यो माया भन्ने चिज कस्तो हो ?

एउटा घर, करेसाबारी र फलफूल बगैँचा थियो। चराचुरुंगी आइरहन्थे। त्यहाँ बस्ने युवकलाई चराचुरुंगी असाध्यै मन पर्थ्यो। एकदिन बगैँचामा निकै मिठो स्वरमा गाउने चरी आइपुगी। चरीको गीत सुनेर युवक मन्त्रमुग्ध भयो। लाग्यो - 'यो चरी सधैं यहीँ बसिदिए कति जाति हुन्थ्यो !'

भोलिपल्ट उसले एउटा सुनौलो पिंजडा बनायो। चरी समात्यो। पिंजडामा थुनेर राखेपछि चरीले मन पराउने गेडागुडी र सफा पानी दिन थाल्यो। उसले सोच्यो, 'मैले यति धेरै माया र सुविधा दिएको छु, यो पक्कै खुशी छे।'

सुरुका एकाध दिन पिंजडामै पनि चराले गीत गायो। केही दिनपछि गीत गाउन छोड्यो। चरो सुस्त देखियो र  पखेटाको चमक पनि हराउँदै गयो। युवक अचम्ममा पर्‍यो। उसले भन्यो - 'मैले तिमीलाई यति धेरै माया गर्छु, तिम्रो सुरक्षाको ख्याल राख्छु, फेरि तिमी किन दुःखी?'

चरोले भन्यो - 'तिमीले मलाई माया गरेको होइन, तिमीले त आफ्नो एक्लोपन मेटाउन मलाई प्रयोग गरेको हौ। माया त त्यो हुन्थ्यो, जहाँ म आकाशमा उड्दा पनि तिमी मेरो उडान देखेर खुशी हुन्थ्यौ र म आफ्नै इच्छाले तिम्रो बगैँचामा गीत गाउन आउँथेँ।'

यो कथा हो। यसले हाम्रो मानवीय सम्बन्धको एउटा यथार्थ औंल्याउँछ। धेरै पटक हामी 'माया' को नाममा आफ्ना प्रियजनलाई आफ्नै असुरक्षा र डरको पिंजडामा थुन्न पुग्छौँ। हामीलाई लाग्छ हामी उनीहरूको ख्याल गरिरहेका छौँ, तर वास्तवमा हामी उनीहरूलाई आफ्नो नियन्त्रणमा राखेर आफ्नै मानसिक निर्भरता (Dependency) पूरा गरिरहेका हुन्छौँ।

यहीँबाट सुरु हुन्छ - साँचो प्रेम र विषाक्त आशक्ति (Attachment) बीचको त्यो मसिनो भिन्नता, जसलाई बुझ्न मनोविश्लेषणको सहारा लिनु आवश्यक छ। सोच्नुस् - 'मायाका नाउमा कसैलाई सुनौलो पिंजडामा त राखिएको त छैन? कि आफैं पनि परेको अवस्था हो कि?' यो लामो व्याख्या, विश्लेषण र बहस चलाउन सकिने विषय हो।

तर हामी मात्र मनोवैज्ञानिक व्याख्याहरुलाई मात्रै केलाउने छौँ। मनोविज्ञानमा प्रेमलाई दुई व्यक्तिको स्वतन्त्रता र विकासको संगम मानिन्छ भने आशक्ति वा निर्भरतालाई एउटा मानसिक 'वैसाखी'। धेरै सम्बन्धहरूमा देखिने अत्यधिक अधिकार जमाउने (Possessiveness) वा साथीलाई गुमाउने डर (Insecurity) को जरो हाम्रो अचेतन मन र बाल्यकालमा लुकेको हुन्छ।

***

अचेतन डर र असुरक्षा (Insecurity)

जसले सम्बन्धमा धेरै शंका वा नियन्त्रण गर्न खोज्छ, त्यसको पछाडि प्रायः 'परित्यागको डर' (Fear of Abandonment) लुकेको हुन्छ। मनोविश्लेषणका अनुसार, यदि बाल्यकालमा अभिभावकबाट पर्याप्त वा स्थिर माया पाइएको छैन भने, वयस्क अवस्थामा व्यक्तिले आफ्नो साथीलाई बाँधेर राख्न खोज्छ ताकि उसले छोडेर नजाओस्।

अधिकार जमाउने प्रवृत्ति: माया कि नियन्त्रण?

अत्यधिक अधिकार जमाउनु वास्तवमा माया होइन, बरु आफ्नो 'इगो' (Ego) लाई सुरक्षित राख्ने प्रयास हो। जब व्यक्तिले आफ्नो साथीलाई एउटा स्वतन्त्र मान्छेको रूपमा भन्दा पनि आफ्नो 'सम्पत्ति' को रूपमा देख्न थाल्छ, तब सम्बन्ध विषाक्त (Toxic) बन्न पुग्छ। यसले साथीको व्यक्तित्वलाई खुम्च्याइदिन्छ।

चिन्ताको सामिप्यता (Anxious Attachment)

मनोवैज्ञानिक जोन बोलबीको 'अट्याचमेन्ट थ्योरी' अनुसार, केही मानिसहरू स्वभावैले सम्बन्धमा बढी चिन्तित हुन्छन्। उनीहरूलाई बारम्बार 'तिमी मलाई माया गर्छौ?' भन्ने आश्वासन चाहिन्छ। यो आश्वासनको खोजी नै पछि गएर निर्भरतामा परिणत हुन्छ।

साँचो प्रेम र निर्भरता बीचको भिन्नता

विशेषता	साँचो प्रेम	निर्भरता (आशक्ति)
केन्द्रविन्दु	साथीको खुशी र स्वतन्त्रता।	आफ्नै डर र आवश्यकताको पूर्ति।
भावना	विश्वास र आत्म-सम्मान।	शंका, डर र असुरक्षा।
विकास	दुवै व्यक्ति सँगै र स्वतन्त्र रूपमा बढ्छन्।	एक अर्का बिना अपूर्ण महसुस गर्छन्।
सीमा	व्यक्तिगत सीमा (Boundaries) को सम्मान।	सीमाहरू मिचेर नियन्त्रण गर्ने प्रयास।

सुधार सम्भव छ ?

आशक्तिलाई प्रेममा बदल्न सबैभन्दा पहिले आफ्नो अचेतन डर लाई चिन्नु आवश्यक छ।

• स्व-जागरुकता: म किन डराइरहेको छु? के मेरो विगतको घाउले वर्तमानको सम्बन्ध बिगार्दैछ?

• आत्म-निर्भरता: आफ्नो खुशीको साँचो अरूको हातमा दिनुको सट्टा आफ्नै रुचि र व्यक्तित्वमा काम गर्ने।

• संवाद: साथीसँग आफ्ना डरहरूका बारेमा खुलेर कुरा गर्ने, तर उसलाई दोषी नठहर्‍याउने।

निष्कर्षमा साँचो मायाले मानिसलाई पखेटा दिन्छ, तर आशक्तिले जञ्जिर। यदि सम्बन्धमा 'पसिना' भन्दा बढी 'आँसु' र 'स्वतन्त्रता' भन्दा बढी 'निसास्सिएको' महसुस हुन्छ भने, त्यो प्रेम नभएर मनोवैज्ञानिक निर्भरता हुन सक्छ।

***

प्रेम र आशक्तिको यो सूक्ष्म अन्तरलाई बुझ्न मनोविज्ञानका दुईवटा प्रसिद्ध पुस्तक र तिनमा गरिएका प्रयोगहरू निकै महत्वपूर्ण छन्। यी अध्ययनहरूले देखाउँछन् कि हाम्रो वयस्क अवस्थाको प्रेम कसरी बाल्यकालको अनुभवमा टिकेको हुन्छ।

जोन बोलबी (१९६९)को पुस्तक 'एट्याचमेन्ट'ले सम्बन्धको मनोविज्ञानमा क्रान्ति नै ल्याइदियो। उनले मानिसको सम्बन्ध बनाउने तरिका बाल्यकालको 'अट्याचमेन्ट' मा निर्भर हुन्छ भन्ने प्रमाणित गरे। बोलबीकी सहकर्मी मेरी एन्सवर्थले एउटा प्रयोग गरिन्। एउटा कोठामा आमा र बच्चालाई राखियो। त्यसपछि आमालाई केही बेरका लागि बाहिर पठाइयो र एकजना अपरिचित व्यक्तिलाई भित्र पठाइयो। केही समयपछि आमा पुनः भित्र फर्किँदा बच्चाको प्रतिक्रिया कस्तो हुन्छ भनेर अध्ययन गरियो।

यसको नतिजामा आमा फर्किएपछि खुशी हुने र छिट्टै शान्त हुने बच्चाहरू पछि गएर प्रेम सम्बन्धमा विश्वासिलो र स्वतन्त्र भए। आमा फर्किँदा पनि नजिक जान डराउने वा रिसाउने बच्चाहरू पछि गएर प्रेममा अत्यधिक शंकालु, अधिकार जमाउने र असुरक्षित महसुस गर्ने वयस्क बने। यसको निष्कर्ष रह्यो  - यदि सानोमा अभिभावकको प्रेम अस्थिर (कहिले पाउने, कहिले नपाउने) भयो भने, वयस्क भएपछि उसले आफ्नो पार्टनरलाई गुमाउने डरले जहिल्यै नियन्त्रणमा राख्न खोज्छ।

