउने काम गरेका बेला तुलनात्मक रुपमा छिटो निद्रा आउँछ। शारीरिक श्रम र गहिरो निद्राको सम्बन्धलाई विज्ञानले 'स्लीप होमियोस्टेसिस' (Sleep Homeostasis) का आधारमा व्याख्या गर्छ। यसका मुख्य कारणहरू यस प्रकार छन् :

• एडेनोसिनको संकलन: हामीले जति धेरै शारीरिक परिश्रम गर्छौं, हाम्रो मस्तिष्कमा एडेनोसिन (Adenosine) नामक रसायन त्यति नै छिटो र धेरै जम्मा हुन्छ। अघि चर्चा गरेझैँ, यो रसायनले 'स्लीप प्रेसर' बढाउँछ। भारी श्रम गर्ने व्यक्तिको शरीरमा यो रसायनको मात्रा उच्च हुने भएकाले ओछ्यानमा टाउको राख्नेबित्तिकै "निद्राको झट्का" लाग्छ।

• शारीरिक पुनर्निर्माण (Physical Repair): श्रम गर्दा शरीरका मांसपेशीका तन्तुहरूमा सुक्ष्म क्षति पुगेको हुन्छ। हाम्रो जैविक प्रणालीले यो क्षतिलाई मर्मत गर्न निद्राको अवस्थालाई छिटो सक्रिय बनाउँछ। त्यसैले शारीरिक काम गर्ने व्यक्तिहरू 'NREM Stage 3' (गहिरो निद्रा) मा धेरै समय बिताउँछन्, जहाँ शरीरको वास्तविक मर्मत हुन्छ।

• तनाव र हर्मोनको व्यवस्थापन: शारीरिक श्रमले शरीरमा जम्मा भएको कोर्टिसोल (तनाव हर्मोन) लाई घटाउन मद्दत गर्छ र 'एन्डोरफिन' जस्ता खुसी बनाउने हर्मोनहरू बढाउँछ। जब शरीर तनावमुक्त हुन्छ, मस्तिष्कलाई निद्राको अवस्थामा जान सजिलो हुन्छ।

• शरीरको तापक्रम: काम गर्दा शरीरको तापक्रम बढ्छ। काम सकिएपछि जब शरीर बिस्तारै सेलाउन थाल्छ, तापक्रममा आउने यो गिरावटले मस्तिष्कलाई 'सुत्ने बेला भयो' भन्ने बलियो प्राकृतिक संकेत दिन्छ।

हाम्रो ज्यानका लागि निद्रा सम्झौता होइन, लगानी हो। स्वस्थ जीवन बाँच्नका लागि हामीले सुत्नैपर्छ, निर्धारित समयको निद्रा पुर्‍याउनै पर्छ।

निद्रा कुनै विलासिता वा आलस्य होइन, यो त भोलिको सक्रिय जीवनका लागि गरिएको अनिवार्य लगानी हो। हामीले निद्राबाट चोर्ने हरेक एक घण्टाले हाम्रो सिर्जनशीलता, निर्णय क्षमता र शारीरिक स्वास्थ्यको आयु घटाइरहेको हुन्छ। त्यसैले, जतिसुकै व्यस्तता भए पनि आफ्नो जैविक घडीलाई सम्मान गरौँ।

शारीरिक श्रम होस् वा मानसिक शान्ति, शरीर र मस्तिष्कलाई पूर्ण रूपमा 'रिसेट' हुन गुणस्तरीय निद्रा नै चाहिन्छ। याद राखौँ, एउटा स्वस्थ शरीर र फूर्तिलो दिमागको रहस्य ओछ्यानमा बिताइने ती शान्त ७ देखि ९ घण्टाभित्र लुकेको हुन्छ। त्यसैले, आजैदेखि निद्रालाई आफ्नो प्राथमिकता बनाऔँ। शरीरलाई चाहिनेजति विश्राम दिऔँ र स्वस्थ रहौँ। 'सुत्नुस्, मज्जाले सुत्नुस्' - किनकि तपाईंका सपना र स्वास्थ्य दुवै यसैमा निर्भर छन्।