भुत्ते कूटनीतिका सिकार शरणार्थी

शुक्रबार दिउँसो राजधानीबाट प्रसारित हुने एउटा एफएम रेडियोमा फर्माइसी गीतको कार्यक्रम चलिरहेको थियो।  सञ्चालिकाले बारम्बार फोन गर्नेमध्येका एक स्रोताको फोन रिसिभ गरिन्। उनी मोरङ पथरीनजिक शनिश्चरे शिविरका कलर रहेछन्।

दसैं कस्तो बित्यो भन्ने कुराको प्रसंगमा उनले एकै सासमा भने - 'अन्तिम दसैं हो। अर्कोपालि कहाँ पुगिने हो। मजाले मानियो यसपालि।' तेस्रो मुलुक पुनर्वासअन्तर्गत शरणार्थी शिविरका भुटानी जनता अहिले अमेरिका-युरोपका विभिन्न मुलुक पुगेका छन्। भुटानले नेपालीभाषी जनतालाई बेघर बनाएपछि मोरङ र झापाका शिविरमा शरण लिएको दुई दसक नाघेको छ। उनीहरुका लागि घर फर्कन भरपर्दो कूटनीतिक पहल कहिल्यै हुन सकेन। पछिल्लोपटक उनीहरुका लागि संयुक्त राष्ट्रसंघीय शरणार्थी मामिला इकाइले तेस्रो मुलुक पुनर्वासको उपाय सुझाएर कार्यान्वयनमा ल्यायो।

एफएमकी आरजेलाई उनको जवाफलाई महत्त्व दिनुभन्दा गीत रोज्न आग्रह गरिन्। आफूलाई फलानो भनेर चिन्ने सबैका लागि भन्दै उनले नयाँ हिन्दी फिल्मको गीत रोजे। छोटो संवाद सकियो। गीत बज्यो। ती स्रोतासँग संवाद लामो हुनसक्थ्यो। यद्यपि मनोरञ्जक कार्यक्रमका लागि त्यो शायद आवश्यक मानिएन। अथवा हुनसक्छ आरजेलाई शिविरका शरणार्थीको जीवन र अवस्था बारेमा बढी चासो भएन वा थिएन।

गत असार पहिलो साता राजधानीबाट आएका सञ्चारकर्मी मित्र दीपक अधिकारीका लागि झापाको शान्तिनगरस्थित टिमाइ शिविर जानुपर्ने भयो। भुटानबाट विस्थापित एक परिवारकी महिलासँग उहाँले अन्तर्वार्ता गर्नु थियो। उनका श्रीमान भुटानको कुनै जेलमा थिए। छोराछोरी काठमाडौंको  स्कुलमा पढ्दै। एक्ली महिला शिविरको छाप्रामा कुरुस-काटासँगै जीवनका दिन आँसूमा उनीरहेकी।

बेलडाँगी, खुदुनावारी र शनिश्चरे पुगे पनि टिमाइ पुगेको त्यो पहिलो अवसर थियो मेरा लागि। अघिल्ला तीन शिविर घुमेभन्दा टिमाइ फरक देखिएन। बाँस फोरेर छानो बनाइएका झुप्रा, त्यसअघिल्तिर घामबाट खाना पकाउने सौर्य चुलोमा भाडो। समूह-समूह बसेर आ-आफ्ना काम र गफमा तल्लीन शरणार्थी। भाषा नेपाली हो। त्यसैले हामीभन्दा भेषभूषामा फरक केही भेटिन्न। शिविरभित्र फलामका काम गर्नेहरु सानो छाप्रोमा घरेलु कृषि औजार बनाउन हतौडी र छिनो चलाइरहेका छन्।