यस्तै एरिक फ्रोम (१९५६)को पुस्तक 'द आर्ट अफ लभिङ'मा प्रेमलाई एउटा 'भावना' मात्र नभएर एउटा 'कला' र 'निर्णय' को रूपमा व्याख्या गरिएको छ। फ्रोमले 'सिम्बायोटिक युनियन' (Symbiotic Union) को धारणा अघि सारे। उनले कुनै प्रयोगशालाको प्रयोगभन्दा पनि सामाजिक र क्लिनिकल अवलोकनका आधारमा प्रेमको विश्लेषण गरे। उनले 'परजीवी' (Parasitic) सम्बन्धको व्याख्या गरे, जहाँ दुई व्यक्ति एकअर्कामा यति आश्रित हुन्छन् कि उनीहरूको आफ्नै अस्तित्व हराउँछ।

नतिजामा उनले के पाए भने, जो मानिस आफूलाई प्रेम गर्न जान्दैन, उसले अरूलाई गर्ने प्रेम वास्तवमा प्रेम नभएर 'आवश्यकताको पूर्ति' मात्र हो। उनको तर्क छ - 'मलाई तिम्रो आवश्यकता छ, त्यसैले म तिमीलाई माया गर्छु' भन्नु आशक्ति हो। तर, 'म तिमीलाई माया गर्छु, त्यसैले मलाई तिम्रो आवश्यकता छ' भन्नु साँचो प्रेम हो।

निष्कर्षमा फ्रोमका अनुसार अधिकार जमाउने प्रवृत्ति तब आउँछ जब मानिस भित्रैबाट रित्तो हुन्छ र त्यो रित्तोपन भर्नका लागि उसले अर्को व्यक्तिलाई नियन्त्रण गर्न खोज्छ।

यी दुई अध्ययनको सार यस्तो छ -

पुस्तक / लेखक	मुख्य कुरा	नतिजा
जोन बोलबी	बाल्यकालको सुरक्षा	सानोमा प्रेमको असुरक्षा झेलेकाहरू वयस्कमा बढी आफ्नो 'स्वामित्व खोज्ने' (Possessive) हुन्छन्।
एरिक फ्रोम	प्रेम एक कला हो	साँचो प्रेमले स्वतन्त्रता दिन्छ; आशक्तिले अर्काको अस्तित्व नै मेटाइदिन्छ।

***

विपरीत लिंगीप्रतिको आकर्षण प्रेम हो/होइन? 

विपरीत लिंगीप्रतिको आकर्षण मानवीय स्वभावको स्वाभाविक र जैविक प्रक्रिया हो। कसैको हाउभाउ, बोली, रूप, आत्मविश्वास वा व्यवहारले मन तानिनु सामान्य कुरा हो। तर मनोविज्ञानका अनुसार आकर्षण र प्रेम एउटै कुरा होइनन्। आकर्षण प्रायः क्षणिक भावना, जिज्ञासा वा शारीरिक र भावनात्मक तानाबानासँग जोडिएको हुन्छ। यसमा कल्पना धेरै हुन्छ, वास्तविक बुझाइ कम।

प्रेम भने समयसँग विकसित हुने गहिरो सम्बन्ध हो, जहाँ केवल चाहना होइन, स्वीकार, विश्वास, जिम्मेवारी र समर्पण पनि मिसिएको हुन्छ। आकर्षणमा मानिसले अर्को व्यक्तिको सुन्दर पक्ष मात्र देख्न सक्छ, तर प्रेममा कमजोरी, अपूर्णता र कठिन अवस्थासमेत स्वीकार गरिन्छ। त्यसैले आकर्षणलाई प्रेमको ढोका भन्न सकिएला, तर त्यो ढोका पार गरेर सम्बन्धलाई बुझाइ, सम्मान र संवेदनाले अघि बढाइएन भने त्यो केवल मोह वा क्षणिकतामै सीमित रहन्छ। 

विपरीत लिंगीप्रतिको आकर्षणबारे धेरै मनोवैज्ञानिकहरूले फरक–फरक व्याख्या दिएका छन्। मनोविश्लेषणका पिता मानिने सिग्मन्ड फ्रायडले सन् १९०० तिर मानव आकर्षणको जड अवचेतन यौन ऊर्जा (libido) मा रहेको बताएका छन्। उनका अनुसार मानिसको आकर्षण केवल चेतन निर्णय होइन, भित्री इच्छा र दमन गरिएका भावनासँग पनि सम्बन्धित हुन्छ। 

पछि सन् १९५०–६० को दशकमा मानववादी मनोवैज्ञानिक इरिक फ्रोमले प्रेमलाई केवल जैविक आकर्षण नभई 'सीप' र 'परिपक्व भावनात्मक क्षमता' भनेर व्याख्या गरे। उनले आफ्नो पुस्तक 'द आर्ट अफ लभिङ'मा प्रेममा हेरचाह, जिम्मेवारी, सम्मान र गहिरो बुझाइ आवश्यक हुने बताए। आधुनिक मनोविज्ञानले पनि आकर्षणलाई प्रेमको प्रारम्भिक चरण मान्छ, तर दीर्घकालीन प्रेम विश्वास, भावनात्मक निकटता र साझा अनुभवबाट निर्माण हुने बताउँछ।विपरीत लिंगीप्रति हुने आकर्षणलाई प्रेमको एउटा 'सुरुवाती बिन्दु' वा 'कच्चा पदार्थ' मानेको भए पनि आफैंमा पूर्ण प्रेम भने मान्दैन।

मनोविज्ञानले यसलाई विभिन्न तहमा वर्गीकरण गरेर हेर्छ :

१. आकर्षण (Attraction) र प्रेम (Love)

मनोविज्ञानका अनुसार विपरीत लिंगीप्रतिको आकर्षण प्रायः 'कामवासना' (Lust) वा 'मोह' (Infatuation) बाट सुरु हुन्छ। आकर्षण मुख्यतया शारीरिक र जैविक हुन्छ। यसमा हर्मोनहरू (टेस्टोस्टेरोन र एस्ट्रोजेन) हाबी हुन्छन्। यो 'तत्काल' हुन्छ र बाह्य सुन्दरता वा व्यक्तित्वमा आधारित हुन्छ। प्रेम एउटा प्रक्रिया हो, जुन समयसँगै विकसित हुन्छ। यसमा शारीरिक आकर्षण मात्र होइन, मानसिक, भावनात्मक र आध्यात्मिक सामिप्यता आवश्यक हुन्छ।

२. स्टर्नबर्गको नजरमा आकर्षण

रोबर्ट स्टर्नबर्गको 'प्रेमको त्रिकोणात्मक सिद्धान्त' अनुसार, यदि केवल शारीरिक आकर्षण वा विपरीत लिंगीप्रतिको खिचावट मात्र छ भने, त्यसलाई 'मोह' (Infatuation) भनिन्छ। यसमा 'आत्मीयता' (Intimacy) र 'प्रतिबद्धता' (Commitment) को अभाव हुन्छ। निष्कर्षमा आकर्षण प्रेमको एउटा ढोका हुन सक्छ, तर त्यो ढोकाभित्र प्रवेश गरेर जबसम्म दुई व्यक्तिले एकअर्काको विचार र भावनासँग साइनो गाँस्दैनन्, तबसम्म त्यसलाई मनोविज्ञानले प्रेम भन्दैन।

३. जैविक बाध्यता (Evolutionary Perspective)

उदविकासवादी मनोविज्ञान (Evolutionary Psychology) का अनुसार विपरीत लिंगीप्रतिको आकर्षण एउटा 'जैविक प्रोग्रामिङ' हो। प्रकृतिको मुख्य उद्देश्य प्रजातिको निरन्तरता (Reproduction) हो। त्यसैले, मस्तिष्कले विपरीत लिंगीलाई देख्दा प्रजननका लागि उपयुक्त ठानेर 'आकर्षण' पैदा गरिदिन्छ। यो एउटा प्राकृतिक आवेग हो, जुन प्रेमभन्दा धेरै हदसम्म शारीरिक हुन्छ।

४. 'हलो इफेक्ट' (Halo Effect) को भ्रम

धेरै पटक हामी कसैको राम्रो बाह्य रूप देखेर उसमा अरू धेरै राम्रा गुणहरू (जस्तै: दयालुपन, इमानदारी) पनि होलान् भनेर कल्पना गर्छौँ। यसलाई मनोविज्ञानमा 'हलो इफेक्ट' भनिन्छ। हामी आकर्षणलाई प्रेम सम्झिएर झुक्किने मुख्य कारण यही हो। हामी व्यक्तिलाई होइन, उसको एउटा 'छवि' लाई माया गरिरहेका हुन्छौँ।

कसरी छुट्याउने : आकर्षण कि प्रेम ?

