‘केमा भोट दिने हो साथी ?’
म्यासेन्जरमा एक जना मित्रको यस्तो प्रश्न पर्खिरहेको रहेछ। हेर्दा सामान्य लागे पनि त्यो सामान्य प्रश्न थिएन। जसले सोधेको हो, उसले यसअघि कहिल्यै यसरी सोधेको थिएन। म के सल्लाह दिन्छु, के उचित–अनुचितको बहस गर्छु, कसतर्फ झुकाव राख्छु वा उसको अन्योल हटाउन कस्तो तर्क दिन्छु। यी सबै कुरा एउटै जवाफमा खुल्ने सम्भावना थियो।
३५ वर्षदेखि भेटघाट नभएको, राजनीतिक विषयमा कहिल्यै छलफल नगरेको साथीको प्रश्नले मलाई रोक्यो। उसका फेसबुकका भित्तामा कुनै नारा थिएन, कुनै प्रचार थिएन। ऊ कुन विचारतर्फ छ भन्ने संकेतसमेत थिएन। मैले छोटो जवाफ फर्काएँ -‘विचार गर। सबै अपरिचित होइनन्। खराबमध्ये अलि कम खराबलाई देऊ, जो भए पनि।’
उत्तर ‘सीन’ भयो। प्रतिक्रिया आएन। म प्रतिक्रियाको प्रतीक्षामा पनि थिइनँ। तर त्यो प्रश्न त्यहीँ अडिएन, मनभित्र पसिरह्यो।
***
छोराले अन्तर्वार्ताको नतिजा सुनायो -‘तीन महिना इन्टर्न गर्नैपर्छ रे। बिहान ९ देखि साँझ ६।’
मैले सोधेँ- खर्च दिन्छ ?
- दिँदैन।
-त्यहाँ नजा, अर्को विकल्प खोजौँ।
मैले सजिलै भनेँ, तर सजिलो थिएन। उसले अर्को कम्पनी भेट्टायो, मासिक १७ हजार, काम राति ८ बजेदेखि बिहान ६ बजेसम्म। पश्चिमी देश जाग्ने समयका लागि यताबाट मार्केटिङ गर्ने काम। पढाइ, समय र श्रमको हिसाबले त्यो पारिश्रमिक न्यून थियो। तर उसले अनुभवका लागि प्रयास गर्ने भन्यो।
दैनिक ११–१२ किलोमिटर दूरी, रातभरको काम, थोरै तलब। एक सातामै उसले छाड्यो। घरभित्र सल्लाह मिलेन। उसलाई पनि मन परेन। त्यसपछि उसले स्पष्ट भन्यो - ‘यहाँ बसेर केही हुँदैन। म पढ्न बाहिर जान्छु।’
मलाई थाहा छ, धेरै घरका सन्तान उच्च शिक्षाका लागि विदेश गएपछि उतै बस्छन्। जानै हुँदैन भन्ने होइन। तर फर्कने ग्यारेन्टी पनि छैन। किनभने नयाँ पुस्ताका लागि यहाँ रोजगारीको दायरा साँघुरिँदै गएको छ। योग्यताभन्दा पहुँच ठूलो भएको अनुभूति उनीहरूलाई हुन्छ।
***
अनि एक दिन उसैले सोध्यो - ‘बाबा, यसपालि भोट केमा हाल्ने?’
