महिला दुर्व्यसनीलाई जोखिम अधिक

विराटनगर- 'माल यति डोज लिँदा पनि केही नहुने। मेरो पेटमा के छ हौ !' वाक्यमा आनन्द, क्रुरता, निराशा, आक्रोस अनि अत्यास। धेरै खालका भाव छन्। लागूपदार्थ सेवनकर्ता महिलाले परामर्शदात्रीसँग यी धेरै भाव मिसाएर गरेको प्रश्न हो यो।

उनी गर्भवती छन्। प्रसूतिको समय अब धेरै टाढा छैन। तर, बच्चा जन्माउने कि नजन्माउने भन्ने दुविधा हटेको होइन। दिनहुँ जसो परामर्श दिने सामाजिक कार्यकर्ता भेटे पनि उनले पाउने सल्लाह गम्भीरतापूर्वक लिन्नन्। 

लागूऔषध प्रयोगकर्ताका लागि क्षति न्यूनीकरणका क्षेत्रमा काम गरेमध्येका तेस्रो वर्ष सुमी खड्कालाई बेला बेला अचम्म लाग्छ। भन्छिन्, 'आउनुहुन्छ। सोधेको कुराको जवाफ दियो। मन कता कता उडेको हुँदोरहेछ।' अघिल्ला दुई वर्ष उनले लागूऔषधका पुरुष प्रयोगकर्ताको क्षेत्रमा काम गरिन्। १० महिनायता आएको नयाँ कार्यक्रम अन्तर्गत महिलाका लागि गर्नु परिरहेको छ। छिटो नखुल्ने, मित्रता ढिलो गर्ने अनि झट्ट अरुलाई नपत्याउने बानी भएका महिला दुर्व्यसनीलाई पहिचान गरी परामर्श दिनु समाजिक कार्यकर्ताका लागि चुनौती बनेको छ। 'यतिको समय जेन्सहरुका लागि काम गरियो, ठीकै भयो,' खड्का भन्छिन्, 'महिलाका लागि काम गर्न धेरै मेहनत पर्छ।'

विराटनगर उपमहानगरपालिकाको भारतीय सीमासँग जोडिएका क्षेत्रमा लागूऔषध प्रयोगकर्ताका लागि आवतजावत निर्वाध छ। त्यसैले यहाँको रानी मिल्सएरिया हुँदै जोगबानी गएर लागूऔषधको 'डोज' लिइ फिर्नेको जमात दिनहु देख्न पाउनु नौलो छैन। सीमावारि बन्देज गरिएका लागूऔषध पारि खुला रुपमा पाइन्छन्। सीमापारका व्यापारीको मनग्ये आम्दानी हुने भएपछि प्रयोगकर्तालाई खान, लगाउन अवरोध हुँदैन। 

सिकारुहरु विभिन्न प्रकारका ट्याब्लेट, क्याप्सुल र फेन्सिडलजस्ता कडा प्रकारका 'कफ सिरप' खान्छन्। बढ्ता बानी परेकाहरु सूइबाट लागूऔषध नशामा लिन्छन्। सूइबाट लिनेहरुले एउटै सिरिञ्ज प्रयोग गर्दा एचआइभी संक्रमणको जोखिम बढ्छ। यही जोखिम कम गर्न यस क्षेत्रलाई लक्ष्य गर्दै विभिन्न संस्थाले क्षति न्यूनीकरण कार्यक्रम चलाएका छन्। यो अन्तर्गत यस्ता प्रयोगकर्तालाई 'ड्रप इन सेन्टर' मा बोलाएर परामर्श दिइन्छ। लागूऔषधको मात्रा घटाउने सल्लाह तत्काल अवलम्वन गर्न नसक्ने अवस्थाकाहरुलाई साटासाट नगरुन भनेर सिरिञ्ज नै वितरण गरिन्छ। संस्थापिच्छे संख्याको तथ्यांक फरक भए पनि यस क्षेत्रमा नियमित लागूऔषध सेवन गर्नेहरु आठ सयको हाराहारीमा छन्।

लागूऔषध प्रयोगकर्ता पुरुष हुनु नौलो छैन। तर, पछिल्ला केही वर्षदेखि यस क्षेत्रमा लागूऔषधका महिला प्रयोगकर्ताको संख्या बढ्दो छ। यिनमा काम गरिखाने, विवाहित, विभिन्न परिस्थितिपछि घर छाडेकाहरुको संख्या अधिक छ। रिचमण्ड फेलोसिपको महिला लागूऔषध प्रयोगकर्ताका लागि क्षति न्युनीकरण कार्यक्रमका प्रमुख काम गरिरहेका अभिषेक धिमालका अनुसार १० महिनाका अवधिमा ९७ जनामात्र महिला सम्पर्कमा आएका छन्। यीमध्ये मोरङका ५७ जना छन्। 

'धेरैको स्टाटस खुलाउन मिल्दैन तर, हामीले जोखिम घटाउन सम्पर्क बनाएका छौँ,' उनले भने 'धेरै अझै खुल्न चाहदैनन्। तर, उनीहरु अत्यधिक जोखिममा छन्।' पुरुषहरु जुनसुकै परिस्थितिका लागि तयार रहने भए पनि महिलाका लागि दुर्व्यसनभित्र पनि अधिक जोखिम भएको उनले बताए।

लत लागेपछि लागूऔषध सेवनका लागि जोसँग पनि सुत्न तयार हुनु र नशामा रहेका बेला त्यस्तामाथि बलात्कारका घटना हुनु मुख्य जोखिम रहेको उनको भनाइ छ। सम्पर्कमा आएकामध्ये केही गर्भवती छन्। उनीहरुलाई गर्भ कसको हो, राख्ने कि पतन गराउने भन्ने दुविधामै कानूनीतवरले गर्भपतन गर्न सकिने अवधि गुज्रिसकेको छ। 

यस्ता प्रयोगकर्तामा होटल रेस्टुरेन्टमा काम गर्ने अधिक छन्। पुरुष प्रयोगकर्ताको संगतले बानी परेकाहरु उनीहरुलाई नै साथी बनाइ लागूऔषधको 'डोज' लिन पारी धाउने गरेका छन्। मोरङ जिविसको एड्स समन्वय शाखाका अधिकृत झमक भट्टराई भन्छन्, 'उनीहरुलाई जोखिम धेरै छ। तर, खोजेर पनि उनीहरुको जोखिम घटाउने काम गर्न खोज्नुका पछि चुनौती अनगिन्ती छन्।'