पक्ष	आकर्षण (Lust/Infatuation)	प्रेम (Love)
समय	तुरुन्तै वा केही क्षणमै हुन्छ।	विस्तारै विकसित हुन्छ।
आधार	शारीरिक बनावट र बाह्य गुण।	विचार, मूल्य र चरित्र।
स्थायित्व	दूरी वा समयसँगै घट्दै जान्छ।	समय र चुनौतीसँगै अझ बलियो हुन्छ।
केन्द्रविन्दु	'मलाई' के फाइदा हुन्छ वा कस्तो महसुस हुन्छ।	'हामी' कसरी खुशी हुन सक्छौँ।

युवावस्थामा विपरीत लिंगीप्रतिको आकर्षण केवल कामोत्तेजना मात्रै होइन। कामेच्छा त्यसको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन सक्छ, किनकि किशोरावस्था र युवावस्थामा शरीरमा हर्मोनल परिवर्तन तीव्र हुन्छन्। विशेषगरी टेस्टोस्टेरोन र इस्ट्रोजनजस्ता हर्मोनले शारीरिक तथा भावनात्मक आकर्षण बढाउँछन्।

तर मनोविज्ञानले आकर्षणलाई केवल यौन चाहनामा सीमित गर्दैन। युवाहरूमा कसैप्रति हुने तानिनुमा भावनात्मक निकटता, आत्मीयता खोज्ने चाहना, स्वीकार गरिन चाहने भावना, जिज्ञासा, कल्पना र आफ्नो पहिचान निर्माण गर्ने प्रक्रिया पनि मिसिएको हुन्छ। धेरै अवस्थामा मानिसलाई केवल शरीर होइन, व्यक्तित्व, बोली, संवेदनशीलता, आत्मविश्वास वा व्यवहारले पनि आकर्षित गर्छ।

मनोवैज्ञानिक इरिक इरिक्सनले युवावस्थालाई 'पहिचान र आत्मीय सम्बन्ध खोज्ने चरण' भनेका छन्। उनका अनुसार यो उमेरमा मानिसले आफूलाई बुझ्ने र अरूसँग गहिरो सम्बन्ध बनाउन खोज्छ। त्यसैले युवावस्थाको आकर्षणमा कामोत्तेजना हुन्छ, तर त्यो मात्र हुँदैन; त्यसमा भावनात्मक, सामाजिक र मानसिक तहका धेरै आयाम जोडिएका हुन्छन्।

निष्कर्षमा मनोविज्ञान भन्छ - आकर्षण प्रेमको 'सुरुआत' हुन सक्छ, तर गन्तव्य होइन। विपरीत लिंगीप्रति हुने आकर्षण एउटा प्राकृतिक झट्का हो, तर त्यो आकर्षणमा जब विश्वास, त्याग, समझदारी र लामो समयसम्म सँगै रहने दृढ संकल्प थपिन्छ, तब मात्र त्यो 'प्रेम' मा बदलिन्छ। त्यसैले, आकर्षणलाई प्रेमको 'बिउ' भन्न सकिन्छ, तर बिउ आफैंमा रुख होइन। रुख बन्नका लागि समय, हेरचाह र भावनात्मक लगानीको मलजल चाहिन्छ।

विपरीत लिंगी वा कुनै व्यक्तिप्रतिको आकर्षणलाई विज्ञान र मनोविज्ञानले मानव स्वभावको सहज तथा स्वाभाविक प्रक्रिया मानेका छन्। यो केवल सांस्कृतिक अभ्यास होइन, जैविक, मानसिक र सामाजिक तत्त्वहरूको संयुक्त प्रभाव हो। मानिसको मस्तिष्क, हर्मोन र भावनात्मक आवश्यकताले आकर्षण निर्माण गर्छ। 

सन् १९९० को दशकमा अमेरिकी जैविक मानवशास्त्री हेलेन फिशरले गरेको अनुसन्धानले प्रेम र आकर्षणको समयमा मस्तिष्कमा डोपामाइन नामक रसायन तीव्र रूपमा सक्रिय हुने देखायो। उनले रटगर्स विश्वविद्यालयमा गरेको अध्ययनमा प्रेममा परेका मानिसहरूको मस्तिष्क स्क्यान गर्दा 'रिवार्ड सिस्टम' सक्रिय भएको पाइयो। यसले आकर्षणलाई केवल कल्पना होइन, मस्तिष्कको जैविक प्रतिक्रिया भएको पुष्टि गर्‍यो।

त्यस्तै, सन् १९६८ मा सामाजिक मनोवैज्ञानिक एलेन बर्स्किड र एलेन ह्याटफिल्डले गरेको अध्ययनले शारीरिक आकर्षणले प्रारम्भिक सम्बन्ध निर्माणमा ठूलो भूमिका खेल्ने निष्कर्ष निकालेको थियो। उनीहरूले अमेरिकामा गरिएको 'कम्प्युटर डेटिङ' सम्बन्धी अनुसन्धानमा मानिसहरू पहिलो भेटमै रूप, हाउभाउ र आत्मप्रस्तुतिबाट प्रभावित हुने देखाए। पछि भावनात्मक निकटता बढेपछि मात्रै सम्बन्ध दीर्घकालीन प्रेमतर्फ जाने सम्भावना बलियो हुने बताइयो।

आधुनिक न्यूरोसाइन्स र मनोविज्ञानले आकर्षणलाई मानव विकासक्रमसँग पनि जोड्छ। प्रजनन, सामाजिक सम्बन्ध निर्माण र भावनात्मक सुरक्षाका लागि आकर्षणले भूमिका खेलेको मानिन्छ। त्यसैले आकर्षणलाई अस्वाभाविक वा केवल क्षणिक कमजोरी होइन, मानव जीवनको प्राकृतिक मनोवैज्ञानिक प्रक्रिया मानिन्छ।

***

प्रेममा शारीरिक सम्बन्ध आवश्यक छ ?

प्रेममा शारीरिक सम्बन्ध वा सहवास आवश्यक छ कि छैन भन्ने प्रश्नको एउटै सार्वभौमिक उत्तर छैन। मनोविज्ञान, समाजशास्त्र र व्यक्तिगत मूल्य मान्यताले यसलाई फरक ढंगले हेर्छन्। धेरै सम्बन्धमा शारीरिक निकटता र यौन सम्बन्धले आत्मीयता, विश्वास र भावनात्मक जोड बलियो बनाउन भूमिका खेल्न सक्छ। वैज्ञानिक रूपमा हेर्दा सहवासका क्रममा अक्सिटोसिन र डोपामाइनजस्ता रसायन सक्रिय हुन्छन्, जसले निकटताको अनुभूति बढाउँछ।

तर प्रेमलाई केवल सहवाससँग बराबरी गर्न मिल्दैन। धेरै गहिरा सम्बन्धहरू भावनात्मक समझदारी, सम्मान, संवाद, सुरक्षा र साथको आधारमा टिकेका हुन्छन्। कसैका लागि सहवास प्रेमको स्वाभाविक अभिव्यक्ति हुन सक्छ भने कसैका लागि प्रेम बिना पनि शारीरिक सम्बन्ध सम्भव हुन्छ। त्यसैले प्रेम र सहवास सधैं एउटै कुरा होइनन्।

मनोवैज्ञानिक रोबर्ट स्टर्नबर्गको 'ट्रयांगुलर थ्यौरी अफ लव' अनुसार प्रेम तीन तत्व - आत्मीयता, आवेग र प्रतिबद्धताबाट बनेको हुन्छ। सहवास प्रायः आवेगसँग सम्बन्धित हुन्छ, तर दीर्घकालीन प्रेमका लागि आत्मीयता र प्रतिबद्धता अझ महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। त्यसैले सहवास प्रेममा हुन सक्छ, तर त्यो प्रेमको अनिवार्य प्रमाण वा सर्त भने होइन।

मनोवैज्ञानिक स्टर्नबर्गले सन् १९८६ मा प्रेमबारे यो त्रिकोणीय सिद्धान्त प्रस्तुत गरेका थिए। उनले यो सिद्धान्त पहिलोपटक वैज्ञानिक जर्नल 'साइकोलोजिकल रिभ्यु'मा प्रकाशित लेखमार्फत सार्वजनिक गरेका हुन्। स्टर्नबर्ग अमेरिकी मनोवैज्ञानिक तथा संज्ञानात्मक वैज्ञानिक हुन्, जसले मानव सम्बन्ध, बुद्धिमत्ता र प्रेमबारे लामो समय अनुसन्धान गरेका छन्।

उनका अनुसार प्रेम एउटा त्रिकोणजस्तै तीन मुख्य तत्वबाट बनेको हुन्छ, आत्मीयता (Intimacy), आवेग (Passion) र प्रतिबद्धता (Commitment)। आत्मीयताले भावनात्मक निकटता, विश्वास, समझदारी र सुरक्षा जनाउँछ। आवेग भने आकर्षण, रोमान्टिक भावना र यौन चाहनासँग सम्बन्धित हुन्छ। प्रतिबद्धता भने सम्बन्धलाई समयसँगै टिकाइराख्ने निर्णय र जिम्मेवारी हो।