म झस्किएँ। म्यासेन्जरको प्रश्न र घरभित्रको प्रश्न एउटै रेखामा उभिए। फरक यति मात्र थियो - पहिलो प्रश्न साथीको थियो, दोस्रो आफ्नै सन्तानको।
हामी फेरि एकपटक संसदीय निर्वाचनको संघारमा छौँ। यो नियमित चुनाव होइन, आकस्मिक हो। दुई तिहाइको सरकार ढलेपछि नयाँ जनमतको खोजीमा हुन लागेको चुनाव। त्यो राजनीतिक मोड भदौ २३ र २४ मा आयो। त्यसबारे धेरै दोहोर्याइरहनु पर्दैन; धेरै नेपालीलाई सन्दर्भ थाहा छ।
जनआन्दोलन–२ भइरहँदा जन्मेकाहरू आज मतदान गर्न पाउने उमेरमा पुगेका छन्। उनीहरूले राणा शासन देखेनन्, पञ्चायत देखेनन्, दरबार हत्याकाण्डपछिको शाही शासन पनि देखेनन्। तर उनीहरूले बहुदलीय लोकतन्त्र देखेका छन्। गठबन्धनको खेल देखेका छन्। सरकार बनेको र ढलेको चक्र देखेका छन्।
उनीहरूले देश र जनताको नाममा कहिल्यै नथाक्ने भाषण सुनेका छन्। तर महँगो शिक्षा, महँगो स्वास्थ्य सेवा, सीमित रोजगारी, पहुँचबिनाको अवसर पनि देखेका छन्। वैदेशिक रोजगारीको बाध्यता देखेका छन्। खाडी मुलुकबाट बाकसमा फर्किएका आफन्त देखेका छन्।
राज्यका निकायहरूमा भागबण्डाको संस्कार देखेका छन्। अवसर केही सीमित घेराभित्र घुमेको देखेका छन्। योजनाहरू लोकप्रियतामुखी बनेको देखेका छन्। दीर्घकालीन सोचभन्दा क्षणिक तालिको राजनीति हावी भएको देखेका छन्।
त्यसैले नयाँ पुस्ताको प्रश्न सीधा छ - हामीले किन यही चक्र दोहोर्याइरहनु ?
तर उत्तर त्यति सरल छैन। लोकतन्त्रमा विकल्प मतपेटिकाभित्रै खोज्नुपर्छ। असन्तुष्टि भए पनि प्रक्रिया छोड्न मिल्दैन। ‘सबै उस्तै हुन्’ भन्ने निष्कर्ष सजिलो हो, तर त्यसले समाधान दिँदैन।
***
एक माघले जाडो जाँदैन। एउटा चुनावले देश कायापलट हुँदैन। तर एउटा चुनावले सन्तुलन फेरिन्छ। शक्ति–सम्बन्ध बदलिन्छ। नयाँलाई मौका दिन सकिन्छ। पुरानालाई सन्देश दिन सकिन्छ।
प्रश्न ‘को राम्रो?’ भन्दा पनि ‘कसलाई मौका दिने?’ हुन सक्छ। प्रश्न ‘को निर्दोष?’ होइन, ‘को कम हानिकारक र सम्भावनायुक्त ?’ हुन सक्छ। कुरा गर्ने र काम गर्ने फरक हुन्छ। वर्षौं अवसर पाएकाहरूको मूल्यांकन गर्ने समय पनि चुनाव नै हो।
मैले साथीलाई भनेझैँ छोरालाई पनि सिधा आदेश दिन सक्दिनँ। म उसलाई आफ्नो विवेक प्रयोग गर्न सिकाउन चाहन्छु। उसले उम्मेदवार चिन्नुपर्छ। उसको अघिल्लो काम, सार्वजनिक व्यवहार, उत्तरदायित्वप्रतिको दृष्टिकोण हेर्नुपर्छ। पार्टीको घोषणापत्र पढ्नुपर्छ। सम्भव छ भने स्थानीय तहमा उसको पहुँच कस्तो छ, बुझ्नुपर्छ।
हामीले लामो समय भावनामा मतदान गर्यौँ। कहिले आन्दोलनको स्मृतिमा, कहिले जातीय–क्षेत्रीय पहिचानमा, कहिले यसले पो केही गर्छ की भन्दै। अब कामको हिसाब माग्ने बानी बसाल्नुपर्छ।
छोराले विदेश जाने कुरा गर्दा म रोक्न चाहन्नँ। ऊ आफ्नो भविष्य खोज्न स्वतन्त्र छ। तर यदि ऊ यहीँ केही सम्भावना देखोस् भन्ने चाहना छ भने त्यो सम्भावना राजनीतिक निर्णयसँग जोडिएको छ। नीति, लगानी, शिक्षा, रोजगारी - यी सबै राज्यले तय गर्ने मार्गमा निर्भर छन्।
त्यसैले मतदान व्यक्तिगत रिस–रागको विषय होइन। यो आफ्नै सन्तानको भविष्यसँग जोडिएको विषय हो।