बाहिरबाट चिहाउन सकिने ठूला छाप्रा भएको स्कुल। धेरै नानीहरु पढिरहेका छन्। स्कुलेका तस्बिर खिच्न थाल्दा उनीहरुका गुरुहरु नजिक आए। परिचय सोधे। अनि त्यहाँको अवस्था बताए। उनीहरुलाई भुटानकै भाषा, भूगोल र अवस्था बताउन शैक्षिक सामाग्री पर्याप्त रहेनछ। अनि पढाउनेहरु पनि एक/दुई गर्दै पुनर्वास कार्यक्रममा नाम निकालेर बाहिर जाने क्रम बढेपछि साना नानीहरुलाई अध्यापन गर्नेको अभाव बढ्दो रहेछ। टिमाइको प्राथमिक तह पढाइ हुने स्कुलमा करिब ६ सय बालबालिका रहेछन्। 

भित्ताबाहिरबाट घामको प्रकाश कक्षामा पसेको छ। ३ कक्षाको एउटा कोठामा एउटा फुच्चे सहपाठीहरुलाई राजेशपायल राइको आधुनिक गीत सुनाइरहेको छ -'बल्ल बल्ल भेट भो दर्शन नमस्ते।'

अनिश्चित भविष्य लिएर शरणार्थी जीवन बिताइरहेकाहरु अहिले धमाधम तेस्रो मुलुक गएका छन्। जान चाहनेहरु आफ्ना नाम सूचीमा पर्ला भनेर पालो पर्खिरहेका छन्। अनि नाम निस्केकाहरु जानका लागि बिदावारीमा छन्। 'तिनीहरुले मेरो घर खोसे तर, भविष्य खोस्न सक्दैनन्' यो विश्व शरणार्थी दिवसको नारा हो। यसले शरणार्थी व्यथा बोल्छ। तर, उनीहरुका लागि थातथलोमा फिराउनुको साटो अर्कै मुलुकमा बसाइ लैजाने क्रमले तीव्रता पायो। 

सन् २००८ मार्चदेखि सुरु भएको नेपालस्थित शिविरका भुटानी शरणार्थीको तेस्रो मुलुक पुनर्वास कार्यक्रममा हालसम्म ३१ हजार गइसकेका छन्। पुनर्वास कार्यक्रमले गएका चार महिना भरथेग गर्ने, त्यसपछि उनीहरु आफैं कमाएर बाँच्न सक्ने हुनुपर्ने नियम छ।

पढेलेखेका युवा पुस्ताका लागि यो सहज हुनसक्ला। तर, वर्षौदेखि खेतीकिसानी गरेर जीवनका उर्जाशील समय व्यतीत गरेका शरणार्थीका लागि युरोप र अमेरिकाको जीवन सहज छैन। तापनि तत्काल तेस्रो मुलुक जानबाहेक अरु सहज विकल्प छैनन्।

शरणार्थी समस्या समाधानका घरफिर्ती, पुनर्वास र स्थानीयकरण। यी तीन विकल्पबाहेक अरु केही हुन सक्दैन।  ग्लोबल ट्रेण्ड रिपोर्टले विश्वमा शरणार्थी संख्या बढ्दै गएको र घर फर्कनेको संख्या घट्दो रहेको सार्वजनिक गरेको छ। 

गत वर्ष २ लाख ५२ हजार शरणार्थी स्वदेश फर्किएको तथ्यांक छ। जुन सन् १९९० यताकै सबैभन्दा कम हो। आफ्नो देश र घरभन्दा प्यारो मानिसलाई अरु केही नहोला। यस्ता आधारभूत अधिकारबाट शरणार्थीलाई बञ्चित नगर्न नेपालको दायित्व ठूलो छ। तर, कूटनीतिक पहलमा ध्यान पुर्‍याउन सधैं ढिलाइ भइआएकै हो। 

राजनीतिक संकटबाट नेताहरुले मुलुकलाई कहिल्यै शान्तिको सास फेर्न दिएको अवस्था छैन। बुद्धि फिरोस्। अनि शरणार्थीका मामिलामा सरकारले आफैंबाट पहल हुन नसक्ने हो भने अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसँग हातेमालो गरेर अघि जाने बाटो पहिल्याओस्।