स्टर्नबर्गका अनुसार केवल आवेगमा आधारित सम्बन्ध धेरैजसो क्षणिक हुन सक्छ। प्रारम्भिक आकर्षण र सहवासले सम्बन्ध सुरु गराउन सक्छ, तर दीर्घकालीन प्रेम टिकाइराख्न आत्मीयता र प्रतिबद्धता आवश्यक पर्छ। यदि सम्बन्धमा केवल शारीरिक चाहना मात्र छ भने त्यो 'मोह' हुन सक्छ, पूर्ण प्रेम होइन।

यो सिद्धान्तले सहवासलाई प्रेमको एउटा सम्भावित अभिव्यक्ति माने पनि त्यसलाई प्रेमको अन्तिम प्रमाण मान्दैन। स्टर्नबर्गका अनुसार परिपक्व प्रेम त्यतिबेला विकसित हुन्छ, जब मानिसहरूबीच भावनात्मक विश्वास, दीर्घकालीन साथ र जिम्मेवारी पनि समान रूपमा उपस्थित हुन्छन्।

***

नेपाली समाजको पारिवारिक र सामाजिक संरचनामा हुर्किँदा हाम्रो प्रेम गर्ने र सम्बन्धलाई न्याय गर्ने शैलीमा केही विशिष्ट मनोवैज्ञानिक पक्षहरू देखिन्छन्। जोन बोलबी र एरिक फ्रोमका सिद्धान्तहरूलाई हाम्रो परिवेशमा यसरी बुझ्न सकिन्छ -

संयुक्त परिवार र 'सामूहिक पहिचान' को प्रभाव

नेपाली समाजमा 'म' भन्दा 'हामी' लाई बढी महत्त्व दिइन्छ। यसले गर्दा धेरैजसो सम्बन्धमा 'व्यक्तिगत सीमा' (Personal Boundaries) को अभाव हुन्छ। जब एक व्यक्तिले आफ्नो छुट्टै रुचि वा स्वतन्त्रता खोज्छ, अर्को पक्षले त्यसलाई 'माया घटेको' वा 'स्वार्थी भएको' रूपमा बुझ्ने जोखिम रहन्छ। नतिजामा यसले गर्दा पार्टनरको हरेक गतिविधिमाथि नियन्त्रण राख्नुलाई 'अधिकार' वा 'कर्तव्य' मान्ने प्रवृत्ति विकास हुन्छ, जुन वास्तवमा एरिक फ्रोमले भनेको 'सिम्बायोटिक युनियन' (जहाँ दुई व्यक्ति एकै हुनुपर्छ भन्ने भ्रम) हो।

सांस्कृतिक हुर्काइ र 'परित्यागको डर'

हाम्रो समाजमा छोराछोरीलाई अनुशासनको नाममा 'बाटो लाग्यो भने छोडिदिन्छु' वा 'राम्रो नभए नानी अरूले लैजान्छ' जस्ता डर देखाएर हुर्काउने चलन अझै छ। यसको मनोवैज्ञानिक असर पर्छ। जोन बोलबीको सिद्धान्त अनुसार यस्तो अस्थिर आश्वासनले बच्चामा 'एन्याक्सियस अट्याचमेन्ट' पैदा गर्छ।

त्यसको समाजमा देखिने स्वरूप अध्ययन सहजै गर्न सकिन्छ। वयस्क भएपछि त्यही व्यक्ति आफ्नो प्रेमी वा जीवनसाथीले एकछिन फोन नउठाउँदा वा कतै बाहिर जाँदा असाध्यै अत्तालिने र शंका गर्ने हुन्छ। उसको अचेतन मनले 'फेरि मलाई छोडिने त होइन?' भन्ने अतितका अप्रिय क्षण सम्झन्छ।

'प्रेम' र 'त्याग' बीचको भ्रम

हामीकहाँ 'जसले बढी नियन्त्रण गर्छ, उसैले बढी माया गर्छ' भन्ने एउटा गलत भाष्य (Narrative) छ। 'पजेसिवनेस' लाई प्रेमको प्रमाण मान्ने चलचित्र र साहित्यले पनि यसलाई मलजल गरेको छ।

• अधिकार जमाउने स्वभाव: पार्टनरलाई साथीहरूसँग भेट्न नदिने, पहिरनमा रोक लगाउने वा सामाजिक सञ्जालको पासवर्ड माग्ने कुरालाई 'सुरक्षा' (Protection) को खोल ओढाइन्छ।

• मनोवैज्ञानिक सत्य: यो सुरक्षा होइन, बरु आफ्नो असुरक्षित 'इगो' लाई शान्त पार्ने प्रयास हो। फ्रोमका अनुसार, साँचो प्रेमले व्यक्तिलाई फुलाउँछ, तर हाम्रो समाजमा देखिने धेरैजसो आशक्तिले व्यक्तिलाई 'त्याग' को नाममा खुम्च्याइदिन्छ।

आर्थिक र सामाजिक निर्भरता

नेपाली परिवेशमा विशेषगरी महिलाहरूको हकमा आर्थिक निर्भरताले पनि मनोवैज्ञानिक आशक्तिलाई बढावा दिन्छ। बाध्यताको प्रेम सही होइन। जब एक व्यक्ति अर्कोमाथि पूर्ण रूपमा निर्भर हुन्छ, त्यहाँ 'प्रेम' भन्दा 'डर' हाबी हुन्छ। साथीले छोड्यो भने मेरो अस्तित्व के हुन्छ? भन्ने डरले मानिसहरू विषाक्त सम्बन्धमा पनि चुपचाप बसिरहन्छन्। यसलाई मनोविज्ञानले 'ट्रमा बोन्डिङ' (Trauma Bonding) भन्छ।

सुधारका लागि केही कदमहरू:

• 'स्पेस' को सम्मान: प्रेममा सँगै हुनु मात्र पर्याप्त छैन, एकअर्काको व्यक्तिगत स्पेस र रुचिको सम्मान गर्नु नै परिपक्वता हो।

• अतितको पहिचान: आफ्नो शंकालु स्वभाव बाल्यकालको कुनै असुरक्षाबाट आएको हो कि भनेर आत्म-चिन्तन गर्ने।

• स्व-प्रेम (Self-love): एरिक फ्रोमले भनेझैँ, अरूलाई स्वस्थ प्रेम गर्न पहिला आफू भित्रैबाट बलियो र सन्तुष्ट हुन जरुरी छ।

निष्कर्षमा नेपाली समाजमा अब प्रेमलाई 'बन्धन' भन्दा पनि 'साझेदारी' को रूपमा बुझ्न ढिला भइसकेको छ। सम्बन्धमा 'अधिकार' भन्दा 'विश्वास' को लगानी बढी भए मात्र त्यो दिगो र स्वस्थ हुन्छ। साँचो प्रेम र आशक्ति (Dependency) बीचको अन्तर बुझ्न नेपाली समाजको पारिवारिक संरचना र हुर्काइलाई नियाल्नु आवश्यक छ। हाम्रो समाजमा प्रायः बच्चालाई डर देखाएर नियन्त्रणमा राख्ने गरिन्छ, जसले गर्दा जोन बोलबीको सिद्धान्त अनुसार व्यक्तिमा 'असुरक्षित आशक्ति' विकास हुन्छ। यसैको नतिजास्वरूप, वयस्क भएपछि मानिसले आफ्नो साथीलाई गुमाउने डरले अत्यधिक शंका गर्ने वा नियन्त्रण गर्न खोज्ने (Possessiveness) गर्छ।

नेपाली परिवेशमा पार्टनरको स्वतन्त्रतालाई 'माया घटेको' मान्ने गलत भाष्य छ। एरिक फ्रोमका अनुसार, साँचो प्रेमले व्यक्तिलाई स्वतन्त्रता दिन्छ भने आशक्तिले अर्काको अस्तित्व नै मेटाउन खोज्छ। यहाँ 'सुरक्षा' को नाममा साथीको रुचि र व्यक्तिगत सीमा (Boundaries) मिच्ने प्रवृत्ति हाबी छ, जुन वास्तवमा प्रेम नभएर आफ्नै भित्री असुरक्षाको प्रकटीकरण हो। तसर्थ, प्रेममा एकअर्कालाई 'सुनौलो पिंजडा' मा थुन्नुको सट्टा आपसी विश्वास र व्यक्तिगत विकासका लागि खुला आकाश दिनु नै परिपक्व सम्बन्धको पहिचान हो।

***

मनोविज्ञानले प्रेमलाई केवल एउटा 'भावना' मात्र मान्दैन, बरु यसलाई जीवविज्ञान, संवेग र व्यवहारको एक जटिल मिश्रणका रूपमा व्याख्या गर्छ। मनोवैज्ञानिकहरूले प्रेमलाई बुझ्न विभिन्न मोडेलहरू तयार पारेका छन्, जसमध्ये केही प्रमुख दृष्टिकोणहरू छन् ्

१. स्टर्नबर्गको प्रेमको त्रिकोणात्मक सिद्धान्त (Triangular Theory of Love)