मलाई थाहा छ, भोलिपल्टै चमत्कार हुँदैन। तर मतदान नगरेर निराशा मात्र बढ्छ। कम्तीमा आफ्नो असहमति र आशा दुवै मतमार्फत अभिव्यक्त गर्न सकिन्छ।
साथीको प्रश्न अनुत्तरित छैन। छोराको प्रश्न पनि छैन। मेरो उत्तर एउटै छ - विचार गरेर मतदान गर। विकल्पहरू तौल। अघिल्ला काम हेर। नयाँ सम्भावना खोज। दलहरुका निर्वाचन चिह्न देखेर आँखा चिम्लनुभन्दा त्यसमा उठेकाहरु को हुन्, कस्ता छन्, सम्भावना र क्षमता कस्तो छ भन्ने जानकारी लिएको राम्रो। दलका अगुवाहरु कति प्रष्ट छन्, सम्भावना के छ त्यो हेरिनुपर्छ।
निर्वाचनबाट जित हासिल गर्नेहरु सबै सम्भावना भएका र इमानदार मात्रै अगाडि आउँछन् भन्ने छैन। तर खराबहरुको भीडबाट कम खराब हेर्न रोज्न सकिन्छ। हाम्रा निर्वाचनहरुमा बहुमत मतदाता 'विवेक' घरैमा राखेर गइ मतदान गर्ने परम्परा अझै पनि सुध्रिएको छैन। यसपटक नयाँ पुस्ताले पुरानालाई सम्झाएका छन्। पुरानालाई झस्काएका छन्।
***
देश एउटा दुर्घटनाबाट बौरिनका लागि चुनावमा छ। अब चुनाव किन? भन्ने प्रश्न पुरानो भयो। हामी मतपेटिका नजिक छौं। सम्भावनाहरुले पर्खिरहेका छन्। झण्डावाल गाडीमा साइरन बजाउँदै हिँड्नेहरुलाई फेर्ने दिन आएको छ। अब कसलाई पालो दिने? त्यो मतदाताको हातमा छ।
छिटो-छिटो परिवर्तनहरु देखेका हामी राजनीतिक प्रणाली र तिनका सञ्चालकहरु विभिन्न खालाका देखेका हौँ। आफ्नो हालीमुहाली भएको व्यवस्थालाई कसैले पनि नराम्रो भनेको इतिहास छैन। कुनै पनि व्यवस्था जनताको अहित चिताउने, गर्ने खालको हो भनेर तिनका मुख्य जिम्मेवारले भन्दैनन्। देश चलाउन र खबरदारी गर्न फरक फरक दलहरुले जनमत पाउनुपर्छ। बेठिक गर्नेहरुले टिकिरहन पाउनु हुँदैन। त्यो चयन निर्वाचनबाट हुन्छ। र, हामीलाई जाबो एउटा भोट भन्ने लाग्ने मताधिकारको शक्ति नयाँ नतिजाले देखाउँछ।
***
नयाँहरु विभिन्न आवरणमा छन्, कोही प्रष्ट कोही प्रश्नहरुबाट भाग्दै। पुराना सच्चिएर आयौं अब इमानदारीपूर्वक काम गर्छौं भनिएरहेका छन्। छनोट जनताको हातमा छ। हामी सम्भावनाको बाटो पहिल्याउँ। भोट दिनका लागि चुनाव चिह्न नयाँ चयन गर्दैमा देशले नयाँ बाटो पाउँछ भन्ने ग्यारेन्टी छैन। त्यो चिह्नले जित्दा नेतृत्व कसले पाउँछ, उ कस्तो हो भन्ने पनि हेक्का राख्नुपर्छ। उनीहरुका योग्यता र सम्भावना थाहा राख्नुपर्छ।
पुरानो त परीक्षण भएकाहरु छन्, तिनमा पनि फेरबदल छ/छैन। छ भने कस्तो? छैन भने किन? सम्भावनाका बाटो फराकिलो नपारेकाहरुलाई सधैं चुनौती रहन्छ भन्ने नेताहरुले बुझेका हुन्छन्। त्यसैले 'म खराब, हामी खराब। जनहितका काम गर्दैनम्। यो देशलाई लुट्छौं। भागबण्डा गर्छौं, कमिसनतन्त्रलाई बढावा दिन्छौं, महँगी बढाउँछौं, जनतालाई कर बढाएर चुस्छौं, अवसरमा पहुँच सीमित बनाउँछौं' भनेर घोषित रुपमा कसैले भन्दैन।
कसको बोली र व्यवहारमा इमानदारी छ, को योग्य, को सक्षम भनेर केलाउने काम मतदाताकै हातमा छ।
र, सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण - मतदान गरौँ। लोकतन्त्रमा चुप लाग्नु सबैभन्दा ठूलो सहमति हो। बोल्नु छ भने मतपत्रमार्फत बोल्नुपर्छ।