मनोवैज्ञानिक रोबर्ट स्टर्नबर्गका अनुसार, पूर्ण प्रेम तीनवटा स्तम्भमा अडिएको हुन्छ:

• आत्मीयता (Intimacy): भावनात्मक सामिप्यता, विश्वास र एकअर्कालाई बुझ्ने इच्छा।

• उत्तेजना (Passion): शारीरिक आकर्षण, रोमान्स र यौन इच्छा।

• प्रतिबद्धता (Commitment): सम्बन्धलाई दीर्घकालसम्म टिकाइराख्ने निर्णय।

जब यी तीनै तत्व मिल्छन्, त्यसलाई मनोविज्ञानले 'Consummate Love' (पूर्ण प्रेम) भन्छ। यदि एउटा मात्र तत्व छ भने त्यसलाई आकर्षण वा मोह मात्र मानिन्छ।

२. जीववैज्ञानिक दृष्टिकोण (The Biology of Love)

मनोविज्ञानको जैविक शाखाले प्रेमलाई मस्तिष्कमा हुने रासायनिक प्रतिक्रियाका रूपमा हेर्छ।

• डोपामाइन (Dopamine): सुरुवाती आकर्षणमा यसले 'पुरस्कार' को जस्तो अनुभव गराउँछ, जसले गर्दा हामीलाई प्रियजनको साथमा हुँदा उत्साह र ऊर्जा मिल्छ।

• अक्सिटोसिन (Oxytocin): यसलाई 'कडल हर्मोन' पनि भनिन्छ। यसले दुई व्यक्तिबीच दीर्घकालीन विश्वास र भावनात्मक बन्धन (Bonding) बलियो बनाउँछ।

३. अट्याचमेन्ट थ्योरी (Attachment Theory)

यो सिद्धान्तले भन्छ कि हामी वयस्क अवस्थामा कसरी प्रेम गर्छौं भन्ने कुरा हाम्रो बाल्यकालमा अभिभावकसँगको सम्बन्धले निर्धारण गर्छ।

• यदि सानोमा सुरक्षित महसुस गरियो भने व्यक्तिले प्रेममा विश्वास गर्छ।

• यदि बाल्यकालमा बेवास्ता गरियो भने व्यक्ति प्रेममा अत्यधिक शंकालु वा डराउने स्वभावको हुन सक्छ।

४. आवश्यकताको पूर्ति (Love as a Need)

अब्राहम मास्लोको 'Hierarchy of Needs' मा प्रेमलाई तेस्रो तहको महत्वपूर्ण आवश्यकता मानिएको छ। मानिस स्वभावैले सामाजिक प्राणी भएकाले 'आत्मीयता' र 'सम्बन्ध' बिना उसले आत्म-सम्मान र आत्म-वास्तवीकरण (Self-actualization) प्राप्त गर्न कठिन हुन्छ।

सारमा मनोविज्ञानका अनुसार प्रेम कुनै जादु होइन, बरु यो हाम्रो मस्तिष्कको रसायन, बाल्यकालको प्रभाव र हाम्रो व्यक्तिगत छनोटको एउटा सुन्दर संयोजन हो। साँचो प्रेम त्यो हो जहाँ दुई व्यक्ति एकअर्काको स्वतन्त्र अस्तित्वलाई स्वीकार गर्दै भावनात्मक रूपमा जोडिएका हुन्छन्।

***

मनोवैज्ञानिकहरुले प्रेमलाई बुझ्न यसका जैविक, भावनात्मक र सामाजिक आधारहरूलाई छुट्टाछुट्टै तरिकाले विश्लेषण गरेका छन्। 

१. जैविक पाटो (The Biological Aspect)

प्रेमको जैविक आधार मुख्यतया मस्तिष्कको रसायन र हर्मोनहरूमा टिकेको हुन्छ। यसलाई एउटा 'न्यूरो-केमिकल' प्रक्रिया मानिन्छ। जब हामी कसैप्रति आकर्षित हुन्छौँ, मस्तिष्कको 'रिवार्ड सिस्टम' सक्रिय हुन्छ र डोपामाइन (Dopamine) को मात्रा बढ्छ, जसले गर्दा हामीलाई आनन्द र ऊर्जाको महसुस हुन्छ। यो ठ्याक्कै कुनै लत लागेको जस्तै अवस्था हो।

सम्बन्ध अलि अगाडि बढेपछि अक्सिटोसिन (Oxytocin) र भासोप्रेसिन (Vasopressin) जस्ता हर्मोनहरू उत्सर्जन हुन्छन्, जसलाई 'बन्डिङ हर्मोन' भनिन्छ। यिनले दुई व्यक्तिबीच दीर्घकालीन विश्वास, सुरक्षा र आत्मीयता पैदा गर्छन्। शारीरिक आकर्षणका लागि टेस्टोस्टेरोन र एस्ट्रोजेन जिम्मेवार हुन्छन् भने, सुरुवाती 'प्रेमको नशा' वा ढुकढुकी बढ्नुमा नोरपाइनफ्रिन को भूमिका हुन्छ। जैविक रूपमा प्रेमको उद्देश्य प्रजातिको निरन्तरता र सन्तानको सुरक्षाका लागि दुई व्यक्तिलाई जोडेर राख्नु हो।

प्रेमको जैविक पाटो केवल हर्मोनको खेल मात्र होइन, यो मानव उद्विकास (Evolution) को एउटा अत्यन्तै जटिल र परिष्कृत प्रक्रिया हो। यसलाई थप स्पष्ट पार्न निम्न बुँदाहरू महत्त्वपूर्ण छन्:

मस्तिष्कको 'स्क्यानिङ' र स्क्यानरमा प्रेम

एन्थ्रोपोलोजिस्ट हेलेन फिसरले प्रेममा परेका मानिसहरूको मस्तिष्कलाई fMRI स्क्यान गरेर अध्ययन गर्दा एउटा रोचक तथ्य फेला पारिन्। जब मानिसहरू आफ्नो प्रियजनको तस्बिर हेर्छन्, मस्तिष्कको 'भेन्ट्रल टेग्मेन्टल एरिया' (VTA) सक्रिय हुन्छ। यो मस्तिष्कको त्यही भाग हो जसले लागुऔषध (जस्तै कोकेन) प्रयोग गर्दा प्रतिक्रिया दिन्छ। यसले के पुष्टि गर्छ भने, प्रेमको सुरुवाती चरणमा मानिसमा जुन पागलपन वा तीव्र चाहना हुन्छ, त्यो जैविक रूपमा एक प्रकारको 'प्राकृतिक लत' नै हो।

सेरोटोनिनको कमी र आवेशमा आधारित व्यवहार

सुरुवाती प्रेममा मानिसहरू किन चौबिसै घण्टा एकअर्काको बारेमा मात्र सोच्छन्? यसको पछाडि सेरोटोनिन (Serotonin) हर्मोनको हात हुन्छ। अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि प्रेमको सुरुवाती चरणमा रहेका व्यक्तिहरूको मस्तिष्कमा सेरोटोनिनको स्तर 'अब्सेसिभ कम्पल्सिभ डिसअर्डर' (OCD) भएका बिरामीहरूको जस्तै न्यून हुन्छ। यही कारणले गर्दा प्रेमीहरूमा एक प्रकारको 'जुनून' (Obsession) देखिन्छ, जहाँ उनीहरूलाई आफ्नो पार्टनरबाहेक अरू केही सोच्नै गाह्रो हुन्छ।

गन्ध र एमएचसी (MHC)

जैविक रूपमा हामी कोप्रति आकर्षित हुन्छौँ भन्ने कुरा हाम्रो नाकले पनि तय गर्छ। मानिसको पसिनामा हुने 'फेरोमोन्स' र हाम्रो शरीरको प्रतिरक्षा प्रणाली (Immune System) सँग सम्बन्धित MHC जीनले आकर्षणमा भूमिका खेल्छ। जीवविज्ञानका अनुसार, हामी आफूभन्दा फरक प्रतिरक्षा प्रणाली भएको व्यक्तिप्रति बढी आकर्षित हुन्छौँ, ताकि जन्मने सन्तानको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बलियो होस्। यो सबै प्रक्रिया अचेतन रूपमा भइरहेको हुन्छ।

तनाव र कोर्टिसोल हर्मोनको स्तर

प्रेमको सुरुमा शरीरमा कोर्टिसोल (Cortisol) हर्मोनको स्तर पनि बढ्छ। यसले गर्दा प्रेमीहरूमा एक प्रकारको 'उत्तेजित तनाव' पैदा हुन्छ, जसले उनीहरूलाई थप सतर्क र एकअर्काप्रति केन्द्रित बनाउँछ। तर, सम्बन्ध पुरानो हुँदै जाँदा र अक्सिटोसिनले ठाउँ लिँदा यो तनाव कम भएर जान्छ र शरीरमा शान्तिको अनुभूति हुन्छ।

निष्कर्षमा जैविक रूपमा हेर्दा, प्रकृतिले हामीलाई प्रेममा पार्नका लागि मस्तिष्कमा एउटा ठूलो 'केमिकल ककटेल' तयार पारिदिएको छ। यसको मुख्य ध्येय भनेको दुई अपरिचित व्यक्तिलाई यति नजिक ल्याउनु हो कि उनीहरूले आउँदो पुस्ताको सुरक्षा र पालनपोषणका लागि एकअर्कालाई दशकौँसम्म साथ दिन सकून्। तसर्थ, प्रेमको 'नशा' एउटा जैविक आवश्यकता पनि हो।

२. भावनात्मक पाटो (The Emotional Aspect)

भावनात्मक रूपमा प्रेम एउटा गहिरो आत्मीयता र संवेगात्मक सुरक्षाको खोजी हो। यसमा व्यक्तिको 'सेल्फ-इस्टिम' (Self-esteem) र उसको विगतको प्रभाव स्पष्ट देखिन्छ। भावनात्मक प्रेमले हामीलाई संसारमा कोही आफ्नो छ र म कसैका लागि महत्त्वपूर्ण छु भन्ने बोध गराउँछ। यसले व्यक्तिको तनाव कम गर्न र मानसिक सन्तुलन कायम राख्न मद्दत गर्छ।

मनोविज्ञानको 'अट्याचमेन्ट थ्योरी' ले भन्छ कि हामीले बाल्यकालमा अभिभावकबाट पाएको भावनात्मक सहाराले नै हाम्रो वयस्क प्रेमको ढाँचा तय गर्छ। यदि कसैले भावनात्मक रूपमा सुरक्षित महसुस गर्छ भने उसको प्रेम स्थिर र सुखद हुन्छ। तर, यदि भावनात्मक रित्तोपन छ भने व्यक्तिले प्रेममा 'आशक्ति' वा 'निर्भरता' देखाउन सक्छ। भावनात्मक पाटोले नै मानिसलाई त्याग, सहानुभूति र अर्को व्यक्तिको पीडा महसुस गर्ने क्षमता प्रदान गर्छ, जसले गर्दा सम्बन्ध केवल शारीरिक आकर्षणमा मात्र सीमित नरही एउटा आत्मिक मिलन बन्न पुग्छ।

प्रेमको भावनात्मक पाटो केवल दुई व्यक्तिबीचको आकर्षण मात्र होइन, यो हाम्रो व्यक्तित्वको गहिरो ऐना पनि हो। यसलाई अझ विस्तृत रूपमा बुझ्न निम्न बुँदाहरू महत्वपूर्ण छन्:

भावनात्मक सन्तुलन र 'को-रेगुलेसन' (Co-regulation)

मनोवैज्ञानिक रूपमा प्रेमको एउटा ठूलो शक्ति भनेको 'इमोसनल को-रेगुलेसन' हो। जब हामी भावनात्मक रूपमा सुरक्षित सम्बन्धमा हुन्छौँ, हाम्रो मस्तिष्कले पार्टनरको उपस्थितिमा तनावलाई छिटो व्यवस्थापन गर्न सक्छ। एकअर्काको अंगालो वा हात समात्दा मात्रै पनि शरीरमा शान्ति महसुस हुनुको कारण हाम्रो स्नायु प्रणाली (Nervous System) एकअर्कासँग लयबद्ध हुनु हो। यसले एक्लोपनबाट हुने मानसिक क्षतिलाई रोक्छ र जीवनप्रतिको दृष्टिकोणलाई सकारात्मक बनाउँछ।

'म' बाट 'हामी' तर्फको यात्रा

भावनात्मक प्रेमले व्यक्तिको संकीर्ण 'इगो' (Ego) लाई पगालेर व्यापक बनाउँछ। मनोविज्ञानका अनुसार, गहिरो प्रेममा रहेका मानिसहरूको 'सेल्फ-कन्सेप्ट' (Self-concept) विस्तारित हुन्छ। अर्थात्, उनीहरूले आफ्नो पहिचानमा पार्टनरका गुण, रुचि र अनुभवहरूलाई पनि समाहित गर्न थाल्छन्। यसले गर्दा 'परदुःखकातरता' (Empathy) बढ्छ। जब पार्टनर दुःखी हुन्छ, त्यो दुःख केवल बाह्य घटना रहँदैन, बरु आफ्नै भावना जस्तै गरी महसुस हुन्छ। यही 'इम्प्याथी' नै सम्बन्धको त्यो कडी हो जसले कठिन समयमा पनि दुई व्यक्तिलाई जोडेर राख्छ।

भावनात्मक सुरक्षा र जोखिम मोल्ने क्षमता

जब हामीलाई कोही व्यक्तिले बिना सर्त माया गर्छ र स्विकार्छ भन्ने पूर्ण विश्वास हुन्छ, तब हाम्रो आत्मविश्वास (Self-esteem) बढ्छ। यसलाई मनोविज्ञानले 'सेफ बेस' (Safe Base) भन्छ। जसरी एउटा बच्चा आमाको उपस्थितिमा निर्धक्क भएर नयाँ खेलौनासँग खेल्छ, त्यसैगरी भावनात्मक सुरक्षा पाएको वयस्क व्यक्तिले बाहिरी संसारका चुनौतीहरू, करियरका जोखिमहरू र नयाँ परीक्षाहरू साहसका साथ सामना गर्न सक्छ। प्रेमले हामीलाई भित्रैबाट यति बलियो बनाउँछ कि हामी असफलतासँग डराउन छोड्छौँ।

घाउको निको पार्ने प्रक्रिया (Healing)

धेरै मनोवैज्ञानिकहरू मान्छन् कि एउटा स्वस्थ र भावनात्मक रूपमा परिपक्व प्रेम सम्बन्धले हाम्रा विगतका मानसिक चोटहरू (Trauma) निको पार्ने क्षमता राख्छ। बाल्यकालमा नपाइएको प्रेम वा विगतका असफल सम्बन्धले दिएको पीडालाई हालको 'सपोर्टिभ' पार्टनरको मायाले मलम लगाउन सक्छ। यसलाई 'Corrective Emotional Experience' भनिन्छ, जहाँ वर्तमानको सकारात्मक अनुभवले विगतका नकारात्मक स्मृतिहरूलाई प्रतिस्थापन गरिदिन्छ।

निष्कर्षमा भावनात्मक प्रेमले मानिसलाई केवल खुशी मात्र दिँदैन, यसले उसलाई परिपक्व, सहनशील र साहसी बनाउँछ। यो एउटा यस्तो भावनात्मक लगानी हो, जसले मानिसलाई आफ्नो उत्कृष्ट संस्करण (Best version) बन्न प्रेरित गर्छ।

३. सामाजिक पाटो (The Social Aspect)

प्रेमको सामाजिक पाटोले हामी कस्तो व्यक्तिलाई प्रेम गर्छौं र समाजले त्यसलाई कसरी हेर्छ भन्ने कुराको व्याख्या गर्छ। समाजले प्रेमका केही अदृश्य नियमहरू र सीमाहरू बनाएको हुन्छ, जसलाई 'सोसल एक्सचेन्ज थ्योरी' ले व्याख्या गर्छ। यस अनुसार, मानिसले सम्बन्धमा आफूले दिएको लगानी (समय, भावना) र त्यसबाट पाएको प्रतिफल (खुशी, सुरक्षा, सामाजिक प्रतिष्ठा) को लेखाजोखा गरिरहेको हुन्छ।

नेपाली जस्तो सामूहिक समाजमा प्रेम केवल दुई व्यक्तिबीचको विषय मात्र रहँदैन; यसमा परिवार, जात, धर्म र आर्थिक हैसियत जस्ता सामाजिक तत्वहरूले ठूलो भूमिका खेल्छन्। सामाजिक परिवेशले नै हामीलाई 'आदर्श प्रेमी' वा 'आदर्श सम्बन्ध' को परिभाषा सिकाउँछ। सांस्कृतिक मान्यताहरूले गर्दा कहिलेकाहीँ मानिसले आफ्नो व्यक्तिगत चाहनाभन्दा सामाजिक 'स्वीकार्यता' लाई बढी प्राथमिकता दिन्छ। यसरी समाजले प्रेमलाई एउटा व्यवस्थित ढाँचामा राख्न र सामाजिक स्थिरता कायम गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ, तर कहिलेकाहीँ यसले व्यक्तिगत स्वतन्त्रतामा अंकुश पनि लगाउन सक्छ।

प्रेमको सामाजिक पाटोले व्यक्तिलाई समाजको ऐनामा हेर्न बाध्य बनाउँछ। यस प्रक्रियालाई थप स्पष्ट पार्न निम्न बुँदाहरू महत्वपूर्ण छन्:

सामाजिकीकरण र 'प्रेमको नक्सा' (Love Maps)

हामी कस्तो व्यक्तिलाई आकर्षित पाउँछौँ भन्ने कुरा धेरै हदसम्म हाम्रो सामाजिकीकरण (Socialization) मा निर्भर हुन्छ। समाजले सानैदेखि हाम्रा आँखामा 'आदर्श जोडी' को एउटा चित्र कोरिदिएको हुन्छ। चलचित्र, साहित्य र हाम्रो वरपरका सफल मानिएका जोडीहरूले हाम्रो प्राथमिकता तय गर्छन्। मनोविज्ञानमा यसलाई 'प्रोपिन्क्विटी इफेक्ट' (Propinquity Effect) भनिन्छ, जसले भन्छ कि हामी उनीहरूसँगै बढी आकर्षित हुन्छौँ जो हाम्रो सामाजिक सर्कल, कार्यस्थल वा समुदायको नजिक छन्।

सोसल एक्सचेन्ज र प्रतिष्ठा (Status & Exchange)

सामाजिक दृष्टिकोणमा प्रेमलाई कहिलेकाहीँ 'लेनदेन' को रूपमा पनि हेरिन्छ। 'सोसल इक्विटी थ्योरी' (Social Equity Theory) अनुसार, मानिसहरू त्यस्तो सम्बन्धमा बढी सन्तुष्ट हुन्छन् जहाँ उनीहरूले दिएको र पाएको सामाजिक मूल्य बराबर हुन्छ। उदाहरणका लागि, नेपाली समाजमा विवाह वा प्रेममा आर्थिक स्थिति, शैक्षिक योग्यता र पारिवारिक पृष्ठभूमि मिलाउन खोज्नु यही सामाजिक सन्तुलन मिलाउने प्रयास हो। जब यी कुराहरू मिल्दैनन्, समाजले त्यसलाई 'असमान सम्बन्ध' को संज्ञा दिन्छ, जसले प्रेमीहरूमा मानसिक दबाब सिर्जना गर्छ।

सामूहिक र व्यक्तिगत समाजको द्वन्द्व

नेपाली जस्तो सामूहिक (Collectivist) समाजमा प्रेमको सफलता दुई व्यक्तिको खुशीमा मात्र होइन, बरु परिवार र समुदायको स्वीकृतिमा निर्भर हुन्छ। यहाँ प्रेमलाई एउटा 'सामाजिक अनुबन्धन' (Social Contract) का रूपमा लिइन्छ। यसले गर्दा कहिलेकाहीँ व्यक्तिले आफ्नो मन परेको मान्छेसँग भन्दा पनि 'समाजले मन पराउने' मान्छेसँग सम्बन्ध अगाडि बढाउनुपर्ने दबाब महसुस गर्छ। यसले गर्दा सम्बन्धमा 'कोनफर्मिटी' (समाजको नियम मान्ने बाध्यता) हाबी हुन्छ। 

पछिल्ला दशक समाज रुपान्तरणको चरणमा छ। हाम्रो परिवारको आकार घटेको छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारीले बसाइ हिँडाएको छ। संयुक्त परिवार निकै कम भएका छन्। तन्नेरीहरु सहर बजारमा एक्लाएक्लै बाँच्न सक्षम हुने अभ्याससँगै पारिवारिक अनुमतिको बन्धन खुकुलिएको छ। जातीय, संकीर्ण र प्रतिबन्धात्मक सोचहरुमा परिवर्तन छ।  

सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्रभाव

आधुनिक समयमा प्रेमको सामाजिक पाटो डिजिटल दुनियाँमा सरेको छ। अचेल मानिसहरू आफ्नो सम्बन्ध कस्तो छ भन्ने कुराको प्रमाण सामाजिक सञ्जालमा खोज्छन्। 'पब्लिक भ्यालिडेसन' (अरूको प्रशंसा) पाउनका लागि सम्बन्धलाई प्रदर्शन गर्ने प्रवृत्तिले गर्दा प्रेमको गहिराईभन्दा बढी 'देखावटी' पक्ष हाबी हुँदै गएको छ। यसले सम्बन्धमा नयाँ प्रकारको सामाजिक तनाव थपिदिएको छ।

निष्कर्षमा समाजले प्रेमलाई एउटा सुरक्षित घेरा प्रदान गर्छ, तर कहिलेकाहीँ यही घेरा कारागार जस्तै बन्न सक्छ। साँचो प्रेमको सामाजिक चुनौती भनेकै आफ्नो व्यक्तिगत चाहना र सामाजिक मर्यादाबीच एउटा स्वस्थ सन्तुलन कायम गर्नु हो।

यी तीनै पाटाहरूको सन्तुलनले नै एउटा स्वस्थ र दिगो सम्बन्धको निर्माण गर्छ।

***

झुटो माया चिन्ने कसरी ?

मनोविज्ञानले 'झुटो माया' वा कृत्रिम प्रेमलाई चिन्न केही स्पष्ट संकेतहरू (Red Flags) दिएको छ। झुटो मायामा व्यक्तिले भावनाभन्दा बढी 'स्वार्थ' र 'नियन्त्रण' लाई प्राथमिकता दिन्छ। चिन्ने ७ मुख्य सूत्र यस्ता छन् :

१. बोलाइ र गराइमा भिन्नता (Words vs. Actions)

यो सबैभन्दा बलियो सूत्र हो। झुटो माया गर्ने व्यक्तिले संसारकै उत्कृष्ट शब्दहरू प्रयोग गर्न सक्छ, ठूला-ठूला बाचाहरू गर्न सक्छ, तर व्यवहारमा ती लागू हुँदैनन्। उसले 'म तिम्रा लागि ज्यान दिन्छु' भन्छ, तर तपाईंलाई साँच्चै आवश्यकता पर्दा ऊ जहिले पनि व्यस्त हुन्छ। साँचो प्रेम व्यवहारमा देखिन्छ, बोलीमा मात्र होइन।

२. लव बमिङ (Love Bombing) र अचानक परिवर्तन

सम्बन्धको सुरुमै कसैले अत्यधिक तारिफ गर्ने, महँगा उपहार दिने र "तिमी नै मेरो संसार हौ" भन्दै २४ घण्टा झुम्मिने गर्छ भने सतर्क हुनुपर्छ। यसलाई मनोविज्ञानमा 'लव बमिङ' भनिन्छ। यसको संकेत हो, जब उसले तपाईंलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिइसकेको महसुस गर्छ, तब उसको व्यवहार अचानक चिसो वा उपेक्षापूर्ण हुन थाल्छ।

३. केवल आफ्नो सुविधामा उपलब्ध (Convenience Love)

झुटो माया गर्ने व्यक्ति तपाईंको आवश्यकताका लागि होइन, आफ्नो आवश्यकता पूरा गर्न मात्र आउँछ। यसको संकेत हो, उसले तपाईंलाई तब मात्र फोन वा मेसेज गर्छ जब ऊ एक्लो हुन्छ, उसलाई केही सहयोग चाहिन्छ वा उसलाई शारीरिक निकटताको इच्छा हुन्छ। तपाईंको दुखद घडीमा ऊ भावनात्मक रूपमा गायब हुन्छ।

४. व्यक्तिगत सीमाको अनादर

साँचो मायाले तपाईंको 'स्पेस' र निर्णयको सम्मान गर्छ। तर, झुटो वा विषाक्त मायामा व्यक्तिले तपाईंलाई आफ्नो 'सम्पत्ति' सम्झिन्छ। संकेत हो, तपाईं कहाँ जानुहुन्छ, कोसँग बोल्नुहुन्छ र के लगाउनुहुन्छ भन्ने कुरामा उसले नियन्त्रण गर्न खोज्छ। तपाईंको 'नाइँ' लाई उसले स्वीकार गर्दैन।

५. गल्ती कहिल्यै स्वीकार नगर्ने (Gaslighting)

यदि सम्बन्धमा भएका समस्याहरूका लागि उसले जहिले पनि तपाईंलाई नै दोषी देखाउँछ भने त्यो झुटो मायाको लक्षण हो। उसले आफूले गरेको गल्तीलाई पनि यसरी घुमाउँछ कि अन्त्यमा तपाईंले नै माफी माग्नुपर्ने अवस्था आउँछ। यसलाई 'ग्यासलाइटिङ' भनिन्छ, जसले तपाईंको आत्मविश्वास कमजोर बनाउँछ।

६. भविष्यको योजनामा तपाईंको अभाव

झुटो माया गर्ने व्यक्तिले वर्तमानको रमाइलोमा मात्र ध्यान दिन्छ। उसको दीर्घकालीन योजना वा गफगाफमा तपाईंको स्थान हुँदैन। यदि तपाईंले भविष्य वा प्रतिबद्धता (Commitment) को कुरा उठाउनुभयो भने ऊ विषयवस्तु मोड्न खोज्छ वा झर्को मान्छ।

७. भित्री आवाज (Gut Feeling)

मनोविज्ञानका अनुसार हाम्रो अवचेतन मनले धेरै कुराहरू पहिले नै थाहा पाउँछ जुन हाम्रो तर्कले देख्दैन। यदि तपाईंलाई भित्रैबाट कता-कता 'केही त गलत छ' वा 'यो मान्छेमाथि पूर्ण विश्वास गर्न सकिँदैन' भन्ने भइरहन्छ भने, त्यो संकेतलाई बेवास्ता नगर्नुस्।

निष्कर्ष: आकर्षण कि स्वार्थ?

झुटो माया गर्नेले तपाईंको 'उपयोग' गर्छ, जबकि साँचो माया गर्नेले 'सम्मान' गर्छ। यदि सम्बन्धमा असुरक्षा, डर र मानसिक थकाई बढी छ भने, त्यो प्रेमको नाममा भ्रम मात्र हुन सक्छ। जुन प्रेमले तपाईंलाई आफू नै खराब भएको महसुस गराउँछ, त्यो प्रेम हुँदै होइन। 

प्रेम र आशक्तिबीचको भिन्नता बुझ्नु भनेको आफ्नै अचेतन मनको ऐना हेर्नु हो। चरी र सुनौलो पिंजडाको कथाले सिकाएझैँ, जब हामी कसैलाई नियन्त्रण गर्न खोज्छौँ, त्यहाँ प्रेम होइन, हाम्रो आफ्नै 'परित्यागको डर' हाबी भइरहेको हुन्छ। जोन बोलबी र एरिक फ्रोमका सिद्धान्तहरूले स्पष्ट पार्छन् कि स्वस्थ सम्बन्धको जग 'जरुरत' मा होइन, 'स्वतन्त्रता' मा अडिएको हुन्छ। साँचो प्रेमले अर्को व्यक्तिलाई आफ्नो इच्छाको दास बनाउँदैन, बरु उसलाई उसको पूर्ण क्षमतामा फुल्ने अवसर दिन्छ।

युवावस्थामा हुने जैविक आकर्षण र शारीरिक चाहना प्रेमको सुरुवात हुन सक्छ, तर यो पूर्ण प्रेम होइन। स्टर्नबर्गले भनेझैँ, जब आकर्षणमा भावनात्मक आत्मीयता र जिम्मेवारीको प्रतिबद्धता मिसिन्छ, तब मात्र सम्बन्ध परिपक्व बन्छ। नेपाली सामाजिक परिवेशमा हुर्किँदा हामीले 'अधिकार जमाउनु' लाई 'माया गर्नु' ठान्ने गल्ती गरिरहेका हुन सक्छौँ। त्यसैले, सम्बन्धलाई विषाक्त हुनबाट जोगाउन व्यक्तिगत सीमाको सम्मान र आत्म-निर्भरता आवश्यक छ। अन्ततः, साँचो प्रेमले कसैलाई बाँध्दैन, बरु उड्नका लागि पखेटा दिन्छ। यदि प्रेममा 'स्वतन्त्रता' भन्दा बढी 'निसास्सिएको' महसुस हुन्छ भने, त्यो समय हो - आफ्नो मनको पिंजडा खोलेर प्रेमलाई पुनः परिभाषित गर्ने।

***

उमेरसँगै बदलिँदो माया र आकर्षण

माया र आकर्षणको अनुभव उमेरको फरक-फरक चरणमा फरक-फरक तरिकाले महसुस हुन्छ। यो स्वाभाविक पनि हो, किनकि उमेरसँगै मानिसको अनुभव, प्राथमिकता र परिपक्वतामा पनि परिवर्तन आउँछ।

किशोरावस्था र प्रारम्भिक युवावस्थामा आकर्षण प्रायः शारीरिक रूप, बाह्य व्यक्तित्व र क्षणिक भावनाहरूमा आधारित हुन्छ। यो समयमा आकर्षणलाई नै प्रेम मान्ने भ्रम हुन सक्छ। यस उमेरमा हुने हर्मोनल परिवर्तनहरूले गर्दा आकर्षण निकै तीव्र र आवेगपूर्ण हुन्छ।

उमेर ढल्किँदै जाँदा र जीवनका अनुभवहरू बढ्दै जाँदा, मायाप्रतिको दृष्टिकोण पनि परिपक्व हुँदै जान्छ। प्रौढावस्थामा शारीरिक आकर्षणभन्दा भावनात्मक निकटता, साझा मूल्यमान्यता, विश्वास र दीर्घकालीन साथ बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। यस चरणमा प्रेमलाई केवल एउटा भावना मात्र नभई एक जिम्मेवारी र प्रतिबद्धताको रूपमा पनि बुझिन्छ।

यस्तै, वृद्धावस्थामा पुग्दा प्रेमले अझ फरक रूप लिन्छ। यस समयमा प्रेम भनेको एकअर्काको स्याहार, आत्मिक सामिप्यता र केवल एकअर्काको उपस्थितिमै शान्ति र सन्तुष्टि महसुस गर्नु हो। यसरी, उमेरको हरेक चरणमा माया र आकर्षणको स्वरूप र बुझाइमा क्रमिक परिवर्तन आउँछ। यो परिवर्तनले हामीलाई प्रेमको अझ गहिरो र वास्तविक अर्थ बुझ्न मद्दत गर्छ।

उमेरसँगै माया र आकर्षणको स्वरूप कसरी बदलिन्छ भन्ने विषयमा मनोवैज्ञानिक र दार्शनिक दृष्टिकोणहरू निकै रोचक छन्। मनोवैज्ञानिक एरिक इरिक्सनका अनुसार, मानिसको उमेरसँगै प्रेमको परिभाषा बदलिन्छ। युवावस्था (१८–४० वर्ष)को चरणमा व्यक्ति 'आत्मीयता कि एक्लोपन' (Intimacy vs. Isolation) को द्वन्द्वमा हुन्छ। यहाँ आकर्षणको मुख्य उद्देश्य आफ्नो पहिचानलाई अर्को व्यक्तिसँग जोड्नु र गहिरो सम्बन्ध गाँस्नु हुन्छ।

मध्यम उमेर (४०–६५ वर्ष)मा प्रेमको स्वरूप 'हेरचाह' (Generativity) मा बदलिन्छ। यहाँ आकर्षण केवल रोमान्समा मात्र सीमित नरही परिवार र आउने पुस्ताको हितमा केन्द्रित हुन्छ।

रोबर्ट स्टर्नबर्गले सन् १९८० को दशकमा प्रेमको त्रिकोणात्मक सिद्धान्त प्रतिपादन गरे। उनले के फेला पारे भने, उमेर बढ्दै जाँदा सम्बन्धमा 'आवेग' (Passion) को मात्रा घट्न सक्छ, तर 'प्रतिबद्धता' (Commitment) र 'आत्मीयता' (Intimacy) अझ प्रगाढ हुँदै जान्छ।

एन्थ्रोपोलोजिस्ट हेलेन फिसरले सन् १९९० को दशकमा 'प्रेममा परेका मस्तिष्क' को 'एफएमआरआइ' स्क्यान गरेर एउटा प्रयोग गरिन्। उनले के निष्कर्ष निकालिन् भने, युवावस्थाको आकर्षणमा 'डोपामाइन' (उत्साह दिने रसायन) हाबी हुन्छ, तर उमेर ढल्किँदै जाँदा मस्तिष्कमा 'अक्सिटोसिन' (बन्धन र शान्ति दिने रसायन) को भूमिका बढ्छ। यसले प्रेमलाई 'जुनून' बाट 'शान्त आत्मीयता' तर्फ लैजान्छ।

दार्शनिक दृष्टिकोण केलाउने हो भने दार्शनिक प्लेटोका अनुसार, आकर्षणको सुरुवात शारीरिक सुन्दरताबाट भए पनि उमेर र विवेकको परिपक्वतासँगै यो 'आध्यात्मिक र बौद्धिक सुन्दरता' को खोजीमा परिणत हुन्छ। निष्कर्षमा उमेरसँगै आकर्षणको 'कच्चा पदार्थ' (हर्मोन र बाह्य रूप) बाट बदलिएर प्रेमको 'स्थायी संरचना' (विश्वास, साझा इतिहास र शान्ति) मा रूपान्तरण हुनु नै मानवीय विकासको सुन्दर पक्ष हो।

***

मायालाई केवल एउटा शब्द वा भावनामा सीमित राख्न सकिँदैन। मनोविज्ञानका अनुसार, यो जैविक रसायन (हर्मोन), बाल्यकालको संस्कार र चेतन निर्णयको एउटा सुन्दर मिश्रण हो। जैविक रूपमा यो मस्तिष्कको 'डोपामाइन' र 'अक्सिटोसिन' ले सिर्जना गर्ने आनन्द र सुरक्षाको अनुभूति हो भने, भावनात्मक रूपमा यो अर्को व्यक्तिको स्वतन्त्रता र अस्तित्वलाई आफैँ जत्तिको महत्त्व दिनु हो।

साँचो माया त्यो हो जसले मानिसलाई बाँध्दैन, बरु पखेटा दिन्छ। यसमा स्वार्थको पिंजडा हुँदैन, बरु त्याग, विश्वास र साझा विकासको खुला आकाश हुन्छ। एरिक फ्रोमले भनेझैँ, माया एउटा कला र सीप हो, जसले व्यक्तिको रित्तोपन भर्ने 'वैसाखी' को काम नगरी दुई स्वतन्त्र आत्मालाई एकाकार गराउँछ। त्यसैले माया भनेको कसैलाई 'पाउनु' मात्र होइन, बरु कसैको साथमा रहँदै आफूलाई र उसलाई अझ उत्कृष्ट बनाउने एउटा पवित्र यात्रा हो।